૪. મહાસાલસુત્તવણ્ણના

૨૦૦. ચતુત્થે લૂખો લૂખપાવુરણોતિ જિણ્ણો જિણ્ણપાવુરણો. ઉપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? તસ્સ કિર ઘરે અટ્ઠસતસહસ્સધનં અહોસિ. સો ચતુન્નં પુત્તાનં આવાહં કત્વા ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ અદાસિ. અથસ્સ બ્રાહ્મણિયા કાલઙ્કતાય પુત્તા સમ્મન્તયિંસુ – ‘‘સચે અઞ્ઞં બ્રાહ્મણિં આનેસ્સતિ, તસ્સા કુચ્છિયં નિબ્બત્તવસેન કુલં ભિજ્જિસ્સતિ. હન્દ નં મયં સઙ્ગણ્હામા’’તિ. તે ચત્તારોપિ પણીતેહિ ઘાસચ્છાદનાદીહિ ઉપટ્ઠહન્તા હત્થપાદસમ્બાહનાદીનિ કરોન્તા સઙ્ગણ્હિત્વા એકદિવસં દિવા નિદ્દાયિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ હત્થપાદે સમ્બાહમાના પાટિયેક્કં ઘરાવાસે આદીનવં વત્વા – ‘‘મયં તુમ્હે ઇમિના નીહારેન યાવજીવં ઉપટ્ઠહિસ્સામ, સેસધનમ્પિ નો દેથા’’તિ યાચિંસુ. બ્રાહ્મણો પુન એકેકસ્સ સતસહસ્સં સતસહસ્સં દત્વા અત્તનો નિવત્થપારુપનમત્તં ઠપેત્વા સબ્બં ઉપભોગપરિભોગં ચત્તારો કોટ્ઠાસે કત્વા નિય્યાદેસિ. તં જેટ્ઠપુત્તો કતિપાહં ઉપટ્ઠહિ.

અથ નં એકદિવસં ન્હત્વા આગચ્છન્તં દ્વારકોટ્ઠકે ઠત્વા સુણ્હા એવમાહ – ‘‘કિં તયા જેટ્ઠપુત્તસ્સ સતં વા સહસ્સં વા અતિરેકં દિન્નમત્થિ? નનુ સબ્બેસં દ્વે દ્વે સતસહસ્સાનિ દિન્નાનિ, કિં સેસપુત્તાનં ઘરસ્સ મગ્ગં ન જાનાસી’’તિ? સો ‘‘નસ્સ વસલી’’તિ કુજ્ઝિત્વા અઞ્ઞસ્સ ઘરં અગમાસિ, તતોપિ કતિપાહચ્ચયેન ઇમિનાવ ઉપાયેન પલાપિતો અઞ્ઞસ્સાતિ એવં એકઘરેપિ પવેસનં અલભમાનો પણ્ડરઙ્ગપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ભિક્ખાય ચરન્તો કાલાનમચ્ચયેન જરાજિણ્ણો દુબ્ભોજનદુક્ખસેય્યાહિ મિલાતસરીરો ભિક્ખાચારતો આગમ્મ, પીઠકાય નિપન્નો નિદ્દં ઓક્કમિત્વા વુટ્ઠાય નિસિન્નો અત્તાનં ઓલોકેત્વા પુત્તેસુ પતિટ્ઠં અપસ્સન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો કિર ગોતમો અબ્ભાકુટિકો ઉત્તાનમુખો સુખસમ્ભાસો પટિસન્થારકુસલો, સક્કા સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિત્વા પટિસન્થારં લભિતુ’’ન્તિ નિવાસનપાવુરણં સણ્ઠપેત્વા ભિક્ખાભાજનમાદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

દારેહિ સંપુચ્છ ઘરા નિક્ખામેન્તીતિ સબ્બં મમ સન્તકં ગહેત્વા મય્હં નિદ્ધનભાવં ઞત્વા અત્તનો ભરિયાહિ સદ્ધિં મન્તયિત્વા મં ઘરા નિક્કડ્ઢાપેન્તિ.

નન્દિસ્સન્તિ નન્દિજાતો તુટ્ઠો પમુદિતો અહોસિં. ભવમિચ્છિસન્તિ વુડ્ઢિં પત્થયિં. સાવ વારેન્તિ સૂકરન્તિ યથા સુનખા વગ્ગવગ્ગા હુત્વા ભુસ્સન્તા ભુસ્સન્તા સૂકરં વારેન્તિ, પુનપ્પુનં મહારવં રવાપેન્તિ, એવં દારેહિ સદ્ધિં મં બહું વત્વા વિરવન્તં પલાપેન્તીતિ અત્થો.

અસન્તાતિ અસપ્પુરિસા. જમ્માતિ લામકા. ભાસરેતિ ભાસન્તિ. પુત્તરૂપેનાતિ પુત્તવેસેન. વયોગતન્તિ તયો વયે ગતં અતિક્કન્તં પચ્છિમવયે ઠિતં મં. જહન્તીતિ પરિચ્ચજન્તિ.

નિબ્ભોગોતિ નિપ્પરિભોગો. ખાદના અપનીયતીતિ અસ્સો હિ યાવદેવ તરુણો હોતિ જવસમ્પન્નો, તાવસ્સ નાનારસં ખાદનં દદન્તિ, જિણ્ણં નિબ્ભોગં તતો અપનેન્તિ, અન્તિમવયે તં વત્તં ન લભતિ, ગાવીહિ સદ્ધિં અટવિયં સુક્ખતિણાનિ ખાદન્તો ચરતિ. યથા સો અસ્સો, એવં જિણ્ણકાલે વિલુત્તસબ્બધનત્તા નિબ્ભોગો માદિસોપિ બાલકાનં પિતા થેરો પરઘરેસુ ભિક્ખતિ.

યઞ્ચેતિ નિપાતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યે મમ પુત્તા અનસ્સવા અપ્પતિસ્સા અવસવત્તિનો, તેહિ દણ્ડોવ કિર સેય્યો સુન્દરતરોતિ. ઇદાનિસ્સ સેય્યભાવં દસ્સેતું ચણ્ડમ્પિ ગોણન્તિઆદિ વુત્તં.

પુરે હોતીતિ અગ્ગતો હોતિ, તં પુરતો કત્વા ગન્તું સુખં હોતીતિ અત્થો. ગાધમેધતીતિ ઉદકં ઓતરણકાલે ગમ્ભીરે ઉદકે પતિટ્ઠં લભતિ.

પરિયાપુણિત્વાતિ ઉગ્ગણ્હિત્વા વા વાચુગ્ગતા કત્વા. સન્નિસિન્નેસૂતિ તથારૂપે બ્રાહ્મણાનં સમાગમદિવસે સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતેસુ પુત્તેસુ તં સભં ઓગાહેત્વા બ્રાહ્મણાનં મજ્ઝે મહારહે આસને નિસિન્નેસુ. અભાસીતિ ‘અયં મે કાલો’તિ સભાય મજ્ઝે પવિસિત્વા હત્થં ઉક્ખિપિત્વા, ‘‘ભો અહં તુમ્હાકં ગાથા ભાસિતુકામો, ભાસિતે સુણિસ્સથા’’તિ વત્વા – ‘‘ભાસ, બ્રાહ્મણ, સુણોમા’’તિ વુત્તો ઠિતકોવ અભાસિ. ‘‘તેન ચ સમયેન મનુસ્સાનં વત્તં હોતિ યો માતાપિતૂનં સન્તકં ખાદન્તો માતાપિતરો ન પોસેતિ, સો મારેતબ્બો’’તિ. તસ્મા તે બ્રાહ્મણપુત્તા પિતુપાદેસુ નિપતિત્વા ‘‘જીવિતં નો તાત, દેહી’’તિ યાચિંસુ. સો પિતુહદયસ્સ પુત્તાનં મુદુત્તા ‘‘મા મે, ભો, બાલકે વિનાસયિત્થ, પોસિસ્સન્તિ મ’’ન્તિ આહ.

અથસ્સ પુત્તે મનુસ્સા આહંસુ – ‘‘સચે, ભો, અજ્જ પટ્ઠાય પિતરં ન સમ્મા પટિજગ્ગિસ્સથ, ઘાતેસ્સામ વો’’તિ. તે ભીતા ઘરં નેત્વા પટિજગ્ગિંસુ. તં દસ્સેતું અથ ખો નં બ્રાહ્મણમહાસાલન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નેત્વાતિ પીઠે નિસીદાપેત્વા સયં ઉક્ખિપિત્વા નયિંસુ. ન્હાપેત્વાતિ સરીરં તેલેન અબ્ભઞ્જિત્વા ઉબ્બટ્ટેત્વા ગન્ધચુણ્ણાદીહિ ન્હાપેસું. બ્રાહ્મણિયોપિ પક્કોસાપેત્વા, ‘‘અજ્જ પટ્ઠાય અમ્હાકં પિતરં સમ્મા પટિજગ્ગથ. સચે પમાદં આપજ્જિસ્સથ, ઘરતો વો નિક્કડ્ઢિસ્સામા’’તિ વત્વા, પણીતભોજનં ભોજેસું.

બ્રાહ્મણો સુભોજનઞ્ચ સુખસેય્યઞ્ચ આગમ્મ કતિપાહચ્ચયેન સઞ્જાતબલો પીણિતિન્દ્રિયો અત્તભાવં ઓલોકેત્વા, ‘‘અયં મે સમ્પત્તિ સમણં ગોતમં નિસ્સાય લદ્ધા’’તિ પણ્ણાકારં આદાય ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. તં દસ્સેતું અથ ખો સોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ એતદવોચાતિ દુસ્સયુગં પાદમૂલે ઠપેત્વા એતં અવોચ. સરણગમનાવસાને ચાપિ ભગવન્તં એવમાહ – ‘‘ભો ગોતમ, મય્હં પુત્તેહિ ચત્તારિ ધુરભત્તાનિ દિન્નાનિ, તતો અહં દ્વે તુમ્હાકં દમ્મિ, દ્વે સયં પરિભુઞ્જિસ્સામી’’તિ. કલ્યાણં, બ્રાહ્મણ, પાટિયેક્કં પન મા નિય્યાદેહિ, અમ્હાકં રુચ્ચનટ્ઠાનમેવ ગમિસ્સામાતિ. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં વન્દિત્વા ઘરં ગન્ત્વા પુત્તે આમન્તેસિ ‘‘તાતા, સમણો ગોતમો મય્હં સહાયો, તસ્સ દ્વે ધુરભત્તાનિ દિન્નાનિ, તુમ્હે તસ્મિં સમ્પત્તે મા પમજ્જથા’’તિ. સાધુ, તાતાતિ. પુનદિવસે ભગવા પુબ્બણ્હસમયે પત્તચીવરં આદાય જેટ્ઠપુત્તસ્સ નિવેસનદ્વારં ગતો. સો સત્થારં દિસ્વાવ હત્થતો પત્તં ગહેત્વા ઘરં પવેસેત્વા મહારહે પલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા પણીતભોજનમદાસિ. સત્થા પુનદિવસે ઇતરસ્સ, પુનદિવસે ઇતરસ્સાતિ પટિપાટિયા સબ્બેસં ઘરાનિ અગમાસિ. સબ્બે તથેવ સક્કારં અકંસુ.

અથેકદિવસં જેટ્ઠપુત્તસ્સ ઘરે મઙ્ગલં પચ્ચુપટ્ઠિતં. સો પિતરં આહ – ‘‘તાત, કસ્સ મઙ્ગલં દેમા’’તિ. અમ્હે અઞ્ઞં ન જાનામ? નનુ સમણો ગોતમો મય્હં સહાયોતિ? તેન હિ તુમ્હે પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં સ્વાતનાય સમણં ગોતમં નિમન્તેથાતિ. બ્રાહ્મણો તથા અકાસિ. ભગવા અધિવાસેત્વા પુનદિવસે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો તસ્સ ગેહદ્વારં અગમાસિ. સો હરિતુપલિત્તં સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં ગેહં સત્થારં પવેસેત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પઞ્ઞત્તાસનેસુ નિસીદાપેત્વા અપ્પોદકપાયાસઞ્ચેવ ખજ્જકવિકતિઞ્ચ અદાસિ. અન્તરભત્તસ્મિંયેવ બ્રાહ્મણસ્સ ચત્તારોપિ પુત્તા સત્થુ સન્તિકે નિસીદિત્વા આહંસુ – ‘‘ભો ગોતમ, મયં અમ્હાકં પિતરં પટિજગ્ગામ નપ્પમજ્જામ, પસ્સથસ્સ અત્તભાવ’’ન્તિ. સત્થા ‘‘કલ્યાણં વો કતં, માતાપિતુપોસકં નામ પોરાણકપણ્ડિતાનં આચિણ્ણમેવા’’તિ વત્વા મહાનાગજાતકં (જા. ૧.૧૧.૧ આદયો; ચરિયા. ૨.૧ આદયો) નામ કથેત્વા, ચત્તારિ સચ્ચાનિ દીપેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને બ્રાહ્મણો સદ્ધિં ચતૂહિ પુત્તેહિ ચતૂહિ ચ સુણ્હાહિ દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો. તતો પટ્ઠાય સત્થા ન સબ્બકાલં તેસં ગેહં અગમાસીતિ. ચતુત્થં.