૧૦. ધાતુવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૪૨. એવં મે સુતન્તિ ધાતુવિભઙ્ગસુત્તં. તત્થ ચારિકન્તિ તુરિતગમનચારિકં. સચે તે ભગ્ગવ અગરૂતિ સચે તુય્હં ભારિયં અફાસુકં કિઞ્ચિ નત્થિ. સચે સો અનુજાનાતીતિ ભગ્ગવસ્સ કિર એતદહોસિ – ‘‘પબ્બજિતા નામ નાનાઅજ્ઝાસયા, એકો ગણાભિરતો હોતિ, એકો એકાભિરતો. સચે સો એકાભિરતો ભવિસ્સતિ, ‘આવુસો, મા પાવિસિ, મયા સાલા લદ્ધા’તિ વક્ખતિ. સચે અયં એકાભિરતો ભવિસ્સતિ, ‘આવુસો, નિક્ખમ, મયા સાલા લદ્ધા’તિ વક્ખતિ. એવં સન્તે અહં ઉભિન્નં વિવાદકારેતા નામ ભવિસ્સામિ, દિન્નં નામ દિન્નમેવ વટ્ટતિ, કતં કતમેવા’’તિ. તસ્મા એવમાહ.

કુલપુત્તોતિ જાતિકુલપુત્તોપિ આચારકુલપુત્તોપિ. વાસૂપગતોતિ વાસં ઉપગતો. કુતો આગન્ત્વાતિ? તક્કસીલનગરતો.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – મજ્ઝિમપ્પદેસે કિર રાજગહનગરે બિમ્બિસારે રજ્જં કારેન્તે પચ્ચન્તે તક્કસીલનગરે પુક્કુસાતિ રાજા રજ્જં કારેસિ. અથ તક્કસીલતો ભણ્ડં ગહેત્વા વાણિજા રાજગહં આગતા પણ્ણાકારં ગહેત્વા રાજાનં અદ્દસંસુ. રાજા તે વન્દિત્વા ઠિતે ‘‘કત્થવાસિનો તુમ્હે’’તિ પુચ્છિ. તક્કસીલવાસિનો દેવાતિ. અથ ને રાજા જનપદસ્સ ખેમસુભિક્ખતાદીનિ નગરસ્સ ચ પવત્તિં પુચ્છિત્વા ‘‘કો નામ તુમ્હાકં રાજા’’તિ પુચ્છિ. પુક્કુસાતિ નામ દેવાતિ. ધમ્મિકોતિ? આમ દેવ ધમ્મિકો. ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ જનં સઙ્ગણ્હાતિ, લોકસ્સ માતાપિતિટ્ઠાને ઠિતો, અઙ્ગે નિપન્નદારકં વિય જનં તોસેતીતિ. કતરસ્મિં વયે વત્તતીતિ? અથસ્સ વયં આચિક્ખિંસુ. વયેસુપિ બિમ્બિસારેન સમવયો જાતો. અથ તે રાજા આહ – ‘‘તાતા તુમ્હાકં રાજા ધમ્મિકો, વયેન ચ મે સમાનો, સક્કુણેય્યાથ તુમ્હાકં રાજાનં મમ મિત્તં કાતુ’’ન્તિ. સક્કોમ દેવાતિ. રાજા તેસં સુઙ્કં વિસ્સજ્જેત્વા ગેહઞ્ચ દાપેત્વા – ‘‘ગચ્છથ ભણ્ડં વિક્કિણિત્વા ગમનકાલે મં દિસ્વા ગચ્છેય્યાથા’’તિ આહ. તે તથા કત્વા ગમનકાલે રાજાનં અદ્દસંસુ. ‘‘ગચ્છથ તુમ્હાકં રાજાનં મમ વચનેન પુનપ્પુનં આરોગ્યં પુચ્છિત્વા ‘રાજા તુમ્હેહિ સદ્ધિં મિત્તભાવં ઇચ્છતી’તિ વદથા’’તિ આહ.

તે સાધૂતિ પટિસ્સુણિત્વા ગન્ત્વા ભણ્ડં પટિસામેત્વા ભુત્તપાતરાસા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિંસુ. રાજા ‘‘કહં ભણે તુમ્હે એત્તકે ઇમે દિવસે ન દિસ્સથા’’તિ પુચ્છિ. તે સબ્બં પવત્તિં આરોચેસું. રાજા – ‘‘સાધુ, તાતા, તુમ્હે નિસ્સાય મયા મજ્ઝિમપ્પદેસે રાજા મિત્તો લદ્ધો’’તિ અત્તમનો અહોસિ. અપરભાગે રાજગહવાસિનોપિ વાણિજા તક્કસીલં અગમંસુ. તે પણ્ણાકારં ગહેત્વા આગતે પુક્કુસાતિ રાજા ‘‘કુતો આગતત્થા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘રાજગહતો’’તિ સુત્વા ‘‘મય્હં સહાયસ્સ નગરતો આગતા તુમ્હે’’તિ. આમ દેવાતિ. આરોગ્યં મે સહાયસ્સાતિ આરોગ્યં પુચ્છિત્વા ‘‘અજ્જ પટ્ઠાય યે મય્હં સહાયસ્સ નગરતો જઙ્ઘસત્થેન વા સકટસત્થેન વા વાણિજા આગચ્છન્તિ, સબ્બેસં મમ વિસયં પવિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય વસનગેહાનિ, રાજકોટ્ઠાગારતો નિવાપઞ્ચ દેન્તુ, સુઙ્કં વિસ્સજ્જેન્તુ, કિઞ્ચિ ઉપદ્દવં મા કરોન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ. બિમ્બિસારોપિ અત્તનો નગરે તથેવ ભેરિં ચરાપેસિ.

અથ બિમ્બિસારો પુક્કુસાતિસ્સ પણ્ણં પહિણિ – ‘‘પચ્ચન્તદેસે નામ મણિમુત્તાદીનિ રતનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, યં મય્હં સહાયસ્સ રજ્જે દસ્સનીયં વા સવનીયં વા રતનં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મે મા મચ્છરાયતૂ’’તિ. પુક્કુસાતિપિ – ‘‘મજ્ઝિમદેસો નામ મહાજનપદો, યં તત્થ એવરૂપં રતનં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મે સહાયો મા મચ્છરાયતૂ’’તિ પટિપણ્ણં પહિણિ. એવં તે ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે અઞ્ઞમઞ્ઞં અદિસ્વાપિ દળ્હમિત્તા અહેસું.

એવં તેસં કતિકં કત્વા વસન્તાનં પઠમતરં પુક્કુસાતિસ્સ પણ્ણાકારો ઉપ્પજ્જિ. રાજા કિર અટ્ઠ પઞ્ચવણ્ણે અનગ્ઘકમ્બલે લભિ. સો – ‘‘અતિસુન્દરા ઇમે કમ્બલા, અહં સહાયસ્સ પેસિસ્સામી’’તિ લાખાગુળમત્તે અટ્ઠ સારકરણ્ડકે લિખાપેત્વા તેસુ તે કમ્બલે પક્ખિપિત્વા લાખાય વટ્ટાપેત્વા સેતવત્થેન વેઠેત્વા સમુગ્ગે પક્ખિપિત્વા વત્થેન વેઠેત્વા રાજમુદ્દિકાય લઞ્છેત્વા ‘‘મય્હં સહાયસ્સ દેથા’’તિ અમચ્ચે પેસેસિ. સાસનઞ્ચ અદાસિ – ‘‘અયં પણ્ણાકારો નગરમજ્ઝે અમચ્ચાદિપરિવુતેન દટ્ઠબ્બો’’તિ. તે ગન્ત્વા બિમ્બિસારસ્સ અદંસુ.

સો સાસનં સુત્વા અમચ્ચાદયો સન્નિપતન્તૂતિ ભેરિં ચરાપેત્વા નગરમજ્ઝે અમચ્ચાદિપરિવુતો સેતચ્છત્તેન ધારિયમાનેન પલ્લઙ્કવરે નિસિન્નો લઞ્છનં ભિન્દિત્વા વત્થં અપનેત્વા સમુગ્ગં વિવરિત્વા અન્તો ભણ્ડિકં મુઞ્ચિત્વા લાખાગુળે દિસ્વા ‘‘મય્હં સહાયો પુક્કુસાતિ ‘જુતવિત્તકો મે સહાયો’તિ મઞ્ઞમાનો મઞ્ઞે ઇમં પણ્ણાકારં પહિણી’’તિ એકં ગુળં ગહેત્વા હત્થેન વટ્ટેત્વા તુલયન્તોવ અન્તો દુસ્સભણ્ડિકં અત્થીતિ અઞ્ઞાસિ. અથ નં પલ્લઙ્કપાદે પહરિત્વા તાવદેવ લાખા પરિપતિ, સો નખેન કરણ્ડકં વિવરિત્વા અન્તો કમ્બલરતનં દિસ્વા ઇતરેપિ વિવરાપેસિ, સબ્બેપિ કમ્બલા અહેસું. અથ ને પત્થરાપેસિ, તે વણ્ણસમ્પન્ના ફસ્સસમ્પન્ના દીઘતો સોળસહત્થા તિરિયં અટ્ઠહત્થા અહેસું. મહાજનો દિસ્વા અઙ્ગુલિયો પોઠેસિ, ચેલુક્ખેપં અકાસિ, – ‘‘અમ્હાકં રઞ્ઞો અદિટ્ઠસહાયો પુક્કુસાતિ અદિસ્વાવ એવરૂપં પણ્ણાકારં પેસેસિ, યુત્તં એવરૂપં મિત્તં કાતુ’’ન્તિ અત્તમનો અહોસિ. રાજા એકમેકં કમ્બલં અગ્ઘાપેસિ, સબ્બે અનગ્ઘા અહેસું. તેસુ ચત્તારો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પેસેસિ, ચત્તારો અત્તનો ઘરે અકાસિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘પચ્છા પેસેન્તેન પઠમં પેસિતપણ્ણાકારતો અતિરેકં પેસેતું વટ્ટતિ, સહાયેન ચ મે અનગ્ઘો પણ્ણાકારો પેસિતો, કિં નુ ખો પેસેમી’’તિ?

કિં પન રાજગહે તતો અધિકં રતનં નત્થીતિ? નો નત્થિ, મહાપુઞ્ઞો રાજા, અપિચ ખો પનસ્સ સોતાપન્નકાલતો પટ્ઠાય ઠપેત્વા તીણિ રતનાનિ અઞ્ઞં રતનં સોમનસ્સં જનેતું સમત્થં નામ નત્થિ. સો રતનં વિચિનિતું આરદ્ધો – રતનં નામ સવિઞ્ઞાણકં અવિઞ્ઞાણકન્તિ દુવિધં. તત્થ અવિઞ્ઞાણકં સુવણ્ણરજતાદિ, સવિઞ્ઞાણકં ઇન્દ્રિયબદ્ધં. અવિઞ્ઞાણકં સવિઞ્ઞાણકસ્સેવ અલઙ્કારાદિવસેન પરિભોગં હોતિ, ઇતિ ઇમેસુ દ્વીસુ રતનેસુ સવિઞ્ઞાણકં સેટ્ઠં. સવિઞ્ઞાણકમ્પિ દુવિધં તિરચ્છાનરતનં મનુસ્સરતનન્તિ. તત્થ તિરચ્છાનરતનં હત્થિઅસ્સરતનં, તમ્પિ મનુસ્સાનં ઉપભોગત્થમેવ નિબ્બત્તતિ, ઇતિ ઇમેસુપિ દ્વીસુ મનુસ્સરતનં સેટ્ઠં. મનુસ્સરતનમ્પિ દુવિધં ઇત્થિરતનં પુરિસરતનન્તિ. તત્થ ચક્કવત્તિનો રઞ્ઞો ઉપ્પન્નં ઇત્થિરતનમ્પિ પુરિસસ્સેવ ઉપભોગં. ઇતિ ઇમેસુપિ દ્વીસુ પુરિસરતનમેવ સેટ્ઠં.

પુરિસરતનમ્પિ દુવિધં અગારિયરતનં અનગારિયરતનઞ્ચ. તત્થ અગારિયરતનેસુપિ ચક્કવત્તિરાજા અજ્જ પબ્બજિતસામણેરં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દતિ, ઇતિ ઇમેસુપિ દ્વીસુ અનગારિયરતનમેવ સેટ્ઠં. અનગારિયરતનમ્પિ દુવિધં સેક્ખરતનઞ્ચ અસેક્ખરતનઞ્ચ. તત્થ સતસહસ્સમ્પિ સેક્ખાનં અસેક્ખસ્સ પદેસં ન પાપુણાતિ, ઇતિ ઇમેસુપિ દ્વીસુ અસેક્ખરતનમેવ સેટ્ઠં. તમ્પિ દુવિધં બુદ્ધરતનં સાવકરતનન્તિ. તત્થ સતસહસ્સમ્પિ સાવકરતનાનં બુદ્ધરતનસ્સ પદેસં ન પાપુણાતિ, ઇતિ ઇમેસુપિ દ્વીસૂ બુદ્ધરતનમેવ સેટ્ઠં.

બુદ્ધરતનમ્પિ દુવિધં પચ્ચેકબુદ્ધરતનં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધરતનન્તિ. તત્થ સતસહસ્સમ્પિ પચ્ચેકબુદ્ધાનં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ પદેસં ન પાપુણાતિ, ઇતિ ઇમેસુપિ દ્વીસુ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધરતનંયેવ સેટ્ઠં. સદેવકસ્મિઞ્હિ લોકે બુદ્ધરતનસમં રતનં નામ નત્થિ. તસ્મા અસદિસમેવ રતનં મય્હં સહાયસ્સ પેસેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા તક્કસીલવાસિનો પુચ્છિ – ‘‘તાતા તુમ્હાકં જનપદે બુદ્ધો ધમ્મો સઙ્ઘોતિ ઇમાનિ તીણિ રતનાનિ દિસ્સન્તી’’તિ. ઘોસોપિ સો મહારાજ તાવ તત્થ નત્થિ, દસ્સનં પન કુતોતિ.

‘‘સુન્દરં તાતા’’તિ રાજા તુટ્ઠો ચિન્તેસિ – ‘‘સક્કા ભવેય્ય જનસઙ્ગહત્થાય મય્હં સહાયસ્સ વસનટ્ઠાનં સમ્માસમ્બુદ્ધં પેસેતું, બુદ્ધા પન પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ ન અરુણં ઉટ્ઠપેન્તિ. તસ્મા સત્થારા ગન્તું ન સક્કા. સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાદયો મહાસાવકે પેસેતું સક્કા ભવેય્ય. મયા પન ‘થેરા પચ્ચન્તે વસન્તી’તિ સુત્વાપિ મનુસ્સે પેસેત્વા તે અત્તનો સમીપં આણાપેત્વા ઉપટ્ઠાતુમેવ યુત્તં. તસ્મા ન થેરેહિપિ સક્કા ગન્તું. યેન પનાકારેન સાસને પેસિતે સત્થા ચ મહાસાવકા ચ ગતા વિય હોન્તિ, તેનાકારેન સાસનં પહિણિસ્સામી’’તિ. ચિન્તેત્વા ચતુરતનાયામં વિદત્થિમત્તપુથુલં નાતિતનું નાતિબહલં સુવણ્ણપટ્ટં કારાપેત્વા ‘‘તત્થ અજ્જ અક્ખરાનિ લિખિસ્સામી’’તિ. પાતોવ સીસં ન્હાયિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય ભુત્તપાતરાસો અપનીતગન્ધમાલાભરણો સુવણ્ણસરકેન જાતિહિઙ્ગુલિકં આદાય હેટ્ઠતો પટ્ઠાય દ્વારાનિ પિદહન્તો પાસાદમારુય્હ પુબ્બદિસામુખં સીહપઞ્જરં વિવરિત્વા આકાસતલે નિસીદિત્વા સુવણ્ણપટ્ટે અક્ખરાનિ લિખન્તો – ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પન્નો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’’તિ. બુદ્ધગુણે તાવ એકદેસેન લિખિ.

તતો ‘‘એવં દસ પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતભવનતો ચવિત્વા માતુકુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ, એવં લોકવિવરણં અહોસિ, માતુકુચ્છિયં વસમાને ઇદં નામ અહોસિ, અગારમજ્ઝે વસમાને ઇદં નામ અહોસિ, એવં મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તો એવં મહાપધાનં પદહિ. એવં દુક્કરકારિકં કત્વા મહાબોધિમણ્ડં આરુય્હ અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝન્તસ્સ એવં લોકવિવરણં અહોસિ. સદેવકે લોકે અઞ્ઞં એવરૂપં રતનં નામ નત્થીતિ.

યંકિઞ્ચિ વિત્તં ઇધ વા હુરં વા,

સગ્ગેસુ વા યં રતનં પણીતં;

ન નો સમં અત્થિ તથાગતેન,

ઇદમ્પિ બુદ્ધે રતનં પણીતં;

એતેન સચ્ચેન સુવત્થિ હોતૂ’’તિ. (ખુ. પા. ૬.૩; સુ. નિ. ૨૨૬) –

એવં એકદેસેન બુદ્ધગુણેપિ લિખિત્વા દુતિયં ધમ્મરતનં થોમેન્તો – ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો…પે… પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ. ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના…પે… અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ. ‘‘સત્થારા દેસિતધમ્મો નામ એવરૂપો ચ એવરૂપો ચા’’તિ સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયે એકદેસેન લિખિત્વા –

‘‘યં બુદ્ધસેટ્ઠો પરિવણ્ણયી સુચિં,

સમાધિમાનન્તરિકઞ્ઞમાહુ;

સમાધિના તેન સમો ન વિજ્જતિ,

ઇદમ્પિ ધમ્મે રતનં પણીતં;

એતેન સચ્ચેન સુવત્થિ હોતૂ’’તિ. (ખુ. પા. ૬.૫; સુ. નિ. ૨૨૮) –

એવં એકદેસેન ધમ્મગુણે લિખિત્વા તતિયં સઙ્ઘરતનં થોમેન્તો – ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો…પે… પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ. ‘‘કુલપુત્તા નામ સત્થુ ધમ્મકથં સુત્વા એવં નિક્ખમિત્વા પબ્બજન્તિ, કેચિ સેતચ્છત્તં પહાય પબ્બજન્તિ, કેચિ ઉપરજ્જં, કેચિ સેનાપતિટ્ઠાનાદીનિ પહાય પબ્બજન્તિ. પબ્બજિત્વા ચ પન ઇમઞ્ચ પટિપત્તિં પૂરેન્તી’’તિ ચૂળસીલમજ્ઝિમસીલમહાસીલાદીનિ એકદેસેન લિખિત્વા છદ્વારસંવરં સતિસમ્પજઞ્ઞં ચતુપચ્ચયસન્તોસં નવવિધં સેનાસનં, નીવરણપ્પહાનં પરિકમ્મં ઝાનાભિઞ્ઞા અટ્ઠતિંસ કમ્મટ્ઠાનાનિ યાવ આસવક્ખયા એકદેસેન લિખિ, સોળસવિધં આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં વિત્થારેનેવ લિખિત્વા ‘‘સત્થુ સાવકસઙ્ઘો નામ એવરૂપેહિ ચ ગુણેહિ સમન્નાગતો.

યે પુગ્ગલા અટ્ઠસતં પસટ્ઠા,

ચત્તારિ એતાનિ યુગાનિ હોન્તિ;

તે દક્ખિણેય્યા સુગતસ્સ સાવકા,

એતેસુ દિન્નાનિ મહપ્ફલાનિ;

ઇદમ્પિ સઙ્ઘે રતનં પણીતં,

એતેન સચ્ચેન સુવત્થિ હોતૂ’’તિ. (ખુ. પા. ૬.૬; સુ. નિ. ૨૨૯) –

એવં એકદેસેન સઙ્ઘગુણે લિખિત્વા – ‘‘ભગવતો સાસનં સ્વાક્ખાતં નિય્યાનિકં, સચે મય્હં સહાયો સક્કોતિ, નિક્ખમિત્વા પબ્બજતૂ’’તિ લિખિત્વા સુવણ્ણપટ્ટં સંહરિત્વા સુખુમકમ્બલેન વેઠેત્વા સારસમુગ્ગે પક્ખિપિત્વા તં સમુગ્ગં સુવણ્ણમયે, સુવણ્ણમયં, રજતમયે રજતમયં મણિમયે, મણિમયં પવાળમયે, પવાળમયં લોહિતઙ્કમયે, લોહિતઙ્કમયં મસારગલ્લમયે, મસારગલ્લમયં ફલિકમયે, ફલિકમયં દન્તમયે, દન્તમયં સબ્બરતનમયે, સબ્બરતનમયં કિલઞ્જમયે, કિલઞ્જમયં સમુગ્ગં સારકરણ્ડકે ઠપેસિ.

પુન સારકરણ્ડકં સુવણ્ણકરણ્ડકેતિ પુરિમનયેનેવ હરિત્વા સબ્બરતનમયં કરણ્ડકં કિલઞ્જમયે કરણ્ડકે ઠપેસિ. તતો કિલઞ્જમયં કરણ્ડકં સારમયપેળાયાતિ પુન વુત્તનયેનેવ હરિત્વા સબ્બરતનમયં પેળં કિલઞ્જમયપેળાય ઠપેત્વા બહિ વત્થેન વેઠેત્વા રાજમુદ્દિકાય લઞ્છેત્વા અમચ્ચે આણાપેસિ – ‘‘મમ આણાપવત્તિટ્ઠાને મગ્ગં અલઙ્કારાપેથ મગ્ગો અટ્ઠુસભવિત્થતો હોતુ, ચતુઉસભટ્ઠાનં સોધિતમત્તકમેવ હોતુ, મજ્ઝે ચતુઉસભં રાજાનુભાવેન પટિયાદેથા’’તિ. તતો મઙ્ગલહત્થિં અલઙ્કારાપેત્વા તસ્સ ઉપરિ પલ્લઙ્કં પઞ્ઞપેત્વા સેતચ્છત્તં ઉસ્સાપેત્વા નગરવીથિયો સિત્તસમ્મટ્ઠા સમુસ્સિતદ્ધજપટાકા કદલિપુણ્ણઘટગન્ધધૂમપુપ્ફાદીહિ સુપ્પટિમણ્ડિતા કારેત્વા ‘‘અત્તનો અત્તનો વિસયપ્પદેસે એવરૂપં પૂજં કારેન્તૂ’’તિ અન્તરભોગિકાનં જવનદૂતે પેસેત્વા સયં સબ્બાલઙ્કારેન અલઙ્કરિત્વા – ‘‘સબ્બતાળાવચરસમ્મિસ્સબલકાયપરિવુતો પણ્ણાકારં પેસેમી’’તિ અત્તનો વિસયપરિયન્તં ગન્ત્વા અમચ્ચસ્સ મુખસાસનં અદાસિ – ‘‘તાત મય્હં સહાયો પુક્કુસાતિ ઇમં પણ્ણાકારં પટિચ્છન્તો ઓરોધમજ્ઝે અપટિચ્છિત્વા પાસાદં આરુય્હ પટિચ્છતૂ’’તિ. એવં સાસનં દત્વા પચ્ચન્તદેસં સત્થા ગચ્છતીતિ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા નિવત્તિ. અન્તરભોગિકા તેનેવ નિયામેન મગ્ગં પટિયાદેત્વા પણ્ણાકારં નયિંસુ.

પુક્કુસાતિપિ અત્તનો રજ્જસીમતો પટ્ઠાય તેનેવ નિયામેન મગ્ગં પટિયાદેત્વા નગરં અલઙ્કારાપેત્વા પણ્ણાકારસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં અકાસિ. પણ્ણાકારો તક્કસીલં પાપુણન્તો ઉપોસથદિવસે પાપુણિ, પણ્ણાકારં ગહેત્વા ગતઅમચ્ચોપિ રઞ્ઞો વુત્તસાસનં આરોચેસિ. રાજા તં સુત્વા પણ્ણાકારેન સદ્ધિં આગતાનં કત્તબ્બકિચ્ચં વિચારેત્વા પણ્ણાકારં આદાય પાસાદં આરુય્હ ‘‘મા ઇધ કોચિ પવિસતૂ’’તિ દ્વારે આરક્ખં કારેત્વા સીહપઞ્જરં વિવરિત્વા પણ્ણાકારં ઉચ્ચાસને ઠપેત્વા સયં નીચાસને નિસિન્નો લઞ્છનં ભિન્દિત્વા નિવાસનં અપનેત્વા કિલઞ્જપેળતો પટ્ઠાય અનુપુબ્બેન વિવરન્તો સારમયં સમુગ્ગં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મહાપરિહારો નાયં અઞ્ઞસ્સ રતનસ્સ ભવિસ્સતિ, અદ્ધા મજ્ઝિમદેસે સોતબ્બયુત્તકં રતનં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. અથ તં સમુગ્ગં વિવરિત્વા રાજલઞ્છનં ભિન્દિત્વા સુખુમકમ્બલં ઉભતો વિયૂહિત્વા સુવણ્ણપટ્ટં અદ્દસ.

સો તં પસારેત્વા – ‘‘મનાપાનિ વત અક્ખરાનિ સમસીસાનિ સમપન્તીનિ ચતુરસ્સાની’’તિઆદિતો પટ્ઠાય વાચેતું આરભિ. તસ્સ – ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ બુદ્ધગુણે વાચેન્તસ્સ બલવસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ, નવનવુતિલોમકૂપસહસ્સાનિ ઉદ્ધગ્ગલોમાનિ અહેસું. અત્તનો ઠિતભાવં વા નિસિન્નભાવં વા ન જાનાતિ. અથસ્સ – ‘‘કપ્પકોટિસતસહસ્સેહિપિ એતં દુલ્લભસાસનં સહાયં નિસ્સાય સોતું લભામી’’તિ ભિય્યો બલવપીતિ ઉદપાદિ. સો હિ ઉપરિ વાચેતું અસક્કોન્તો યાવ પીતિવેગપસ્સદ્ધિયા નિસીદિત્વા પરતો – ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિ ધમ્મગુણે આરભિ. તત્રાપિસ્સ તથેવ અહોસિ. સો પુન યાવ પીતિવેગપસ્સદ્ધિયા નિસીદિત્વા પરતો ‘‘સુપ્પટિપન્નો’’તિ સઙ્ઘગુણે આરભિ. તત્રાપિસ્સ તથેવ અહોસિ. અથ સબ્બપરિયન્તે આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં વાચેત્વા ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનિ નિબ્બત્તેસિ, સો ઝાનસુખેનેવ વીતિનામેસિ. અઞ્ઞો કોચિ દટ્ઠું ન લભતિ, એકોવ ચૂળુપટ્ઠાકો પવિસતિ. એવં અદ્ધમાસમત્તં વીતિનામેસિ.

નાગરા રાજઙ્ગણે સન્નિપતિત્વા ઉક્કુટ્ઠિં અકંસુ ‘‘પણ્ણાકારં પટિચ્છિતદિવસતો પટ્ઠાય બલદસ્સનં વા નાટકદસ્સનં વા નત્થિ, વિનિચ્છયદાનં નત્થિ, રાજા સહાયેન પહિતં પણ્ણાકારં યસ્સિચ્છતિ તસ્સ દસ્સેતુ, રાજાનો નામ એકચ્ચસ્સ પણ્ણાકારવસેનપિ વઞ્ચેત્વા રજ્જં અત્તનો કાતું વાયમન્તિ. કિં નામ અમ્હાકં રાજા કરોતી’’તિ? રાજા ઉક્કુટ્ઠિસદ્દં સુત્વા – ‘‘રજ્જં નુ ખો ધારેમિ, ઉદાહુ સત્થાર’’ન્તિ ચિન્તેસિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘રજ્જકારિતઅત્તભાવો નામ નેવ ગણકેન, ન ગણકમહામત્તેન ગણેતું સક્કો. સત્થુસાસનં ધારેસ્સામી’’તિ સયને ઠપિતં અસિં ગહેત્વા કેસે છિન્દિત્વા સીહપઞ્જરં વિવરિત્વા – ‘‘એતં ગહેત્વા રજ્જં કારેથા’’તિ સદ્ધિં ચૂળામણિના કેસકલાપં પરિસમજ્ઝે પાતેસિ, મહાજનો તં ઉક્ખિપિત્વા – ‘‘સહાયકસન્તિકા લદ્ધપણ્ણાકારા નામ રાજાનો તુમ્હાદિસા હોન્તિ દેવા’’તિ એકપ્પહારેનેવ વિરવિ. રઞ્ઞોપિ દ્વઙ્ગુલમત્તં કેસમસ્સુ અહોસિ. બોધિસત્તસ્સ પબ્બજ્જાસદિસમેવ કિર જાતં.

તતો ચૂળુપટ્ઠાકં પેસેત્વા અન્તરાપણા દ્વે કાસાયવત્થાનિ મત્તિકાપત્તઞ્ચ આહરાપેત્વા – ‘‘યે લોકે અરહન્તો, તે ઉદ્દિસ્સ મય્હં પબ્બજ્જા’’તિ સત્થારં ઉદ્દિસ્સ એકં કાસાવં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા પત્તં વામઅંસકૂટે કત્વા કત્તરદણ્ડં ગહેત્વા – ‘‘સોભતિ નુ ખો મે પબ્બજ્જા નો વા’’તિ મહાતલે કતિપયવારે અપરાપરં ચઙ્કમિત્વા – ‘‘સોભતિ મે પબ્બજ્જા’’તિ દ્વારં વિવરિત્વા પાસાદા ઓતરિ. ઓતરન્તં પન નં તીસુ દ્વારેસુ ઠિતનાટકાદીનિ દિસ્વાપિ ન સઞ્જાનિંસુ. ‘‘એકો પચ્ચેકબુદ્ધો અમ્હાકં રઞ્ઞો ધમ્મકથં કથેતું આગતો’’તિ કિર ચિન્તયિંસુ. ઉપરિપાસાદં પન આરુય્હ રઞ્ઞો ઠિતનિસિન્નટ્ઠાનાનિ દિસ્વા રાજા ગતોતિ ઞત્વા સમુદ્દમજ્ઝે ઓસીદમાનાય નાવાય જનો વિય એકપ્પહારેનેવ વિરવિંસુ. કુલપુત્તં ભૂમિતલં ઓતિણ્ણમત્તં અટ્ઠારસસેનિયો સબ્બે નાગરા બલકાયા ચ પરિવારેત્વા મહાવિરવં વિરવિંસુ. અમચ્ચાપિ તં એતદવોચું – ‘‘દેવ મજ્ઝિમદેસરાજાનો નામ બહુમાયા, સાસનં પેસેત્વા બુદ્ધરતનં નામ લોકે ઉપ્પન્નં વા નો વાતિ ઞત્વા ગમિસ્સથ, નિવત્તથ દેવા’’તિ. સદ્દહામહં મય્હં સહાયકસ્સ, તસ્સ મયા સદ્ધિં દ્વેજ્ઝવચનં નામ નત્થિ, તિટ્ઠથ તુમ્હેતિ. તે અનુગચ્છન્તિયેવ.

કુલપુત્તો કત્તરદણ્ડેન લેખં કત્વા – ‘‘ઇદં રજ્જં કસ્સા’’તિ આહ? તુમ્હાકં દેવાતિ. યો ઇમં લેખં અન્તરં કરોતિ, રાજાણાય કારેતબ્બોતિ. મહાજનકજાતકે બોધિસત્તેન કતલેખં સીવલિદેવી અન્તરં કાતું અવિસહન્તી વિવત્તમાના અગમાસિ. તસ્સા ગતમગ્ગેન મહાજનો અગમાસિ. તં પન લેખં મહાજનો અન્તરં કાતું ન વિસહિ, લેખં ઉસ્સીસકં કત્વા વિવત્તમાના વિરવિંસુ. કુલપુત્તો ‘‘અયં મે ગતટ્ઠાને દન્તકટ્ઠં વા મુખોદકં વા દસ્સતી’’તિ અન્તમસો એકચેટકમ્પિ અગ્ગહેત્વા પક્કામિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘મમ સત્થા ચ મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા એકકોવ પબ્બજિતો’’તિ એકકોવ અગમાસિ. ‘‘સત્થુ લજ્જામી’’તિ ચ – ‘‘સત્થા કિર મે પબ્બજિત્વા યાનં નારુળ્હો’’તિ ચ અન્તમસો એકપટલિકમ્પિ ઉપાહનં નારુહિ, પણ્ણચ્છત્તકમ્પિ ન ધારેસિ. મહાજનો રુક્ખપાકારટ્ટાલકાદીનિ આરુય્હ એસ અમ્હાકં રાજા ગચ્છતીતિ ઓલોકેસિ. કુલપુત્તો – ‘‘દૂરં ગન્તબ્બં, ન સક્કા એકેન મગ્ગો નિત્થરિતુ’’ન્તિ એકં સત્થવાહં અનુબન્ધિ. સુખુમાલસ્સ કુલપુત્તસ્સ કઠિનતત્તાય પથવિયા ગછન્તસ્સ પાદતલેસુ ફોટા ઉટ્ઠહિત્વા ભિજ્જન્તિ, દુક્ખા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ. સત્થવાહે ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા નિસિન્ને કુલપુત્તો મગ્ગા ઓક્કમ્મ એકસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદતિ. નિસિન્નટ્ઠાને પાદપરિકમ્મં વા પિટ્ઠિપરિકમ્મં વા કત્તા નામ નત્થિ, કુલપુત્તો આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા મગ્ગદરથકિલમથપરિળાહં વિક્ખમ્ભેત્વા ઝાનરતિયા વીતિનામેતિ.

પુનદિવસે ઉટ્ઠિતે અરુણે સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા પુન સત્થવાહં અનુબન્ધતિ. પાતરાસકાલે કુલપુત્તસ્સ પત્તં ગહેત્વા ખાદનીયં ભોજનીયં પત્તે પક્ખિપિત્વા દેન્તિ. તં ઉત્તણ્ડુલમ્પિ હોતિ કિલિન્નમ્પિ સમસક્ખરમ્પિ અલોણાતિલોણમ્પિ, કુલપુત્તો પવિસનટ્ઠાનં પચ્ચવેક્ખિત્વા અમતં વિય પરિભુઞ્જિત્વા એતેન નિયામેન અટ્ઠહિ ઊનકાનિ દ્વે યોજનસતાનિ ગતો. જેતવનદ્વારકોટ્ઠકસ્સ પન સમીપેન ગચ્છન્તોપિ – ‘‘કહં સત્થા વસતી’’તિ નાપુચ્છિ. કસ્મા? સત્થુગારવેન ચેવ રઞ્ઞો પેસિતસાસનવસેન ચ. રઞ્ઞો હિ – ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિ સત્થારં રાજગહે ઉપ્પન્નં વિય કત્વા સાસનં પેસિતં, તસ્મા નં અપુચ્છિત્વાવ પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમત્તં મગ્ગં અતિક્કન્તો. સો સૂરિયત્થઙ્ગમનવેલાય રાજગહં પત્વા સત્થા કહં વસતીતિ પુચ્છિ. કુતો નુ, ભન્તે, આગતોતિ? ઇતો ઉત્તરતોતિ. સત્થા તુય્હં આગતમગ્ગે ઇતો પઞ્ચચત્તાલીસયોજનમત્તે સાવત્થિ નામ અત્થિ, તત્થ વસતીતિ. કુલપુત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદાનિ અકાલો ન સક્કા ગન્તું, અજ્જ ઇધેવ વસિત્વા સ્વે સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ. તતો – ‘‘વિકાલે સમ્પત્તપબ્બજિતા કહં વસન્તી’’તિ પુચ્છિ. ઇમાય કુમ્ભકારસાલાય, ભન્તેતિ. અથ સો તં કુમ્ભકારં યાચિત્વા તત્થ વાસત્થાય પવિસિત્વા નિસીદિ.

ભગવાપિ તંદિવસં પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો પુક્કુસાતિં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં કુલપુત્તો સહાયેન પેસિતં સાસનમત્તકં વાચેત્વા અતિરેકતિયોજનસતિકં મહારજ્જં પહાય મં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિત્વા અટ્ઠહિ ઊનકાનિ દ્વે યોજનસતાનિ અતિક્કમ્મ રાજગહં પાપુણિસ્સતિ, મયિ અગચ્છન્તે પન તીણિ સામઞ્ઞફલાનિ અપ્પટિવિજ્ઝિત્વા એકરત્તિવાસેન અનાથકાલકિરિયં કરિસ્સતિ, મયિ પન ગતે તીણિ સામઞ્ઞફલાનિ પટિવિજ્ઝિસ્સતિ. જનસઙ્ગહત્થાયેવ પન મયા સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પારમિયો પૂરિતા, કરિસ્સામિ તસ્સ સઙ્ગહ’’ન્તિ પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા મુહુત્તં અત્તદરથકિલમથં પટિપસ્સમ્ભેત્વા – ‘‘કુલપુત્તો મયિ ગારવેન દુક્કરં અકાસિ, અતિરેકયોજનસતં રજ્જં પહાય અન્તમસો મુખધોવનદાયકમ્પિ ચેટકં અગ્ગહેત્વા એકકોવ નિક્ખન્તો’’તિ સારિપુત્તમહામોગ્ગલ્લાનાદીસુ કઞ્ચિ અનામન્તેત્વા સયમેવ અત્તનો પત્તચીવરં ગહેત્વા એકકોવ નિક્ખન્તો. ગચ્છન્તો ચ નેવ આકાસે ઉપ્પતિ, ન પથવિં સંખિપિ, – ‘‘કુલપુત્તો મમ લજ્જમાનો હત્થિઅસ્સરથસુવણ્ણસિવિકાદીસુ એકયાનેપિ અનિસીદિત્વા અન્તમસો એકપટલિકં ઉપાહનમ્પિ અનારુય્હ પણ્ણચ્છત્તકમ્પિ અગ્ગહેત્વા નિક્ખન્તો, મયાપિ પદસાવ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ પન ચિન્તેત્વા પદસાવ અગમાસિ.

સો અસીતિ અનુબ્યઞ્જનાનિ બ્યામપ્પભા બાત્તિંસ મહાપુરિસલક્ખણાનીતિ ઇમં બુદ્ધસિરિં પટિચ્છાદેત્વા વલાહકપટિચ્છન્નો પુણ્ણચન્દો વિય અઞ્ઞતરભિક્ખુવેસેન ગચ્છન્તો એકપચ્છાભત્તેનેવ પઞ્ચચત્તાલીસ યોજનાનિ અતિક્કમ્મ સૂરિયત્થઙ્ગમલીવેલાય કુલપુત્તે પવિટ્ઠમત્તેયેવ તં કુમ્ભકારસાલં પાપુણિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન, પુક્કુસાતિ, નામ કુલપુત્તો ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ સદ્ધાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો, સો તસ્મિં કુમ્ભકારાવેસને પઠમં વાસૂપગતો હોતી’’તિ.

એવં ગન્ત્વાપિ પન ભગવા – ‘‘અહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ પસય્હ કુમ્ભકારસાલં અપવિસિત્વા દ્વારે ઠિતોવ કુલપુત્તં ઓકાસં કારેન્તો સચે તે ભિક્ખૂતિઆદિમાહ. ઉરુન્દન્તિ વિવિત્તં અસમ્બાધં. વિહરતાયસ્મા યથાસુખન્તિ યેન યેન ઇરિયાપથેન ફાસુ હોતિ, તેન તેન યથાસુખં આયસ્મા વિહરતૂતિ ઓકાસં અકાસિ. અતિરેકતિયોજનસતઞ્હિ રજ્જં પહાય પબ્બજિતો કુલપુત્તો પરસ્સ છડ્ડિતપતિતં કુમ્ભકારસાલં કિં અઞ્ઞસ્સ સબ્રહ્મચારિનો મચ્છરાયિસ્સતિ. એકચ્ચે પન મોઘપુરિસા સાસને પબ્બજિત્વા આવાસમચ્છરિયાદીહિ અભિભૂતા અત્તનો વસનટ્ઠાને મય્હં કુટિ મય્હં પરિવેણન્તિ અઞ્ઞેસં અવાસાય પરક્કમન્તિ. નિસીદીતિ અચ્ચન્તસુખુમાલો લોકનાથો દેવવિમાનસદિસં ગન્ધકુટિં પહાય તત્થ તત્થ વિપ્પકિણ્ણછારિકાય ભિન્નભાજનતિણપલાસકુક્કુટસૂકરવચ્ચાદિસંકિલિટ્ઠાય સઙ્કારટ્ઠાનસદિસાય કુમ્ભકારસાલાય તિણસન્થારં સન્થરિત્વા પંસુકૂલચીવરં પઞ્ઞપેત્વા દેવવિમાનસદિસં દિબ્બગન્ધસુગન્ધં ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા નિસીદન્તો વિય નિસીદિ.

ઇતિ ભગવાપિ અસમ્ભિન્નમહાસમ્મતવંસે ઉપ્પન્નો, કુલપુત્તોપિ ખત્તિયગબ્ભે વડ્ઢિતો. ભગવાપિ અભિનીહારસમ્પન્નો, કુલપુત્તોપિ અભિનીહારસમ્પન્નો. ભગવાપિ રજ્જં પહાય પબ્બજિતો, કુલપુત્તોપિ. ભગવાપિ સુવણ્ણવણ્ણો, કુલપુત્તોપિ. ભગવાપિ સમાપત્તિલાભી, કુલપુત્તોપિ. ઇતિ દ્વેપિ ખત્તિયા દ્વેપિ અભિનીહારસમ્પન્ના દ્વેપિ રાજપબ્બજિતા દ્વેપિ સુવણ્ણવણ્ણા દ્વેપિ સમાપત્તિલાભિનો કુમ્ભકારસાલં પવિસિત્વા નિસિન્નાતિ તેહિ કુમ્ભકારસાલા અતિવિય સોભતિ, દ્વીહિ સીહાદીહિ પવિટ્ઠગુહાદીહિ આહરિત્વા દીપેતબ્બં. તેસુ પન દ્વીસુ ભગવા – ‘‘સુખુમાલો અહં પરમસુખુમાલો એકપચ્છાભત્તેન પઞ્ચચત્તાલીસ યોજનાનિ આગતો, મુહુત્તં તાવ સીહસેય્યં કપ્પેત્વા મગ્ગદરથં પટિપસ્સમ્ભેમી’’તિ ચિત્તમ્પિ અનુપ્પાદેત્વા નિસીદન્તોવ ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિ. કુલપુત્તોપિ – ‘‘દ્વાનવુતિયોજનસતં આગતોમ્હિ, મુહુત્તં તાવ નિપજ્જિત્વા મગ્ગદરથં વિનોદેમી’’તિ ચિત્તં અનુપ્પાદેત્વા નિસીદમાનોવ આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિ. ઇદં સન્ધાય અથ ખો ભગવા બહુદેવ રત્તિન્તિઆદિ વુત્તં.

નનુ ચ ભગવા કુલપુત્તસ્સ ધમ્મં દેસેસ્સામીતિ આગતો, કસ્મા ન દેસેસીતિ? કુલપુત્તસ્સ મગ્ગદરથો અપ્પટિપસ્સદ્ધો, ન સક્ખિસ્સતિ ધમ્મદેસનં સમ્પટિચ્છિતું, સો તાવસ્સ પટિપસ્સમ્ભતૂતિ ન દેસેસિ. અપરે – ‘‘રાજગહં નામ આકિણ્ણમનુસ્સં અવિવિત્તં દસહિ સદ્દેહિ, સો સદ્દો દિયડ્ઢયામમત્તેન સન્નિસીદતિ, તં આગમેન્તો ન દેસેસી’’તિ વદન્તિ. તં અકારણં, બ્રહ્મલોકપ્પમાણમ્પિ હિ સદ્દં ભગવા અત્તનો આનુભાવેન વૂપસમેતું સક્કોતિ, મગ્ગદરથવૂપસમં આગમેન્તોયેવ પન ન દેસેસિ.

તત્થ બહુદેવ રત્તિન્તિ દિયડ્ઢયામમત્તં. એતદહોસીતિ ભગવા ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય સુવણ્ણવિમાને મણિસીહપઞ્જરં વિવરન્તો વિય પઞ્ચપસાદપ્પટિમણ્ડિતાનિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેસિ, અથસ્સ હત્થકુક્કુચ્ચપાદકુક્કુચ્ચસીસકમ્પનવિરહિતં સુનિખાતઇન્દખીલં વિય નિચ્ચલં અવિબ્ભન્તં સુવણ્ણપટિમં વિય નિસિન્નં કુલપુત્તં દિસ્વા એતં – ‘‘પાસાદિકં ખો’’તિઆદિ અહોસિ. તત્થ પાસાદિકન્તિ પસાદાવહં. ભાવનપુંસકં પનેતં, પાસાદિકેન ઇરિયાપથેન ઇરિયતિ. યથા ઇરિયતો ઇરિયાપથો પાસાદિકો હોતિ, એવં ઇરિયતીતિ અયમેત્થ અત્થો. ચતૂસુ હિ ઇરિયાપથેસુ તયો ઇરિયાપથા ન સોભન્તિ. ગચ્છન્તસ્સ હિ ભિક્ખુનો હત્થા ચલન્તિ, પાદા ચલન્તિ, સીસં ચલતિ, ઠિતસ્સ કાયો થદ્ધો હોતિ, નિપન્નસ્સાપિ ઇરિયાપથો અમનાપો હોતિ, પચ્છાભત્તે પન દિવાટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા ચમ્મખણ્ડં પઞ્ઞપેત્વા સુધોતહત્થપાદસ્સ ચતુસન્ધિકપલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિપન્નસ્સેવ ઇરિયાપથો સોભતિ. અયઞ્ચ કુલપુત્તો પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનં અપ્પેત્વા નિસીદિ. ઇતિસ્સ ઇરિયાપથેનેવ પસન્નો ભગવા – ‘‘પાસાદિકં ખો’’તિ પરિવિતક્કેસિ.

યંનૂનાહં પુચ્છેય્યન્તિ કસ્મા પુચ્છતિ? કિં ભગવા અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતભાવં ન જાનાતીતિ? નો ન જાનાતિ, અપુચ્છિતે પન કથા ન પતિટ્ઠાતિ, અપતિટ્ઠિતાય કથાય કથા ન સઞ્જાયતીતિ કથાપતિટ્ઠાપનત્થં પુચ્છિ.

દિસ્વા ચ પન જાનેય્યાસીતિ તથાગતં બુદ્ધસિરિયા વિરોચન્તં અયં બુદ્ધોતિ સબ્બે જાનન્તિ. અનચ્છરિયમેતં જાનનં, બુદ્ધસિરિં પન પટિચ્છાદેત્વા અઞ્ઞતરપિણ્ડપાતિકવેસેન ચરન્તો દુજ્જાનો હોતિ. ઇચ્ચાયસ્મા, પુક્કુસાતિ, ‘‘ન જાનેય્ય’’ન્તિ સભાવમેવ કથેતિ. તથા હિ નં એકકુમ્ભકારસાલાય નિસિન્નમ્પિ ન જાનાતિ.

એતદહોસીતિ મગ્ગદરથસ્સ વૂપસમભાવં ઞત્વા અહોસિ. એવમાવુસોતિ કુલપુત્તો સહાયેન પેસિતં સાસનમત્તં વાચેત્વા રજ્જં પહાય પબ્બજમાનો – ‘‘દસબલસ્સ મધુરધમ્મદેસનં સોતું લભિસ્સામી’’તિ. પબ્બજિતો, પબ્બજિત્વા એત્તકં અદ્ધાનં આગચ્છન્તો – ‘‘ધમ્મં તે ભિક્ખુ દેસેસ્સામી’’તિ પદમત્તસ્સ વત્તારં નાલત્થ, સો ‘‘ધમ્મં તે ભિક્ખુ દેસેસ્સામી’’તિ વુત્તં કિં સક્કચ્ચં ન સુણિસ્સતિ. પિપાસિતસોણ્ડો વિય હિ પિપાસિતહત્થી વિય ચાયં, તસ્મા સક્કચ્ચં સવનં પટિજાનન્તો ‘‘એવમાવુસો’’તિ આહ.

૩૪૩. છધાતુરો અયન્તિ ભગવા કુલપુત્તસ્સ પુબ્બભાગપટિપદં અકથેત્વા આદિતોવ અરહત્તસ્સ પદટ્ઠાનભૂતં અચ્ચન્તસુઞ્ઞતં વિપસ્સનાલક્ખણમેવ આચિક્ખિતું આરદ્ધો. યસ્સ હિ પુબ્બભાગપટિપદા અપરિસુદ્ધા હોતિ, તસ્સ પઠમમેવ સીલસંવરં ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતં ભોજને મત્તઞ્ઞુતં જાગરિયાનુયોગં સત્ત સદ્ધમ્મે ચત્તારિ ઝાનાનીતિ ઇમં પુબ્બભાગપટિપદં આચિક્ખતિ. યસ્સ પનેસા પરિસુદ્ધા, તસ્સ તં અકથેત્વા અરહત્તસ્સ પદટ્ઠાનભૂતં વિપસ્સનમેવ આચિક્ખતિ. કુલપુત્તસ્સ ચ પુબ્બભાગપટિપદા પરિસુદ્ધા. તથા હિ અનેન સાસનં વાચેત્વા પાસાદવરગતેનેવ આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તિતં, યદસ્સ દ્વાનવુતિયોજનસભં આગચ્છન્તસ્સ યાનકિચ્ચં સાધેસિ, સામણેરસીલમ્પિસ્સ પરિપુણ્ણં. તસ્મા પુબ્બભાગપટિપદં અકથેત્વા અરહત્તસ્સ પદટ્ઠાનભૂતં અચ્ચન્તસુઞ્ઞતં વિપસ્સનાલક્ખણમેવસ્સ આચિક્ખિતું આરદ્ધો.

તત્થ છધાતુરોતિ ધાતુયો વિજ્જમાના, પુરિસો અવિજ્જમાનો. ભગવા હિ કત્થચિ વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનં દસ્સેતિ, કત્થચિ અવિજ્જમાનેન વિજ્જમાનં, કત્થચિ વિજ્જમાનેન વિજ્જમાનં, કત્થચિ અવિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનન્તિ સબ્બાસવે વુત્તનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં. ઇધ પન વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનં દસ્સેન્તો એવમાહ. સચે હિ ભગવા પુરિસોતિ પણ્ણત્તિં વિસ્સજ્જેત્વા ધાતુયો ઇચ્ચેવ વત્વા ચિત્તં ઉપટ્ઠાપેય્ય, કુલપુત્તો સન્દેહં કરેય્ય, સમ્મોહં આપજ્જેય્ય, દેસનં સમ્પટિચ્છિતું ન સક્કુણેય્ય. તસ્મા તથાગતો અનુપુબ્બેન પુરિસોતિ પણ્ણત્તિં પહાય ‘‘સત્તોતિ વા પુરિસોતિ વા પુગ્ગલોતિ વા પણ્ણત્તિમત્તમેવ, પરમત્થતો સત્તો નામ નત્થિ, ધાતુમત્તેયેવ ચિત્તં ઠપાપેત્વા તીણિ ફલાનિ પટિવિજ્ઝાપેસ્સામી’’તિ અનઙ્ગણસુત્તે (મ. નિ. ૧.૫૭ આદયો) વુત્તભાસન્તરકુસલો તાય તાય ભાસાય સિપ્પં ઉગ્ગણ્હાપેન્તો આચરિયો વિય એવમાહ.

તત્થ છ ધાતુયો અસ્સાતિ છધાતુરો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં ત્વં પુરિસોતિ સઞ્જાનાસિ, સો છધાતુકો, ન ચેત્થ પરમત્થતો પુરિસો અત્થિ, પુરિસોતિ પન પણ્ણત્તિમત્તમેવાતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ચતુરાધિટ્ઠાનોતિ એત્થ અધિટ્ઠાનં વુચ્ચતિ પતિટ્ઠા, ચતુપતિટ્ઠાનોતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – સ્વાયં ભિક્ખુ પુરિસો છધાતુરો છફસ્સાયતનો અટ્ઠારસમનોપવિચારો, સો એત્તોવ વિવટ્ટિત્વા ઉત્તમસિદ્ધિભૂતં અરહત્તં ગણ્હમાનો ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ પતિટ્ઠાય ગણ્હાતીતિ ચતુરાધિટ્ઠાનોતિ. યત્થ ઠિતન્તિ યેસુ અધિટ્ઠાનેસુ પતિટ્ઠિતં. મઞ્ઞસ્સ વા નપ્પવત્તન્તીતિ મઞ્ઞસ્સ વા માનસ્સ વા નપ્પવત્તન્તિ. મુનિ સન્તોતિ વુચ્ચતીતિ ખીણાસવમુનિ ઉપસન્તો નિબ્બુતોતિ વુચ્ચતિ. પઞ્ઞં નપ્પમજ્જેય્યાતિ અરહત્તફલપઞ્ઞાય પટિવિજ્ઝનત્થં આદિતોવ સમાધિવિપસ્સનાપઞ્ઞં નપ્પમજ્જેય્ય. સચ્ચમનુરક્ખેય્યાતિ પરમત્થસચ્ચસ્સ નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયત્થં આદિતોવ વચીસચ્ચં રક્ખેય્ય. ચાગમનુબ્રૂહેય્યાતિ અરહત્તમગ્ગેન સબ્બકિલેસપરિચ્ચાગકરણત્થં આદિતોવ કિલેસપરિચ્ચાગં બ્રૂહેય્ય. સન્તિમેવ સો સિક્ખેય્યાતિ અરહત્તમગ્ગેન સબ્બકિલેસવૂપસમનત્થં આદિતોવ કિલેસવૂપસમનં સિક્ખેય્ય. ઇતિ પઞ્ઞાધિટ્ઠાનાદીનં અધિગમત્થાય ઇમાનિ સમથવિપસ્સનાપઞ્ઞાદીનિ પુબ્બભાગાધિટ્ઠાનાનિ વુત્તાનિ.

૩૪૫. ફસ્સાયતનન્તિ ફસ્સસ્સ આયતનં, આકરોતિ અત્થો. પઞ્ઞાધિટ્ઠાનન્તિઆદીનિ પુબ્બે વુત્તાનં અરહત્તફલપઞ્ઞાદીનં વસેન વેદિતબ્બાનિ.

૩૪૮. ઇદાનિ નિક્ખિત્તમાતિકાવસેન ‘‘યત્થ ઠિતં મઞ્ઞસ્સ વા નપ્પવત્તન્તી’’તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય, અરહત્તે પન પત્તે પુન ‘‘પઞ્ઞં નપ્પમજ્જેય્યા’’તિઆદીહિ કિચ્ચં નત્થિ. ઇતિ ભગવા માતિકં ઉપ્પટિપાટિધાતુકં ઠપેત્વાપિ યથાધમ્મવસેનેવ વિભઙ્ગં વિભજન્તો પઞ્ઞં નપ્પમજ્જેય્યાતિઆદિમાહ. તત્થ કો પઞ્ઞં પમજ્જતિ, કો નપ્પમજ્જતિ? યો તાવ ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વા વેજ્જકમ્માદિવસેન એકવીસતિવિધાય અનેસનાય જીવિકં કપ્પેન્તો પબ્બજ્જાનુરૂપેન ચિત્તુપ્પાદં ઠપેતું ન સક્કોતિ, અયં પઞ્ઞં પમજ્જતિ નામ. યો પન સાસને પબ્બજિત્વા સીલે પતિટ્ઠાય બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા સપ્પાયં ધુતઙ્ગં સમાદાય ચિત્તરુચિતં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિવિત્તં સેનાસનં નિસ્સાય કસિણપરિકમ્મં કત્વા સમાપત્તિં પત્વા અજ્જેવ અરહત્તન્તિ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા વિચરતિ, અયં પઞ્ઞં નપ્પમજ્જતિ નામ. ઇમસ્મિં પન સુત્તે ધાતુકમ્મટ્ઠાનવસેન એસ પઞ્ઞાય અપ્પમાદો વુત્તો. ધાતુકમ્મટ્ઠાને પનેત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા હત્થિપદોપમસુત્તાદીસુ વુત્તમેવ.

૩૫૪. અથાપરં વિઞ્ઞાણંયેવ અવસિસ્સતીતિ અયમ્પેત્થ પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. હેટ્ઠતો હિ રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથિતં, ઇદાનિ અરૂપકમ્મટ્ઠાનં વેદનાવસેન નિબ્બત્તેત્વા દસ્સેતું અયં દેસના આરદ્ધા. યં વા પનેતં ઇમસ્સ ભિક્ખુનો પથવીધાતુઆદીસુ આગમનિયવિપસ્સનાવસેન કમ્મકારકવિઞ્ઞાણં, તં વિઞ્ઞાણધાતુવસેન ભાજેત્વા દસ્સેન્તોપિ ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ અવસિસ્સતીતિ કિમત્થાય અવસિસ્સતિ? સત્થુ કથનત્થાય કુલપુત્તસ્સ ચ પટિવિજ્ઝનત્થાય અવસિસ્સતિ. પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. પરિયોદાતન્તિ પભસ્સરં. સુખન્તિપિ વિજાનાતીતિ સુખવેદનં વેદયમાનો સુખવેદનં વેદયામીતિ પજાનાતિ. સેસપદદ્વયેસુપિ એસેવ નયો. સચે પનાયં વેદનાકથા હેટ્ઠા ન કથિતા ભવેય્ય, ઇધ ઠત્વા કથેતું વટ્ટેય્ય. સતિપટ્ઠાને પનેસા કથિતાવાતિ તત્થ કથિતનયેનેવ વેદિતબ્બા. સુખવેદનિયન્તિ એવમાદિ પચ્ચયવસેન ઉદયત્થઙ્ગમનદસ્સનત્થં વુત્તં. તત્થ સુખવેદનિયન્તિ સુખવેદનાય પચ્ચયભૂતં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

૩૬૦. ઉપેક્ખાયેવ અવસિસ્સતીતિ એત્તાવતા હિ યથા નામ છેકેન મણિકારાચરિયેન વજિરસૂચિયા વિજ્ઝિત્વા ચમ્મખણ્ડે પાતેત્વા પાતેત્વા દિન્નમુત્તં અન્તેવાસિકો ગહેત્વા ગહેત્વા સુત્તગતં કરોન્તો મુત્તોલમ્બકમુત્તજાલાદીનિ કરોતિ, એવમેવ ભગવતા કથેત્વા કથેત્વા દિન્નં કમ્મટ્ઠાનં અયં કુલપુત્તો મનસિકરોન્તો મનસિકરોન્તો પગુણં અકાસીતિ રૂપકમ્મટ્ઠાનમ્પિસ્સ અરૂપકમ્મટ્ઠાનમ્પિ પગુણં જાતં, અથ ભગવા ‘‘અથાપરં ઉપેક્ખાયેવ અવસિસ્સતી’’તિ આહ.

કિમત્થં પન અવસિસ્સતીતિ? સત્થુ કથનત્થં. કુલપુત્તસ્સ પટિવિજ્ઝનત્થન્તિપિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. કુલપુત્તેન હિ સહાયસ્સ સાસનં વાચેત્વા પાસાદતલે ઠિતેનેવ આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તિતં, યદસ્સ એત્તકં મગ્ગં આગચ્છન્તસ્સ યાનકિચ્ચં સાધેતિ. સત્થુ કથનત્થંયેવ અવસિસ્સતિ. ઇમસ્મિઞ્હિ ઠાને સત્થા કુલપુત્તસ્સ રૂપાવચરજ્ઝાને વણ્ણં કથેસિ. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ ‘‘ભિક્ખુ પગુણં તવ ઇદં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાન’’ન્તિ. પરિસુદ્ધાતિઆદિ તસ્સાયેવ ઉપેક્ખાય વણ્ણભણનં. ઉક્કં બન્ધેય્યાતિ અઙ્ગારકપલ્લં સજ્જેય્ય. આલિમ્પેય્યાતિ તત્થ અઙ્ગારે પક્ખિપિત્વા અગ્ગિં દત્વા નાળિકાય ધમેન્તો અગ્ગિં જાલેય્ય. ઉક્કામુખે પક્ખિપેય્યાતિ અઙ્ગારે વિયૂહિત્વા અઙ્ગારમત્થકે વા ઠપેય્ય, તત્તકે વા પક્ખિપેય્ય. નીહટન્તિ નીહટદોસં. નિન્નીતકસાવન્તિ અપનીતકસાવં. એવમેવ ખોતિ યથા તં સુવણ્ણં ઇચ્છિતિચ્છિતાય પિળન્ધનવિકતિયા સંવત્તતિ, એવમેવ અયં તાવ ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખા વિપસ્સના અભિઞ્ઞા નિરોધો ભવોક્કન્તીતિ ઇમેસુ યં ઇચ્છતિ, તસ્સત્થાય હોતીતિ વણ્ણં કથેસિ.

કસ્મા પન ભગવા ઇમસ્મિં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાને નિકન્તિપરિયાદાનત્થં અવણ્ણં અકથેત્વા વણ્ણં કથેસીતિ. કુલપુત્તસ્સ હિ ચતુત્થજ્ઝાને નિકન્તિપરિયુટ્ઠાનં બલવં. સચે અવણ્ણં કથેય્ય, – ‘‘મય્હં પબ્બજિત્વા દ્વાનવુતિયોજનસતં આગચ્છન્તસ્સ ઇમં ચતુત્થજ્ઝાનં યાનકિચ્ચં સાધેસિ, અહં એત્તકં મગ્ગં આગચ્છન્તો ઝાનસુખેન ઝાનરતિયા આગતો, એવરૂપસ્સ નામ પણીતધમ્મસ્સ અવણ્ણં કથેતિ, જાનં નુ ખો કથેતિ અજાન’’ન્તિ કુલપુત્તો સંસયં સમ્મોહં આપજ્જેય્ય, તસ્મા ભગવા વણ્ણં કથેસિ.

૩૬૧. તદનુધમ્મન્તિ એત્થ અરૂપાવચરજ્ઝાનં ધમ્મો નામ, તં અનુગતત્તા રૂપાવચરજ્ઝાનં અનુધમ્મોતિ વુત્તં. વિપાકજ્ઝાનં વા ધમ્મો, કુસલજ્ઝાનં અનુધમ્મો. તદુપાદાનાતિ તગ્ગહણા. ચિરં દીઘમદ્ધાનન્તિ વીસતિકપ્પસહસ્સાનિ. વિપાકવસેન હેતં વુત્તં. ઇતો ઉત્તરિમ્પિ એસેવ નયો.

૩૬૨. એવં ચતૂહિ વારેહિ અરૂપાવચરજ્ઝાનસ્સ વણ્ણં કથેત્વા ઇદાનિ તસ્સેવ આદીનવં દસ્સેન્તો સો એવં પજાનાતીતિઆદિમાહ. તત્થ સઙ્ખતમેતન્તિ કિઞ્ચાપિ એત્થ વીસતિકપ્પસહસ્સાનિ આયુ અત્થિ, એતં પન સઙ્ખતં પકપ્પિતં આયૂહિતં, કરોન્તેન કરીયતિ, અનિચ્ચં અધુવં અસસ્સતં તાવકાલિકં, ચવનપરિભેદનવિદ્ધંસનધમ્મં, જાતિયા અનુગતં, જરાય અનુસટં, મરણેન અબ્ભાહતં, દુક્ખે પતિટ્ઠિતં, અતાણં અલેણં અસરણં અસરણીભૂતન્તિ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનાદીસુપિ એસેવ નયો.

ઇદાનિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં ગણ્હન્તો સો નેવ તં અભિસઙ્ખરોતીતિઆદિમાહ. યથા હિ છેકો ભિસક્કો વિસવિકારં દિસ્વા વમનં કારેત્વા વિસં ઠાનતો ચાવેત્વા ઉપરિ આરોપેત્વા ખન્ધં વા સીસં વા ગહેતું અદત્વા વિસં ઓતારેત્વા પથવિયં પાતેય્ય, એવમેવ ભગવા કુલપુત્તસ્સ અરૂપાવચરજ્ઝાને વણ્ણં કથેસિ. તં સુત્વા કુલપુત્તો રૂપાવચરજ્ઝાને નિકન્તિં પરિયાદાય અરૂપાવચરજ્ઝાને પત્થનં ઠપેસિ.

ભગવા તં ઞત્વા તં અસમ્પત્તસ્સ અપ્પટિલદ્ધસ્સેવ ભિક્ખુનો ‘‘અત્થેસા આકાસાનઞ્ચાયતનાદીસુ સમ્પત્તિ નામ. તેસઞ્હિ પઠમબ્રહ્મલોકે વીસતિકપ્પસહસ્સાનિ આયુ, દુતિયે ચત્તાલીસં, તતિયે સટ્ઠિ, ચતુત્થે ચતુરાસીતિ કપ્પસહસ્સાનિ આયુ. તં પન અનિચ્ચં અધુવં અસસ્સતં તાવકાલિકં, ચવનપરિભેદનવિદ્ધંસનધમ્મં, જાતિયા અનુગતં, જરાય અનુસટં, મરણેન અબ્ભાહતં, દુક્ખે પતિટ્ઠિતં, અતાણં અલેણં અસરણં અસરણીભૂતં, એત્તકં કાલં તત્થ સમ્પત્તિં અનુભવિત્વાપિ પુથુજ્જનકાલકિરિયં કત્વા પુન ચતૂસુ અપાયેસુ પતિતબ્બ’’ન્તિ સબ્બમેતં આદીનવં એકપદેનેવ ‘‘સઙ્ખતમેત’’ન્તિ કથેસિ. કુલપુત્તો તં સુત્વા અરૂપાવચરજ્ઝાને નિકન્તિં પરિયાદિયિ, ભગવા તસ્સ રૂપાવચરારૂપાવચરેસુ નિકન્તિયા પરિયાદિન્નભાવં ઞત્વા અરહત્તનિકૂટં ગણ્હન્તો ‘‘સો નેવ તં અભિસઙ્ખરોતી’’તિઆદિમાહ.

યથા વા પનેકો મહાયોધો એકં રાજાનં આરાધેત્વા સતસહસ્સુટ્ઠાનકં ગામવરં લભેય્ય, પુન રાજા તસ્સાનુભાવં સરિત્વા – ‘‘મહાનુભાવો યોધો, અપ્પકં તેન લદ્ધ’’ન્તિ – ‘‘નાયં તાત ગામો તુય્હં અનુચ્છવિકો, અઞ્ઞં ચતુસતસહસ્સુટ્ઠાનકં ગણ્હાહી’’તિ દદેય્ય સો સાધુ દેવાતિ તં વિસ્સજ્જેત્વા ઇતરં ગામં ગણ્હેય્ય. રાજા અસમ્પત્તમેવ ચ નં પક્કોસાપેત્વા – ‘‘કિં તે તેન, અહિવાતરોગો એત્થ ઉપ્પજ્જતિ? અસુકસ્મિં પન ઠાને મહન્તં નગરં અત્થિ, તત્થ છત્તં ઉસ્સાપેત્વા રજ્જં કારેહી’’તિ પહિણેય્ય, સો તથા કરેય્ય.

તત્થ રાજા વિય સમ્માસમ્બુદ્ધો દટ્ઠબ્બો, મહાયોધો વિય પુક્કુસાતિ કુલપુત્તો, પઠમલદ્ધગામો વિય આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનં, તં વિસ્સજ્જેત્વા ઇતરં ગામં ગણ્હાહીતિ વુત્તકાલો વિય આનાપાનચતુત્થજ્ઝાને નિકન્તિપરિયાદાનં કત્વા આરુપ્પકથનં, તં ગામં અસમ્પત્તમેવ પક્કોસાપેત્વા ‘‘કિં તે તેન, અહિવાતરોગો એત્થ ઉપ્પજ્જતિ? અસુકસ્મિં ઠાને નગરં અત્થિ, તત્થ છત્તં ઉસ્સાપેત્વા રજ્જં કારેહી’’તિ વુત્તકાલો વિય અરૂપે સઙ્ખતમેતન્તિ આદીનવકથનેન અપ્પત્તાસુયેવ તાસુ સમાપત્તીસુ પત્થનં નિવત્થાપેત્વા ઉપરિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનાગહણં.

તત્થ નેવ અભિસઙ્ખરોતીતિ નાયૂહતિ ન રાસિં કરોતિ. ન અભિસઞ્ચેતયતીતિ ન કપ્પેતિ. ભવાય વા વિભવાય વાતિ વુદ્ધિયા વા પરિહાનિયા વા, સસ્સતુચ્છેદવસેનપિ યોજેતબ્બં. ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતીતિ લોકે રૂપાદીસુ કિઞ્ચિ એકધમ્મમ્પિ તણ્હાય ન ગણ્હાતિ, ન પરામસતિ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતીતિ ભગવા અત્તનો બુદ્ધવિસયે ઠત્વા દેસનાય અરહત્તનિકૂટં ગણ્હિ. કુલપુત્તો પન અત્તનો યથોપનિસ્સયેન તીણિ સામઞ્ઞફલાનિ પટિવિજ્ઝિ. યથા નામ રાજા સુવણ્ણભાજનેન નાનારસભોજનં ભુઞ્જન્તો અત્તનો પમાણેન પિણ્ડં વટ્ટેત્વા અઙ્કે નિસિન્નેન રાજકુમારેન પિણ્ડમ્હિ આલયે દસ્સિતે તં પિણ્ડં ઉપનામેય્ય, કુમારો અત્તનો મુખપ્પમાણેનેવ કબળં કરેય્ય, સેસં રાજા સયં વા ભુઞ્જેય્ય, પાતિયં વા પક્ખિપેય્ય, એવં ધમ્મરાજા તથાગતો અત્તનો પમાણેન અરહત્તનિકૂટં ગણ્હન્તો દેસનં દેસેસિ, કુલપુત્તો અત્તનો યથોપનિસ્સયેન તીણિ સામઞ્ઞફલાનિ પટિવિજ્ઝિ.

ઇતો પુબ્બે પનસ્સ ખન્ધા ધાતુયો આયતનાનીતિ એવરૂપં અચ્ચન્તસુઞ્ઞતં તિલક્ખણાહતં કથં કથેન્તસ્સ નેવ કઙ્ખા, ન વિમતિ, નાપિ – ‘‘એવં કિર તં, એવં મે આચરિયેન વુત્ત’’ન્તિ ઇતિ કિર ન દન્ધાયિતત્તં ન વિત્થાયિતત્તં અત્થિ. એકચ્ચેસુ ચ કિર ઠાનેસુ બુદ્ધા અઞ્ઞાતકવેસેન વિચરન્તિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો નુ ખો એસોતિ અહુદેવ સંસયો, અહુ વિમતિ. યતો અનેન અનાગામિફલં પટિવિદ્ધં, અથ અયં મે સત્થાતિ નિટ્ઠં ગતો. યદિ એવં કસ્મા અચ્ચયં ન દેસેસીતિ. ઓકાસાભાવતો. ભગવા હિ યથાનિક્ખિત્તાય માતિકાય અચ્છિન્નધારં કત્વા આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય દેસનં દેસેસિયેવ.

૩૬૩. સોતિ અરહા. અનજ્ઝોસિતાતિ ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વા ગહેતું ન યુત્થાતિ પજાનાતિ. અનભિનન્દિતાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન અભિનન્દિતું ન યુત્તાતિ પજાનાતિ.

૩૬૪. વિસંયુત્તો નં વેદેતીતિ સચે હિસ્સ સુખવેદનં આરબ્ભ રાગાનુસયો, દુક્ખવેદનં આરબ્ભ પટિઘાનુસયો, ઇતરં આરબ્ભ અવિજ્જાનુસયો ઉપ્પજ્જેય્ય, સંયુત્તો વેદિયેય્ય નામ. અનુપ્પજ્જનતો પન વિસંયુત્તો નં વેદેતિ નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો. કાયપરિયન્તિકન્તિ કાયકોટિકં. યાવ કાયપવત્તા ઉપ્પજ્જિત્વા તતો પરં અનુપ્પજ્જનવેદનન્તિ અત્થો. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. અનભિનન્દિતાનિ સીતીભવિસ્સન્તીતિ દ્વાદસસુ આયતનેસુ કિલેસાનં વિસેવનસ્સ નત્થિતાય અનભિનન્દિતાનિ હુત્વા ઇધ દ્વાદસસુયેવ આયતનેસુ નિરુજ્ઝિસ્સન્તિ. કિલેસા હિ નિબ્બાનં આગમ્મ નિરુદ્ધાપિ યત્થ નત્થિ, તત્થ નિરુદ્ધાતિ વુચ્ચન્તિ. સ્વાયમત્થો – ‘‘એત્થેસા તણ્હા નિરુજ્ઝમાના નિરુજ્ઝતી’’તિ સમુદયપઞ્હેન દીપેતબ્બો. તસ્મા ભગવા નિબ્બાનં આગમ્મ સીતિભૂતાનિપિ ઇધેવ સીતીભવિસ્સન્તીતિ આહ. નનુ ચ ઇધ વેદયિતાનિ વુત્તાનિ, ન કિલેસાતિ. વેદયિતાનિપિ કિલેસાભાવેનેવ સીતીભવન્તિ. ઇતરથા નેસં સીતિભાવો નામ નત્થીતિ સુવુત્તમેતં.

૩૬૫. એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – યથા હિ એકો પુરિસો તેલપદીપસ્સ ઝાયતો તેલે ખીણે તેલં આસિઞ્ચતિ, વટ્ટિયા ખીણાય વટ્ટિં પક્ખિપતિ, એવં દીપસિખાય અનુપચ્છેદોવ હોતિ, એવમેવ પુથુજ્જનો એકસ્મિં ભવે ઠિતો કુસલાકુસલં કરોતિ, સો તેન સુગતિયઞ્ચ અપાયેસુ ચ નિબ્બત્તતિયેવ, એવં વેદનાનં અનુપચ્છેદોવ હોતિ. યથા પનેકો દીપસિખાય ઉક્કણ્ઠિતો – ‘‘ઇમં પુરિસં આગમ્મ દીપસિખા ન ઉપચ્છિજ્જતી’’તિ નિલીનો તસ્સ પુરિસસ્સ સીસં છિન્દેય્ય, એવં વટ્ટિયા ચ તેલસ્સ ચ અનુપહારા દીપસિખા અનાહારા નિબ્બાયતિ, એવમેવ વટ્ટે ઉક્કણ્ઠિતો યોગાવચરો અરહત્તમગ્ગેન કુસલાકુસલં સમુચ્છિન્દતિ, તસ્સ સમુચ્છિન્નત્તા ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો કાયસ્સ ભેદા પુન વેદયિતાનિ ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ.

તસ્માતિ યસ્મા આદિમ્હિ સમાધિવિપસ્સનાપઞ્ઞાહિ અરહત્તફલપઞ્ઞા ઉત્તરિતરા, તસ્મા. એવં સમન્નાગતોતિ ઇમિના ઉત્તમેન અરહત્તફલપઞ્ઞાધિટ્ઠાનેન સમન્નાગતો. સબ્બદુક્ખક્ખયે ઞાણં નામ અરહત્તમગ્ગે ઞાણં, ઇમસ્મિં પન સુત્તે અરહત્તફલે ઞાણં અધિપ્પેતં. તેનેવાહ તસ્સ સા વિમુત્તિ સચ્ચે ઠિતા અકુપ્પા હોતીતિ.

૩૬૬. એત્થ હિ વિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિ, સચ્ચન્તિ પરમત્થસચ્ચં નિબ્બાનં. ઇતિ અકુપ્પારમ્મણકરણેન અકુપ્પાતિ વુત્તા. મુસાતિ વિતથં. મોસધમ્મન્તિ નસ્સનસભાવં. તં સચ્ચન્તિ તં અવિતથં સભાવો. અમોસધમ્મન્તિ અનસ્સનસભાવં.

તસ્માતિ યસ્મા આદિતો સમથવિપસ્સનાવસેન વચીસચ્ચતો દુક્ખસચ્ચસમુદયસચ્ચેહિ ચ પરમત્થસચ્ચં નિબ્બાનમેવ ઉત્તરિતરં, તસ્મા. એવં સમન્નાગતોતિ ઇમિના ઉત્તમેન પરમત્થસચ્ચાધિટ્ઠાનેન સમન્નાગતો.

૩૬૭. પુબ્બેતિ પુથુજ્જનકાલે. ઉપધી હોન્તીતિ ખન્ધૂપધિ કિલેસૂપધિ અભિસઙ્ખારૂપધિ પઞ્ચકામગુણૂપધીતિ ઇમે ઉપધયો હોન્તિ. સમત્તા સમાદિન્નાતિ પરિપૂરા ગહિતા પરમટ્ઠા. તસ્માતિ યસ્મા આદિતો સમથવિપસ્સનાવસેન કિલેસપરિચ્ચાગતો, સોતાપત્તિમગ્ગાદીહિ ચ કિલેસપરિચ્ચાગતો અરહત્તમગ્ગેનેવ કિલેસપરિચ્ચાગો ઉત્તરિતરો, તસ્મા. એવં સમન્નાગતોતિ ઇમિના ઉત્તમેન ચાગાધિટ્ઠાનેન સમન્નાગતો.

૩૬૮. આઘાતોતિઆદીસુ આઘાતકરણવસેન આઘાતો, બ્યાપજ્જનવસેન બ્યાપાદો, સમ્પદુસ્સનવસેન સમ્પદોસોતિ તીહિ પદેહિ દોસાકુસલમૂલમેવ વુત્તં. તસ્માતિ યસ્મા આદિતો સમથવિપસ્સનાવસેન કિલેસવૂપસમતો, સોતાપત્તિમગ્ગાદીહિ કિલેસવૂપસમતો ચ અરહત્તમગ્ગેનેવ કિલેસવૂપસમો ઉત્તરિતરો, તસ્મા. એવં સમન્નાગતોતિ ઇમિના ઉત્તમેન ઉપસમાધિટ્ઠાનેન સમન્નાગતો.

૩૬૯. મઞ્ઞિતમેતન્તિ તણ્હામઞ્ઞિતં માનમઞ્ઞિતં દિટ્ઠિમઞ્ઞિતન્તિ તિવિધમ્પિ વટ્ટતિ. અયમહમસ્મીતિ એત્થ પન અયમહન્તિ એકં તણ્હામઞ્ઞિતમેવ વટ્ટતિ. રોગોતિઆદીસુ આબાધટ્ઠેન રોગો, અન્તોદોસટ્ઠેન ગણ્ડો, અનુપવિટ્ઠટ્ઠેન સલ્લં. મુનિ સન્તોતિ વુચ્ચતીતિ ખીણાસવમુનિ સન્તો નિબ્બુતોતિ વુચ્ચતિ. યત્થ ઠિતન્તિ યસ્મિં ઠાને ઠિતં. સંખિત્તેનાતિ બુદ્ધાનં કિર સબ્બાપિ ધમ્મદેસના સંખિત્તાવ, વિત્થારદેસના નામ નત્થિ, સમન્તપટ્ઠાનકથાપિ સંખિત્તાયેવ. ઇતિ ભગવા દેસનં યથાનુસન્ધિં પાપેસિ. ઉગ્ઘાટિતઞ્ઞૂતિઆદીસુ પન ચતૂસુ પુગ્ગલેસુ પુક્કુસાતિ કુલપુત્તો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ, ઇતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞુવસેન ભગવા ઇમં ધાતુવિભઙ્ગસુત્તં કથેસિ.

૩૭૦. ન ખો મે, ભન્તે, પરિપુણ્ણં પત્તચીવરન્તિ કસ્મા કુલપુત્તસ્સ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરં ન નિબ્બત્તન્તિ. પુબ્બે અટ્ઠન્નં પરિક્ખારાનં અદિન્નત્તા. કુલપુત્તો હિ દિન્નદાનો કતાભિનીહારો, ન દિન્નત્તાતિ ન વત્તબ્બં. ઇદ્ધિમયપત્તચીવરં પન પચ્છિમભવિકાનંયેવ નિબ્બત્તતિ, અયઞ્ચ પુનપટિસન્ધિકો, તસ્મા ન નિબ્બત્તન્તિ. અથ ભગવા સયં પરિયેસિત્વા કસ્મા ન ઉપસમ્પાદેસીતિ. ઓકાસાભાવતો. કુલપુત્તસ્સ આયુ પરિક્ખીણં, સુદ્ધાવાસિકો અનાગામી મહાબ્રહ્મા કુમ્ભકારસાલં આગન્ત્વા નિસિન્નો વિય અહોસિ. તસ્મા સયં ન પરિયેસિ.

પત્તચીવરપરિયેસનં પક્કામીતિ કાય વેલાય પક્કામિ? ઉટ્ઠિતે અરુણે. ભગવતો કિર ધમ્મદેસનાપરિનિટ્ઠાનઞ્ચ અરુણુટ્ઠાનઞ્ચ રસ્મિવિસ્સજ્જનઞ્ચ એકક્ખણે અહોસિ. ભગવા કિર દેસનં નિટ્ઠપેત્વાવ છબ્બણ્ણરસ્મિયો વિસ્સજ્જિ, સકલકુમ્ભકારનિવેસનં એકપજ્જોતં અહોસિ, છબ્બણ્ણરસ્મિયો જાલજાલા પુઞ્જપુઞ્જા હુત્વા વિધાવન્તિયો સબ્બદિસાભાગે સુવણ્ણપટપરિયોનદ્ધે વિય ચ નાનાવણ્ણકુસુમરતનવિસરસમુજ્જલે વિય ચ અકંસુ. ભગવા ‘‘નગરવાસિનો મં પસ્સન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. નગરવાસિનો ભગવન્તં દિસ્વાવ ‘‘સત્થા કિર આગતો, કુમ્ભકારસાલાય કિર નિસિન્નો’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ આરોચેત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું.

રાજા આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, કાય વેલાય આગતત્થા’’તિ પુચ્છિ. હિય્યો સૂરિયત્થઙ્ગમનવેલાય મહારાજાતિ. કેન કમ્મેન ભગવાતિ? તુમ્હાકં સહાયો પુક્કુસાતિ રાજા તુમ્હેહિ પહિતં સાસનં સુત્વા નિક્ખમિત્વા પબ્બજિત્વા મં ઉદ્દિસ્સ આગચ્છન્તો સાવત્થિં અતિક્કમ્મ પઞ્ચચત્તાલીસ યોજનાનિ આગન્ત્વા ઇમં કુમ્ભકારસાલં પવિસિત્વા નિસીદિ, અહં તસ્સ સઙ્ગહત્થં આગન્ત્વા ધમ્મકથં કથેસિં, કુલપુત્તો તીણિ ફલાનિ પટિવિજ્ઝિ મહારાજાતિ. ઇદાનિ કહં, ભન્તેતિ? ઉપસમ્પદં યાચિત્વા અપરિપુણ્ણપત્તચીવરતાય પત્તચીવરપરિયેસનત્થં ગતો મહારાજાતિ. રાજા કુલપુત્તસ્સ ગતદિસાભાગેન અગમાસિ. ભગવાપિ આકાસેનાગન્ત્વા જેતવનગન્ધકુટિમ્હિયેવ પાતુરહોસિ.

કુલપુત્તોપિ પત્તચીવરં પરિયેસમાનો નેવ બિમ્બિસારરઞ્ઞો ન તક્કસીલકાનં જઙ્ઘવાણિજાનં સન્તિકં અગમાસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘ન ખો મે કુક્કુટસ્સ વિય તત્થ તત્થ મનાપામનાપમેવ વિચિનિત્વા પત્તચીવરં પરિયેસિતું યુત્તં, મહન્તં નગરં વજ્જિત્વા ઉદકતિત્થસુસાનસઙ્કારટ્ઠાનઅન્તરવીથીસુ પરિયેસિસ્સામી’’તિ અન્તરવીથિયં સઙ્કારકૂટેસુ તાવ પિલોતિકં પરિયેસિતું આરદ્ધો.

જીવિતા વોરોપેસીતિ એતસ્મિં સઙ્કારકૂટે પિલોતિકં ઓલોકેન્તં વિબ્ભન્તા તરુણવચ્છા ગાવી ઉપધાવિત્વા સિઙ્ગેન વિજ્ઝિત્વા ઘાતેસિ. છાતકજ્ઝત્તો કુલપુત્તો આકાસેયેવ આયુક્ખયં પત્વા પતિતો. સઙ્કારટ્ઠાને અધોમુખટ્ઠપિતા સુવણ્ણપટિમા વિય અહોસિ, કાલઙ્કતો ચ પન અવિહાબ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ, નિબ્બત્તમત્તોવ અરહત્તં પાપુણિ. અવિહાબ્રહ્મલોકે કિર નિબ્બત્તમત્તાવ સત્ત જના અરહત્તં પાપુણિંસુ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અવિહં ઉપપન્નાસે, વિમુત્તા સત્ત ભિક્ખવો;

રાગદોસપરિક્ખીણા, તિણ્ણા લોકે વિસત્તિકં.

કે ચ તે અતરું પઙ્કં, મચ્ચુધેય્યં સુદુત્તરં;

કે હિત્વા માનુસં દેહં, દિબ્બયોગં ઉપચ્ચગું.

ઉપકો પલગણ્ડો ચ, પુક્કુસાતિ ચ તે તયો;

ભદ્દિયો ખણ્ડદેવો ચ, બાહુરગ્ગિ ચ સિઙ્ગિયો;

તે હિત્વા માનુસં દેહં, દિબ્બયોગં ઉપચ્ચગુ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૫૦, ૧૦૫);

બિમ્બિસારોપિ ‘‘મય્હં સહાયો મયા પેસિતસાસનમત્તં વાચેત્વા હત્થગતં રજ્જં પહાય એત્તકં અદ્ધાનં આગતો, દુક્કરં કતં કુલપુત્તેન, પબ્બજિતસક્કારેન તં સક્કરિસ્સામી’’તિ ‘‘પરિયેસથ મે સહાયક’’ન્તિ તત્થ તત્થ પેસેસિ. પેસિતા તં અદ્દસંસુ સઙ્કારટ્ઠાને પતિતં, દિસ્વા આગમ્મ રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા ગન્ત્વા કુલપુત્તં દિસ્વા – ‘‘ન વત, ભો, લભિમ્હા સહાયકસ્સ સક્કારં કાતું, અનાથો મે જાતો સહાયકો’’તિ. પરિદેવિત્વા કુલપુત્તં મઞ્ચકેન ગણ્હાપેત્વા યુત્તોકાસે ઠપેત્વા અનુપસમ્પન્નસ્સ સક્કારં કાતું જાનનાભાવેન ન્હાપકકપ્પકાદયો પક્કોસાપેત્વા કુલપુત્તં સીસં ન્હાપેત્વા સુદ્ધવત્થાનિ નિવાસાપેત્વા રાજવેસેન અલઙ્કારાપેત્વા સોવણ્ણસિવિકં આરોપેત્વા સબ્બતાળાવચરગન્ધમાલાદીહિ પૂજં કરોન્તો નગરા નીહરિત્વા બહૂહિ ગન્ધકટ્ઠેહિ મહાચિતકં કારેત્વા કુલપુત્તસ્સ સરીરકિચ્ચં કત્વા ધાતુયો આદાય ચેતિયં પતિટ્ઠપેસિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ધાતુવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.