૫. સુભાસિતસુત્તવણ્ણના

૨૧૩. પઞ્ચમે અઙ્ગેહીતિ કારણેહિ, અવયવેહિ વા. મુસાવાદાવેરમણિઆદીનિ હિ ચત્તારિ સુભાસિતવાચાય કારણાનિ, સચ્ચવચનાદયો ચત્તારો અવયવા. કારણત્થે ચ અઙ્ગસદ્દે ‘‘ચતૂહી’’તિ નિસ્સક્કવચનં હોતિ, અવયવત્થે કરણવચનં. સમન્નાગતાતિ સમનુઆગતા પવત્તા યુત્તા ચ. વાચાતિ સમુલ્લપનવાચા, યા ‘‘વાચા ગિરા બ્યપ્પથો’’તિ (ધ. સ. ૬૩૬) ચ, ‘‘નેલા કણ્ણસુખા’’તિ (દી. નિ. ૧.૯) ચ આગતા. ‘‘યા પન વાચાય ચે કતં કમ્મ’’ન્તિ એવં વિઞ્ઞત્તિ ચ ‘‘યા ચતૂહિ વચીદુચ્ચરિતેહિ આરતિ…પે… અયં વુચ્ચતિ સમ્માવાચા’’તિ (વિભ. ૨૦૬) એવં વિરતિ ચ, ‘‘ફરુસવાચા, ભિક્ખવે, આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકતા નિરયસંવત્તનિકા હોતી’’તિ (અ. નિ. ૮.૪૦) એવં ચેતના ચ વાચાતિ આગતા, ન સા ઇધ અધિપ્પેતા. કસ્મા? અભાસિતબ્બતો. સુભાસિતાતિ સુટ્ઠુ ભાસિતા. તેનસ્સા અત્થાવહતં દીપેતિ. નો દુબ્ભાસિતાતિ ન દુટ્ઠુ ભાસિતા. તેનસ્સા અનત્થાવહનપહાનતં દીપેતિ. અનવજ્જાતિ રાગાદિવજ્જરહિતા. ઇમિનાસ્સા કારણસુદ્ધિં ચતુદોસાભાવઞ્ચ દીપેતિ. અનનુવજ્જાતિ અનુવાદવિમુત્તા. ઇમિનાસ્સા સબ્બાકારસમ્પત્તિં દીપેતિ. વિઞ્ઞૂનન્તિ પણ્ડિતાનં. તેન નિન્દાપસંસાસુ બાલા અપ્પમાણાતિ દીપેતિ.

સુભાસિતંયેવ ભાસતીતિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય ચતૂસુ વાચઙ્ગેસુ અઞ્ઞતરનિદ્દોસવચનમેતં. નો દુબ્ભાસિતન્તિ તસ્સેવ વાચઙ્ગસ્સ પટિપક્ખભાસનનિવારણં. નો દુબ્ભાસિતન્તિ ઇમિના મિચ્છાવાચપ્પહાનં દીપેતિ. સુભાસિતન્તિ ઇમિના પહીનમિચ્છાવાચેન ભાસિતબ્બવચનલક્ખણં. અઙ્ગપરિદીપનત્થં પનેત્થ અભાસિતબ્બં પુબ્બે અવત્વા ભાસિતબ્બમેવાહ. એસ નયો ધમ્મંયેવાતિઆદીસુપિ. એત્થ ચ પઠમેન પિસુણદોસરહિતં સમગ્ગકરણં વચનં વુત્તં, દુતિયેન સમ્ફપ્પલાપદોસરહિતં ધમ્મતો અનપેતં મન્તાવચનં, ઇતરેહિ દ્વીહિ ફરુસાલિકરહિતાનિ પિયસચ્ચવચનાનિ. ઇમેહિ ખોતિ આદિના તાનિ અઙ્ગાનિ પચ્ચક્ખતો દસ્સેન્તો તં વાચં નિગમેતિ. યઞ્ચ અઞ્ઞે પટિઞ્ઞાદીહિ અવયવેહિ, નામાદીહિ પદેહિ, લિઙ્ગવચનવિભત્તિકાલકારકસમ્પત્તીહિ ચ સમન્નાગતં મુસાવાદાદિવાચમ્પિ સુભાસિતન્તિ મઞ્ઞન્તિ, તં પટિસેધેતિ. અવયવાદિસમન્નાગતાપિ હિ તથારૂપી વાચા દુબ્ભાસિતાવ હોતિ અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અનત્થાવહત્તા. ઇમેહિ પન ચતૂહઙ્ગેહિ સમન્નાગતા સચેપિ મિલક્ખુભાસાપરિયાપન્ના ઘટચેટિકાગીતિકપરિયાપન્નાપિ હોતિ, તથાપિ સુભાસિતાવ લોકિયલોકુત્તરહિતસુખાવહત્તા. તથા હિ મગ્ગપસ્સે સસ્સં રક્ખન્તિયા સીહળચેટિકાય સીહળકેનેવ જાતિજરામરણયુત્તં ગીતિકં ગાયન્તિયા સદ્દં સુત્વા મગ્ગં ગચ્છન્તા સટ્ઠિમત્તા વિપસ્સકા ભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસુ. તથા તિસ્સો નામ આરદ્ધવિપસ્સકો ભિક્ખુ પદુમસરસમીપેન ગચ્છન્તો પદુમસરે પદુમાનિ ભઞ્જિત્વા –

‘‘પાતોવ ફુલ્લિતકોકનદં, સૂરિયાલોકેન ભિજ્જિયતે;

એવં મનુસ્સત્તં ગતા સત્તા, જરાભિવેગેન મદ્દિયન્તી’’તિ. –

ઇમં ગીતિકં ગાયન્તિયા ચેટિકાય સુત્વા અરહત્તં પત્તો.

બુદ્ધન્તરેપિ અઞ્ઞતરો પુરિસો સત્તહિ પુત્તેહિ સદ્ધિં અટવિતો આગમ્મ અઞ્ઞતરાય ઇત્થિયા મુસલેન તણ્ડુલે કોટ્ટેન્તિયા –

‘‘જરાય પરિમદ્દિતં એતં, મિલાતછવિચમ્મનિસ્સિતં;

મરણેન ભિજ્જતિ એતં, મચ્ચુસ્સ ઘાસમામિસં.

‘‘કિમીનં આલયં એતં, નાનાકુણપેન પૂરિતં;

અસુચિસ્સ ભાજનં એતં, કદલિક્ખન્ધસમં ઇદ’’ન્તિ. –

ઇમં ગીતિકં સુત્વા પચ્ચવેક્ખન્તો સહ પુત્તેહિ પચ્ચેકબોધિં પત્તો. એવં ઇમેહિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા વાચા સચેપિ મિલક્ખુભાસાપરિયાપન્ના ઘટચેટિકાગીતિકપરિયાપન્નાપિ હોતિ, તથાપિ સુભાસિતાતિ વેદિતબ્બા. સુભાસિતત્તા એવ ચ અનવજ્જા ચ અનનુવજ્જા ચ વિઞ્ઞૂનં અત્થત્થિકાનં અત્થપટિસરણાનં, નો બ્યઞ્જનપટિસરણાનન્તિ.

સારુપ્પાહીતિ અનુચ્છવિકાહિ. અભિત્થવીતિ પસંસિ. ન તાપયેતિ વિપ્પટિસારેન ન તાપેય્ય ન વિબાધેય્ય. પરેતિ પરેહિ ભિન્દન્તો નાભિભવેય્ય ન બાધેય્ય. ઇતિ ઇમાય ગાથાય અપિસુણવાચાવસેન ભગવન્તં થોમેતિ. પટિનન્દિતાતિ પિયાયિતા. યં અનાદાયાતિ યં વાચં ભાસન્તો પરેસં પાપાનિ અપ્પિયાનિ ફરુસવચનાનિ અનાદાય અત્થબ્યઞ્જનમધુરં પિયમેવ ભાસતિ, તં વાચં ભાસેય્યાતિ પિયવાચાવસેન અભિત્થવિ.

અમતાતિ સાધુભાવેન અમતસદિસા. વુત્તમ્પિ હેતં – ‘‘સચ્ચં હવે સાદુતરં રસાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૪૬) નિબ્બાનામતપચ્ચયત્તા વા અમતા. એસ ધમ્મો સનન્તનોતિ યા અયં સચ્ચવાચા નામ, એસ પોરાણો ધમ્મો ચરિયા પવેણી. ઇદમેવ હિ પોરાણાનં આચિણ્ણં, ન તે અલિકં ભાસિંસુ. તેનેવાહ – સચ્ચે અત્થે ચ ધમ્મે ચ, આહુ સન્તો પતિટ્ઠિતાતિ.

તત્થ સચ્ચે પતિટ્ઠિતત્તાવ અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અત્થે પતિટ્ઠિતા, અત્થે પતિટ્ઠિતત્તા એવ ધમ્મે પતિટ્ઠિતા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. સચ્ચવિસેસનમેવ વા એતં. ઇદં હિ વુત્તં હોતિ – સચ્ચે પતિટ્ઠિતા, કીદિસે? અત્થે ચ ધમ્મે ચ, યં પરેસં અત્થતો અનપેતત્તા અત્થં અનુપરોધકરં, ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મં ધમ્મિકમેવ અત્થં સાધેતીતિ. ઇતિ ઇમાય ગાથાય સચ્ચવચનવસેન અભિત્થવિ.

ખેમન્તિ અભયં નિરુપદ્દવં. કેન કારણેનાતિ ચે. નિબ્બાનપત્તિયા દુક્ખસ્સન્તકિરિયાય, યસ્મા કિલેસનિબ્બાનં પાપેતિ, વટ્ટદુક્ખસ્સ ચ અન્તકિરિયાય સંવત્તતીતિ અત્થો. અથ વા યં બુદ્ધો નિબ્બાનપત્તિયા દુક્ખસ્સન્તકિરિયાયાતિ દ્વિન્નં નિબ્બાનધાતૂનં અત્થાય ખેમમગ્ગપ્પકાસનતો ખેમં વાચં ભાસતિ, સા વે વાચાનમુત્તમાતિ સા વાચા સબ્બવાચાનં સેટ્ઠાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇતિ ઇમાય ગાથાય મન્તાવચનવસેન ભગવન્તં અભિત્થવન્તો અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ. પઞ્ચમં.