૯. કોણ્ડઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૨૧૭. નવમે અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞોતિ પઠમં ધમ્મસ્સ અઞ્ઞાતત્તા એવં ગહિતનામો થેરો. સુચિરસ્સેવાતિ કીવચિરસ્સ? દ્વાદસન્નં સંવચ્છરાનં. એત્તકં કાલં કત્થ વિહાસીતિ. છદ્દન્તભવને મન્દાકિનિપોક્ખરણિયા તીરે પચ્ચેકબુદ્ધાનં વસનટ્ઠાને. કસ્મા? વિહારગરુતાય. સો હિ પઞ્ઞવા મહાસાવકો. યથેવ ભગવતો, એવમસ્સ દસસહસ્સચક્કવાળે દેવમનુસ્સાનં અબ્ભન્તરે ગુણા પત્થટાવ. દેવમનુસ્સા તથાગતસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજં કત્વા ‘‘અગ્ગધમ્મં પટિવિદ્ધસાવકો’’તિ અનન્તરં થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા પૂજેન્તિ. સન્તિકં આગતાનઞ્ચ નામ તથારૂપા ધમ્મકથા વા પટિસન્થારો વા કાતબ્બો હોતિ. થેરો ચ વિહારગરુકો, તેનસ્સ સો પપઞ્ચો વિય ઉપટ્ઠાતિ. ઇતિ વિહારગરુતાય તત્થ ગન્ત્વા વિહાસિ.

અપરમ્પિ કારણં – ભિક્ખાચારવેલાયં તાવ સબ્બસાવકા વસ્સગ્ગેન ગચ્છન્તિ. ધમ્મદેસનાકાલે પન મજ્ઝટ્ઠાને અલઙ્કતબુદ્ધાસનમ્હિ સત્થરિ નિસિન્ને દક્ખિણહત્થપસ્સે ધમ્મસેનાપતિ, વામહત્થપસ્સે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો નિસીદતિ, તેસં પિટ્ઠિભાગે અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરસ્સ આસનં પઞ્ઞાપેન્તિ. સેસા ભિક્ખૂ તં પરિવારેત્વા નિસીદન્તિ. દ્વે અગ્ગસાવકા અગ્ગધમ્મપટિવિદ્ધત્તા ચ મહલ્લકત્તા ચ થેરે સગારવા થેરં મહાબ્રહ્મં વિય અગ્ગિક્ખન્ધં વિય આસીવિસં વિય ચ મઞ્ઞમાના ધુરાસને નિસીદન્તા ઓત્તપ્પન્તિ હરાયન્તિ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમેહિ ધુરાસનત્થાય કપ્પસતસહસ્સાધિકં અસઙ્ખ્યેય્યં પારમિયો પૂરિતા, તે ઇદાનિ ધુરાસને નિસીદન્તા મમ ઓત્તપ્પન્તિ હરાયન્તિ, ફાસુવિહારં નેસં કરિસ્સામી’’તિ. સો પતિરૂપે કાલે તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇચ્છામહં, ભન્તે, જનપદે વસિતુ’’ન્તિ આહ, સત્થા અનુજાનિ.

થેરો સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય છદ્દન્તભવને મન્દાકિનિતીરં ગતો. પુબ્બે પચ્ચેકબુદ્ધાનં પારિચરિયાય કતપરિચયા અટ્ઠસહસ્સા હત્થિનાગા થેરં દિસ્વાવ ‘‘અમ્હાકં પુઞ્ઞક્ખેત્તં આગત’’ન્તિ નખેહિ ચઙ્કમનં નિત્તિણં કત્વા આવરણસાખા હરિત્વા થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં પટિજગ્ગિત્વા વત્તં કત્વા સબ્બે સન્નિપતિત્વા મન્તયિંસુ – ‘‘સચે હિ મયં ‘અયં થેરસ્સ કત્તબ્બં કરિસ્સતિ, અયં કરિસ્સતી’તિ પટિપજ્જિસ્સામ, થેરો બહુઞાતિકગામં ગતો વિય યથાધોતેનેવ પત્તેન ગમિસ્સતિ, વારેન નં પટિજગ્ગિસ્સામ, એકસ્સ પન વારે પત્તે સેસેહિપિ નપ્પમજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વારં ઠપયિંસુ. વારિકનાગો પાતોવ થેરસ્સ મુખોદકઞ્ચ દન્તકટ્ઠઞ્ચ ઠપેતિ, વત્તં કરોતિ.

મન્દાકિનિપોક્ખરણી નામ ચેસા પણ્ણાસયોજના હોતિ. તસ્સા પઞ્ચવીસતિયોજનમત્તે ઠાને સેવાલો વા પણકં વા નત્થિ, ફલિકવણ્ણં ઉદકમેવ હોતિ. તતો પરં પન કટિપ્પમાણે ઉદકે અડ્ઢયોજનવિત્થતં સેસપદુમવનં પણ્ણાસયોજનં સરં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતં. તદનન્તરં તાવ મહન્તમેવ રત્તપદુમવનં, તદનન્તરં રત્તકુમુદવનં, તદનન્તરં સેતકુમુદવનં, તદનન્તરં નીલુપ્પલવનં, તદનન્તરં રત્તુપ્પલવનં, તદનન્તરં સુગન્ધરત્તસાલિવનં, તદનન્તરં એળાલુકલાબુકુમ્ભણ્ડાદીનિ મધુરરસાનિ વલ્લિફલાનિ, તદનન્તરં અડ્ઢયોજનવિત્થારમેવ ઉચ્છુવનં, તત્થ પૂગરુક્ખક્ખન્ધપ્પમાણા ઉચ્છૂ, તદનન્તરં કદલિવનં, યતો દુવે પક્કાનિ ખાદન્તા કિલમન્તિ, તદનન્તરં ચાટિપ્પમાણફલં પનસવનં, તદનન્તરં જમ્બુવનં, તદનન્તરં અમ્બવનં, તદનન્તરં કપિત્થવનન્તિ. સઙ્ખેપતો તસ્મિં દહે ખાદિતબ્બયુત્તકં ફલં નામ નત્થીતિ ન વત્તબ્બં. કુસુમાનં પુપ્ફનસમયે વાતો રેણુવટ્ટિં ઉટ્ઠાપેત્વા પદુમિનિપત્તેસુ ઠપેતિ, તત્થ ઉદકફુસિતાનિ પતન્તિ. તતો આદિચ્ચપાકેન પચ્ચિત્વા પક્કપયોઘનિકા વિય તિટ્ઠતિ, એતં પોક્ખરમધુ નામ, તં થેરસ્સ આહરિત્વા દેન્તિ. મુળાલં નઙ્ગલસીસમત્તં હોતિ, તમ્પિ આહરિત્વા દેન્તિ. ભિસં મહાભેરિપોક્ખરપ્પમાણં હોતિ, તસ્સ એકસ્મિં પબ્બે પાદઘટકપ્પમાણં ખીરં હોતિ, તં આહરિત્વા દેન્તિ. પોક્ખરટ્ઠીનિ મધુસક્ખરાય યોજેત્વા દેન્તિ. ઉચ્છું પાસાણપિટ્ઠે ઠપેત્વા પાદેન અક્કમન્તિ. તતો રસો પગ્ઘરિત્વા સોણ્ડિઆવાટે પૂરેત્વા, આદિચ્ચપાકેન પચ્ચિત્વા ખીરપાસાણપિણ્ડો વિય તિટ્ઠતિ, તં આહરિત્વા દેન્તિ. પનસકદલિઅમ્બપક્કાદીસુ કથાવ નત્થિ.

કેલાસપબ્બતે નાગદત્તો નામ દેવપુત્તો વસતિ. થેરો કાલેન કાલં તસ્સ વિમાનદ્વારં ગચ્છતિ. સો નવસપ્પિપોક્ખરમધુચુણ્ણયુત્તસ્સ નિરુદકપાયાસસ્સ પત્તં પૂરેત્વા દેતિ. સો કિર કસ્સપબુદ્ધકાલે વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ સુગન્ધસપ્પિના ખીરસલાકં અદાસિ. તેનસ્સેતં ભોજનં ઉપ્પજ્જતિ. એવં થેરો દ્વાદસ વસ્સાનિ વસિત્વા અત્તનો આયુસઙ્ખારં ઓલોકેન્તો પરિક્ખીણભાવં ઞત્વા ‘‘કત્થ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘હત્થિનાગેહિ મં દ્વાદસ વસ્સાનિ ઉપટ્ઠહન્તેહિ દુક્કરં કતં, સત્થારં અનુજાનાપેત્વા એતેસંયેવ સન્તિકે પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ આકાસેન ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. તેન વુત્તં ‘‘સુચિરસ્સેવ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમી’’તિ.

નામઞ્ચાતિ કસ્મા નામં સાવેતિ? થેરઞ્હિ કેચિ સઞ્જાનન્તિ, કેચિ ન સઞ્જાનન્તિ. તત્થ થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘યે મં અજાનન્તા ‘કો એસ પણ્ડરસીસો ઓભગ્ગો ગોપાનસિવઙ્કો મહલ્લકો સત્થારા સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોતી’તિ ચિત્તં પદૂસેસ્સન્તિ, તે અપાયપૂરકા ભવિસ્સન્તિ. યે પન મં જાનન્તા – ‘દસસહસ્સચક્કવાળે સત્થા વિય પઞ્ઞાતો પાકટો મહાસાવકો’તિ ચિત્તં પસાદેસ્સન્તિ, તે સગ્ગૂપગા ભવિસ્સન્તી’’તિ, સત્તાનં અપાયમગ્ગં પિદહિત્વા સગ્ગમગ્ગં વિવરન્તો નામં સાવેતિ.

બુદ્ધાનુબુદ્ધોતિ પઠમં સત્થા ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુજ્ઝિ, પચ્છા થેરો, તસ્મા બુદ્ધાનુબુદ્ધોતિ, વુચ્ચતિ. તિબ્બનિક્કમોતિ બાળ્હવીરિયો. વિવેકાનન્તિ તિણ્ણં વિવેકાનં. તેવિજ્જો, ચેતોપરિયાયકોવિદોતિ છસુ અભિઞ્ઞાસુ ચતસ્સો વદતિ. ઇતરા દ્વે કિઞ્ચાપિ ન વુત્તા, થેરો પન છળભિઞ્ઞોવ. ઇમિસ્સા ચ ગાથાય પરિયોસાને પરિસા સન્નિસીદિ. પરિસાય સન્નિસિન્નભાવં ઞત્વા થેરો સત્થારા સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ‘‘પરિક્ખીણા મે, ભન્તે, આયુસઙ્ખારા, પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ, પરિનિબ્બાનકાલં અનુજાનાપેસિ. કત્થ પરિનિબ્બાયિસ્સસિ કોણ્ડઞ્ઞાતિ? ઉપટ્ઠાકેહિ મે, ભન્તે, હત્થિનાગેહિ દુક્કરં કતં, તેસં સન્તિકેતિ. સત્થા અનુજાનિ.

થેરો દસબલં પદક્ખિણં કત્વા – ‘‘પુબ્બં તં મે, ભન્તે, પઠમદસ્સનં, ઇદં પચ્છિમદસ્સન’’ન્તિ પરિદેવન્તે મહાજને સત્થારં વન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા, દ્વારકોટ્ઠકે ઠિતો – ‘‘મા સોચિત્થ, મા પરિદેવિત્થ, બુદ્ધા વા હોન્તુ બુદ્ધસાવકા વા, ઉપ્પન્ના સઙ્ખારા અભિજ્જનકા નામ નત્થી’’તિ મહાજનં ઓવદિત્વા પસ્સન્તસ્સેવ મહાજનસ્સ વેહાસં અબ્ભુગ્ગમ્મ મન્દાકિનિતીરે ઓતરિત્વા પોક્ખરણિયં ન્હત્વા નિવત્થનિવાસનો કતુત્તરાસઙ્ગો સેનાસનં સંસામેત્વા ફલસમાપત્તિયા તયો યામે વીતિનામેત્વા બલવપચ્ચૂસસમયે પરિનિબ્બાયિ. થેરસ્સ સહપરિનિબ્બાના હિમવતિ સબ્બરુક્ખા પુપ્ફેહિ ચ ફલેહિ ચ ઓનતવિનતા અહેસું. વારિકનાગો થેરસ્સ પરિનિબ્બુતભાવં અજાનન્તો પાતોવ મુખોદકદન્તકટ્ઠાનિ ઉપટ્ઠપેત્વા વત્તં કત્વા ખાદનીયફલાનિ આહરિત્વા ચઙ્કમનકોટિયં અટ્ઠાસિ. સો યાવ સૂરિયુગ્ગમના થેરસ્સ નિક્ખમનં અપસ્સન્તો ‘‘કિં નુ ખો એતં? પુબ્બે અય્યો પાતોવ ચઙ્કમતિ, મુખં ધોવતિ. અજ્જ પન પણ્ણસાલતોપિ ન નિક્ખમતી’’તિ કુટિદ્વારં કમ્પેત્વા ઓલોકેન્તો થેરં નિસિન્નકમેવ દિસ્વા હત્થં પસારેત્વા પરામસિત્વા અસ્સાસપસ્સાસે પરિયેસન્તો તેસં અપ્પવત્તિભાવં ઞત્વા – ‘‘પરિનિબ્બુતો થેરો’’તિ સોણ્ડં મુખે પક્ખિપિત્વા મહારવં વિરવિ. સકલહિમવન્તો એકનિન્નાદો અહોસિ. અટ્ઠનાગસહસ્સાનિ સન્નિપતિત્વા થેરં જેટ્ઠકનાગસ્સ કુમ્ભે નિસીદાપેત્વા સુપુપ્ફિતરુક્ખસાખા ગહેત્વા પરિવારેત્વા સકલહિમવન્તં અનુવિચરિત્વા સકટ્ઠાનમેવ આગતા.

સક્કો વિસ્સકમ્મં આમન્તેસિ – ‘‘તાત, અમ્હાકં જેટ્ઠભાતા પરિનિબ્બુતો, સક્કારં કરિસ્સામ, નવયોજનિકં સબ્બરતનમયં કૂટાગારં માપેહી’’તિ. સો તથા કત્વા થેરં તત્થ નિપજ્જાપેત્વા હત્થિનાગાનં અદાસિ. તે કૂટાગારં ઉક્ખિપિત્વા તિયોજનસહસ્સં હિમવન્તં પુનપ્પુનં આવિજ્ઝિંસુ. તેસં હત્થતો આકાસટ્ઠકા દેવા ગહેત્વા સાધુકીળિતં કીળિંસુ. તતો વસ્સવલાહકા સીતવલાહકા ઉણ્હવલાહકા ચાતુમહારાજિકા તાવતિંસાતિ એતેનુપાયેન યાવ બ્રહ્મલોકા કૂટાગારં અગમાસિ, પુન બ્રહ્માનો દેવાનન્તિ અનુપુબ્બેન હત્થિનાગાનંયેવ કૂટાગારં અદંસુ. એકેકા દેવતા ચતુરઙ્ગુલમત્તં ચન્દનઘટિકં આહરિ, ચિતકો નવયોજનિકો અહોસિ. કૂટાગારં ચિતકં આરોપયિંસુ. પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ આકાસેનાગન્ત્વા સબ્બરત્તિં સજ્ઝાયમકંસુ. અનુરુદ્ધત્થેરો ધમ્મં કથેસિ, બહૂનં દેવતાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. પુનદિવસે અરુણુગ્ગમનવેલાયમેવ ચિતકં નિબ્બાપેત્વા સુમનમકુળવણ્ણાનં ધાતૂનં પરિસાવનં પૂરેત્વા ભગવતિ નિક્ખમિત્વા વેળુવનવિહારકોટ્ઠકં સમ્પત્તે આહરિત્વા સત્થુ હત્થે ઠપયિંસુ. સત્થા ધાતુપરિસાવનં ગહેત્વા પથવિયા હત્થં પસારેસિ, મહાપથવિં ભિન્દિત્વા રજતબુબ્બુળસદિસં ચેતિયં નિક્ખમિ. સત્થા સહત્થેન ચેતિયે ધાતુયો નિધેસિ. અજ્જાપિ કિર તં ચેતિયં ધરતિયેવાતિ. નવમં.