૨. દુતિયવગ્ગો

૧. વતપદસુત્તવણ્ણના

૨૫૭. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે વતપદાનીતિ વતકોટ્ઠાસાનિ. સમત્તાનીતિ પરિપુણ્ણાનિ. સમાદિન્નાનીતિ ગહિતાનિ. કુલે જેટ્ઠાપચાયીતિ કુલજેટ્ઠકાનં મહાપિતા મહામાતા ચૂળપિતા ચૂળમાતા માતુલો માતુલાનીતિઆદીનં અપચિતિકારકો. સણ્હવાચોતિ પિયમુદુમધુરવાચો. મુત્તચાગોતિ વિસ્સટ્ઠચાગો. પયતપાણીતિ દેય્યધમ્મદાનત્થાય સદા ધોતહત્થો. વોસ્સગ્ગરતોતિ વોસ્સજ્જને રતો. યાચયોગોતિ પરેહિ યાચિતબ્બારહો, યાચયોગોતિ વા યાચયોગેનેવ યુત્તો. દાનસંવિભાગરતોતિ દાને ચ સંવિભાગે ચ રતો. પઠમં.

૨. સક્કનામસુત્તવણ્ણના

૨૫૮. દુતિયે મનુસ્સભૂતોતિ મગધરટ્ઠે મચલગામે મનુસ્સભૂતો. આવસથં અદાસીતિ ચતુમહાપથે મહાજનસ્સ આવસથં કારેત્વા અદાસિ. સહસ્સમ્પિ અત્થાનન્તિ સહસ્સમ્પિ કારણાનં, જનસહસ્સેન વા વચનસહસ્સેન વા ઓસારિતે ‘‘અયં ઇમસ્સ અત્થો, અયં ઇમસ્સ અત્થો’’તિ એકપદે ઠિતોવ વિનિચ્છિનતિ. દુતિયં.

૩. મહાલિસુત્તવણ્ણના

૨૫૯. તતિયે ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘સક્કો દેવરાજાતિ કથેન્તિ, અત્થિ નુ ખો સો સક્કો, યેન સો દિટ્ઠપુબ્બોતિ ઇમમત્થં દસબલં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ઉપસઙ્કમિ. તઞ્ચ પજાનામીતિ બહુવચને એકવચનં, તે ચ ધમ્મે પજાનામીતિ અત્થો. સક્કો કિર અનન્તરે અત્તભાવે મગધરટ્ઠે મચલગામે મઘો નામ માણવો અહોસિ પણ્ડિતો બ્યત્તો, બોધિસત્તચરિયા વિય ચ તસ્સ ચરિયા અહોસિ. સો તેત્તિંસ પુરિસે ગહેત્વા કલ્યાણમકાસિ. એકદિવસં અત્તનોવ પઞ્ઞાય ઉપપરિક્ખિત્વા ગામમજ્ઝે મહાજનસ્સ સન્નિપતિતટ્ઠાને કચવરં ઉભતોપસ્સેસુ અપબ્યૂહિત્વા તં ઠાનં રમણીયં અકાસિ. પુન તત્થેવ મણ્ડપં કારેસિ. પુન ગચ્છન્તે કાલે સાલં કારેસિ. ગામતો ચ નિક્ખમિત્વા ગાવુતમ્પિ અડ્ઢયોજનમ્પિ તિગાવુતમ્પિ યોજનમ્પિ વિચરિત્વા તેહિ સહાયેહિ સદ્ધિં વિસમં સમં અકાસિ. તે સબ્બેવ એકચ્છન્દા તત્થ તત્થ સેતુયુત્તટ્ઠાને સેતું, મણ્ડપસાલાપોક્ખરણિમાલાવચ્છરોપનપદીનં યુત્તટ્ઠાનેસુ મણ્ડપસાલાપોક્ખરણિમાલાવચ્છરોપનાદીનિ કરોન્તા બહું પુઞ્ઞમકંસુ. મઘો સત્ત વતપદાનિ પૂરેત્વા કાયસ્સ ભેદા સદ્ધિં સહાયેહિ તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિ. તં સબ્બં ભગવા જાનાતિ. તેનાહ – યેસં ધમ્માનં સમાદિન્નત્તા સક્કો સક્કત્તં અજ્ઝગા, તઞ્ચ પજાનામીતિ. અયં સક્કસ્સ સક્કત્તાધિગમે સઙ્ખેપકથા, વિત્થારો પન સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય સક્કપણ્હવણ્ણનાયં વુત્તો. તતિયં.

૪. દલિદ્દસુત્તવણ્ણના

૨૬૦. ચતુત્થે મનુસ્સદલિદ્દોતિ મનુસ્સઅધનો. મનુસ્સકપણોતિ મનુસ્સકારુઞ્ઞતં પત્તો. મનુસ્સવરાકોતિ મનુસ્સલામકો. તત્રાતિ તસ્મિં ઠાને, તસ્મિં વા અતિરોચને. ઉજ્ઝાયન્તીતિ અવજ્ઝાયન્તિ લામકતો ચિન્તેન્તિ. ખિયન્તીતિ કથેન્તિ પકાસેન્તિ. વિપાચેન્તીતિ તત્થ તત્થ કથેન્તિ વિત્થારેન્તિ. એસો ખો મારિસાતિ એત્થ અયમનુપુબ્બિકથા – સો કિર અનુપ્પન્ને બુદ્ધે કાસિરટ્ઠે બારાણસિરાજા હુત્વા સમુસ્સિતદ્ધજપટાકનાનાલઙ્કારેન સુટ્ઠુ અલઙ્કતં નગરં પદક્ખિણં અકાસિ અત્તનો સિરિસમ્પત્તિયા સમાકડ્ઢિતનેત્તેન જનકાયેન સમુલ્લોકિયમાનો. તસ્મિઞ્ચ સમયે એકો પચ્ચેકબુદ્ધો ગન્ધમાદનપબ્બતા આગમ્મ તસ્મિં નગરે પિણ્ડાય ચરતિ, સન્તિન્દ્રિયો સન્તમાનસો ઉત્તમદમથસમન્નાગતો. મહાજનોપિ રાજગતં ચિત્તીકારં પહાય પચ્ચેકબુદ્ધમેવ ઓલોકેસિ. રાજા – ‘‘ઇદાનિ ઇમસ્મિં જનકાયે એકોપિ મં ન ઓલોકેતિ. કિં નુ ખો એત’’ન્તિ? ઓલોકેન્તો પચ્ચેકબુદ્ધં અદ્દસ. સોપિ પચ્ચેકબુદ્ધો મહલ્લકો હોતિ પચ્છિમવયે ઠિતો. ચીવરાનિપિસ્સ જિણ્ણાનિ, તતો તતો સુત્તાનિ ગળન્તિ. રઞ્ઞો સતસહસ્સાધિકાનિ દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પૂરિતપારમિં પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા ચિત્તપસાદમત્તં વા હત્થં પસારેત્વા વન્દનમત્તં વા નાહોસિ. સો રાજા ‘‘પબ્બજિતો મઞ્ઞે એસ ઉસૂયાય મં ન ઓલોકેતી’’તિ કુજ્ઝિત્વા ‘‘ક્વાયં કુટ્ઠિચીવરાનિ પારુતો’’તિ નિટ્ઠુભિત્વા પક્કામિ. તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન મહાનિરયે નિબ્બત્તિત્વા વિપાકાવસેસેન મનુસ્સલોકં આગચ્છન્તો રાજગહે પરમકપણાય ઇત્થિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. ગહિતકાલતો પટ્ઠાય સા ઇત્થી કઞ્જિકમત્તમ્પિ ઉદરપૂરં નાલત્થ. તસ્સ કુચ્છિગતસ્સેવ કણ્ણનાસા વિલીના, સઙ્ખપલિતકુટ્ઠી હુત્વા માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તો. માતાપિતરો નામ દુક્કરકારિકા હોન્તિ, તેનસ્સ માતા યાવ કપાલં ગહેત્વા ચરિતું ન સક્કોતિ, તાવસ્સ કઞ્જિકમ્પિ ઉદકમ્પિ આહરિત્વા અદાસિ. ભિક્ખાય ચરિતું સમત્થકાલે પનસ્સ કપાલં હત્થે દત્વા ‘‘પઞ્ઞાયિસ્સસિ સકેન કમ્મેના’’તિ પક્કામિ.

અથસ્સ તતો પટ્ઠાય સકલસરીરતો મંસાનિ છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા પતન્તિ, યૂસં પગ્ઘરતિ, મહાવેદના વત્તન્તિ. યં યં રચ્છં નિસ્સાય સયતિ, સબ્બરત્તિં મહારવેન રવતિ. તસ્સ કારુઞ્ઞપરિદેવિતસદ્દેન સકલવીથિયં મનુસ્સા સબ્બરત્તિં નિદ્દં ન લભન્તિ. તસ્સ તતો પટ્ઠાય સુખસયિતે પબોધેતીતિ સુપ્પબુદ્ધોત્વેવ નામં ઉદપાદિ. અથાપરેન સમયેન ભગવતિ રાજગહં સમ્પત્તે નાગરા સત્થારં નિમન્તેત્વા નગરમજ્ઝે મહામણ્ડપં કત્વા દાનં અદંસુ. સુપ્પબુદ્ધોપિ કુટ્ઠી ગન્ત્વા દાનગ્ગમણ્ડપસ્સ અવિદૂરે નિસીદિ. નાગરા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન પરિવિસન્તા તસ્સાપિ યાગુભત્તં અદંસુ. તસ્સ પણીતભોજનં ભુત્તસ્સ ચિત્તં એકગ્ગં અહોસિ. સત્થા ભત્તકિચ્ચાવસાને અનુમોદનં કત્વા સચ્ચાનિ દીપેસિ, સુપ્પબુદ્ધો નિસિન્નટ્ઠાને નિસિન્નોવ દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો. સત્થા ઉટ્ઠાય વિહારં ગતો. સોપિ ચુમ્બટં આરુય્હ કપાલમાદાય દણ્ડમોલુબ્ભ અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગચ્છન્તો વિબ્ભન્તાય ગાવિયા જીવિતા વોરોપિતો મત્તિકપાતિં ભિન્દિત્વા સુવણ્ણપાતિં પટિલભન્તો વિય દુતિયચિત્તવારે દેવલોકે નિબ્બત્તો અત્તનો પુઞ્ઞં નિસ્સાય અઞ્ઞે દેવે અતિક્કમ્મ વિરોચિત્થ. તં કારણં દસ્સેન્તો સક્કો દેવાનમિન્દો એસો ખો મારિસાતિઆદિમાહ.

સદ્ધાતિ મગ્ગેનાગતસદ્ધા. સીલઞ્ચ યસ્સ કલ્યાણન્તિ કલ્યાણસીલં નામ અરિયસાવકસ્સ અરિયકન્તસીલં વુચ્ચતિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અરિયસાવકસ્સ એકસીલમ્પિ અકન્તં નામ નત્થિ, ઇમસ્મિં પનત્થે ભવન્તરેપિ અપ્પહીનં પઞ્ચસીલં અધિપ્પેતં. ચતુત્થં.

૫. રામણેય્યકસુત્તવણ્ણના

૨૬૧. પઞ્ચમે આરામચેત્યાતિ આરામચેતિયાનિ. વનચેત્યાતિ વનચેતિયાનિ. ઉભયત્થાપિ ચિત્તીકતટ્ઠેન ચેત્યં વેદિતબ્બં. મનુસ્સરામણેય્યસ્સાતિ મનુસ્સરમણીયભાવસ્સ. ઇદાનિ મનુસ્સરમણીયકવસેન ભૂમિરમણીયકં દસ્સેન્તો ગામે વાતિઆદિમાહ. પઞ્ચમં.

૬. યજમાનસુત્તવણ્ણના

૨૬૨. છટ્ઠે યજમાનાનન્તિ યજન્તાનં. તદા કિર અઙ્ગમગધવાસિકા મનુસ્સા અનુસંવચ્છરં સપ્પિમધુફાણિતાદીસુ અગ્ગં ગહેત્વા એકસ્મિં ઠાને દારૂનં સટ્ઠિમત્તે સકટભારે રાસિં કત્વા અગ્ગિં દત્વા પજ્જલિતકાલે ‘‘મહાબ્રહ્મુનો યજામા’’તિ તં સબ્બં પક્ખિપન્તિ. ‘‘એકવારં પક્ખિત્તં સહસ્સગુણફલં દેતી’’તિ નેસં લદ્ધિ. સક્કો દેવરાજા ‘‘સબ્બેપિમે સબ્બઅગ્ગાનિ ગહેત્વા ‘મહાબ્રહ્મુનો યજામા’તિ અગ્ગિમ્હિ ઝાપેન્તિ. અફલં કરોન્તિ, મયિ પસ્સન્તે મા નસ્સન્તુ, યથા બુદ્ધસ્સ ચેવ સઙ્ઘસ્સ ચ દત્વા બહું પુઞ્ઞં પસવન્તિ, એવં કરિસ્સામી’’તિ દારુરાસિં જલાપેત્વા ઓલોકેન્તેસુ મનુસ્સેસુ પુણ્ણમદિવસે બ્રહ્મત્તભાવં માપેત્વા મહાજનસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ ચન્દમણ્ડલં ભિન્દિત્વા નિક્ખન્તો વિય અહોસિ. મહાજનો દિસ્વા ‘‘ઇમં યઞ્ઞં પટિગ્ગહેતું મહાબ્રહ્મા આગચ્છતી’’તિ જણ્ણુકેહિ ભૂમિયં પતિટ્ઠાય, અઞ્જલિં પગ્ગય્હ નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. બ્રાહ્મણા આહંસુ ‘‘તુમ્હે ‘મયં તક્કેન કથેમા’તિ મઞ્ઞથ, ઇદાનિ પસ્સથ, અયં વો બ્રહ્મા સહત્થા યઞ્ઞં પટિગ્ગહેતું આગચ્છતી’’તિ. સક્કો આગન્ત્વા દારુચિતકમત્થકે આકાસે ઠત્વા ‘‘કસ્સાયં સક્કારો’’તિ પુચ્છિ? તુમ્હાકં, ભન્તે, પટિગ્ગણ્હથ નો યઞ્ઞન્તિ. તેન હિ આગચ્છથ, મા તુલં છડ્ડેત્વા હત્થેન તુલયિત્થ, અયં સત્થા ધુરવિહારે વસતિ, તં પુચ્છિસ્સામ ‘‘કસ્સ દિન્નં મહપ્ફલં હોતી’’તિ? ઉભયરટ્ઠવાસિનો ગહેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પુચ્છન્તો એવમાહ.

તત્થ પુઞ્ઞપેક્ખાનન્તિ પુઞ્ઞં ઇચ્છન્તાનં પુઞ્ઞત્થિકાનં. ઓપધિકં પુઞ્ઞન્તિ ઉપધિવિપાકં પુઞ્ઞં. સઙ્ઘે દિન્નં મહપ્ફલન્તિ અરિયસઙ્ઘે દિન્નં વિપ્ફારવન્તં હોતિ. દેસનાવસાને ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પિવિંસુ. તતો પટ્ઠાય મનુસ્સા સબ્બાનિ અગ્ગદાનાનિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અદંસુ. છટ્ઠં.

૭. બુદ્ધવન્દનાસુત્તવણ્ણના

૨૬૩. સત્તમે ઉટ્ઠેહીતિ ઉટ્ઠહ, ઘટ, વાયમ. વિજિતસઙ્ગામાતિ રાગાદીનઞ્ચેવ દ્વાદસયોજનિકસ્સ ચ મારબલસ્સ જિતત્તા ભગવન્તં એવં આલપતિ. પન્નભારાતિ ઓરોપિતખન્ધકિલેસાભિસઙ્ખારભાર. પન્નરસાય રત્તિન્તિ પન્નરસાય પુણ્ણમાય રત્તિં. સત્તમં.

૮. ગહટ્ઠવન્દનાસુત્તવણ્ણના

૨૬૪. અટ્ઠમે પુથુદ્દિસાતિ ચતસ્સો દિસા ચતસ્સો અનુદિસા ચ. ભુમ્માતિ ભૂમિવાસિનો. ચિરરત્તસમાહિતેતિ ઉપચારપ્પનાહિ ચિરરત્તસમાહિતચિત્તે. વન્દેતિ વન્દામિ. બ્રહ્મચરિયપરાયણેતિ દસપિ વસ્સાનિ વીસતિપિ વસ્સાનિ…પે… સટ્ઠિપિ વસ્સાનિ આપાણકોટિકં એકસેય્યં એકભત્તન્તિઆદિકં સેટ્ઠચરિયં બ્રહ્મચરિયં ચરમાનેતિ અત્થો. પુઞ્ઞકરાતિ ચતુપચ્ચયદાનં કુસુમ્ભસુમનપૂજા દીપસહસ્સજાલન્તિ એવમાદિપુઞ્ઞકારકા. સીલવન્તોતિ ઉપાસકત્તે પતિટ્ઠાય પઞ્ચહિપિ દસહિપિ સીલેહિ સમન્નાગતા. ધમ્મેન દારં પોસેન્તીતિ ઉમઙ્ગભિન્દનાદીનિ અકત્વા ધમ્મિકેહિ કસિગોરક્ખવણિજ્જાદીહિ પુત્તદારં પોસેન્તિ. પમુખો રથમારુહીતિ દેવાનં પમુખો સેટ્ઠો રથં આરુહિ. અટ્ઠમં.

૯. સત્થારવન્દનાસુત્તવણ્ણના

૨૬૫. નવમે ભગવન્તં નમસ્સતીતિ એકંસં ઉત્તરિયં દુકુલં કત્વા, બ્રહ્મજાણુકો હુત્વા સિરસિ અઞ્જલિં ઠપેત્વા નમસ્સતિ. સો યક્ખોતિ સો સક્કો. અનોમનામન્તિ સબ્બગુણેહિ ઓમકભાવસ્સ નત્થિતાય સબ્બગુણનેમિત્તકેહિ નામેહિ અનોમનામં. અવિજ્જાસમતિક્કમાતિ ચતુસચ્ચપટિચ્છાદિકાય વટ્ટમૂલકઅવિજ્જાય સમતિક્કમેન. સેક્ખાતિ સત્ત સેક્ખા. અપચયારામાતિ વટ્ટવિદ્ધંસને રતા. સિક્ખરેતિ સિક્ખન્તિ. નવમં.

૧૦. સઙ્ઘવન્દનાસુત્તવણ્ણના

૨૬૬. દસમે અજ્ઝભાસીતિ કસ્મા એસ પુનપ્પુનં એવં ભાસતીતિ? સક્કસ્સ કિર દેવરઞ્ઞો સદ્દો મધુરો, સુફસિતં દન્તાવરણં, કથનકાલે સુવણ્ણકિઙ્કિણિકસદ્દો વિય નિચ્છરતિ. તં પુનપ્પુનં સોતું લભિસ્સામીતિ ભાસતિ. પૂતિદેહસયાતિ પૂતિમ્હિ માતુસરીરે વા, અત્તનોયેવ વા સરીરં અવત્થરિત્વા સયનતો પૂતિદેહસયા. નિમુગ્ગા કુણપમ્હેતેતિ દસમાસે માતુકુચ્છિસઙ્ખાતે કુણપસ્મિં એતે નિમુગ્ગા. એતં તેસં પિહયામીતિ એતેસં એતં પિહયામિ પત્થયામિ. ન તે સં કોટ્ઠે ઓપેન્તીતિ ન તે સં સન્તકં ધઞ્ઞં કોટ્ઠે પક્ખિપન્તિ. ન હિ એતેસં ધઞ્ઞં અત્થિ. ન કુમ્ભીતિ ન કુમ્ભિયં. ન કળોપિયન્તિ ન પચ્છિયં. પરનિટ્ઠિતમેસાનાતિ પરેસં નિટ્ઠિતં પરઘરે પક્કં ભિક્ખાચારવત્તેન એસમાના ગવેસમાના. તેનાતિ એવં પરિયિટ્ઠેન. સુબ્બતાતિ દસપિ…પે… સટ્ઠિપિ વસ્સાનિ સુસમાદિન્નસુન્દરવતા.

સુમન્તમન્તિનોતિ ધમ્મં સજ્ઝાયિસ્સામ, ધુતઙ્ગં સમાદિયિસ્સામ, અમતં પરિભુઞ્જિસ્સામ, સમણધમ્મં કરિસ્સામાતિ એવં સુભાસિતભાસિનો. તુણ્હીભૂતા સમઞ્ચરાતિ તિયામરત્તિં અસનિઘોસેન ઘોસિતા વિય ધમ્મં કથેન્તાપિ તુણ્હીભૂતા સમં ચરન્તિયેવ નામ. કસ્મા? નિરત્થકવચનસ્સાભાવા. પુથુમચ્ચા ચાતિ બહુસત્તા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધા. અત્તદણ્ડેસુ નિબ્બુતાતિ પરવિહેઠનત્થં ગહિતદણ્ડેસુ સત્તેસુ નિબ્બુતા વિસ્સટ્ઠદણ્ડા. સાદાનેસુ અનાદાનાતિ સગહણેસુ સત્તેસુ ચ ભવયોનિઆદીનં એકકોટ્ઠાસસ્સાપિ અગહિતત્તા અગહણા. દસમં.

દુતિયો વગ્ગો.