૭. સમયસુત્તવણ્ણના

૩૭. સત્તમે સક્કેસૂતિ ‘‘સક્યા વત, ભો કુમારા’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૬૭) ઉદાનં પટિચ્ચ સક્કાતિ લદ્ધનામાનં રાજકુમારાનં નિવાસો એકોપિ જનપદો રૂળ્હીસદ્દેન સક્કાતિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં સક્કેસુ જનપદે. મહાવનેતિ સયંજાતે અરોપિમે હિમવન્તેન સદ્ધિં એકાબદ્ધે મહતિ વને. સબ્બેહેવ અરહન્તેહીતિ ઇમં સુત્તં કથિતદિવસેયેવ પત્તઅરહન્તેહિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – સાકિયકોલિયા હિ કિર કપિલવત્થુનગરસ્સ ચ કોલિયનગરસ્સ ચ અન્તરે રોહિણિં નામ નદિં એકેનેવ આવરણેન બન્ધાપેત્વા સસ્સાનિ કારેન્તિ. અથ જેટ્ઠમૂલમાસે સસ્સેસુ મિલાયન્તેસુ ઉભયનગરવાસીનમ્પિ કમ્મકારા સન્નિપતિંસુ. તત્થ કોલિયનગરવાસિનો આહંસુ – ‘‘ઇદં ઉદકં ઉભયતો આહરિયમાનં ન તુમ્હાકં, ન અમ્હાકં પહોસ્સતિ, અમ્હાકં પન સસ્સં એકેન ઉદકેનેવ નિપ્ફજ્જિસ્સતિ, ઇદં ઉદકં અમ્હાકં દેથા’’તિ. કપિલવત્થુવાસિનો આહંસુ – ‘‘તુમ્હેસુ કોટ્ઠે પૂરેત્વા ઠિતેસુ મયં રત્તસુવણ્ણનીલમણિકાળકહાપણે ચ ગહેત્વા પચ્છિપસિબ્બકાદિહત્થા ન સક્ખિસ્સામ તુમ્હાકં ઘરદ્વારે વિચરિતું, અમ્હાકમ્પિ સસ્સં એકેનેવ ઉદકેન નિપ્ફજ્જિસ્સતિ, ઇદં ઉદકં અમ્હાકં દેથા’’તિ. ‘‘ન મયં દસ્સામા’’તિ. ‘‘મયમ્પિ ન દસ્સામા’’તિ. એવં કથં વડ્ઢેત્વા એકો ઉટ્ઠાય એકસ્સ પહારં અદાસિ, સોપિ અઞ્ઞસ્સાતિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં પહરિત્વા રાજકુલાનં જાતિં ઘટ્ટેત્વા કલહં વડ્ઢયિંસુ.

કોલિયકમ્મકારા વદન્તિ – ‘‘તુમ્હે કપિલવત્થુવાસિકે ગહેત્વા ગજ્જથ, યે સોણસિઙ્ગાલાદયો વિય અત્તનો ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવસિંસુ, એતેસં હત્થિનો ચ અસ્સા ચ ફલકાવુધાનિ ચ અમ્હાકં કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? સાકિયકમ્મકારા વદન્તિ – ‘‘તુમ્હે દાનિ કુટ્ઠિનો દારકે ગહેત્વા ગજ્જથ, યે અનાથા નિગ્ગતિકા તિરચ્છાના વિય કોલરુક્ખે વસિંસુ, એતેસં હત્થિનો ચ અસ્સા ચ ફલકાવુધાનિ ચ અમ્હાકં કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? તે ગન્ત્વા તસ્મિં કમ્મે નિયુત્તઅમચ્ચાનં કથેસું, અમચ્ચા રાજકુલાનં કથેસું. તતો સાકિયા – ‘‘ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવસિતકાનં થામઞ્ચ બલઞ્ચ દસ્સેસ્સામા’’તિ યુદ્ધસજ્જા નિક્ખમિંસુ. કોલિયાપિ – ‘‘કોલરુક્ખવાસીનં થામઞ્ચ બલઞ્ચ દસ્સેસ્સામા’’તિ યુદ્ધસજ્જા નિક્ખમિંસુ.

ભગવાપિ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયેવ મહાકરુણાસમાપત્તિતો ઉટ્ઠાય લોકં વોલોકેન્તો ઇમે એવં યુદ્ધસજ્જે નિક્ખમન્તે અદ્દસ. દિસ્વા – ‘‘મયિ ગતે અયં કલહો વૂપસમ્મિસ્સતિ નુ ખો ઉદાહુ નો’’તિ ઉપધારેન્તો – ‘‘અહમેત્થ ગન્ત્વા કલહવૂપસમનત્થં તીણિ જાતકાનિ કથેસ્સામિ, તતો કલહો વૂપસમ્મિસ્સતિ. અથ સામગ્ગિદીપનત્થાય દ્વે જાતકાનિ કથેત્વા અત્તદણ્ડસુત્તં દેસેસ્સામિ. દેસનં સુત્વા ઉભયનગરવાસિનોપિ અડ્ઢતિયાનિ અડ્ઢતિયાનિ કુમારસતાનિ દસ્સન્તિ, અહં તે પબ્બાજેસ્સામિ, તદા મહાસમાગમો ભવિસ્સતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં અકાસિ. તસ્મા ઇમેસુ યુદ્ધસજ્જેસુ નિક્ખમન્તેસુ કસ્સચિ અનારોચેત્વા સયમેવ પત્તચીવરમાદાય ગન્ત્વા દ્વિન્નં સેનાનં અન્તરે આકાસે પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા છબ્બણ્ણરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા નિસીદિ.

કપિલવત્થુવાસિનો ભગવન્તં દિસ્વાવ, ‘‘અમ્હાકં ઞાતિસેટ્ઠો સત્થા આગતો. દિટ્ઠો નુ ખો તેન અમ્હાકં કલહકરણભાવો’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ન ખો પન સક્કા ભગવતિ આગતે અમ્હેહિ પરસ્સ સરીરે સત્થં પાતેતું. કોલિયનગરવાસિનો અમ્હે હનન્તુ વા બજ્ઝન્તુ વા’’તિ. આવુધાનિ છડ્ડેત્વા, ભગવન્તં વન્દિત્વા, નિસીદિંસુ. કોલિયનગરવાસિનોપિ તથેવ ચિન્તેત્વા આવુધાનિ છડ્ડેત્વા, ભગવન્તં વન્દિત્વા, નિસીદિંસુ.

ભગવા જાનન્તોવ, ‘‘કસ્મા આગતત્થ, મહારાજા’’તિ પુચ્છિ? ‘‘ન, ભગવા, તિત્થકીળાય ન પબ્બતકીળાય, ન નદીકીળાય, ન ગિરિદસ્સનત્થં, ઇમસ્મિં પન ઠાને સઙ્ગામં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા આગતમ્હા’’તિ. ‘‘કિં નિસ્સાય વો કલહો, મહારાજાતિ? ઉદકં, ભન્તેતિ. ઉદકં કિં અગ્ઘતિ, મહારાજાતિ? અપ્પં, ભન્તેતિ. પથવી નામ કિં અગ્ઘતિ, મહારાજાતિ? અનગ્ઘા, ભન્તેતિ. ખત્તિયા કિં અગ્ઘન્તીતિ? ખત્તિયા નામ અનગ્ઘા, ભન્તેતિ. અપ્પમૂલં ઉદકં નિસ્સાય કિમત્થં અનગ્ઘે ખત્તિયે નાસેથ, મહારાજ, કલહે અસ્સાદો નામ નત્થિ, કલહવસેન, મહારાજ, અટ્ઠાને વેરં કત્વા એકાય રુક્ખદેવતાય કાળસીહેન સદ્ધિં બદ્ધાઘાતો સકલમ્પિ ઇમં કપ્પં અનુપ્પત્તોયેવાતિ વત્વા ફન્દનજાતકં (જા. ૧.૧૩.૧૪ આદયો) કથેસિ’’. તતો ‘‘પરપત્તિયેન નામ, મહારાજ, ન ભવિતબ્બં. પરપત્તિયા હુત્વા હિ એકસ્સ સસકસ્સ કથાય તિયોજનસહસ્સવિત્થતે હિમવન્તે ચતુપ્પદગણા મહાસમુદ્દં પક્ખન્દિનો અહેસું. તસ્મા પરપત્તિયેન ન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા, પથવીઉન્દ્રિયજાતકં કથેસિ. તતો ‘‘કદાચિ, મહારાજ, દુબ્બલોપિ મહાબલસ્સ રન્ધં વિવરં પસ્સતિ, કદાચિ મહાબલો દુબ્બલસ્સ. લટુકિકાપિ હિ સકુણિકા હત્થિનાગં ઘાતેસી’’તિ લટુકિકજાતકં (જા. ૧.૫.૩૯ આદયો) કથેસિ. એવં કલહવૂપસમનત્થાય તીણિ જાતકાનિ કથેત્વા સામગ્ગિપરિદીપનત્થાય દ્વે જાતકાનિ કથેસિ. કથં? ‘‘સમગ્ગાનઞ્હિ, મહારાજ, કોચિ ઓતારં નામ પસ્સિતું ન સક્કોતીતિ વત્વા, રુક્ખધમ્મજાતકં (જા. ૧.૧.૭૪) કથેસિ. તતો ‘‘સમગ્ગાનં, મહારાજ, કોચિ વિવરં દસ્સિતું ન સક્ખિ. યદા પન અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદમકંસુ, અથ તે નેસાદપુત્તો જીવિતા વોરોપેત્વા આદાય ગતોતિ વિવાદે અસ્સાદો નામ નત્થી’’તિ વત્વા, વટ્ટકજાતકં (જા. ૧.૧.૧૧૮) કથેસિ. એવં ઇમાનિ પઞ્ચ જાતકાનિ કથેત્વા અવસાને અત્તદણ્ડસુત્તં (સુ. નિ. ૯૪૧ આદયો) કથેસિ.

રાજાનો પસન્ના – ‘‘સચે સત્થા નાગમિસ્સ, મયં સહત્થા અઞ્ઞમઞ્ઞં વધિત્વા લોહિતનદિં પવત્તયિસ્સામ. અમ્હાકં પુત્તભાતરો ચ ગેહદ્વારે ન પસ્સેય્યામ, સાસનપટિસાસનમ્પિ નો આહરણકો નાભવિસ્સ. સત્થારં નિસ્સાય નો જીવિતં લદ્ધં. સચે પન સત્થા આગારં અજ્ઝાવસિસ્સ દીપસહસ્સદ્વયપરિવારં ચતુમહાદીપરજ્જમસ્સ હત્થગતં અભવિસ્સ, અતિરેકસહસ્સં ખો પનસ્સ પુત્તા અભવિસ્સંસુ, તતો ખત્તિયપરિવારો અવિચરિસ્સ. તં ખો પનેસ સમ્પત્તિં પહાય નિક્ખમિત્વા સમ્બોધિં પત્તો. ઇદાનિપિ ખત્તિયપરિવારોયેવ વિચરતૂ’’તિ ઉભયનગરવાસિનો અડ્ઢતિયાનિ અડ્ઢતિયાનિ કુમારસતાનિ અદંસુ. ભગવાપિ તે પબ્બાજેત્વા મહાવનં અગમાસિ. તેસં ગરુગારવેન ન અત્તનો રુચિયા પબ્બજિતાનં અનભિરતિ ઉપ્પજ્જિ. પુરાણદુતિયિકાયોપિ તેસં – ‘‘અય્યપુત્તા ઉક્કણ્ઠન્તુ, ઘરાવાસો ન સણ્ઠાતી’’તિઆદીનિ વત્વા સાસનં પેસેન્તિ. તે ચ અતિરેકતરં ઉક્કણ્ઠિંસુ.

ભગવા આવજ્જેન્તો તેસં અનભિરતિભાવં ઞત્વા – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ માદિસેન બુદ્ધેન સદ્ધિં એકતો વસન્તા ઉક્કણ્ઠન્તિ, હન્દ નેસં કુણાલદહસ્સ વણ્ણં કથેત્વા તત્થ નેત્વા અનભિરતિં વિનોદેમી’’તિ કુણાલદહસ્સ વણ્ણં કથેસિ. તે તં દટ્ઠુકામા અહેસું. દટ્ઠુકામત્થ, ભિક્ખવે, કુણાલદહન્તિ? આમ ભગવાતિ. યદિ એવં એથ ગચ્છામાતિ. ઇદ્ધિમન્તાનં ભગવા ગમનટ્ઠાનં મયં કથં ગમિસ્સામાતિ. તુમ્હે ગન્તુકામા હોથ, અહં મમાનુભાવેન ગહેત્વા ગમિસ્સામીતિ. સાધુ, ભન્તેતિ. ભગવા પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ ગહેત્વા આકાસે ઉપ્પતિત્વા કુણાલદહે પતિટ્ઠાય તે ભિક્ખૂ આહ – ‘‘ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં કુણાલદહે યેસં મચ્છાનં નામં ન જાનાથ મમં પુચ્છથા’’તિ.

તે પુચ્છિંસુ. ભગવા પુચ્છિતં પુચ્છિતં કથેસિ. ન કેવલઞ્ચ, મચ્છાનંયેવ, તસ્મિં વનસણ્ડે રુક્ખાનમ્પિ પબ્બતપાદે દ્વિપદચતુપ્પદસકુણાનમ્પિ નામાનિ પુચ્છાપેત્વા કથેસિ. અથ દ્વીહિ સકુણેહિ મુખતુણ્ડકેન ડંસિત્વા ગહિતદણ્ડકે નિસિન્નો કુણાલસકુણરાજા પુરતો પચ્છતો ઉભોસુ ચ પસ્સેસુ સકુણસઙ્ઘપરિવુતો આગચ્છતિ. ભિક્ખૂ તં દિસ્વા – ‘‘એસ, ભન્તે, ઇમેસં સકુણાનં રાજા ભવિસ્સતિ, પરિવારા એતે એતસ્સા’’તિ મઞ્ઞામાતિ. એવમેતં, ભિક્ખવે, અયમ્પિ મમેવ વંસો મમ પવેણીતિ. ઇદાનિ તાવ મયં, ભન્તે, એતે સકુણે પસ્સામ. યં પન ભગવા ‘‘અયમ્પિ મમેવ વંસો મમ પવેણી’’તિ આહ, તં સોતુકામમ્હાતિ. સોતુકામત્થ, ભિક્ખવેતિ? આમ ભગવાતિ. તેન હિ સુણાથાતિ તીહિ ગાથાસતેહિ મણ્ડેત્વા કુણાલજાતકં (જા. ૨.૨૧.કુણાલજાતક) કથેન્તો અનભિરતિં વિનોદેસિ. દેસનાપરિયોસાને સબ્બેપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, મગ્ગેનેવ ચ નેસં ઇદ્ધિપિ આગતા. ભગવા ‘‘હોતુ તાવ એત્તકં તેસં ભિક્ખૂન’’ન્તિ આકાસે ઉપ્પતિત્વા મહાવનમેવ અગમાસિ. તેપિ ભિક્ખૂ ગમનકાલે દસબલસ્સ આનુભાવેન ગન્ત્વા આગમનકાલે અત્તનો આનુભાવેન ભગવન્તં પરિવારેત્વા મહાવને ઓતરિંસુ.

ભગવા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિત્વા તે ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા – ‘‘એથ, ભિક્ખવે, નિસીદથ. ઉપરિમગ્ગત્તયવજ્ઝાનં વો કિલેસાનં કમ્મટ્ઠાનં કથેસ્સામી’’તિ કમ્મટ્ઠાનં કથેસિ. ભિક્ખૂ ચિન્તયિંસુ – ‘‘ભગવા અમ્હાકં અનભિરતભાવં ઞત્વા કુણાલદહં નેત્વા અનભિરતિં વિનોદેસિ, તત્થ સોતાપત્તિફલં પત્તાનં નો ઇદાનિ ઇધ તિણ્ણં મગ્ગાનં કમ્મટ્ઠાનં અદાસિ, ન ખો પન અમ્હેહિ ‘સોતાપન્ના મય’ન્તિ વીતિનામેતું વટ્ટતિ, પુરિસપુરિસેહિ નો ભવિતું વટ્ટતી’’તિ તે દસબલસ્સ પાદે વન્દિત્વા ઉટ્ઠાય નિસીદનં પપ્ફોટેત્વા વિસું વિસું પબ્ભારરુક્ખમૂલેસુ નિસીદિંસુ.

ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ પકતિયાપિ અવિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાના, લદ્ધુપાયસ્સ પન ભિક્ખુનો કિલમનકારણં નામ નત્થિ. ગચ્છન્તા ગચ્છન્તા ચ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્વા ‘અત્તના પટિવિદ્ધગુણં આરોચેસ્સામા’તિ મમ સન્તિકં આગમિસ્સન્તિ. એતેસુ આગતેસુ દસસહસ્સચક્કવાળદેવતા એકચક્કવાળે સન્નિપતિસ્સન્તિ, મહાસમયો ભવિસ્સતિ, વિવિત્તે ઓકાસે મયા નિસીદિતું વટ્ટતી’’તિ તતો વિવિત્તે ઓકાસે બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેત્વા નિસીદિ.

સબ્બપઠમં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગતત્થેરો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તતો અપરો તતો અપરોતિ પઞ્ચસતાપિ પદુમિનિયં પદુમાનિ વિય વિકસિંસુ. સબ્બપઠમં અરહત્તં પત્તભિક્ખુ ‘‘ભગવતો આરોચેસ્સામી’’તિ પલ્લઙ્કં વિનિબ્ભુજિત્વા નિસીદનં પપ્ફોટેત્વા ઉટ્ઠાય દસબલાભિમુખો અહોસિ. એવં અપરોપિ અપરોપીતિ પઞ્ચસતા ભત્તસાલં પવિસન્તા વિય પટિપાટિયાવ આગમિંસુ. પઠમં આગતો વન્દિત્વા નિસીદનં પઞ્ઞાપેત્વા, એકમન્તં નિસીદિત્વા, પટિવિદ્ધગુણં આરોચેતુકામો ‘‘અત્થિ નુ ખો અઞ્ઞો કોચિ? નત્થી’’તિ નિવત્તિત્વા આગતમગ્ગં ઓલોકેન્તો અપરમ્પિ અદ્દસ અપરમ્પિ અદ્દસયેવાતિ સબ્બેપિ તે આગન્ત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા, અયં ઇમસ્સ હરાયમાનો ન કથેસિ, અયં ઇમસ્સ હરાયમાનો ન કથેસિ. ખીણાસવાનં કિર દ્વે આકારા હોન્તિ – ‘‘અહો વત મયા પટિવિદ્ધગુણં સદેવકો લોકો ખિપ્પમેવ પટિવિજ્ઝેય્યા’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. પટિવિદ્ધભાવં પન નિધિલદ્ધપુરિસો વિય ન અઞ્ઞસ્સ આરોચેતુકામા હોન્તિ.

એવં ઓસટમત્તે પન તસ્મિં અરિયમણ્ડલે પાચીનયુગન્ધરપરિક્ખેપતો અબ્ભા મહિકા ધૂમો રજો રાહૂતિ, ઇમેહિ ઉપક્કિલેસેહિ વિપ્પમુત્તં બુદ્ધુપ્પાદપટિમણ્ડિતસ્સ લોકસ્સ રામણેય્યકદસ્સનત્થં પાચીનદિસાય ઉક્ખિત્તરજતમયમહાઆદાસમણ્ડલં વિય, નેમિવટ્ટિયં ગહેત્વા, પરિવત્તિયમાનરજતચક્કસસ્સિરિકં પુણ્ણચન્દમણ્ડલં ઉલ્લઙ્ઘિત્વા, અનિલપથં પટિપજ્જિત્થ. ઇતિ એવરૂપે ખણે લયે મુહુત્તે ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં મહાવને મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ સબ્બેહેવ અરહન્તેહિ.

તત્થ ભગવાપિ મહાસમ્મતસ્સ વંસે ઉપ્પન્નો, તેપિ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ મહાસમ્મતસ્સ કુલે ઉપ્પન્ના. ભગવાપિ ખત્તિયગબ્ભે જાતો, તેપિ ખત્તિયગબ્ભે જાતા. ભગવાપિ રાજપબ્બજિતો, તેપિ રાજપબ્બજિતા. ભગવાપિ સેતચ્છત્તં પહાય હત્થગતં ચક્કવત્તિરજ્જં નિસ્સજ્જિત્વા પબ્બજિતો, તેપિ સેતચ્છત્તં પહાય હત્થગતાનિ રજ્જાનિ વિસ્સજ્જિત્વા પબ્બજિતા. ઇતિ ભગવા પરિસુદ્ધે ઓકાસે, પરિસુદ્ધે રત્તિભાગે, સયં પરિસુદ્ધો પરિસુદ્ધપરિવારો, વીતરાગો વીતરાગપરિવારો, વીતદોસો વીતદોસપરિવારો, વીતમોહો વીતમોહપરિવારો, નિત્તણ્હો નિત્તણ્હપરિવારો, નિક્કિલેસો નિક્કિલેસપરિવારો, સન્તો સન્તપરિવારો, દન્તો દન્તપરિવારો, મુત્તો મુત્તપરિવારો, અતિવિય વિરોચતીતિ. વણ્ણભૂમિ નામેસા, યત્તકં સક્કોતિ, તત્તકં વત્તબ્બં. ઇતિ ઇમે ભિક્ખૂ સન્ધાય વુત્તં, ‘‘પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ સબ્બેહેવ અરહન્તેહી’’તિ.

યેભુય્યેનાતિ બહુતરા સન્નિપતિતા, મન્દા ન સન્નિપતિતા અસઞ્ઞી અરૂપાવચરદેવતા સમાપન્નદેવતાયો ચ. તત્રાયં સન્નિપાતક્કમો – મહાવનસ્સ કિર સામન્તા દેવતા ચલિંસુ, ‘‘આયામ ભો! બુદ્ધદસ્સનં નામ બહૂપકારં, ધમ્મસ્સવનં બહૂપકારં, ભિક્ખુસઙ્ઘદસ્સનં બહૂપકારં. આયામ આયામા’’તિ! મહાસદ્દં કુરુમાના આગન્ત્વા ભગવન્તઞ્ચ તંમુહુત્તં અરહત્તપ્પત્તખીણાસવે ચ વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એતેનેવ ઉપાયેન તાસં તાસં સદ્દં સુત્વા સદ્દન્તરઅડ્ઢગાવુતગાવુતઅડ્ઢયોજનયોજનાદિવસેન તિયોજનસહસ્સવિત્થતે હિમવન્તે, તિક્ખત્તું તેસટ્ઠિયા નગરસહસ્સેસુ, નવનવુતિયા દોણમુખસતસહસ્સેસુ, છનવુતિયા પટ્ટનકોટિસતસહસ્સેસુ, છપણ્ણાસાય રતનાકરેસૂતિ સકલજમ્બુદીપે, પુબ્બવિદેહે, અપરગોયાને, ઉત્તરકુરુમ્હિ, દ્વીસુ પરિત્તદીપસહસ્સેસૂતિ સકલચક્કવાળે, તતો દુતિયતતિયચક્કવાળેતિ એવં દસસહસ્સચક્કવાળેસુ દેવતા સન્નિપતિતાતિ વેદિતબ્બા. દસસહસ્સચક્કવાળઞ્હિ ઇધ દસલોકધાતુયોતિ અધિપ્પેતં. તેન વુત્તં – ‘‘દસહિ ચ લોકધાતૂહિ દેવતા યેભુય્યેન સન્નિપતિતા હોન્તી’’તિ.

એવં સન્નિપતિતાહિ દેવતાહિ સકલચક્કવાળગબ્ભં યાવ બ્રહ્મલોકા સૂચિઘરે નિરન્તરં પક્ખિત્તસૂચીહિ વિય પરિપુણ્ણં હોતિ. તત્થ બ્રહ્મલોકસ્સ એવં ઉચ્ચત્તનં વેદિતબ્બં – લોહપાસાદે કિર સત્તકૂટાગારસમો પાસાણો બ્રહ્મલોકે ઠત્વા અધો ખિત્તો ચતૂહિ માસેહિ પથવિં પાપુણાતિ. એવં મહન્તે ઓકાસે યથા હેટ્ઠા ઠત્વા ખિત્તાનિ પુપ્ફાનિ વા ધૂમો વા ઉપરિ ગન્તું, ઉપરિ વા ઠત્વા ખિત્તસાસપા હેટ્ઠા ઓતરિતું અન્તરં ન લભન્તિ, એવં નિરન્તરા દેવતા અહેસું. યથા ખો પન ચક્કવત્તિરઞ્ઞો નિસિન્નટ્ઠાનં અસમ્બાધં હોતિ, આગતાગતા મહેસક્ખા ખત્તિયા ઓકાસં લભન્તિયેવ, પરતો પરતો પન અતિસમ્બાધં હોતિ. એવમેવ ભગવતો નિસિન્નટ્ઠાનં અસમ્બાધં, આગતાગતા મહેસક્ખા દેવા ચ બ્રહ્માનો ચ ઓકાસં લભન્તિયેવ. અપિ સુદં ભગવતો આસન્નાસન્નટ્ઠાને વાલગ્ગનિત્તુદનમત્તે પદેસે દસપિ વીસતિપિ દેવા સુખુમે અત્તભાવે માપેત્વા અટ્ઠંસુ. સબ્બપરતો સટ્ઠિ સટ્ઠિ દેવતા અટ્ઠંસુ.

સુદ્ધાવાસકાયિકાનન્તિ સુદ્ધાવાસવાસીનં. સુદ્ધાવાસા નામ સુદ્ધાનં અનાગામિખીણાસવાનં આવાસા પઞ્ચ બ્રહ્મલોકા. એતદહોસીતિ કસ્મા અહોસિ? તે કિર બ્રહ્માનો સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા યથા પરિચ્છેદેન વુટ્ઠિતા બ્રહ્મભવનં ઓલોકેન્તા પચ્છાભત્તે ભત્તગેહં વિય સુઞ્ઞતં અદ્દસંસુ. તતો ‘‘કુહિં બ્રહ્માનો ગતા’’તિ આવજ્જન્તા મહાસમાગમં ઞત્વા – ‘‘અયં સમાગમો મહા, મયં ઓહીના, ઓહીનકાનં પન ઓકાસો દુલ્લભો હોતિ, તસ્મા ગચ્છન્તા અતુચ્છહત્થા હુત્વા એકેકં ગાથં અભિસઙ્ખરિત્વા ગચ્છામ. તાય મહાસમાગમે ચ અત્તનો આગતભાવં જાનાપેસ્સામ, દસબલસ્સ ચ વણ્ણં ભાસિસ્સામા’’તિ. ઇતિ તેસં સમાપત્તિતો ઉટ્ઠાય આવજ્જિતત્તા એતદહોસિ.

ભગવતો પુરતો પાતુરહેસુન્તિ પાળિયં ભગવતો સન્તિકે અભિમુખટ્ઠાનેયેવ ઓતિણ્ણા વિય કત્વા વુત્તા, ન ખો પનેત્થ એવં અત્થો વેદિતબ્બો. તે પન બ્રહ્મલોકે ઠિતાયેવ ગાથા અભિસઙ્ખરિત્વા એકો પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતરિ, એકો દક્ખિણચક્કવાળમુખવટ્ટિયં, એકો પચ્છિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં, એકો ઉત્તરચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતરિ. તતો પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતિણ્ણબ્રહ્મા નીલકસિણં સમાપજ્જિત્વા નીલરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં મણિવમ્મં પટિમુઞ્ચન્તો વિય અત્તનો આગતભાવં જાનાપેત્વા બુદ્ધવીથિ નામ કેનચિ ઉત્તરિતું ન સક્કા, તસ્મા મહતિયા બુદ્ધવીથિયાવ આગન્ત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો અત્તના અભિસઙ્ખતં ગાથં અભાસિ.

દક્ખિણચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતિણ્ણબ્રહ્મા પીતકસિણં સમાપજ્જિત્વા સુવણ્ણપભં મુઞ્ચિત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં સુવણ્ણપટં પારુપન્તો વિય અત્તનો આગતભાવં જાનાપેત્વા તથેવ અકાસિ. પચ્છિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતિણ્ણબ્રહ્મા લોહિતકસિણં સમાપજ્જિત્વા લોહિતકરસ્મિયો મુઞ્ચિત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં રત્તવરકમ્બલેન પરિક્ખિપન્તો વિય અત્તનો આગતભાવં જાનાપેત્વા તથેવ અકાસિ. ઉત્તરચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતિણ્ણબ્રહ્મા ઓદાતકસિણં સમાપજ્જિત્વા ઓદાતરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં સુમનકુસુમપટં પારુપન્તો વિય અત્તનો આગતભાવં જાનાપેત્વા તથેવ અકાસિ.

પાળિયં પન ભગવતો પુરતો પાતુરહેસું. અથ ખો તા દેવતા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસૂતિ એવં એકક્ખણે વિય પુરતો પાતુભાવો ચ અભિવાદેત્વા એકમન્તં ઠિતભાવો ચ વુત્તો, સો ઇમિના અનુક્કમેન અહોસિ, એકતો કત્વા પન દસ્સિતો. ગાથાભાસનં પન પાળિયમ્પિ વિસું વિસુંયેવ વુત્તં.

તત્થ મહાસમયોતિ મહાસમૂહો. પવનં વુચ્ચતિ વનસણ્ડો. ઉભયેનપિ ભગવા ‘‘ઇમસ્મિં પન વનસણ્ડે અજ્જ મહાસમૂહો સન્નિપાતો’’તિ આહ. તતો યેસં સો સન્નિપાતો, તે દસ્સેતું દેવકાયા સમાગતાતિ આહ. તત્થ દેવકાયાતિ દેવઘટા. આગતમ્હ ઇમં ધમ્મસમયન્તિ એવં સમાગતે દેવકાયે દિસ્વા મયમ્પિ ઇમં ધમ્મસમૂહં આગતા. કિં કારણા? દક્ખિતાયે અપરાજિતસઙ્ઘન્તિ કેનચિ અપરાજિતં અજ્જેવ તયો મારે મદ્દિત્વા વિજિતસઙ્ગામં ઇમં અપરાજિતસઙ્ઘં દસ્સનત્થાય આગતમ્હાતિ અત્થો. સો પન, બ્રહ્મા, ઇમં ગાથં ભાસિત્વા, ભગવન્તં અભિવાદેત્વા, પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયંયેવ અટ્ઠાસિ.

અથ દુતિયો વુત્તનયેનેવ આગન્ત્વા અભાસિ. તત્થ તત્ર ભિક્ખવોતિ તસ્મિં સન્નિપાતટ્ઠાને ભિક્ખૂ. સમાદહંસૂતિ સમાધિના યોજેસું. ચિત્તમત્તનો ઉજુકં અકંસૂતિ અત્તનો ચિત્તે સબ્બે વઙ્કકુટિલજિમ્હભાવે હરિત્વા ઉજુકં અકરિંસુ. સારથીવ નેત્તાનિ ગહેત્વાતિ યથા સમપ્પવત્તેસુ સિન્ધવેસુ ઓધસ્તપતોદો સારથી સબ્બયોત્તાનિ ગહેત્વા અચોદેન્તો અવારેન્તો તિટ્ઠતિ, એવં છળઙ્ગુપેક્ખાય સમન્નાગતા ગુત્તદ્વારા સબ્બેપેતે પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ ઇન્દ્રિયાનિ રક્ખન્તિ પણ્ડિતા, એતે દટ્ઠું ઇધાગતમ્હા ભગવાતિ, સોપિ ગન્ત્વા યથાઠાનેયેવ અટ્ઠાસિ.

અથ તતિયો વુત્તનયેનેવ આગન્ત્વા અભાસિ. તત્થ છેત્વા ખીલન્તિ રાગદોસમોહખીલં છિન્દિત્વા. પલિઘન્તિ રાગદોસમોહપલિઘમેવ. ઇન્દખીલન્તિ રાગદોસમોહઇન્દખીલમેવ. ઊહચ્ચ મનેજાતિ એતે તણ્હાએજાય અનેજા ભિક્ખૂ ઇન્દખીલં ઊહચ્ચ સમૂહનિત્વા ચતૂસુ દિસાસુ અપ્પટિહતચારિકં ચરન્તિ. સુદ્ધાતિ નિરુપક્કિલેસા. વિમલાતિ નિમ્મલા. ઇદં તસ્સેવ વેવચનં. ચક્ખુમતાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમન્તેન. સુદન્તાતિ ચક્ખુતોપિ દન્તા સોતતોપિ ઘાનતોપિ જિવ્હાતોપિ કાયતોપિ મનતોપિ દન્તા. સુસુનાગાતિ તરુણનાગા. તત્રાયં વચનત્થો – છન્દાદીહિ ન ગચ્છન્તીતિ નાગા, તેન તેન મગ્ગેન પહીને કિલેસે ન આગચ્છન્તીતિ નાગા, નાનપ્પકારં આગું ન કરોન્તીતિ નાગા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન મહાનિદ્દેસે (મહાનિ. ૮૦) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

અપિચ –

‘‘આગું ન કરોતિ કિઞ્ચિ લોકે,

સબ્બસંયોગ વિસજ્જ બન્ધનાનિ;

સબ્બત્થ ન સજ્જતી વિમુત્તો,

નાગો તાદિ પવુચ્ચતે તથત્તા’’તિ. –

એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સુસુનાગાતિ સુસૂ નાગા, સુસુનાગભાવસમ્પત્તિં પત્તાતિ અત્થો. તે એવરૂપે અનુત્તરેન યોગ્ગાચરિયેન દમિતે તરુણનાગે દસ્સનાય આગતમ્હ ભગવાતિ. સોપિ ગન્ત્વા યથાઠાનેયેવ અટ્ઠાસિ.

અથ ચતુત્થો વુત્તનયેનેવ આગન્ત્વા અભાસિ. તત્થ ગતાસેતિ નિબ્બેમતિકસરણગમનેન ગતા. સોપિ ગન્ત્વા યથાઠાનેયેવ અટ્ઠાસીતિ. સત્તમં.