૮. સુદત્તસુત્તવણ્ણના

૨૪૨. અટ્ઠમે કેનચિદેવ કરણીયેનાતિ વાણિજ્જકમ્મં અધિપ્પેતં. અનાથપિણ્ડિકો ચ રાજગહસેટ્ઠિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભગિનિપતિકા હોન્તિ. યદા રાજગહે ઉટ્ઠાનકભણ્ડકં મહગ્ઘં હોતિ, તદા રાજગહસેટ્ઠિ તં ગહેત્વા પઞ્ચસકટસતેહિ સાવત્થિં ગન્ત્વા યોજનમત્તે ઠિતો અત્તનો આગતભાવં જાનાપેતિ. અનાથપિણ્ડિકો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા તસ્સ મહાસક્કારં કત્વા એકયાનં આરોપેત્વા સાવત્થિં પવિસતિ. સો સચે ભણ્ડં લહુકં વિક્કીયતિ, વિક્કિણાતિ. નો ચે, ભગિનિઘરે ઠપેત્વા પક્કમતિ. અનાથપિણ્ડિકોપિ તથેવ કરોતિ. સ્વાયં તદાપિ તેનેવ કરણીયેન અગમાસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

તં દિવસં પન રાજગહસેટ્ઠિ યોજનમત્તે ઠિતેન અનાથપિણ્ડિકેન આગતભાવજાનનત્થં પેસિતં પણ્ણં ન સુણિ, ધમ્મસ્સવનત્થાય વિહારં અગમાસિ. સો ધમ્મકથં સુત્વા સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા અત્તનો ઘરે ઉદ્ધનખણાપનદારુફાલનાદીનિ કારેસિ. અનાથપિણ્ડિકોપિ ‘‘ઇદાનિ મય્હં પચ્ચુગ્ગમનં કરિસ્સતિ, ઇદાનિ કરિસ્સતી’’તિ ઘરદ્વારેપિ પચ્ચુગ્ગમનં અલભિત્વા અન્તોઘરં પવિટ્ઠો પટિસન્થારમ્પિ ન બહું અલત્થ. ‘‘કિં, મહાસેટ્ઠિ, કુસલં દારકરૂપાનં? નસિ મગ્ગે કિલન્તો’’તિ? એત્તકોવ પટિસન્થારો અહોસિ. સો તસ્સ મહાબ્યાપારં દિસ્વા, ‘‘કિં નુ તે, ગહપતિ, આવાહો વા ભવિસ્સતી’’તિ? ખન્ધકે (ચૂળવ. ૩૦૪) આગતનયેનેવ કથં પવત્તેત્વા તસ્સ મુખતો બુદ્ધસદ્દં સુત્વા પઞ્ચવણ્ણં પીતિં પટિલભિ. સા તસ્સ સીસેન ઉટ્ઠાય યાવ પાદપિટ્ઠિયા, પાદપિટ્ઠિયા ઉટ્ઠાય યાવ સીસા ગચ્છતિ, ઉભતો ઉટ્ઠાય મજ્ઝે ઓસરતિ, મજ્ઝે ઉટ્ઠાય ઉભતો ગચ્છતિ. સો પીતિયા નિરન્તરં ફુટ્ઠો, ‘‘બુદ્ધોતિ ત્વં, ગહપતિ, વદેસિ? બુદ્ધો તાહં, ગહપતિ, વદામી’’તિ એવં તિક્ખત્તું પુચ્છિત્વા, ‘‘ઘોસોપિ ખો એસો દુલ્લભો લોકસ્મિં યદિદં બુદ્ધો’’તિ આહ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અસ્સોસિ ખો અનાથપિણ્ડિકો, ગહપતિ, બુદ્ધો કિર લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ.

એતદહોસિ અકાલો ખો અજ્જાતિ સો કિર તં સેટ્ઠિં પુચ્છિ, ‘‘કુહિં ગહપતિ સત્થા વિહરતી’’તિ? અથસ્સ સો – ‘‘બુદ્ધા નામ દુરાસદા આસીવિસસદિસા હોન્તિ, સત્થા સિવથિકાય વસતિ, ન સક્કા તત્થ તુમ્હાદિસેહિ ઇમાય વેલાય ગન્તુ’’ન્તિ આચિક્ખિ. અથસ્સ એતદહોસિ. બુદ્ધગતાય સતિયા નિપજ્જીતિ તંદિવસં કિરસ્સ ભણ્ડસકટેસુ વા ઉપટ્ઠાકેસુ વા ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પજ્જિ, સાયમાસમ્પિ ન અકાસિ, સત્તભૂમિકં પન પાસાદં આરુય્હ સુપઞ્ઞત્તાલઙ્કતવરસયને ‘‘બુદ્ધો બુદ્ધો’’તિ સજ્ઝાયં કરોન્તોવ નિપજ્જિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ. તેન વુત્તં ‘‘બુદ્ધગતાય સતિયા નિપજ્જી’’તિ.

રત્તિયા સુદં તિક્ખત્તું ઉટ્ઠાસિ પભાતન્તિ મઞ્ઞમાનોતિ પઠમયામે તાવ વીતિવત્તે ઉટ્ઠાય બુદ્ધં અનુસ્સરિ, અથસ્સ બલવપ્પસાદો ઉદપાદિ, પીતિઆલોકો અહોસિ, સબ્બતમં વિગચ્છિ, દીપસહસ્સુજ્જલં વિય ચન્દુટ્ઠાનં સૂરિયુટ્ઠાનં વિય ચ જાતં. સો ‘‘પપાદં આપન્નો વતમ્હિ, સૂરિયો ઉગ્ગતો’’તિ ઉટ્ઠાય આકાસતલે ઠિતં ચન્દં ઉલ્લોકેત્વા ‘‘એકોવ યામો ગતો, અઞ્ઞે દ્વે અત્થી’’તિ પુન પવિસિત્વા નિપજ્જિ. એતેનુપાયેન મજ્ઝિમયામાવસાનેપિ પચ્છિમયામાવસાનેપીતિ તિક્ખત્તું ઉટ્ઠાસિ. પચ્છિમયામાવસાને પન બલવપચ્ચૂસેયેવ ઉટ્ઠાય આકાસતલં આગન્ત્વા મહાદ્વારાભિમુખોવ અહોસિ, સત્તભૂમિકદ્વારં સયમેવ વિવટં અહોસિ. સો પાસાદા ઓરુય્હ અન્તરવીથિં પટિપજ્જિ.

વિવરિંસૂતિ ‘‘અયં મહાસેટ્ઠિ ‘બુદ્ધુપટ્ઠાનં ગમિસ્સામી’તિ નિક્ખન્તો, પઠમદસ્સનેનેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય તિણ્ણં રતનાનં અગ્ગુપટ્ઠાકો હુત્વા અસદિસં સઙ્ઘારામં કત્વા ચાતુદ્દિસસ્સ અરિયગણસ્સ અનાવટદ્વારો ભવિસ્સતિ, ન યુત્તમસ્સ દ્વારં પિદહિતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા વિવરિંસુ. અન્તરધાયીતિ રાજગહં કિર આકિણ્ણમનુસ્સં અન્તોનગરે નવ કોટિયો, બહિનગરે નવાતિ તં ઉપનિસ્સાય અટ્ઠારસ મનુસ્સકોટિયો વસન્તિ. અવેલાય મતમનુસ્સે બહિ નીહરિતું અસક્કોન્તા અટ્ટાલકે ઠત્વા બહિદ્વારે ખિપન્તિ. મહાસેટ્ઠિ નગરતો બહિનિક્ખન્તમત્તોવ અલ્લસરીરં પાદેન અક્કમિ, અપરમ્પિ પિટ્ઠિપાદેન પહરિ. મક્ખિકા ઉપ્પતિત્વા પરિકિરિંસુ. દુગ્ગન્ધો નાસપુટં અભિહનિ. બુદ્ધપ્પસાદો તનુત્તં ગતો. તેનસ્સ આલોકો અન્તરધાયિ, અન્ધકારો પાતુરહોસિ. સદ્દમનુસ્સાવેસીતિ ‘‘સેટ્ઠિસ્સ ઉસ્સાહં જનેસ્સામી’’તિ સુવણ્ણકિઙ્કિણિકં ઘટ્ટેન્તો વિય મધુરસ્સરેન સદ્દં અનુસ્સાવેસિ.

સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનીતિ પુરિમપદાનિપિ ઇમિનાવ સહસ્સપદેન સદ્ધિં સમ્બન્ધનીયાનિ. યથેવ હિ સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, સતં સહસ્સાનિ હત્થી, સતં સહસ્સાનિ અસ્સા, સતં સહસ્સાનિ રથાતિ અયમેત્થ અત્થો. ઇતિ એકેકસતસહસ્સમેવ દીપિતં. પદવીતિહારસ્સાતિ પદવીતિહારો નામ સમગમને દ્વિન્નં પદાનં અન્તરે મુટ્ઠિરતનમત્તં. કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિન્તિ તં એકં પદવીતિહારં સોળસભાગે કત્વા તતો એકો કોટ્ઠાસો પુન સોળસધા, તતો એકો સોળસધાતિ એવં સોળસ વારે સોળસધા ભિન્નસ્સ એકો કોટ્ઠાસો સોળસિકલા નામ, તં સોળસિકલં એતાનિ ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ ન અગ્ઘન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – સતં હત્થિસહસ્સાનિ સતં અસ્સસહસ્સાનિ સતં રથસહસ્સાનિ સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, તા ચ ખો આમુક્કમણિકુણ્ડલા સકલજમ્બુદીપરાજધીતરો વાતિ ઇમસ્મા એત્તકા લાભા વિહારં ગચ્છન્તસ્સ તસ્મિં સોળસિકલસઙ્ખાતે પદેસે પવત્તચેતનાવ ઉત્તરિતરાતિ. ઇદં પન વિહારગમનં કસ્સ વસેન ગહિતન્તિ? વિહારં ગન્ત્વા અનન્તરાયેન સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહન્તસ્સ. ‘‘ગન્ધમાલાદીહિ પૂજં કરિસ્સામિ, ચેતિયં વન્દિસ્સામિ, ધમ્મં સોસ્સામિ, દીપપૂજં કરિસ્સામિ, સઙ્ઘં નિમન્તેત્વા દાનં દસ્સામિ, સિક્ખાપદેસુ વા સરણેસુ વા પતિટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ગચ્છતોપિ વસેન વટ્ટતિયેવ.

અન્ધકારો અન્તરધાયીતિ સો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અહં એકકોતિ સઞ્ઞં કરોમિ, અનુયુત્તાપિ મે અત્થિ, કસ્મા ભાયામી’’તિ સૂરો અહોસિ. અથસ્સ બલવા બુદ્ધપ્પસાદો ઉદપાદિ. તસ્મા અન્ધકારો અન્તરધાયીતિ. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો. અપિચ પુરતો પુરતો ગચ્છન્તો ભિંસનકે સુસાનમગ્ગે અટ્ઠિકસઙ્ખલિકસમંસલોહિતન્તિઆદીનિ અનેકવિધાનિ કુણપાનિ અદ્દસ. સોણસિઙ્ગાલાદીનં સદ્દં અસ્સોસિ. તં સબ્બં પરિસ્સયં પુનપ્પુનં બુદ્ધગતં પસાદં વડ્ઢેત્વા મદ્દન્તો અગમાસિયેવ.

એહિ સુદત્તાતિ સો કિર સેટ્ઠિ ગચ્છમાનોવ ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમસ્મિં લોકે બહૂ પૂરણકસ્સપાદયો તિત્થિયા ‘મયં બુદ્ધા મયં બુદ્ધા’તિ વદન્તિ, કથં નુ ખો અહં સત્થુ બુદ્ધભાવં જાનેય્ય’’ન્તિ? અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મય્હં ગુણવસેન ઉપ્પન્નં નામં મહાજનો જાનાતિ, કુલદત્તિયં પન મે નામં અઞ્ઞત્ર મયા ન કોચિ જાનાતિ. સચે બુદ્ધો ભવિસ્સતિ, કુલદત્તિકનામેન મં આલપિસ્સતી’’તિ. સત્થા તસ્સ ચિત્તં ઞત્વા એવમાહ.

પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. આસત્તિયોતિ તણ્હાયો. સન્તિન્તિ કિલેસવૂપસમં. પપ્પુય્યાતિ પત્વા. ઇદઞ્ચ પન વત્વા સત્થા તસ્સ અનુપુબ્બિકથં કથેત્વા મત્થકે ચત્તારિ સચ્ચાનિ પકાસેસિ. સેટ્ઠિ ધમ્મદેસનં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા પુનદિવસતો પટ્ઠાય મહાદાનં દાતું આરભિ. બિમ્બિસારાદયો સેટ્ઠિસ્સ સાસનં પેસેન્તિ – ‘‘ત્વં આગન્તુકો, યં નપ્પહોતિ, તં ઇતો આહરાપેહી’’તિ. સો ‘‘અલં તુમ્હે બહુકિચ્ચા’’તિ સબ્બે પટિક્ખિપિત્વા પઞ્ચહિ સકટસતેહિ આનીતવિભવેન સત્તાહં મહાદાનં અદાસિ. દાનપરિયોસાને ચ ભગવન્તં સાવત્થિયં વસ્સાવાસં પટિજાનાપેત્વા રાજગહસ્સ ચ સાવત્થિયા ચ અન્તરે યોજને યોજને સતસહસ્સં દત્વા પઞ્ચચત્તાલીસ વિહારે કારેન્તો સાવત્થિં ગન્ત્વા જેતવનમહાવિહારં કારેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાદેસીતિ. અટ્ઠમં.