૭. મહાચત્તારીસકસુત્તવણ્ણના

૧૩૬. એવં મે સુતન્તિ મહાચત્તારીસકસુત્તં. તત્થ અરિયન્તિ નિદ્દોસં લોકુત્તરં, નિદ્દોસઞ્હિ ‘‘અરિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સમ્માસમાધિન્તિ મગ્ગસમાધિં. સઉપનિસન્તિ સપચ્ચયં. સપરિક્ખારન્તિ સપરિવારં.

પરિક્ખતાતિ પરિવારિતા. સમ્માદિટ્ઠિ પુબ્બઙ્ગમા હોતીતિ દ્વિધા સમ્માદિટ્ઠિ પુબ્બઙ્ગમા હોતિ પુરેચારિકા વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ ચ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ ચ. વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ તેભૂમકસઙ્ખારે અનિચ્ચાદિવસેન પરિવીમંસતિ; મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ પન પરિવીમંસનપરિયોસાને ભૂમિલદ્ધં વટ્ટં સમુગ્ઘાટયમાના વૂપસમયમાના સીતુદકઘટસહસ્સં મત્થકે આસિઞ્ચમાના વિય ઉપ્પજ્જતિ. યથા હિ ખેત્તં કુરુમાનો કસ્સકો પઠમં અરઞ્ઞે રુક્ખે છિન્દતિ, પચ્છા અગ્ગિં દેતિ, સો અગ્ગિ પઠમં છિન્ને રુક્ખે અનવસેસે ઝાપેતિ, એવમેવ વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ પઠમં અનિચ્ચાદિવસેન સઙ્ખારે વીમંસતિ, મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ તાય વીમંસનત્થં સઙ્ખારે પુન અપ્પવત્તિવસેન સમુગ્ઘાટયમાના ઉપ્પજ્જતિ, સા દુવિધાપિ ઇધ અધિપ્પેતા.

મિચ્છાદિટ્ઠીતિ પજાનાતીતિ મિચ્છાદિટ્ઠિં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ લક્ખણપટિવેધેન આરમ્મણતો પજાનાતિ, સમ્માદિટ્ઠિં કિચ્ચતો અસમ્મોહતો પજાનાતિ. સાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠીતિ સા એવં પજાનના અસ્સ સમ્માદિટ્ઠિ નામ હોતિ.

દ્વાયં વદામીતિ દ્વયં વદામિ, દુવિધકોટ્ઠાસં વદામીતિ અત્થો. પુઞ્ઞભાગિયાતિ પુઞ્ઞકોટ્ઠાસભૂતા. ઉપધિવેપક્કાતિ ઉપધિસઙ્ખાતસ્સ વિપાકસ્સ દાયિકા.

પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિઆદીસુ વિભજિત્વા વિભજિત્વા અમતદ્વારં પઞ્ઞપેતિ દસ્સેતીતિ પઞ્ઞા. તસ્મિં અત્થે ઇન્દત્તં કરોતીતિ પઞ્ઞિન્દ્રિયં. અવિજ્જાય ન કમ્પતીતિ પઞ્ઞાબલં. બોજ્ઝઙ્ગપ્પત્તા હુત્વા ચતુસચ્ચધમ્મે વિચિનાતીતિ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. મગ્ગસમ્પત્તિયા પસટ્ઠા સોભના દિટ્ઠીતિ સમ્માદિટ્ઠિ. અરિયમગ્ગસ્સ અઙ્ગન્તિ મગ્ગઙ્ગં. સોતિ સો ભિક્ખુ. પહાનાયાતિ પજહનત્થાય. ઉપસમ્પદાયાતિ પટિલાભત્થાય. સમ્માવાયામોતિ નિય્યાનિકો કુસલવાયામો. સતોતિ સતિયા સમન્નાગતો હુત્વા. અનુપરિધાવન્તિ અનુપરિવત્તન્તીતિ સહજાતા ચ પુરેજાતા ચ હુત્વા પરિવારેન્તિ. એત્થ હિ સમ્માવાયામો ચ સમ્માસતિ ચ લોકુત્તરસમ્માદિટ્ઠિં સહજાતા પરિવારેન્તિ રાજાનં વિય એકરથે ઠિતા અસિગ્ગાહછત્તગ્ગાહા. વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ પન પુરેજાતા હુત્વા પરિવારેતિ રથસ્સ પુરતો પત્તિકાદયો વિય. દુતિયપબ્બતો પટ્ઠાય પન સમ્માસઙ્કપ્પાદીનં તયોપિ સહજાતપરિવારાવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બા.

૧૩૭. મિચ્છાસઙ્કપ્પોતિ પજાનાતીતિ મિચ્છાસઙ્કપ્પં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ લક્ખણપટિવેધેન આરમ્મણતો પજાનાતિ સમ્માસઙ્કપ્પં કિચ્ચતો અસમ્મોહતો પજાનાતિ. ઇતો અપરેસુ સમ્માવાચાદીસુપિ એવમેવ યોજના વેદિતબ્બા. કામસઙ્કપ્પાદયો દ્વેધાવિતક્કસુત્તે (મ. નિ. ૧.૨૦૬) વુત્તાયેવ.

તક્કોતિઆદીસુ તક્કનવસેન તક્કો. સ્વેવ ચ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢેત્વા વિતક્કોતિ વુત્તો, સ્વેવ સઙ્કપ્પનવસેન સઙ્કપ્પો. એકગ્ગો હુત્વા આરમ્મણે અપ્પેતીતિ અપ્પના. ઉપસગ્ગેન પન પદં વડ્ઢેત્વા બ્યપ્પનાતિ વુત્તં. ચેતસો અભિનિરોપનાતિ ચિત્તસ્સ અભિનિરોપના. વિતક્કસ્મિઞ્હિ સતિ વિતક્કો આરમ્મણે ચિત્તં અભિનિરોપેતિ વિતક્કે પન અસતિ અત્તનોયેવ ધમ્મતાય ચિત્તં આરમ્મણં અભિરુહતિ જાતિસમ્પન્નો અભિઞ્ઞાતપુરિસો વિય રાજગેહં. અનભિઞ્ઞાતસ્સ હિ પટિહારેન વા દોવારિકેન વા અત્થો હોતિ, અભિઞ્ઞાતં જાતિસમ્પન્નં સબ્બે રાજરાજમહામત્તા જાનન્તીતિ અત્તનોવ ધમ્મતાય નિક્ખમતિ ચેવ પવિસતિ ચ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. વાચં સઙ્ખરોતીતિ વચીસઙ્ખારો. એત્થ ચ લોકિયવિતક્કો વાચં સઙ્ખરોતિ, ન લોકુત્તરો. કિઞ્ચાપિ ન સઙ્ખરોતિ, વચીસઙ્ખારોત્વેવ ચ પનસ્સ નામં હોતિ. સમ્માસઙ્કપ્પં અનુપરિધાવન્તીતિ લોકુત્તરસમ્માસઙ્કપ્પં પરિવારેન્તિ. એત્થ ચ તયોપિ નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદયો પુબ્બભાગે નાનાચિત્તેસુ લબ્ભન્તિ, મગ્ગક્ખણે પન તિણ્ણમ્પિ કામસઙ્કપ્પાદીનઞ્ચ પદચ્છેદં સમુગ્ઘાતં કરોન્તો મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાનો એકોવ સમ્માસઙ્કપ્પો ઉપ્પજ્જિત્વા નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદિવસેન તીણિ નામાનિ લભતિ. પરતો સમ્માવાચાદીસુપિ એસેવ નયો.

૧૩૮. મુસાવાદા વેરમણીતિઆદીસુ વિરતિપિ ચેતનાપિ વટ્ટતિ. આરતીતિઆદીસુ વચીદુચ્ચરિતેહિ આરકા રમતીતિ આરતિ. વિના તેહિ રમતીતિ વિરતિ. તતો તતો પટિનિવત્તાવ હુત્વા તેહિ વિના રમતીતિ પટિવિરતિ. ઉપસગ્ગવસેન વા પદં વડ્ઢિતં, સબ્બમિદં ઓરમનભાવસ્સેવ અધિવચનં. વેરં મણતિ વિનાસેતીતિ વેરમણિ. ઇદમ્પિ ઓરમનસ્સેવ વેવચનં.

૧૩૯. પાણાતિપાતા વેરમણીતિઆદીસુપિ ચેતના વિરતીતિ ઉભયમ્પિ વટ્ટતિયેવ.

૧૪૦. કુહનાતિઆદીસુ તિવિધેન કુહનવત્થુના લોકં એતાય કુહયન્તિ વિમ્હાપયન્તીતિ કુહના. લાભસક્કારત્થિકા હુત્વા એતાય લપન્તીતિ લપના. નિમિત્તં સીલમેતેસન્તિ નેમિત્તિકા, તેસં ભાવો નેમિત્તિકતા. નિપ્પેસો સીલમેતેસન્તિ નિપ્પેસિકા, તેસં ભાવો નિપ્પેસિકતા. લાભેન લાભં નિજિગીસન્તિ મગ્ગન્તિ પરિયેસન્તીતિ લાભેન લાભં નિજિગીસના, તેસં ભાવો લાભેન લાભં નિજિગીસનતા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારેન પનેતા કુહનાદિકા વિસુદ્ધિમગ્ગે સીલનિદ્દેસેયેવ પાળિઞ્ચ અટ્ઠકથઞ્ચ આહરિત્વા પકાસિતા. મિચ્છાઆજીવસ્સ પહાનાયાતિ એત્થ ન કેવલં પાળિયં આગતોવ મિચ્છાઆજીવો, આજીવહેતુ પન પવત્તિતા પાણાતિપાતાદયો સત્તકમ્મપથચેતનાપિ મિચ્છાઆજીવોવ. તાસંયેવ સત્તન્નં ચેતનાનં પદપચ્છેદં સમુગ્ઘાતં કુરુમાનં મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાના ઉપ્પન્ના વિરતિ સમ્માઆજીવો નામ.

૧૪૧. સમ્માદિટ્ઠિસ્સાતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયં ઠિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ. સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતીતિ મગ્ગસમ્માસઙ્કપ્પો પહોતિ, ફલસમ્માદિટ્ઠિસ્સપિ ફલસમ્માસઙ્કપ્પો પહોતીતિ એવં સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. સમ્માઞાણસ્સ સમ્માવિમુત્તીતિ એત્થ પન મગ્ગસમ્માસમાધિમ્હિ ઠિતસ્સ મગ્ગપચ્ચવેક્ખણં સમ્માઞાણં પહોતિ, ફલસમ્માસમાધિમ્હિ ઠિતસ્સ ફલપચ્ચવેક્ખણં સમ્માઞાણં પહોતિ. મગ્ગપચ્ચવેક્ખણસમ્માઞાણે ચ ઠિતસ્સ મગ્ગસમ્માવિમુત્તિ પહોતિ, ફલપચ્ચવેક્ખણસમ્માઞાણે ઠિતસ્સ ફલસમ્માવિમુત્તિ પહોતીતિ અત્થો. એત્થ ચ ઠપેત્વા અટ્ઠ ફલઙ્ગાનિ સમ્માઞાણં પચ્ચવેક્ખણં કત્વા સમ્માવિમુત્તિં ફલં કાતું વટ્ટતીતિ વુત્તં.

૧૪૨. સમ્માદિટ્ઠિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ નિજ્જિણ્ણા હોતીતિઆદીસુ અવસેસનિકાયભાણકા ફલં કથિતન્તિ વદન્તિ, મજ્ઝિમભાણકા પન દસન્નં નિજ્જરવત્થૂનં આગતટ્ઠાને મગ્ગો કથિતોતિ વદન્તિ. તત્થ દસ્સનટ્ઠેન સમ્માદિટ્ઠિ વેદિતબ્બા, વિદિતકરણટ્ઠેન સમ્માઞાણં, તદધિમુત્તટ્ઠેન સમ્માવિમુત્તિ.

વીસતિ કુસલપક્ખાતિ સમ્માદિટ્ઠિઆદયો દસ, ‘‘સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા’’તિઆદિના નયેન વુત્તા દસાતિ એવં વીસતિ કુસલપક્ખા હોન્તિ. વીસતિ અકુસલપક્ખાતિ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ નિજ્જિણ્ણા હોતી’’તિઆદિના નયેન વુત્તા મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો દસ, ‘‘યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા’’તિઆદિના વુત્તા દસ ચાતિ એવં વીસતિ અકુસલપક્ખા વેદિતબ્બા. મહાચત્તારીસકોતિ મહાવિપાકદાનેન મહન્તાનં કુસલપક્ખિકાનઞ્ચેવ અકુસલપક્ખિકાનઞ્ચ ચત્તારીસાય ધમ્માનં પકાસિતત્તા મહાચત્તારીસકોતિ.

ઇમસ્મિઞ્ચ પન સુત્તે પઞ્ચ સમ્માદિટ્ઠિયો કથિતા વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ કમ્મસ્સકતાસમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ ફલસમ્માદિટ્ઠિ પચ્ચવેક્ખણાસમ્માદિટ્ઠીતિ. તત્થ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિં મિચ્છાદિટ્ઠીતિ પજાનાતી’’તિઆદિના નયેન વુત્તા વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ નામ. ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તા કમ્મસ્સકતાસમ્માદિટ્ઠિ નામ. ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ, ભિક્ખવે, સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતી’’તિ એત્થ પન મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ ફલસમ્માદિટ્ઠીતિ દ્વેપિ કથિતા. ‘‘સમ્માઞાણં પહોતી’’તિ. એત્થ પન પચ્ચવેક્ખણાસમ્માદિટ્ઠિ કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

૧૪૩. સમ્માદિટ્ઠિં ચે ભવં ગરહતીતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ નામાયં સોભનાતિ વદન્તોપિ સમ્માદિટ્ઠિ નામાયં ન સોભનાતિ વદન્તોપિ સમ્માદિટ્ઠિં ગરહતિ નામ. ઓક્કલાતિ ઓક્કલજનપદવાસિનો. વસ્સભઞ્ઞાતિ વસ્સો ચ ભઞ્ઞો ચાતિ દ્વે જના. અહેતુવાદાતિ નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં વિસુદ્ધિયાતિ એવમાદિવાદિનો. અકિરિયવાદાતિ કરોતો ન કરીયતિ પાપન્તિ એવં કિરિયપટિક્ખેપવાદિનો. નત્થિકવાદાતિ નત્થિ દિન્નન્તિઆદિવાદિનો. તે ઇમેસુ તીસુપિ દસ્સનેસુ ઓક્કન્તનિયામા અહેસું. કથં પનેતેસુ નિયામો હોતીતિ. યો હિ એવરૂપં લદ્ધિં ગહેત્વા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાને નિસિન્નો સજ્ઝાયતિ વીમંસતિ, તસ્સ ‘‘નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો કરોતો ન કરીયતિ પાપં, નત્થિ દિન્નં, કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતી’’તિ તસ્મિં આરમ્મણે મિચ્છાસતિ સન્તિટ્ઠતિ, ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, જવનાનિ જવન્તિ. પઠમજવને સતેકિચ્છો હોતિ, તથા દુતિયાદીસુ. સત્તમે બુદ્ધાનમ્પિ અતેકિચ્છો અનિવત્તી અરિટ્ઠકણ્ડકસદિસો હોતિ.

તત્થ કોચિ એકં દસ્સનં ઓક્કમતિ, કોચિ દ્વે, કોચિ તીણિપિ, નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકોવ હોતિ, પત્તો સગ્ગમગ્ગાવરણઞ્ચેવ મોક્ખમગ્ગાવરણઞ્ચ. અભબ્બો તસ્સ અત્તભાવસ્સ અનન્તરં સગ્ગમ્પિ ગન્તું, પગેવ મોક્ખં, વટ્ટખાણુ નામેસ સત્તો પથવીગોપકો, યેભુય્યેન એવરૂપસ્સ ભવતો વુટ્ઠાનં નત્થિ. વસ્સભઞ્ઞાપિ એદિસા અહેસું. નિન્દાબ્યારોસઉપારમ્ભભયાતિ અત્તનો નિન્દાભયેન ઘટ્ટનભયેન ઉપવાદભયેન ચાતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાચત્તારીસકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.