૫. ચૂળકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૨૮૯. એવં મે સુતન્તિ ચૂળકમ્મવિભઙ્ગસુત્તં. તત્થ સુભોતિ સો કિર દસ્સનીયો અહોસિ પાસાદિકો, તેનસ્સ અઙ્ગસુભતાય સુભોત્વેવ નામં અકંસુ. માણવોતિ પન તં તરુણકાલે વોહરિંસુ, સો મહલ્લકકાલેપિ તેનેવ વોહારેન વોહરિયતિ. તોદેય્યપુત્તોતિ તોદેય્યસ્સ નામ પસેનદિરઞ્ઞો પુરોહિતબ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો. સો કિર સાવત્થિયા અવિદૂરે તુદિગામો નામ અત્થિ, તસ્સ અધિપતિત્તા તોદેય્યોતિ સઙ્ખં ગતો. મહાધનો પન હોતિ સત્તાસીતિકોટિવિભવો પરમમચ્છરી, ‘‘દદતો ભોગાનં અપરિક્ખયો નામ નત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા કસ્સચિ કિઞ્ચિ ન દેતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘અઞ્જનાનં ખયં દિસ્વા, વમ્મિકાનઞ્ચ સઞ્ચયં;

મધૂનઞ્ચ સમાહારં, પણ્ડિતો ઘરમાવસે’’તિ.

એવં અદાનમેવ સિક્ખાપેસિ. ધુરવિહારે વસતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ યાગુઉળુઙ્ગમત્તં વા ભત્તકટચ્છુમત્તં વા અદત્વા ધનલોભેન કાલં કત્વા તસ્મિંયેવ ઘરે સુનખો હુત્વા નિબ્બત્તો. સુભો તં સુનખં અતિવિય પિયાયતિ, અત્તનો ભુઞ્જનકભત્તંયેવ ભોજેતિ, ઉક્ખિપિત્વા વરસયને સયાપેતિ. અથ ભગવા એકદિવસં પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો તં સુનખં દિસ્વા – ‘‘તોદેય્યબ્રાહ્મણો ધનલોભેન અત્તનોવ ઘરે સુનખો હુત્વા નિબ્બત્તો, અજ્જ મયિ સુભસ્સ ઘરં ગતે મં દિસ્વા સુનખો ભુક્કારં કરિસ્સતિ, અથસ્સાહં એકં વચનં વક્ખામિ, સો ‘જાનાતિ મં સમણો ગોતમો’તિ ગન્ત્વા ઉદ્ધનટ્ઠાને નિપજ્જિસ્સતિ. તતોનિદાનં સુભસ્સ મયા સદ્ધિં એકો કથાસલ્લાપો ભવિસ્સતિ, સો ધમ્મં સુત્વા સરણેસુ પતિટ્ઠહિસ્સતિ, સુનખો પન કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ ઇમં માણવસ્સ સરણેસુ પતિટ્ઠાનભાવં ઞત્વા ભગવા તં દિવસં સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા એકકોવ ગામં પવિસિત્વા નિક્ખન્તે માણવે તં ઘરં પિણ્ડાય પાવિસિ.

સુનખો ભગવન્તં દિસ્વા ભુક્કારં કરોન્તો ભગવતો સમીપં ગતો. તતો નં ભગવા એતદવોચ – ‘‘તોદેય્ય ત્વં પુબ્બેપિ મં ભો ભોતિ પરિભવિત્વા સુનખો જાતો, ઇદાનિપિ ભુક્કારં કત્વા અવીચિં ગમિસ્સસી’’તિ. સુનખો તં સુત્વા – ‘‘જાનાતિ મં સમણો ગોતમો’’તિ વિપ્પટિસારી હુત્વા ગીવં ઓનામેત્વા ઉદ્ધનન્તરે છારિકાયં નિપન્નો. મનુસ્સા ઉક્ખિપિત્વા સયને સયાપેતું નાસક્ખિંસુ. સુભો આગન્ત્વા – ‘‘કેનાયં સુનખો સયના ઓરોપિતો’’તિ આહ. મનુસ્સા ન કેનચીતિ વત્વા તં પવત્તિં આરોચેસું. માણવો સુત્વા – ‘‘મમ પિતા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો, તોદેય્યો નામ સુનખો નત્થિ. સમણો પન ગોતમો પિતરં સુનખં કરોતિ, યંકિઞ્ચિ એસ મુખારુળ્હં ભાસતી’’તિ કુજ્ઝિત્વા ભગવન્તં મુસાવાદેન નિગ્ગહેતુકામો વિહારં ગન્ત્વા તં પવત્તિં પુચ્છિ.

ભગવાપિ તસ્સ તથેવ વત્વા અવિસંવાદનત્થં આહ – ‘‘અત્થિ પન તે માણવ પિતરા અનક્ખાતં ધન’’ન્તિ. અત્થિ, ભો ગોતમ, સતસહસ્સગ્ઘનિકા સુવણ્ણમાલા સતસહસ્સગ્ઘનિકા સુવણ્ણપાદુકા સતસહસ્સગ્ઘનિકા સુવણ્ણપાતિ સતસહસ્સઞ્ચ કહાપણન્તિ. ગચ્છ તં સુનખં અપ્પોદકપાયાસં ભોજાપેત્વા સયને આરોપેત્વા ઈસકં નિદ્દં ઓક્કન્તકાલે પુચ્છ, સબ્બં તે આચિક્ખિસ્સતિ. અથ નં જાનેય્યાસિ ‘‘પિતા મે એસો’’તિ. માણવો – ‘‘સચે સચ્ચં ભવિસ્સતિ, ધનં લચ્છામિ, નો ચે, સમણં ગોતમં મુસાવાદેન નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ દ્વીહિપિ કારણેહિ તુટ્ઠો ગન્ત્વા તથા અકાસિ. સુનખો – ‘‘ઞાતોમ્હિ ઇમિના’’તિ રોદિત્વા હું હુન્તિ કરોન્તો ધનનિધાનટ્ઠાનં ગન્ત્વા પાદેન પથવિં ખણિત્વા સઞ્ઞં અદાસિ, માણવો ધનં ગહેત્વા – ‘‘ભવપટિચ્છન્નં નામ એવં સુખુમં પટિસન્ધિઅન્તરં પાકટં સમણસ્સ ગોતમસ્સ, અદ્ધા એસ સબ્બઞ્ઞૂ’’તિ ભગવતિ પસન્નચિત્તો ચુદ્દસ પઞ્હે અભિસઙ્ખરિ. અઙ્ગવિજ્જાપાઠકો કિરેસ, તેનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇદં ધમ્મપણ્ણાકારં ગહેત્વા સમણં ગોતમં પઞ્હે પુચ્છિસ્સામી’’તિ દુતિયગમનેન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, તેન પુટ્ઠપઞ્હે પન ભગવા એકપ્પહારેનેવ વિસ્સજ્જેન્તો કમ્મસ્સકાતિઆદિમાહ.

તત્થ કમ્મં એતેસં સકં અત્તનો ભણ્ડકન્તિ કમ્મસ્સકા. કમ્મસ્સ દાયાદાતિ કમ્મદાયાદા, કમ્મં એતેસં દાયજ્જં ભણ્ડકન્તિ અત્થો. કમ્મં એતેસં યોનિ કારણન્તિ કમ્મયોની. કમ્મં એતેસં બન્ધૂતિ કમ્મબન્ધૂ, કમ્મઞાતકાતિ અત્થો. કમ્મં એતેસં પટિસરણં પતિટ્ઠાતિ કમ્મપટિસરણા. યદિદં હીનપ્પણીતતાયાતિ યં ઇદં ‘‘ત્વં હીનો ભવ, ત્વં પણીતો, ત્વં અપ્પાયુકો, ત્વં દીઘાયુકો…પે… ત્વં દુપ્પઞ્ઞો ભવ, ત્વં પઞ્ઞવા’’તિ એવં હીનપ્પણીતતાય વિભજનં, તં ન અઞ્ઞો કોચિ કરોતિ, કમ્મમેવ એવં સત્તે વિભજતીતિ અત્થો. ન માણવો કથિતસ્સ અત્થં સઞ્જાનાસિ, ઘનદુસ્સપટ્ટેનસ્સ મુખં બન્ધિત્વા મધુરં પુરતો ઠપિતં વિય અહોસિ. માનનિસ્સિતો કિરેસ પણ્ડિતમાની, અત્તના સમં ન પસ્સતિ. અથસ્સ ‘‘કિં સમણો ગોતમો કથેતિ, યમહં જાનામિ, તદેવ કથેતીતિ અયં માનો મા અહોસી’’તિ માનભઞ્જનત્થં ભગવા ‘‘આદિતોવ દુપ્પટિવિજ્ઝં કત્વા કથેસ્સામિ, તતો ‘નાહં ભો ગોતમ જાનામિ, વિત્થારેન મે પાકટં કત્વા કથેથા’તિ મં યાચિસ્સતિ, અથસ્સાહં યાચિતકાલે કથેસ્સામિ, એવઞ્ચસ્સ સાત્થકં ભવિસ્સતી’’તિ દુપ્પટિવિજ્ઝં કત્વા કથેસિ.

ઇદાનિ સો અત્તનો અપ્પટિવિદ્ધભાવં પકાસેન્તો ન ખો અહન્તિઆદિમાહ.

૨૯૦. સમત્તેનાતિ પરિપુણ્ણેન. સમાદિન્નેનાતિ ગહિતેન પરામટ્ઠેન. અપ્પાયુકસંવત્તનિકા એસા, માણવ, પટિપદા યદિદં પાણાતિપાતીતિ યં ઇદં પાણાતિપાતકમ્મં, એસા અપ્પાયુકસંવત્તનિકા પટિપદાતિ.

કથં પનેસા અપ્પાયુકતં કરોતિ? ચત્તારિ હિ કમ્માનિ ઉપપીળકં ઉપચ્છેદકં જનકં ઉપત્થમ્ભકન્તિ. બલવકમ્મેન હિ નિબ્બત્તં પવત્તે ઉપપીળકં આગન્ત્વા અત્થતો એવં વદતિ નામ – ‘‘સચાહં પઠમતરં જાનેય્યં, ન તે ઇધ નિબ્બત્તિતું દદેય્યં, ચતૂસુયેવ તં અપાયેસુ નિબ્બત્તાપેય્યં. હોતુ, ત્વં યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્ત, અહં ઉપપીળકકમ્મં નામ તં પીળેત્વા નિરોજં નિયૂસં કસટં કરિસ્સામી’’તિ. તતો પટ્ઠાય તં તાદિસં કરોતિ. કિં કરોતિ? પરિસ્સયં ઉપનેતિ, ભોગે વિનાસેતિ.

તત્થ દારકસ્સ માતુકુચ્છિયં નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય માતુ અસ્સાદો વા સુખં વા ન હોતિ, માતાપિતૂનં પીળાવ ઉપ્પજ્જતિ. એવં પરિસ્સયં ઉપનેતિ. દારકસ્સ પન માતુકુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય ગેહે ભોગા ઉદકં પત્વા લોણં વિય રાજાદીનં વસેન નસ્સન્તિ, કુમ્ભદોહનધેનુયો ખીરં ન દેન્તિ, સૂરતા ગોણા ચણ્ડા હોન્તિ, કાણા હોન્તિ, ખુજ્જા હોન્તિ, ગોમણ્ડલે રોગો પતતિ, દાસાદયો વચનં ન કરોન્તિ, વાપિતં સસ્સં ન જાયતિ, ગેહગતં ગેહે, અરઞ્ઞગતં અરઞ્ઞે નસ્સતિ, અનુપુબ્બેન ઘાસચ્છાદનમત્તં દુલ્લભં હોતિ, ગબ્ભપરિહારો ન હોતિ, વિજાતકાલે માતુથઞ્ઞં છિજ્જતિ, દારકો પરિહારં અલભન્તો પીળિતો નિરોજો નિયૂસો કસટો હોતિ, ઇદં ઉપપીળકકમ્મં નામ.

દીઘાયુકકમ્મેન પન નિબ્બત્તસ્સ ઉપચ્છેદકકમ્મં આગન્ત્વા આયું છિન્દતિ. યથા હિ પુરિસો અટ્ઠુસભગમનં કત્વા સરં ખિપેય્ય તમઞ્ઞો ધનુતો વિમુત્તમત્તં મુગ્ગરેન પહરિત્વા તત્થેવ પાતેય્ય, એવં દીઘાયુકકમ્મેન નિબ્બત્તસ્સ ઉપચ્છેદકકમ્મં આયું છિન્દતિ. કિં કરોતિ? ચોરાનં અટવિં પવેસેતિ, વાળમચ્છોદકં ઓતારેતિ, અઞ્ઞતરં વા પન સપરિસ્સયટ્ઠાનં ઉપનેતિ, ઇદં ઉપચ્છેદકકમ્મં નામ, ‘‘ઉપઘાતક’’ન્તિપિ એતસ્સેવ નામં.

પટિસન્ધિનિબ્બત્તકં પન કમ્મં જનકકમ્મં નામ. અપ્પભોગકુલાદીસુ નિબ્બત્તસ્સ ભોગસમ્પદાદિકરણેન ઉપત્થમ્ભકકમ્મં ઉપત્થમ્ભકકમ્મં નામ.

ઇમેસુ ચતૂસુ પુરિમાનિ દ્વે અકુસલાનેવ, જનકં કુસલમ્પિ અકુસલમ્પિ, ઉપત્થમ્ભકં કુસલમેવ. તત્થ પાણાતિપાતકમ્મં ઉપચ્છેદકકમ્મેન અપ્પાયુકસંવત્તનિકં હોતિ. પાણાતિપાતિના વા કતં કુસલકમ્મં ઉળારં ન હોતિ, દીઘાયુકપટિસન્ધિં જનેતું ન સક્કોતિ. એવં પાણાતિપાતો અપ્પાયુકસંવત્તનિકો હોતિ. પટિસન્ધિમેવ વા નિયામેત્વા અપ્પાયુકં કરોતિ, સન્નિટ્ઠાનચેતનાય વા નિરયે નિબ્બત્તતિ, પુબ્બાપરચેતનાહિ વુત્તનયેન અપ્પાયુકો હોતિ.

દીઘાયુકસંવત્તનિકા એસા માણવ પટિપદાતિ એત્થ પરિત્તકમ્મેનપિ નિબ્બત્તં પવત્તે એતં પાણાતિપાતા વિરતિકમ્મં આગન્ત્વા અત્થતો એવં વદતિ નામ – ‘‘સચાહં પઠમતરં જાનેય્યં, ન તે ઇધ નિબ્બત્તિતું દદેય્યં, દેવલોકેયેવ તં નિબ્બત્તાપેય્યં. હોતુ, ત્વં યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્તિ, અહં ઉપત્થમ્ભકકમ્મં નામ થમ્ભં તે કરિસ્સામી’’તિ ઉપત્થમ્ભં કરોતિ. કિં કરોતિ? પરિસ્સયં નાસેતિ, ભોગે ઉપ્પાદેતિ.

તત્થ દારકસ્સ માતુકુચ્છિયં નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય માતાપિતૂનં સુખમેવ સાતમેવ હોતિ. યેપિ પકતિયા મનુસ્સામનુસ્સપરિસ્સયા હોન્તિ, તે સબ્બે અપગચ્છન્તિ. એવં પરિસ્સયં નાસેતિ. દારકસ્સ પન માતુકુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય ગેહે ભોગાનં પમાણં ન હોતિ, નિધિકુમ્ભિયો પુરતોપિ પચ્છતોપિ ગેહં પવટ્ટમાના પવિસન્તિ. માતાપિતરો પરેહિ ઠપિતધનસ્સાપિ સમ્મુખીભાવં ગચ્છન્તિ. ધેનુયો બહુખીરા હોન્તિ, ગોણા સુખસીલા હોન્તિ, વપ્પટ્ઠાને સસ્સાનિ સમ્પજ્જન્તિ. વડ્ઢિયા વા સમ્પયુત્તં, તાવકાલિકં વા દિન્નં ધનં અચોદિતા સયમેવ આહરિત્વા દેન્તિ, દાસાદયો સુવચા હોન્તિ, કમ્મન્તા ન પરિહાયન્તિ. દારકો ગબ્ભતો પટ્ઠાય પરિહારં લભતિ, કોમારિકવેજ્જા સન્નિહિતાવ હોન્તિ. ગહપતિકુલે જાતો સેટ્ઠિટ્ઠાનં, અમચ્ચકુલાદીસુ જાતો સેનાપતિટ્ઠાનાદીનિ લભતિ. એવં ભોગે ઉપ્પાદેતિ. સો અપરિસ્સયો સભોગો ચિરં જીવતીતિ. એવં અપાણાતિપાતકમ્મં દીઘાયુકસંવત્તનિકં હોતિ.

અપાણાતિપાતિના વા કતં અઞ્ઞમ્પિ કુસલં ઉળારં હોતિ, દીઘાયુકપટિસન્ધિં જનેતું સક્કોતિ, એવમ્પિ દીઘાયુકસંવત્તનિકં હોતિ. પટિસન્ધિમેવ વા નિયામેત્વા દીઘાયુકં કરોતિ. સન્નિટ્ઠાનચેતનાય વા દેવલોકે નિબ્બત્તતિ, પુબ્બાપરચેતનાહિ વુત્તનયેન દીઘાયુકો હોતિ. ઇમિના નયેન સબ્બપઞ્હવિસ્સજ્જનેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

વિહેઠનકમ્માદીનિપિ હિ પવત્તે આગન્ત્વા અત્થતો તથેવ વદમાનાનિ વિય ઉપપીળનેન નિબ્ભોગતં આપાદેત્વા પટિજગ્ગનં અલભન્તસ્સ રોગુપ્પાદનાદીહિ વા, વિહેઠકાદીહિ કતસ્સ કુસલસ્સ અનુળારતાય વા, આદિતોવ પટિસન્ધિનિયામનેન વા, વુત્તનયેનેવ પુબ્બાપરચેતનાવસેન વા બહ્વાબાધતાદીનિ કરોન્તિ, અપાણાતિપાતો વિય ચ અવિહેઠનાદીનિપિ અપ્પાબાધતાદીનીતિ.

૨૯૩. એત્થ પન ઇસ્સામનકોતિ ઇસ્સાસમ્પયુત્તચિત્તો. ઉપદુસ્સતીતિ ઇસ્સાવસેનેવ ઉપક્કોસન્તો દુસ્સતિ. ઇસ્સં બન્ધતીતિ યવકલાપં બન્ધન્તો વિય યથા ન નસ્સતિ એવં બન્ધિત્વા વિય ઠપેતિ. અપ્પેસક્ખોતિ અપ્પપરિવારો, રત્તિં ખિત્તો વિય સરો ન પઞ્ઞાયતિ, ઉચ્છિટ્ઠહત્થો નિસીદિત્વા ઉદકદાયકમ્પિ ન લભતિ.

૨૯૪. ન દાતા હોતીતિ મચ્છરિયવસેન ન દાતા હોતિ. તેન કમ્મેનાતિ તેન મચ્છરિયકમ્મેન.

૨૯૫. અભિવાદેતબ્બન્તિ અભિવાદનારહં બુદ્ધં વા પચ્ચેકબુદ્ધં વા અરિયસાવકં વા. પચ્ચુટ્ઠાતબ્બાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇમસ્મિં પન પઞ્હવિસ્સજ્જને ઉપપીળકઉપત્થમ્ભકકમ્માનિ ન ગહેતબ્બાનિ. ન હિ પવત્તે નીચકુલિનં વા ઉચ્ચાકુલિનં વા સક્કા કાતું, પટિસન્ધિમેવ પન નિયામેત્વા નીચકુલિયં કમ્મં નીચકુલે નિબ્બત્તેતિ, ઉચ્ચાકુલિયં કમ્મં ઉચ્ચાકુલે.

૨૯૬. ન પરિપુચ્છિતા હોતીતિ એત્થ પન અપરિપુચ્છનેન નિરયે ન નિબ્બત્તતિ. અપરિપુચ્છકો પન ‘‘ઇદં કાતબ્બં, ઇદં ન કાતબ્બ’’ન્તિ ન જાનાતિ, અજાનન્તો કાતબ્બં ન કરોતિ, અકાતબ્બં કરોતિ. તેન નિરયે નિબ્બત્તતિ, ઇતરો સગ્ગે. ઇતિ ખો, માણવ…પે… યદિદં હીનપ્પણીતતાયાતિ સત્થા દેસનં યથાનુસન્ધિં પાપેસિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુભસુત્તન્તિપિ વુચ્ચતિ.