૮. છેત્વાવગ્ગો

૧. છેત્વાસુત્તવણ્ણના

૭૧. છેત્વાવગ્ગસ્સ પઠમે છેત્વાતિ વધિત્વા. સુખં સેતીતિ કોધપરિળાહેન અપરિદય્હમાનત્તા સુખં સયતિ. ન સોચતીતિ કોધવિનાસેન વિનટ્ઠદોમનસ્સત્તા ન સોચતિ. વિસમૂલસ્સાતિ દુક્ખવિપાકસ્સ. મધુરગ્ગસ્સાતિ કુદ્ધસ્સ પટિકુજ્ઝિત્વા, અક્કુટ્ઠસ્સ પચ્ચક્કોસિત્વા, પહટસ્સ ચ પટિપહરિત્વા સુખં ઉપ્પજ્જતિ, તં સન્ધાય મધુરગ્ગોતિ વુત્તો. ઇમસ્મિં હિ ઠાને પરિયોસાનં અગ્ગન્તિ વુત્તં. અરિયાતિ બુદ્ધાદયો. પઠમં.

૨. રથસુત્તવણ્ણના

૭૨. દુતિયે પઞ્ઞાયતિ એતેનાતિ પઞ્ઞાણં. ધજો રથસ્સાતિ મહન્તસ્મિં હિ સઙ્ગામસીસે દૂરતોવ ધજં દિસ્વા ‘‘અસુકરઞ્ઞો નામ અયં રથો’’તિ રથો પાકટો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ધજો રથસ્સ પઞ્ઞાણ’’ન્તિ. અગ્ગિપિ દૂરતોવ ધૂમેન પઞ્ઞાયતિ. ચોળરટ્ઠં પણ્ડુરટ્ઠન્તિ એવં રટ્ઠમ્પિ રઞ્ઞા પઞ્ઞાયતિ. ચક્કવત્તિરઞ્ઞો ધીતાપિ પન ઇત્થી ‘‘અસુકસ્સ નામ ભરિયા’’તિ ભત્તારં પત્વાવ પઞ્ઞાયતિ. તસ્મા ધૂમો પઞ્ઞાણમગ્ગિનોતિઆદિ વુત્તં. દુતિયં.

૩. વિત્તસુત્તવણ્ણના

૭૩. તતિયે સદ્ધીધ વિત્તન્તિ યસ્મા સદ્ધો સદ્ધાય મુત્તમણિઆદીનિપિ વિત્તાનિ લભતિ, તિસ્સોપિ કુલસમ્પદા, છ કામસગ્ગાનિ, નવ બ્રહ્મલોકે પત્વા પરિયોસાને અમતમહાનિબ્બાનદસ્સનમ્પિ લભતિ, તસ્મા મણિમુત્તાદીહિ વિત્તેહિ સદ્ધાવિત્તમેવ સેટ્ઠં. ધમ્મોતિ દસકુસલકમ્મપથો. સુખમાવહતીતિ સબ્બમ્પિ સાસવાનાસવં અસંકિલિટ્ઠસુખં આવહતિ. સાદુતરન્તિ લોકસ્મિં લોણમ્બિલાદીનં સબ્બરસાનં સચ્ચમેવ મધુરતરં. સચ્ચસ્મિં હિ ઠિતા સીઘવેગં નદિમ્પિ નિવત્તેન્તિ, વિસમ્પિ નિમ્મદ્દેન્તિ, અગ્ગિમ્પિ પટિબાહન્તિ, દેવમ્પિ વસ્સાપેન્તિ, તસ્મા તં સબ્બરસાનં મધુરતરન્તિ વુત્તં. પઞ્ઞાજીવિં જીવિતમાહુ સેટ્ઠન્તિ યો પઞ્ઞાજીવી ગહટ્ઠો સમાનો પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાય સલાકભત્તાદીનિ પટ્ઠપેત્વા પઞ્ઞાય જીવતિ, પબ્બજિતો વા પન ધમ્મેન ઉપ્પન્ને પચ્ચયે ‘‘ઇદમત્થ’’ન્તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જન્તો કમ્મટ્ઠાનં આદાય વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરિયફલાધિગમવસેન પઞ્ઞાય જીવતિ, તં પઞ્ઞાજીવિં પુગ્ગલં સેટ્ઠં જીવિતં જીવતીતિ આહુ. તતિયં.

૪. વુટ્ઠિસુત્તવણ્ણના

૭૪. ચતુત્થે બીજન્તિ ઉપ્પતન્તાનં સત્તવિધં ધઞ્ઞબીજં સેટ્ઠં. તસ્મિઞ્હિ ઉગ્ગતે જનપદો ખેમો હોતિ સુભિક્ખો. નિપતતન્તિ નિપતન્તાનં મેઘવુટ્ઠિ સેટ્ઠા. મેઘવુટ્ઠિયઞ્હિ સતિ વિવિધાનિ સસ્સાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, જનપદા ફીતા હોન્તિ ખેમા સુભિક્ખા. પવજમાનાનન્તિ જઙ્ગમાનં પદસા ચરમાનાનં ગાવો સેટ્ઠા. તા નિસ્સાય હિ સત્તા પઞ્ચ ગોરસે પરિભુઞ્જમાના સુખં વિહરન્તિ. પવદતન્તિ રાજકુલમજ્ઝાદીસુ વદન્તાનં પુત્તો વરો. સો હિ માતાપિતૂનં અનત્થાવહં ન વદતિ.

વિજ્જા ઉપ્પતતં સેટ્ઠાતિ પુરિમપઞ્હે કિર સુત્વા સમીપે ઠિતા એકા દેવતા ‘‘દેવતે, કસ્મા ત્વં એતં પઞ્હં દસબલં પુચ્છસિ? અહં તે કથેસ્સામી’’તિ અત્તનો ખન્તિયા લદ્ધિયા પઞ્હં કથેસિ. અથ નં ઇતરા દેવતા આહ – ‘‘યાવ પધંસી વદેસિ દેવતે યાવ પગબ્ભા મુખરા, અહં બુદ્ધં ભગવન્તં પુચ્છામિ. ત્વં મય્હં કસ્મા કથેસી’’તિ? નિવત્તેત્વા તદેવ પઞ્હં દસબલં પુચ્છિ. અથસ્સા સત્થા વિસ્સજ્જેન્તો વિજ્જા ઉપ્પતતન્તિઆદિમાહ. તત્થ વિજ્જાતિ ચતુમગ્ગવિજ્જા. સા હિ ઉપ્પતમાના સબ્બાકુસલધમ્મે સમુગ્ઘાતેતિ. તસ્મા ‘‘ઉપ્પતતં સેટ્ઠા’’તિ વુત્તા. અવિજ્જાતિ વટ્ટમૂલકમહાઅવિજ્જા. સા હિ નિપતન્તાનં ઓસીદન્તાનં વરા. પવજમાનાનન્તિ પદસા ચરમાનાનં જઙ્ગમાનં અનોમપુઞ્ઞક્ખેત્તભૂતો સઙ્ઘો વરો. તઞ્હિ તત્થ તત્થ દિસ્વા પસન્નચિત્તા સત્તા સોત્થિં પાપુણન્તિ. બુદ્ધોતિ યાદિસો પુત્તો વા હોતુ અઞ્ઞો વા, યેસં કેસઞ્ચિ વદમાનાનં બુદ્ધો વરો. તસ્સ હિ ધમ્મદેસનં આગમ્મ અનેકસતસહસ્સાનં પાણાનં બન્ધનમોક્ખો હોતીતિ. ચતુત્થં.

૫. ભીતાસુત્તવણ્ણના

૭૫. પઞ્ચમે કિંસૂધ ભીતાતિ કિં ભીતા? મગ્ગો ચનેકાયતનપ્પવુત્તોતિ અટ્ઠતિંસારમ્મણવસેન અનેકેહિ કારણેહિ કથિતો. એવં સન્તે કિસ્સ ભીતા હુત્વા અયં જનતા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો અગ્ગહેસીતિ વદતિ. ભૂરિપઞ્ઞાતિ બહુપઞ્ઞ ઉસ્સન્નપઞ્ઞ. પરલોકં ન ભાયેતિ ઇમસ્મા લોકા પરં લોકં ગચ્છન્તો ન ભાયેય્ય. પણિધાયાતિ ઠપેત્વા. બહ્વન્નપાનં ઘરમાવસન્તોતિ અનાથપિણ્ડિકાદયો વિય બહ્વન્નપાને ઘરે વસન્તો. સંવિભાગીતિ અચ્છરાય ગહિતમ્પિ નખેન ફાલેત્વા પરસ્સ દત્વાવ ભુઞ્જનસીલો. વદઞ્ઞૂતિ વુત્તત્થમેવ.

ઇદાનિ ગાથાય અઙ્ગાનિ ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેતબ્બાનિ – ‘‘વાચ’’ન્તિ હિ ઇમિના ચત્તારિ વચીસુચરિતાનિ ગહિતાનિ, ‘‘મનેના’’તિપદેન તીણિ મનોસુચરિતાનિ, ‘‘કાયેના’’તિ પદેન તીણિ કાયસુચરિતાનિ. ઇતિ ઇમે દસ કુસલકમ્મપથા પુબ્બસુદ્ધિઅઙ્ગં નામ. બહ્વન્નપાનં ઘરમાવસન્તોતિ ઇમિના યઞ્ઞઉપક્ખરો ગહિતો. સદ્ધોતિ એકમઙ્ગં, મુદૂતિ એકં, સંવિભાગીતિ એકં, વદઞ્ઞૂતિ એકં. ઇતિ ઇમાનિ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ સન્ધાય ‘‘એતેસુ ધમ્મેસુ ઠિતો ચતૂસૂ’’તિ આહ.

અપરોપિ પરિયાયો – વાચન્તિઆદીનિ તીણિ અઙ્ગાનિ, બહ્વન્નપાનન્તિ ઇમિના યઞ્ઞઉપક્ખરોવ ગહિતો, સદ્ધો મુદૂ સંવિભાગી વદઞ્ઞૂતિ એકં અઙ્ગં. અપરો દુકનયો નામ હોતિ. ‘‘વાચં મનઞ્ચા’’તિ ઇદમેકં અઙ્ગં, ‘‘કાયેન પાપાનિ અકુબ્બમાનો, બહ્વન્નપાનં ઘરમાવસન્તો’’તિ એકં, ‘‘સદ્ધો મુદૂ’’તિ એકં, ‘‘સંવિભાગી વદઞ્ઞૂ’’તિ એકં. એતેસુ ચતૂસુ ધમ્મેસુ ઠિતો ધમ્મે ઠિતો નામ હોતિ. સો ઇતો પરલોકં ગચ્છન્તો ન ભાયતિ. પઞ્ચમં.

૬. નજીરતિસુત્તવણ્ણના

૭૬. છટ્ઠે નામગોત્તં ન જીરતીતિ અતીતબુદ્ધાનં યાવજ્જદિવસા નામગોત્તં કથિયતિ, તસ્મા ન જીરતીતિ વુચ્ચતિ. પોરાણા પન ‘‘અદ્ધાને ગચ્છન્તે ન પઞ્ઞાયિસ્સતિ, જીરણસભાવો પન ન હોતિયેવા’’તિ વદન્તિ. આલસ્યન્તિ આલસિયં, યેન ઠિતટ્ઠાને ઠિતોવ, નિસિન્નટ્ઠાને નિસિન્નોવ હોતિ, તેલેપિ ઉત્તરન્તે ઠિતિં ન કરોતિ. પમાદોતિ નિદ્દાય વા કિલેસવસેન વા પમાદો. અનુટ્ઠાનન્તિ કમ્મસમયે કમ્મકરણવીરિયાભાવો. અસંયમોતિ સીલસઞ્ઞમાભાવો વિસ્સટ્ઠાચારતા. નિદ્દાતિ સોપ્પબહુલતા. તાય ગચ્છન્તોપિ ઠિતોપિ નિસિન્નોપિ નિદ્દાયતિ, પગેવ નિપન્નો. તન્દીતિ અતિચ્છાતાદિવસેન આગન્તુકાલસિયં. તે છિદ્દેતિ તાનિ છ છિદ્દાનિ વિવરાનિ. સબ્બસોતિ સબ્બાકારેન. તન્તિ નિપાતમત્તં. વિવજ્જયેતિ વજ્જેય્ય જહેય્ય. છટ્ઠં.

૭. ઇસ્સરિયસુત્તવણ્ણના

૭૭. સત્તમે સત્થમલન્તિ મલગ્ગહિતસત્થં. કિં સુ હરન્તં વારેન્તીતિ કં હરન્તં નિસેધેન્તિ. વસોતિ આણાપવત્તનં. ઇત્થીતિ અવિસ્સજ્જનીયભણ્ડત્તા ‘‘ઇત્થી ભણ્ડાનમુત્તમં, વરભણ્ડ’’ન્તિ આહ. અથ વા સબ્બેપિ બોધિસત્તા ચ ચક્કવત્તિનો ચ માતુકુચ્છિયંયેવ નિબ્બત્તન્તીતિ ‘‘ઇત્થી ભણ્ડાનમુત્તમ’’ન્તિ આહ. કોધો સત્થમલન્તિ કોધો મલગ્ગહિતસત્થસદિસો, પઞ્ઞાસત્થસ્સ વા મલન્તિ સત્થમલં. અબ્બુદન્તિ વિનાસકારણં, ચોરા લોકસ્મિં વિનાસકાતિ અત્થો. હરન્તોતિ સલાકભત્તાદીનિ ગહેત્વા ગચ્છન્તો. સલાકભત્તાદીનિ હિ પટ્ઠપિતકાલેયેવ મનુસ્સેહિ પરિચ્ચત્તાનિ. તેસં તાનિ હરન્તો સમણો પિયો હોતિ, અનાહરન્તે પુઞ્ઞહાનિં નિસ્સાય વિપ્પટિસારિનો હોન્તિ. સત્તમં.

૮. કામસુત્તવણ્ણના

૭૮. અટ્ઠમે અત્તાનં ન દદેતિ પરસ્સ દાસં કત્વા અત્તાનં ન દદેય્ય ઠપેત્વા સબ્બબોધિસત્તેતિ વુત્તં. ન પરિચ્ચજેતિ સીહબ્યગ્ઘાદીનં ન પરિચ્ચજેય્ય સબ્બબોધિસત્તે ઠપેત્વાયેવાતિ વુત્તં. કલ્યાણન્તિ સણ્હં મુદુકં. પાપિકન્તિ ફરુસં વાચં. અટ્ઠમં.

૯. પાથેય્યસુત્તવણ્ણના

૭૯. નવમે સદ્ધા બન્ધતિ પાથેય્યન્તિ સદ્ધં ઉપ્પાદેત્વા દાનં દેતિ, સીલં રક્ખતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, તેનેતં વુત્તં. સિરીતિ ઇસ્સરિયં. આસયોતિ વસનટ્ઠાનં. ઇસ્સરિયે હિ અભિમુખીભૂતે થલતોપિ જલતોપિ ભોગા આગચ્છન્તિયેવ. તેનેતં વુત્તં. પરિકસ્સતીતિ પરિકડ્ઢતિ. નવમં.

૧૦. પજ્જોતસુત્તવણ્ણના

૮૦. દસમે પજ્જોતોતિ પદીપો વિય હોતિ. જાગરોતિ જાગરબ્રાહ્મણો વિય હોતિ. ગાવો કમ્મે સજીવાનન્તિ કમ્મેન સહ જીવન્તાનં ગાવોવ કમ્મે કમ્મસહાયા કમ્મદુતિયકા નામ હોન્તિ. ગોમણ્ડલેહિ સદ્ધિં કસિકમ્માદીનિ નિપ્ફજ્જન્તિ. સીતસ્સ ઇરિયાપથોતિ સીતં અસ્સ સત્તકાયસ્સ ઇરિયાપથો જીવિતવુત્તિ. સીતન્તિ નઙ્ગલં. યસ્સ હિ નઙ્ગલેહિ ખેત્તં અપ્પમત્તકમ્પિ કટ્ઠં ન હોતિ, સો કથં જીવિસ્સતીતિ વદતિ. દસમં.

૧૧. અરણસુત્તવણ્ણના

૮૧. એકાદસમે અરણાતિ નિક્કિલેસા. વુસિતન્તિ વુસિતવાસો. ભોજિસ્સિયન્તિ અદાસભાવો. સમણાતિ ખીણાસવસમણા. તે હિ એકન્તેન અરણા નામ. વુસિતં ન નસ્સતીતિ તેસં અરિયમગ્ગવાસો ન નસ્સતિ. પરિજાનન્તીતિ પુથુજ્જનકલ્યાણકતો પટ્ઠાય સેખા લોકિયલોકુત્તરાય પરિઞ્ઞાય પરિજાનન્તિ. ભોજિસ્સિયન્તિ ખીણાસવસમણાનંયેવ નિચ્ચં ભુજિસ્સભાવો નામ. વન્દન્તીતિ પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય વન્દન્તિ. પતિટ્ઠિતન્તિ સીલે પતિટ્ઠિતં. સમણીધાતિ સમણં ઇધ. જાતિહીનન્તિ અપિ ચણ્ડાલકુલા પબ્બજિતં. ખત્તિયાતિ ન કેવલં ખત્તિયાવ, દેવાપિ સીલસમ્પન્નં સમણં વન્દન્તિયેવાતિ. એકાદસમં.

છેત્વાવગ્ગો અટ્ઠમો.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

દેવતાસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.