૧૦. ઇન્દ્રિયભાવનાસુત્તવણ્ણના

૪૫૩. એવં મે સુતન્તિ ઇન્દ્રિયભાવનાસુત્તં. તત્થ ગજઙ્ગલાયન્તિ એવંનામકે નિગમે. સુવેળુવનેતિ સુવેળુ નામ એકા રુક્ખજાતિ, તેહિ સઞ્છન્નો મહાવનસણ્ડો, તત્થ વિહરતિ. ચક્ખુના રૂપં ન પસ્સતિ, સોતેન સદ્દં ન સુણાતીતિ ચક્ખુના રૂપં ન પસ્સિતબ્બં, સોતેન સદ્દો ન સોતબ્બોતિ એવં દેસેતીતિ અધિપ્પાયેન વદતિ.

અઞ્ઞથા અરિયસ્સ વિનયેતિ ઇમિના ભગવા અત્તનો સાસને અસદિસાય ઇન્દ્રિયભાવનાય કથનત્થં આલયં અકાસિ. અથાયસ્મા આનન્દો – ‘‘સત્થા આલયં દસ્સેતિ, હન્દાહં ઇમિસ્સં પરિસતિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઇન્દ્રિયભાવનાકથં કારેમી’’તિ સત્થારં યાચન્તો એતસ્સ ભગવાતિઆદિમાહ. અથસ્સ ભગવા ઇન્દ્રિયભાવનં કથેન્તો તેન હાનન્દાતિઆદિમાહ.

૪૫૪. તથ યદિદં ઉપેક્ખાતિ યા એસા વિપસ્સનુપેક્ખા નામ, એસા સન્તા એસા પણીતા, અતપ્પિકાતિ અત્થો. ઇતિ અયં ભિક્ખુ ચક્ખુદ્વારે રૂપારમ્મણમ્પિ ઇટ્ઠે આરમ્મણે મનાપં, અનિટ્ઠે અમનાપં, મજ્ઝત્તે મનાપામનાપઞ્ચ ચિત્તં, તસ્સ રજ્જિતું વા દુસ્સિતું વા મુય્હિતું વા અદત્વાવ પરિગ્ગહેત્વા વિપસ્સનં મજ્ઝત્તે ઠપેતિ. ચક્ખુમાતિ સમ્પન્નચક્ખુવિસુદ્ધનેત્તો. ચક્ખાબાધિકસ્સ હિ ઉદ્ધં ઉમ્મીલનનિમ્મીલનં ન હોતિ, તસ્મા સો ન ગહિતો.

૪૫૬. ઈસકંપોણેતિ રથીસા વિય ઉટ્ઠહિત્વા ઠિતે.

૪૬૧. પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞીતિઆદીસુ પટિકૂલે મેત્તાફરણેન વા ધાતુસો ઉપસંહારેન વા અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. અપ્પટિકૂલે અસુભફરણેન વા અનિચ્ચતો ઉપસંહારેન વા પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વાતિ મજ્ઝત્તો હુત્વા વિહરિતુકામો કિં કરોતીતિ? ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ આપાથગતેસુ નેવ સોમનસ્સિકો ન દોમનસ્સિકો હોતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કથં પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? અનિટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં મેત્તાય વા ફરતિ, ધાતુતો વા ઉપસંહરતિ, એવં પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. કથં અપ્પટિકૂલે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? ઇટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિં અસુભાય વા ફરતિ, અનિચ્ચતો વા ઉપસંહરતિ, એવં અપ્પટિકૂલે પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. કથં પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? અનિટ્ઠસ્મિઞ્ચ ઇટ્ઠસ્મિઞ્ચ વત્થુસ્મિં મેત્તાય વા ફરતિ, ધાતુતો વા ઉપસંહરતિ. એવં પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. કથં અપ્પટિકૂલે ચ પટિકૂલે ચ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ? ઇટ્ઠસ્મિઞ્ચ અનિટ્ઠસ્મિઞ્ચ વત્થુસ્મિં અસુભાય વા ફરતિ, અનિચ્ચતો વા ઉપસંહરતિ, એવં અપ્પટિકૂલે ચ પટિકૂલે ચ પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. કથં પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો? ઇધ ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નેવ સુમનો હોતિ ન દુમ્મનો, ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય નેવ સુમનો હોતિ ન દુમ્મનો, ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. એવં પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો’’તિ.

ઇમેસુ ચ તીસુ નયેસુ પઠમનયે મનાપં અમનાપં મનાપામનાપન્તિ સંકિલેસં વટ્ટતિ, નિક્કિલેસં વટ્ટતિ. દુતિયનયે સંકિલેસં, તતિયનયે સંકિલેસનિક્કિલેસં વટ્ટતિ. પુન વુત્તં – ‘‘પઠમં સંકિલેસં વટ્ટતિ, દુતિયં સંકિલેસમ્પિ નિક્કિલેસમ્પિ, તતિયં નિક્કિલેસમેવ વટ્ટતી’’તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ઇન્દ્રિયભાવનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપરિપણ્ણાસટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.

યો ચાયં ‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાયં વો, ભિક્ખવે, દેસિસ્સામી’’તિ આરદ્ધત્તા આદિકલ્યાણો, મજ્ઝે ‘‘સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથા ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લ’’ન્તિ વચનતો મજ્ઝેકલ્યાણો, સન્નિટ્ઠાને ‘‘અરિયો ભાવિતિન્દ્રિયો’’તિ વચનતો પરિયોસાનકલ્યાણોતિ તિવિધકલ્યાણો મજ્ઝિમનિકાયો ‘‘મહાવિપસ્સના નામાય’’ન્તિ વુત્તો, સો વણ્ણનાવસેન સમત્તો હોતિ.

નિગમનકથા

એત્તાવતા ચ –

આયાચિતો સુમતિના થેરેન ભદન્તબુદ્ધમિત્તેન,

પુબ્બે મયૂરદૂતપટ્ટનમ્હિ સદ્ધિં નિવસન્તેન.

પરવાદવિધંસનસ્સ મજ્ઝિમનિકાયસેટ્ઠસ્સ,

યમહં પપઞ્ચસૂદનિમટ્ઠકથં કાતુમારભિં.

સા હિ મહાઅટ્ઠકથાય સારમાદાય નિટ્ઠિતા એસા,

સત્તુત્તરસતમત્તાય પાળિયા ભાણવારેહિ.

એકૂનસટ્ઠિમત્તો વિસુદ્ધિમગ્ગોપિ ભાણવારેહિ,

અત્થપ્પકાસનત્થાય આગમાનં કતો યસ્મા.

તસ્મા તેન સહા’યં ગાથાગણનાનયેન અટ્ઠકથા,

સમધિકછસટ્ઠિસતમિતિ વિઞ્ઞેય્યા ભાણવારાનં.

સમધિકછસટ્ઠિસતપમાણમિતિ ભાણવારતો એસા,

સમયં પકાસયન્તી મહાવિહારાધિવાસીનં.

મૂલટ્ઠકથાસારં આદાય મયા ઇમં કરોન્તેન,

યં પઞ્ઞમુપચિતં તેન હોતુ લોકો સદા સુખિતોતિ.

પરમવિસુદ્ધસદ્ધાબુદ્ધિવીરિયપ્પટિમણ્ડિતેન સીલાચારજ્જવમદ્દવાદિગુણસમુદયસમુદિતેન સકસમયસમયન્તરગહનજ્ઝોગાહનસમત્થેન પઞ્ઞાવેય્યત્તિયસમન્નાગતેન તિપિટકપરિયત્તિપ્પભેદે સાટ્ઠકથે સત્થુ સાસને અપ્પટિહતઞાણપ્પભાવેન મહાવેય્યાકરણેન કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનલાવણ્ણયુત્તેન યુત્તમુત્તવાદિના વાદીવરેન મહાકવિના પભિન્નપટિસમ્ભિદાપરિવારે છળભિઞ્ઞાદિપ્પભેદગુણપ્પટિમણ્ડિતે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે સુપ્પતિટ્ઠિતબુદ્ધીનં થેરવંસપ્પદીપાનં થેરાનં મહાવિહારવાસીનં વંસાલઙ્કારભૂતેન વિપુલવિસુદ્ધબુદ્ધિના બુદ્ધઘોસોતિ ગરૂહિ ગહિતનામધેય્યેન થેરેન કતા અયં પપઞ્ચસૂદની નામ મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથા –

તાવ તિટ્ઠતુ લોકસ્મિં, લોકનિત્થરણેસિનં;

દસ્સેન્તી કુલપુત્તાનં, નયં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિયા.

બુદ્ધોતિ નામમ્પિ, સુદ્ધચિત્તસ્સ તાદિનો;

લોકમ્હિ લોકજેટ્ઠસ્સ, પવત્તતિ મહેસિનોતિ.

પપઞ્ચસૂદની નામ