૨. અનુપદવગ્ગો

૧. અનુપદસુત્તવણ્ણના

૯૩. એવં મે સુતન્તિ અનુપદસુત્તં. તત્થ એતદવોચાતિ એતં (પટિ. મ. ૩.૪) ‘‘પણ્ડિતો’’તિઆદિના નયેન ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરસ્સ ગુણકથં અવોચ. કસ્મા? અવસેસત્થેરેસુ હિ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ ઇદ્ધિમાતિ ગુણો પાકટો, મહાકસ્સપસ્સ ધુતવાદોતિ, અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ દિબ્બચક્ખુકોતિ, ઉપાલિત્થેરસ્સ વિનયધરોતિ, રેવતત્થેરસ્સ ઝાયી ઝાનાભિરતોતિ, આનન્દત્થેરસ્સ બહુસ્સુતોતિ. એવં તેસં તેસં થેરાનં તે તે ગુણા પાકટા, સારિપુત્તત્થેરસ્સ પન અપાકટા. કસ્મા? પઞ્ઞવતો હિ ગુણા ન સક્કા અકથિતા જાનિતું. ઇતિ ભગવા ‘‘સારિપુત્તસ્સ ગુણે કથેસ્સામી’’તિ સભાગપરિસાય સન્નિપાતં આગમેસિ. વિસભાગપુગ્ગલાનઞ્હિ સન્તિકે વણ્ણં કથેતું ન વટ્ટતિ, તે વણ્ણે કથિયમાને અવણ્ણમેવ કથેન્તિ. ઇમસ્મિં પન દિવસે થેરસ્સ સભાગપરિસા સન્નિપતિ, તસ્સા સન્નિપતિતભાવં દિસ્વા સત્થા વણ્ણં કથેન્તો ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્થ પણ્ડિતોતિ ધાતુકુસલતા આયતનકુસલતા પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલતા ઠાનાટ્ઠાનકુસલતાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ પણ્ડિતો. મહાપઞ્ઞોતિઆદીસુ મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતોતિ અત્થો.

તત્રિદં મહાપઞ્ઞાદીનં નાનત્તં – તત્થ કતમા મહાપઞ્ઞા? મહન્તે સીલક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા, મહન્તે સમાધિક્ખન્ધે, પઞ્ઞાક્ખન્ધે, વિમુત્તિક્ખન્ધે, વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા, મહન્તાનિ ઠાનાટ્ઠાનાનિ, મહન્તા વિહારસમાપત્તિયો, મહન્તાનિ અરિયસચ્ચાનિ, મહન્તે સતિપટ્ઠાને, સમ્મપ્પધાને, ઇદ્ધિપાદે, મહન્તાનિ ઇન્દ્રિયાનિ, બલાનિ, બોજ્ઝઙ્ગાનિ, મહન્તે અરિયમગ્ગે, મહન્તાનિ સામઞ્ઞફલાનિ, મહન્તા અભિઞ્ઞાયો, મહન્તં પરમત્થં નિબ્બાનં પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા.

કતમા પુથુપઞ્ઞા, પુથુ નાનાખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ પુથુપઞ્ઞા. પુથુ નાનાધાતૂસુ, પુથુ નાનાઆયતનેસુ, પુથુ નાનાઅત્થેસુ, પુથુ નાનાપટિચ્ચસમુપ્પાદેસુ, પુથુ નાનાસુઞ્ઞતમનુપલબ્ભેસુ, પુથુ નાનાઅત્થેસુ, ધમ્મેસુ, નિરુત્તીસુ, પટિભાનેસુ, પુથુ નાનાસીલક્ખન્ધેસુ, પુથુ નાનાસમાધિ-પઞ્ઞા-વિમુત્તિ-વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેસુ, પુથુ નાનાઠાનાટ્ઠાનેસુ, પુથુ નાનાવિહારસમાપત્તીસુ, પુથુ નાનાઅરિયસચ્ચેસુ, પુથુ નાનાસતિપટ્ઠાનેસુ, સમ્મપ્પધાનેસુ, ઇદ્ધિપાદેસુ, ઇન્દ્રિયેસુ, બલેસુ, બોજ્ઝઙ્ગેસુ, પુથુ નાનાઅરિયમગ્ગેસુ, સામઞ્ઞફલેસુ, અભિઞ્ઞાસુ, પુથુ નાનાજનસાધારણે ધમ્મે સમતિક્કમ્મ પરમત્થે નિબ્બાને ઞાણં પવત્તતીતિ પુથુપઞ્ઞા.

કતમા હાસપઞ્ઞા, ઇધેકચ્ચો હાસબહુલો વેદબહુલો તુટ્ઠિબહુલો પામોજ્જબહુલો સીલં પરિપૂરેતિ, ઇન્દ્રિયસંવરં પરિપૂરેતિ, ભોજને મત્તઞ્ઞુતં, જાગરિયાનુયોગં, સીલક્ખન્ધં, સમાધિક્ખન્ધં, પઞ્ઞાક્ખન્ધં, વિમુત્તિક્ખન્ધં, વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધં પરિપૂરેતીતિ હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો પામોજ્જબહુલો ઠાનાટ્ઠાનં પટિવિજ્ઝતિ, હાસબહુલો વિહારસમાપત્તિયો પરિપૂરેતીતિ હાસપઞ્ઞા, હાસબહુલો અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ. સતિપટ્ઠાને, સમ્મપ્પધાને, ઇદ્ધિપાદે, ઇન્દ્રિયાનિ, બલાનિ, બોજ્ઝઙ્ગાનિ, અરિયમગ્ગં ભાવેતીતિ હાસપઞ્ઞા, હાસબહુલો સામઞ્ઞફલાનિ સચ્છિકરોતિ, અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતીતિ હાસપઞ્ઞા, હાસબહુલો વેદતુટ્ઠિપામોજ્જબહુલો પરમત્થં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતીતિ હાસપઞ્ઞા.

કતમા જવનપઞ્ઞા, યંકિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં અનિચ્ચતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. દુક્ખતો ખિપ્પં… અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. યા કાચિ વેદના…પે… યંકિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… સબ્બં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. ચક્ખુ…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન, દુક્ખં ભયટ્ઠેન, અનત્તા અસારકટ્ઠેનાતિ તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા રૂપનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. વેદના, સઞ્ઞા, સઙ્ખારા, વિઞ્ઞાણં, ચક્ખુ…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન…પે… વિભૂતં કત્વા જરામરણનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… વિઞ્ઞાણં. ચક્ખુ…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા જરામરણનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા.

કતમા તિક્ખપઞ્ઞા, ખિપ્પં કિલેસે છિન્દતીતિ તિક્ખપઞ્ઞા. ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ, ઉપ્પન્નં બ્યાપાદવિતક્કં, ઉપ્પન્નં વિહિંસાવિતક્કં, ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે, ઉપ્પન્નં રાગં, દોસં, મોહં, કોધં, ઉપનાહં, મક્ખં, પળાસં, ઇસ્સં, મચ્છરિયં, માયં, સાઠેય્યં, થમ્ભં, સારમ્ભં, માનં, અતિમાનં, મદં, પમાદં, સબ્બે કિલેસે, સબ્બે દુચ્ચરિતે, સબ્બે અભિસઙ્ખારે, સબ્બે ભવગામિકમ્મે નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતીતિ તિક્ખપઞ્ઞા. એકસ્મિં આસને ચત્તારો અરિયમગ્ગા, ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ, ચતસ્સો પટિસમ્ભિદાયો, છ ચ અભિઞ્ઞાયો અધિગતા હોન્તિ સચ્છિકતા પસ્સિતા પઞ્ઞાયાતિ તિક્ખપઞ્ઞા.

કતમા નિબ્બેધિકપઞ્ઞા, ઇધેકચ્ચો સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉબ્બેગબહુલો હોતિ ઉત્તાસબહુલો ઉક્કણ્ઠનબહુલો અરતિબહુલો અનભિરતિબહુલો બહિમુખો ન રમતિ સબ્બસઙ્ખારેસુ, અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ નિબ્બેધિકપઞ્ઞા. અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં દોસક્ખન્ધં, મોહક્ખન્ધં, કોધં, ઉપનાહં…પે… સબ્બે ભવગામિકમ્મે નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ નિબ્બેધિકપઞ્ઞા.

અનુપદધમ્મવિપસ્સનન્તિ સમાપત્તિવસેન વા ઝાનઙ્ગવસેન વા અનુપટિપાટિયા ધમ્મવિપસ્સનં વિપસ્સતિ, એવં વિપસ્સન્તો અદ્ધમાસેન અરહત્તં પત્તો. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો પન સત્તહિ દિવસેહિ. એવં સન્તેપિ સારિપુત્તત્થેરો મહાપઞ્ઞવન્તતરો. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો હિ સાવકાનં સમ્મસનચારં યટ્ઠિકોટિયા ઉપ્પીળેન્તો વિય એકદેસમેવ સમ્મસન્તો સત્ત દિવસે વાયમિત્વા અરહત્તં પત્તો. સારિપુત્તત્થેરો ઠપેત્વા બુદ્ધાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચ સમ્મસનચારં સાવકાનં સમ્મસનચારં નિપ્પદેસં સમ્મસિ. એવં સમ્મસન્તો અદ્ધમાસં વાયમિ. અરહત્તઞ્ચ કિર પત્વા અઞ્ઞાસિ – ‘‘ઠપેત્વા બુદ્ધે ચ પચ્ચેકબુદ્ધે ચ અઞ્ઞો સાવકો નામ પઞ્ઞાય મયા પત્તબ્બં પત્તું સમત્થો નામ ન ભવિસ્સતી’’તિ. યથા હિ પુરિસો વેળુયટ્ઠિં ગણ્હિસ્સામીતિ મહાજટં વેળું દિસ્વા જટં છિન્દન્તસ્સ પપઞ્ચો ભવિસ્સતીતિ અન્તરેન હત્થં પવેસેત્વા સમ્પત્તમેવ યટ્ઠિં મૂલે ચ અગ્ગે ચ છિન્દિત્વા આદાય પક્કમેય્ય, સો કિઞ્ચાપિ પઠમતરં ગચ્છતિ, યટ્ઠિં પન સારં વા ઉજું વા ન લભતિ. અપરો ચ તથારૂપમેવ વેણું દિસ્વા ‘‘સચે સમ્પત્તં યટ્ઠિં ગણ્હિસ્સામિ, સારં વા ઉજું વા ન લભિસ્સામી’’તિ કચ્છં બન્ધિત્વા મહન્તેન સત્થેન વેણુજટં છિન્દિત્વા સારા ચેવ ઉજૂ ચ યટ્ઠિયો ઉચ્ચિનિત્વા આદાય પક્કમેય્ય. અયં કિઞ્ચાપિ પચ્છા ગચ્છતિ, યટ્ઠિયો પન સારા ચેવ ઉજૂ ચ લભતિ. એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં ઇમેસં દ્વિન્નં થેરાનં પધાનં.

એવં પન અદ્ધમાસં વાયમિત્વા ધમ્મસેનાપતિ સારિપુત્તત્થેરો સૂકરખતલેણદ્વારે ભાગિનેય્યસ્સ દીઘનખપરિબ્બાજકસ્સ વેદનાપરિગ્ગહસુત્તન્તે દેસિયમાને દસબલં બીજયમાનો ઠિતો દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા પબ્બજિતદિવસતો પન્નરસમે દિવસે સાવકપારમિઞાણસ્સ મત્થકં પત્વા સત્તસટ્ઠિ ઞાણાનિ પટિવિજ્ઝિત્વા સોળસવિધં પઞ્ઞં અનુપ્પત્તો.

તત્રિદં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તસ્સ અનુપદધમ્મવિપસ્સનાયાતિ યા અનુપદધમ્મવિપસ્સનં વિપસ્સતીતિ અનુપદધમ્મવિપસ્સના વુત્તા, તત્ર અનુપદધમ્મવિપસ્સનાય સારિપુત્તસ્સ ઇદં હોતિ. ઇદાનિ વત્તબ્બં તં તં વિપસ્સનાકોટ્ઠાસં સન્ધાયેતં વુત્તં.

૯૪. પઠમે ઝાનેતિ યે પઠમે ઝાને અન્તોસમાપત્તિયં ધમ્મા. ત્યાસ્સાતિ તે અસ્સ. અનુપદવવત્થિતા હોન્તીતિ અનુપટિપાટિયા વવત્થિતા પરિચ્છિન્ના ઞાતા વિદિતા હોન્તિ. કથં? થેરો હિ તે ધમ્મે ઓલોકેન્તો અભિનિરોપનલક્ખણો વિતક્કો વત્તતીતિ જાનાતિ. તથા અનુમજ્જનલક્ખણો વિચારો, ફરણલક્ખણા પીતિ, સાતલક્ખણં સુખં, અવિક્ખેપલક્ખણા ચિત્તેકગ્ગતા, ફુસનલક્ખણો ફસ્સો વેદયિતલક્ખણા વેદના, સઞ્જાનનલક્ખણા સઞ્ઞા, ચેતયિતલક્ખણા ચેતના, વિજાનનલક્ખણં વિઞ્ઞાણં, કત્તુકમ્યતાલક્ખણો છન્દો, અધિમોક્ખલક્ખણો અધિમોક્ખો, પગ્ગાહલક્ખણં વીરિયં ઉપટ્ઠાનલક્ખણા સતિ, મજ્ઝત્તલક્ખણા ઉપેક્ખા, અનુનયમનસિકારલક્ખણો મનસિકારો વત્તતીતિ જાનાતિ. એવં જાનં અભિનિરોપનટ્ઠેન વિતક્કં સભાવતો વવત્થપેતિ…પે… અનુનયમનસિકારણટ્ઠેન મનસિકારં સભાવભાવતો વવત્થપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તી’’તિ.

વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઉપ્પજ્જમાના વિદિતા પાકટાવ હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ. વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તીતિ તિટ્ઠમાનાપિ વિદિતા પાકટાવ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ. વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તીતિ નિરુજ્ઝમાનાપિ વિદિતા પાકટાવ હુત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. એત્થ પન તંઞાણતા ચેવ ઞાણબહુતા ચ મોચેતબ્બા. યથા હિ તેનેવ અઙ્ગુલગ્ગેન તં અઙ્ગુલગ્ગં ન સક્કા ફુસિતું, એવમેવ તેનેવ ચિત્તેન તસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદો વા ઠિતિ વા ભઙ્ગો વા ન સક્કા જાનિતુન્તિ. એવં તાવ તંઞાણતા મોચેતબ્બા. યદિ પન દ્વે ચિત્તાનિ એકતો ઉપ્પજ્જેય્યું, એકેન ચિત્તેન એકસ્સ ઉપ્પાદો વા ઠિતિ વા ભઙ્ગો વા સક્કા ભવેય્ય જાનિતું. દ્વે પન ફસ્સા વા વેદના વા સઞ્ઞા વા ચેતના વા ચિત્તાનિ વા એકતો ઉપ્પજ્જનકાનિ નામ નત્થિ, એકેકમેવ ઉપ્પજ્જતિ. એવં ઞાણબહુતા મોચેતબ્બા. એવં સન્તે કથં? મહાથેરસ્સ અન્તોસમાપત્તિયં સોળસ ધમ્મા વિદિતા પાકટા હોન્તીતિ. વત્થારમ્મણાનં પરિગ્ગહિતતાય. થેરેન હિ વત્થુ ચેવ આરમ્મણઞ્ચ પરિગ્ગહિતં, તેનસ્સ તેસં ધમ્માનં ઉપ્પાદં આવજ્જન્તસ્સ ઉપ્પાદો પાકટો હોતિ, ઠાનં આવજ્જન્તસ્સ ઠાનં પાકટં હોતિ, ભેદં આવજ્જન્તસ્સ ભેદો પાકટો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તી’’તિ. અહુત્વા સમ્ભોન્તીતિ ઇમિના ઉદયં પસ્સતિ. હુત્વા પટિવેન્તીતિ ઇમિના વયં પસ્સતિ.

અનુપાયોતિ રાગવસેન અનુપગમનો હુત્વા. અનપાયોતિ પટિઘવસેન અનપગતો. અનિસ્સિતોતિ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયેહિ અનિસ્સિતો. અપ્પટિબદ્ધોતિ છન્દરાગેન અબદ્ધો. વિપ્પમુત્તોતિ કામરાગતો વિપ્પમુત્તો. વિસંયુત્તોતિ ચતૂહિ યોગેહિ સબ્બકિલેસેહિ વા વિસંયુત્તો. વિમરિયાદીકતેનાતિ નિમ્મરિયાદીકતેન. ચેતસાતિ એવંવિધેન ચિત્તેન વિહરતિ.

તત્થ દ્વે મરિયાદા કિલેસમરિયાદા ચ આરમ્મણમરિયાદા ચ. સચે હિસ્સ અન્તોસમાપત્તિયં પવત્તે સોળસ ધમ્મે આરબ્ભ રાગાદયો ઉપ્પજ્જેય્યું, કિલેસમરિયાદા તેન કતા ભવેય્ય, તેસુ પનસ્સ એકોપિ ન ઉપ્પન્નોતિ કિલેસમરિયાદા નત્થિ. સચે પનસ્સ અન્તોસમાપત્તિયં પવત્તે સોળસ ધમ્મે આવજ્જન્તસ્સ એકચ્ચે આપાથં નાગચ્છેય્યું. એવમસ્સ આરમ્મણમરિયાદા ભવેય્યું. તે પનસ્સ સોળસ ધમ્મે આવજ્જન્તસ્સ આપાથં અનાગતધમ્મો નામ નત્થીતિ આરમ્મણમરિયાદાપિ નત્થિ.

અપરાપિ દ્વે મરિયાદા વિક્ખમ્ભનમરિયાદા ચ સમુચ્છેદમરિયાદા ચ. તાસુ સમુચ્છેદમરિયાદા ઉપરિ આગમિસ્સતિ, ઇમસ્મિં પન ઠાને વિક્ખમ્ભનમરિયાદા અધિપ્પેતા. તસ્સ વિક્ખમ્ભિતપચ્ચનીકત્તા નત્થીતિ વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતિ.

ઉત્તરિ નિસ્સરણન્તિ ઇતો ઉત્તરિ નિસ્સરણં. અઞ્ઞેસુ ચ સુત્તેસુ ‘‘ઉત્તરિ નિસ્સરણ’’ન્તિ નિબ્બાનં વુત્તં, ઇધ પન અનન્તરો વિસેસો અધિપ્પેતોતિ વેદિતબ્બો. તબ્બહુલીકારાતિ તસ્સ પજાનનસ્સ બહુલીકરણેન. અત્થિત્વેવસ્સ હોતીતિ તસ્સ થેરસ્સ અત્થીતિયેવ દળ્હતરં હોતિ. ઇમિના નયેન સેસવારેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

દુતિયવારે પન સમ્પસાદનટ્ઠેન સમ્પસાદો. સભાવતો વવત્થપેતિ.

ચતુત્થવારે ઉપેક્ખાતિ સુખટ્ઠાને વેદનુપેક્ખાવ. પસ્સદ્ધત્તા ચેતસો અનાભોગોતિ યો સો ‘‘યદેવ તત્થ સુખ’’ન્તિ ચેતસો આભોગો, એતેનેતં ઓળારિકમક્ખાયતીતિ એવં પસ્સદ્ધત્તા ચેતસો અનાભોગો વુત્તો, તસ્સ અભાવાતિ અત્થો. સતિપારિસુદ્ધીતિ પરિસુદ્ધાસતિયેવ. ઉપેક્ખાપિ પારિસુદ્ધિઉપેક્ખા.

૯૫. સતો વુટ્ઠહતીતિ સતિયા સમન્નાગતો ઞાણેન સમ્પજાનો હુત્વા વુટ્ઠાતિ. તે ધમ્મે સમનુપસ્સતીતિ યસ્મા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને બુદ્ધાનંયેવ અનુપદધમ્મવિપસ્સના હોતિ, ન સાવકાનં, તસ્મા એત્થ કલાપવિપસ્સનં દસ્સેન્તો એવમાહ.

પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ મગ્ગપઞ્ઞાય ચત્તારિ સચ્ચાનિ દિસ્વા ચત્તારો આસવા ખીણા હોન્તિ. સારિપુત્તત્થેરસ્સ સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં આહરિત્વા અરહત્તં પત્તવારોપિ અત્થિ, નિરોધસમાપત્તિસમાપન્નવારોપિ. અરહત્તં પત્તવારો ઇધ ગહિતો, નિરોધં પન ચિણ્ણવસિતાય અપરાપરં સમાપજ્જિસ્સતીતિ વદન્તિ.

તત્થસ્સ યસ્મિં કાલે નિરોધસમાપત્તિ સીસં હોતિ, નિરોધસ્સ વારો આગચ્છતિ, ફલસમાપત્તિ ગૂળ્હા હોતિ. યસ્મિં કાલે ફલસમાપત્તિ સીસં હોતિ, ફલસમાપત્તિયા વારો આગચ્છતિ, નિરોધસમાપત્તિ ગૂળ્હા હોતિ. જમ્બુદીપવાસિનો થેરા પન વદન્તિ ‘‘સારિપુત્તત્થેરો સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં આહરિત્વા અનાગામિફલં સચ્છિકત્વા નિરોધં સમાપજ્જિ, નિરોધા વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તો’’તિ. તે ધમ્મેતિ અન્તોસમાપત્તિયં પવત્તે તિસમુટ્ઠાનિકરૂપધમ્મે, હેટ્ઠા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયં પવત્તધમ્મે વા. તેપિ હિ ઇમસ્મિં વારે વિપસ્સિતબ્બધમ્માવ, તસ્મા તે વા વિપસ્સતીતિ દસ્સેતું ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૯૭. વસિપ્પતોતિ ચિણ્ણવસિતં પત્તો. પારમિપ્પત્તોતિ નિપ્ફત્તિં પત્તો. ઓરસોતિઆદીસુ થેરો ભગવતો ઉરે નિબ્બત્તસદ્દં સુત્વા જાતોતિ ઓરસો, મુખેન પભાવિતં સદ્દં સુત્વા જાતોતિ મુખતો જાતો, ધમ્મેન પન જાતત્તા નિમ્મિતત્તા ધમ્મજો ધમ્મનિમ્મિતો, ધમ્મદાયસ્સ આદિયનતો ધમ્મદાયાદો, આમિસદાયસ્સ અનાદિયનતો નો આમિસદાયાદોતિ વેદિતબ્બો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અનુપદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. છબ્બિસોધનસુત્તવણ્ણના

૯૮. એવં મે સુતન્તિ છબ્બિસોધનસુત્તં. તત્થ ખીણા જાતીતિઆદીસુ એકેનાપિ પદેન અઞ્ઞા બ્યાકતાવ હોતિ, દ્વીહિપિ. ઇધ પન ચતૂહિ પદેહિ અઞ્ઞબ્યાકરણં આગતં. દિટ્ઠે દિટ્ઠવાદિતાતિઆદીસુ યાય ચેતનાય દિટ્ઠે દિટ્ઠં મેતિ વદતિ, સા દિટ્ઠે દિટ્ઠવાદિતા નામ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અયમનુધમ્મોતિ અયં સભાવો. અભિનન્દિતબ્બન્તિ ન કેવલં અભિનન્દિતબ્બં, પરિનિબ્બુતસ્સ પનસ્સ સબ્બોપિ ખીણાસવસ્સ સક્કારો કાતબ્બો. ઉત્તરિં પઞ્હોતિ સચે પનસ્સ વેય્યાકરણેન અસન્તુટ્ઠા હોથ, ઉત્તરિમ્પિ અયં પઞ્હો પુચ્છિતબ્બોતિ દસ્સેતિ. ઇતો પરેસુપિ તીસુ વારેસુ અયમેવ નયો.

૯૯. અબલન્તિ દુબ્બલં. વિરાગુનન્તિ વિગચ્છનસભાવં. અનસ્સાસિકન્તિ અસ્સાસવિરહિતં. ઉપાયૂપાદાનાતિ તણ્હાદિટ્ઠીનમેતં અધિવચનં. તણ્હાદિટ્ઠિયો હિ તેભૂમકધમ્મે ઉપેન્તીતિ ઉપાયા, ઉપાદિયન્તીતિ ઉપાદાના. ચેતસો અદિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયાતિપિ તાસંયેવ નામં. ચિત્તઞ્હિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ સક્કાયધમ્મેસુ તિટ્ઠતિ અધિતિટ્ઠતીતિ તણ્હાદિટ્ઠિયો ચેતસો અધિટ્ઠાના, તાહિ તં અભિનિવિસતીતિ અભિનિવેસા, તાહિયેવ તં અનુસેતીતિ અનુસયાતિ વુચ્ચન્તિ. ખયા વિરાગાતિઆદીસુ ખયેન વિરાગેનાતિ અત્થો. સબ્બાનિ ચેતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવ.

૧૦૦. પથવીધાતૂતિ પતિટ્ઠાનધાતુ. આપોધાતૂતિ આબન્ધનધાતુ. તેજોધાતૂતિ પરિપાચનધાતુ. વાયોધાતૂતિ વિત્થમ્ભનધાતુ. આકાસધાતૂતિ અસમ્ફુટ્ઠધાતુ. વિઞ્ઞાણધાતૂતિ વિજાનનધાતુ. ન અનત્તતો ઉપગચ્છિન્તિ અહં અત્તાતિ અત્તકોટ્ઠાસેન ન ઉપગમિં. ન ચ પથવીધાતુનિસ્સિતન્તિ પથવીધાતુનિસ્સિતા સેસધાતુયો ચ ઉપાદારૂપઞ્ચ અરૂપક્ખન્ધા ચ. તેપિ હિ નિસ્સિતવત્થુરૂપાનં પથવીધાતુનિસ્સિતત્તા એકેન પરિયાયેન પથવીધાતુનિસ્સિતાવ. તસ્મા ‘‘ન ચ પથવીધાતુનિસ્સિત’’ન્તિ વદન્તો સેસરૂપારૂપધમ્મેપિ અત્તતો ન ઉપગચ્છિન્તિ વદતિ. આકાસધાતુનિસ્સિતપદે પન અવિનિબ્ભોગવસેન સબ્બમ્પિ ભૂતુપાદારૂપં આકાસધાતુનિસ્સિતં નામ, તથા તંનિસ્સિતરૂપવત્થુકા અરૂપક્ખન્ધા. એવં ઇધાપિ રૂપારૂપં ગહિતમેવ હોતિ. વિઞ્ઞાણધાતુનિસ્સિતપદે પન સહજાતા તયો ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચ વિઞ્ઞાણધાતુનિસ્સિતન્તિ રૂપારૂપં ગહિતમેવ હોતિ.

૧૦૧. રૂપે ચક્ખુવિઞ્ઞાણે ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસૂતિ એત્થ યં અતીતે ચક્ખુદ્વારસ્સ આપાથં આગન્ત્વા નિરુદ્ધં, યઞ્ચ અનાગતે આપાથં આગન્ત્વા નિરુજ્ઝિસ્સતિ, યમ્પિ એતરહિ આગન્ત્વા નિરુદ્ધં, તં સબ્બં રૂપં નામ. યં પન અતીતેપિ આપાથં અનાગન્ત્વા નિરુદ્ધં, અનાગતેપિ અનાગન્ત્વા નિરુજ્ઝિસ્સતિ, એતરહિપિ અનાગન્ત્વા નિરુદ્ધં, તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બધમ્મેસુ સઙ્ગહિતન્તિ વુત્તે તિપિટકચૂળાભયત્થેરો આહ – ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને દ્વિધા કરોથ, ઉપરિ છન્દોવારે કિન્તિ કરિસ્સથ, નયિદં લબ્ભતી’’તિ. તસ્મા તીસુ કાલેસુ આપાથં આગતં વા અનાગતં વા સબ્બમ્પિ તં રૂપમેવ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા પન તયો ખન્ધા ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બધમ્માતિ વેદિતબ્બા. અયઞ્હેત્થ અત્થો ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં વિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ. છન્દોતિ તણ્હાછન્દો. રાગોતિ સ્વેવ રજ્જનવસેન રાગો. નન્દીતિ સ્વેવ અભિનન્દનવસેન નન્દી. તણ્હાતિ સ્વેવ તણ્હાયનવસેન તણ્હા. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો.

૧૦૨. અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયાતિ એત્થ અહઙ્કારો માનો, મમઙ્કારો તણ્હા, સ્વેવ માનાનુસયો. આસવાનં ખયઞાણાયાતિ ઇદં પુબ્બેનિવાસં દિબ્બચક્ખુઞ્ચ અવત્વા કસ્મા વુત્તં? ભિક્ખૂ લોકિયધમ્મં ન પુચ્છન્તિ, લોકુત્તરમેવ પુચ્છન્તિ, તસ્મા પુચ્છિતપઞ્હંયેવ કથેન્તો એવમાહ. એકવિસ્સજ્જિતસુત્તં નામેતં, છબ્બિસોધનન્તિપિસ્સ નામં. એત્થ હિ ચત્તારો વોહારા પઞ્ચ ખન્ધા છ ધાતુયો છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ અત્તનો સવિઞ્ઞાણકકાયો પરેસં સવિઞ્ઞાણકકાયોતિ ઇમે છ કોટ્ઠાસા વિસુદ્ધા, તસ્મા ‘‘છબ્બિસોધનિય’’ન્તિ વુત્તં. પરસમુદ્દવાસિત્થેરા પન અત્તનો ચ પરસ્સ ચ વિઞ્ઞાણકકાયં એકમેવ કત્વા ચતૂહિ આહારેહિ સદ્ધિન્તિ છ કોટ્ઠાસે વદન્તિ.

ઇમે પન છ કોટ્ઠાસા ‘‘કિં તે અધિગતં, કિન્તિ તે અધિગતં, કદા તે અધિગતં, કત્થ તે અધિગતં, કતમે તે કિલેસા પહીના, કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભી’’તિ (પારા. ૧૯૮) એવં વિનયનિદ્દેસપરિયાયેન સોધેતબ્બા.

એત્થ હિ કિં તે અધિગતન્તિ અધિગમપુચ્છા, ઝાનવિમોક્ખાદીસુ સોતાપત્તિમગ્ગાદીસુ વા કિં તયા અધિગતં. કિન્તિ તે અધિગતન્તિ ઉપાયપુચ્છા. અયઞ્હિ એત્થાધિપ્પાયો – કિં તયા અનિચ્ચલક્ખણં ધુરં કત્વા અધિગતં, દુક્ખાનત્તલક્ખણેસુ અઞ્ઞતરં વા, કિં વા સમાધિવસેન અભિનિવિસિત્વા, ઉદાહુ વિપસ્સનાવસેન, તથા કિં રૂપે અભિનિવિસિત્વા, ઉદાહુ અરૂપે, કિં વા અજ્ઝત્તં અભિનિવિસિત્વા, ઉદાહુ બહિદ્ધાતિ. કદા તે અધિગતન્તિ કાલપુચ્છા, પુબ્બણ્હમજ્ઝન્હિકાદીસુ કતરસ્મિં કાલેતિ વુત્તં હોતિ.

કત્થ તે અધિગતન્તિ ઓકાસપુચ્છા, કિસ્મિં ઓકાસે, કિં રત્તિટ્ઠાને દિવાટ્ઠાને રુક્ખમૂલે મણ્ડપે કતરસ્મિં વા વિહારેતિ વુત્તં હોતિ. કતમે તે કિલેસા પહીનાતિ પહીનકિલેસે પુચ્છતિ, કતરમગ્ગવજ્ઝા તવ કિલેસા પહીનાતિ વુત્તં હોતિ.

કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભીતિ પટિલદ્ધધમ્મપુચ્છા, પઠમમગ્ગાદીસુ કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભીતિ વુત્તં હોતિ.

તસ્મા ઇદાનિ ચેપિ કોચિ ભિક્ખુ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માધિગમં બ્યાકરેય્ય, ન સો એત્તાવતાવ સક્કાતબ્બો. ઇમેસુ પન છસુ ઠાનેસુ સોધનત્થં વત્તબ્બો ‘‘કિં તે અધિગતં, કિં ઝાનં ઉદાહુ વિમોક્ખાદીસુ અઞ્ઞતર’’ન્તિ? યો હિ યેન અધિગતો ધમ્મો, સો તસ્સ પાકટો હોતિ. સચે ‘‘ઇદં નામ મે અધિગત’’ન્તિ વદતિ, તતો ‘‘કિન્તિ તે અધિગત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બો. અનિચ્ચલક્ખણાદીસુ કિં ધુરં કત્વા, અટ્ઠતિંસાય વા આરમ્મણેસુ રૂપારૂપઅજ્ઝત્તબહિદ્ધાદિભેદેસુ વા ધમ્મેસુ કેન મુખેન અભિનિવિસિત્વાતિ? યો હિ યસ્સાભિનિવેસો, સો તસ્સ પાકટો હોતિ.

સચે પન ‘‘અયં નામ મે અભિનિવેસો, એવં મયા અધિગત’’ન્તિ વદતિ, તતો ‘‘કદા તે અધિગત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બો, ‘‘કિં પુબ્બણ્હે, ઉદાહુ મજ્ઝન્હિકાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં કાલે’’તિ? સબ્બેસઞ્હિ અત્તના અધિગતકાલો પાકટો હોતિ. સચે ‘‘અમુકસ્મિં નામ મે કાલે અધિગત’’ન્તિ વદતિ, તતો ‘‘કત્થ તે અધિગત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બો, ‘‘કિં દિવાટ્ઠાને, ઉદાહુ રત્તિટ્ઠાનાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં ઓકાસે’’તિ? સબ્બેસઞ્હિ અત્તના અધિગતોકાસો પાકટો હોતિ. સચે ‘‘અમુકસ્મિં નામ મે ઓકાસે અધિગત’’ન્તિ વદતિ, તતો ‘‘કતમે તે કિલેસા પહીના’’તિ પુચ્છિતબ્બો, ‘‘કિં પઠમમગ્ગવજ્ઝા, ઉદાહુ દુતિયાદિમગ્ગવજ્ઝા’’તિ? સબ્બેસઞ્હિ અત્તના અધિગતમગ્ગેન પહીનકિલેસા પાકટા હોન્તિ.

સચે ‘‘ઇમે નામ મે કિલેસા પહીના’’તિ વદતિ, તતો ‘‘કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભી’’તિ પુચ્છિતબ્બો, ‘‘કિં સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ, ઉદાહુ સકદાગામિમગ્ગાદીસુ અઞ્ઞતરસ્સા’’તિ? સબ્બેસઞ્હિ અત્તના અધિગતધમ્મો પાકટો હોતિ. સચે ‘‘ઇમેસં નામાહં ધમ્માનં લાભી’’તિ વદતિ, એત્તાવતાપિસ્સ વચનં ન સદ્ધાતબ્બં. બહુસ્સુતા હિ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાકુસલા ભિક્ખૂ ઇમાનિ છ ઠાનાનિ સોધેતું સક્કોન્તિ. ઇમસ્સ ભિક્ખુનો આગમનપટિપદા સોધેતબ્બા, યદિ આગમનપટિપદા ન સુજ્ઝતિ, ‘‘ઇમાય પટિપદાય લોકુત્તરધમ્મા નામ ન લબ્ભન્તી’’તિ અપનેતબ્બો.

યદિ પનસ્સ આગમનપટિપદા સુજ્ઝતિ, ‘‘દીઘરત્તં તીસુ સિક્ખાસુ અપ્પમત્તો જાગરિયમનુયુત્તો ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અલગ્ગો આકાસે પાણિસમેન ચેતસા વિહરતી’’તિ પઞ્ઞાયતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો બ્યાકરણં પટિપદાય સદ્ધિં સંસન્દતિ સમેતિ. ‘‘સેય્યથાપિ નામ ગઙ્ગોદકં યમુનોદકેન સદ્ધિં સંસન્દતિ સમેતિ, એવમેવ સુપઞ્ઞત્તા તેન ભગવતા સાવકાનં નિબ્બાનગામિની પટિપદા સંસન્દતિ સમેતિ નિબ્બાનઞ્ચ પટિપદા ચા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૯૬) વુત્તસદિસં હોતિ.

અપિચ ખો એત્તકેનાપિ સક્કારો ન કાતબ્બો. કસ્મા? એકચ્ચસ્સ હિ પુથુજ્જનસ્સાપિ સતો ખીણાસવપટિપત્તિસદિસા પટિપદા હોતિ. તસ્મા સો ભિક્ખુ તેહિ તેહિ ઉપાયેહિ ઉત્તાસેતબ્બો. ખીણાસવસ્સ નામ અસનિયાપિ મત્થકે પતમાનાય ભયં વા છમ્ભિતત્તં વા લોમહંસો વા ન હોતિ, પુથુજ્જનસ્સ અપ્પમત્તકેનાપિ હોતિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – દીઘભાણકઅભયત્થેરો કિર એકં પિણ્ડપાતિકં પરિગ્ગહેતું અસક્કોન્તો દહરસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ. સો તં ન્હાયમાનં કલ્યાણીનદીમુખદ્વારે નિમુજ્જિત્વા પાદે અગ્ગહેસિ. પિણ્ડપાતિકો કુમ્ભીલોતિ સઞ્ઞાય મહાસદ્દમકાસિ, તદા નં પુથુજ્જનોતિ સઞ્જાનિંસુ. ચન્દમુખતિસ્સરાજકાલે પન મહાવિહારે સઙ્ઘત્થેરો ખીણાસવો દુબ્બલચક્ખુકો વિહારેયેવ અચ્છિ. રાજા થેરં પરિગ્ગણ્હિસ્સામીતિ ભિક્ખૂસુ ભિક્ખાચારં ગતેસુ અપ્પસદ્દો ઉપસઙ્કમિત્વા સપ્પો વિય પાદે અગ્ગહેસિ. થેરો સિલાથમ્ભો વિય નિચ્ચલો હુત્વા કો એત્થાતિ આહ? અહં, ભન્તે, તિસ્સોતિ. સુગન્ધં વાયસિ નો તિસ્સાતિ? એવં ખીણાસવસ્સ ભયં નામ નત્થીતિ.

એકચ્ચો પન પુથુજ્જનોપિ અતિસૂરો હોતિ નિબ્ભયો. સો રઞ્જનીયેન આરમ્મણેન પરિગ્ગણ્હિતબ્બો. વસભરાજાપિ હિ એકં થેરં પરિગ્ગણ્હમાનો ઘરે નિસીદાપેત્વા તસ્સ સન્તિકે બદરસાળવં મદ્દમાનો નિસીદિ. મહાથેરસ્સ ખેળો ચલિ, તતો થેરસ્સ પુથુજ્જનભાવો આવિભૂતો. ખીણાસવસ્સ હિ રસતણ્હા નામ સુપ્પહીના, દિબ્બેસુપિ રસેસુ નિકન્તિ નામ ન હોતિ. તસ્મા ઇમેહિ ઉપાયેહિ પરિગ્ગહેત્વા સચસ્સ ભયં વા છમ્ભિતત્તં વા લોમહંસો વા રસતણ્હા વા ઉપ્પજ્જતિ, ન ત્વં અરહાતિ અપનેતબ્બો. સચે પન અભીરૂ અચ્છમ્ભી અનુત્રાસી હુત્વા સીહો વિય નિસીદતિ, દિબ્બારમ્મણેપિ નિકન્તિં ન જનેતિ. અયં ભિક્ખુ સમ્પન્નવેય્યાકરણો સમન્તા રાજરાજમહામત્તાદીહિ પેસિતં સક્કારં અરહતીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

છબ્બિસોધનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સપ્પુરિસધમ્મસુત્તવણ્ણના

૧૦૫. એવં મે સુતન્તિ સપ્પુરિસધમ્મસુત્તં. તત્થ સપ્પુરિસધમ્મન્તિ સપ્પુરિસાનં ધમ્મં. અસપ્પુરિસધમ્મન્તિ પાપપુરિસાનં ધમ્મં. એવં માતિકં ઠપેત્વાપિ પુન યથા નામ મગ્ગકુસલો પુરિસો વામં મુઞ્ચિત્વા દક્ખિણં ગણ્હાતિ. પઠમં મુઞ્ચિતબ્બં કથેતિ, એવં પહાતબ્બં ધમ્મં પઠમં દેસેન્તો કતમો ચ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મોતિઆદિમાહ. તત્થ ઉચ્ચાકુલાતિ ખત્તિયકુલા વા બ્રાહ્મણકુલા વા. એતદેવ હિ કુલદ્વયં ‘‘ઉચ્ચાકુલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સો તત્થ પુજ્જોતિ સો ભિક્ખુ તેસુ ભિક્ખૂસુ પૂજારહો. અન્તરં કરિત્વાતિ અબ્ભન્તરં કત્વા.

મહાકુલાતિ ખત્તિયકુલા વા બ્રાહ્મણકુલા વા વેસ્સકુલા વા. ઇદમેવ હિ કુલત્તયં ‘‘મહાકુલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. મહાભોગકુલાતિ મહન્તેહિ ભોગેહિ સમન્નાગતા કુલા. ઉળારભોગકુલાતિ ઉળારેહિ પણીતેહિ ભોગેહિ સમ્પન્નકુલા. ઇમસ્મિં પદદ્વયે ચત્તારિપિ કુલાનિ લબ્ભન્તિ. યત્થ કત્થચિ કુલે જાતો હિ પુઞ્ઞબલેહિ મહાભોગોપિ ઉળારભોગોપિ હોતિયેવ.

૧૦૬. યસસ્સીતિ પરિવારસમ્પન્નો. અપ્પઞ્ઞાતાતિ રત્તિં ખિત્તસરા વિય સઙ્ઘમજ્ઝાદીસુ ન પઞ્ઞાયન્તિ. અપ્પેસક્ખાતિ અપ્પપરિવારા.

૧૦૭. આરઞ્ઞિકોતિ સમાદિન્નઆરઞ્ઞિકધુતઙ્ગો. સેસધુતઙ્ગેસુપિ એસેવ નયો. ઇમસ્મિઞ્ચ સુત્તે પાળિયં નવેવ ધુતઙ્ગાનિ આગતાનિ, વિત્થારેન પનેતાનિ તેરસ હોન્તિ. તેસુ યં વત્તબ્બં, તં સબ્બં સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે ધુતઙ્ગનિદ્દેસે વુત્તમેવ.

૧૦૮. અતમ્મયતાતિ તમ્મયતા વુચ્ચતિ તણ્હા, નિત્તણ્હાતિ અત્થો. અતમ્મયતઞ્ઞેવ અન્તરં કરિત્વાતિ નિત્તણ્હતંયેવ કારણં કત્વા અબ્ભન્તરં વા કત્વા, ચિત્તે ઉપ્પાદેત્વાતિ અત્થો.

નિરોધવારે યસ્મા અનાગામિખીણાસવાવ તં સમાપત્તિં સમાપજ્જન્તિ, પુથુજ્જનસ્સ સા નત્થિ, તસ્મા અસપ્પુરિસવારો પરિહીનો. ન કઞ્ચિ મઞ્ઞતીતિ કઞ્ચિ પુગ્ગલં તીહિ મઞ્ઞનાહિ ન મઞ્ઞતિ. ન કુહિઞ્ચિ મઞ્ઞતીતિ કિસ્મિઞ્ચિ ઓકાસે ન મઞ્ઞતિ. ન કેનચિ મઞ્ઞતીતિ કેનચિ વત્થુનાપિ તં પુગ્ગલં ન મઞ્ઞતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સપ્પુરિસધમ્મસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સેવિતબ્બાસેવિતબ્બસુત્તવણ્ણના

૧૦૯. એવં મે સુતન્તિ સેવિતબ્બાસેવિતબ્બસુત્તં. તત્થ તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં કાયસમાચારન્તિ અઞ્ઞં સેવિતબ્બં કાયસમાચારં, અઞ્ઞં અસેવિતબ્બં વદામિ, સેવિતબ્બમેવ કેનચિ પરિયાયેન અસેવિતબ્બન્તિ, અસેવિતબ્બં વા સેવિતબ્બન્તિ ચ ન વદામીતિ અત્થો. વચીસમાચારાદીસુ એસેવ નયો. ઇતિ ભગવા સત્તહિ પદેહિ માતિકં ઠપેત્વા વિત્થારતો અવિભજિત્વાવ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. કસ્મા? સારિપુત્તત્થેરસ્સ ઓકાસકરણત્થં.

૧૧૩. મનોસમાચારે મિચ્છાદિટ્ઠિસમ્માદિટ્ઠિયો દિટ્ઠિપટિલાભવસેન વિસું અઙ્ગં હુત્વા ઠિતાતિ ન ગહિતા.

૧૧૪. ચિત્તુપ્પાદે અકમ્મપથપ્પત્તા અભિજ્ઝાદયો વેદિતબ્બા.

૧૧૫. સઞ્ઞાપટિલાભવારે અભિજ્ઝાસહગતાય સઞ્ઞાયાતિઆદીનિ કામસઞ્ઞાદીનં દસ્સનત્થં વુત્તાનિ.

૧૧૭. સબ્યાબજ્ઝન્તિ સદુક્ખં. અપરિનિટ્ઠિતભાવાયાતિ ભવાનં અપરિનિટ્ઠિતભાવાય. એત્થ ચ સબ્યાબજ્ઝત્તભાવા નામ ચત્તારો હોન્તિ. પુથુજ્જનોપિ હિ યો તેનત્તભાવેન ભવં પરિનિટ્ઠાપેતું ન સક્કોતિ, તસ્સ પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય અકુસલા ધમ્મા વડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા ચ પરિહાયન્તિ, સદુક્ખમેવ અત્તભાવં અભિનિબ્બત્તેતિ નામ. તથા સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનો. પુથુજ્જનાદયો તાવ હોન્તુ, અનાગામી કથં સબ્યાબજ્ઝં અત્તભાવં અભિનિબ્બત્તેતિ, કથઞ્ચસ્સ અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તીતિ. અનાગામીપિ હિ સુદ્ધાવાસે નિબ્બત્તો ઉય્યાનવિમાનકપ્પરુક્ખે ઓલોકેત્વા ‘‘અહો સુખં અહો સુખ’’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેતિ, અનાગામિનો ભવલોભો ભવતણ્હા અપ્પહીનાવ હોન્તિ, તસ્સ અપ્પહીનતણ્હતાય અકુસલા વડ્ઢન્તિ નામ, કુસલા પરિહાયન્તિ નામ, સદુક્ખમેવ અત્તભાવં અભિનિબ્બત્તેતિ, અપરિનિટ્ઠિતભવોયેવ હોતીતિ વેદિતબ્બો.

અબ્યાબજ્ઝન્તિ અદુક્ખં. અયમ્પિ ચતુન્નં જનાનં વસેન વેદિતબ્બો. યો હિ પુથુજ્જનોપિ તેનત્તભાવેન ભવં પરિનિટ્ઠાપેતું સક્કોતિ, પુન પટિસન્ધિં ન ગણ્હાતિ, તસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય અકુસલા પરિહાયન્તિ, કુસલાયેવ વડ્ઢન્તિ, અદુક્ખમેવ અત્તભાવં નિબ્બત્તેતિ, પરિનિટ્ઠિતભવોયેવ નામ હોતિ. તથા સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનો. સોતાપન્નાદયો તાવ હોન્તુ, પુથુજ્જનો કથં અબ્યાબજ્ઝઅત્તભાવં નિબ્બત્તેતિ, કથઞ્ચસ્સ અકુસલપરિહાનિઆદીનિ હોન્તીતિ. પુથુજ્જનોપિ પચ્છિમભવિકો તેનત્તભાવેન ભવં પરિનિટ્ઠાપેતું સમત્થો હોતિ. તસ્સ અઙ્ગુલિમાલસ્સ વિય એકેનૂનપાણસહસ્સં ઘાતેન્તસ્સાપિ અત્તભાવો અબ્યાબજ્ઝોયેવ નામ, ભવં પરિનિટ્ઠાપેતિયેવ નામ. અકુસલમેવ હાયતિ, વિપસ્સનમેવ ગબ્ભં ગણ્હાપેતિ નામ.

૧૧૯. ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યન્તિઆદીસુ યસ્મા એકચ્ચસ્સ તસ્મિંયેવ રૂપે રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, અભિનન્દતિ અસ્સાદેતિ, અભિનન્દન્તો અસ્સાદેન્તો અનયબ્યસનં પાપુણાતિ, એકચ્ચસ્સ નુપ્પજ્જન્તિ, નિબ્બિન્દતિ વિરજ્જતિ, નિબ્બિન્દન્તો વિરજ્જન્તો નિબ્બુતિં પાપુણાતિ, તસ્મા ‘‘તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ ન વુત્તં. એસ નયો સબ્બત્થ.

એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનેય્યુન્તિ એત્થ કે ભગવતો ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનન્તિ, કે ન આજાનન્તીતિ? યે તાવ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ પાળિઞ્ચ અટ્ઠકથઞ્ચ ઉગ્ગણ્હિત્વા તક્કરા ન હોન્તિ, યથાવુત્તં અનુલોમપટિપદં ન પટિપજ્જન્તિ, તે ન આજાનન્તિ નામ. યે પન તક્કરા હોન્તિ, યથાવુત્તં અનુલોમપટિપદં પટિપજ્જન્તિ, તે આજાનન્તિ નામ. એવં સન્તેપિ સપટિસન્ધિકાનં તાવ દીઘરત્તં હિતાય સુખાય હોતુ, અપ્પટિસન્ધિકાનં કથં હોતીતિ. અપ્પટિસન્ધિકા અનુપાદાના વિય જાતવેદા પરિનિબ્બાયન્તિ, કપ્પસતસહસ્સાનમ્પિ અચ્ચયેન તેસં પુન દુક્ખં નામ નત્થિ. ઇતિ એકંસેન તેસંયેવ દીઘરત્તં હિતાય સુખાય હોતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સેવિતબ્બાસેવિતબ્બસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. બહુધાતુકસુત્તવણ્ણના

૧૨૪. એવં મે સુતન્તિ બહુધાતુકસુત્તં. તત્થ ભયાનીતિઆદીસુ ભયન્તિ ચિત્તુત્રાસો. ઉપદ્દવોતિ અનેકગ્ગતાકારો. ઉપસગ્ગોતિ ઉપસટ્ઠાકારો તત્થ તત્થ લગ્ગનાકારો. તેસં એવં નાનત્તં વેદિતબ્બં – પબ્બતાદિવિસમનિસ્સિતા ચોરા જનપદવાસીનં પેસેન્તિ ‘‘મયં અસુકદિવસે નામ તુમ્હાકં ગામં પહરિસ્સામા’’તિ. તં પવત્તિં સુતકાલતો પટ્ઠાય ભયં સન્તાસં આપજ્જન્તિ. અયં ચિત્તુત્રાસો નામ. ‘‘ઇધ નો ચોરા કુપિતા અનત્થમ્પિ આવહેય્યુ’’ન્તિ હત્થસારં ગહેત્વા દ્વિપદચતુપ્પદેહિ સદ્ધિં અરઞ્ઞં પવિસિત્વા તત્થ તત્થ ભૂમિયં નિપજ્જન્તિ, ડંસમકસાદીહિ ખજ્જમાના ગુમ્બન્તરાનિ પવિસન્તિ, ખાણુકણ્ટકે મદ્દન્તિ. તેસં એવં વિચરન્તાનં વિક્ખિત્તભાવો અનેકગ્ગતાકારો નામ. તતો ચોરેસુ યથાવુત્તે દિવસે અનાગચ્છન્તેસુ ‘‘તુચ્છકસાસનં તં ભવિસ્સતિ, ગામં પવિસિસ્સામા’’તિ સપરિક્ખારા ગામં પવિસન્તિ, અથ તેસં પવિટ્ઠભાવં ઞત્વા ગામં પરિવારેત્વા દ્વારે અગ્ગિં દત્વા મનુસ્સે ઘાતેત્વા ચોરા સબ્બં વિભવં વિલુમ્પેત્વા ગચ્છન્તિ. તેસુ ઘાતિતાવસેસા અગ્ગિં નિબ્બાપેત્વા કોટ્ઠચ્છાયભિત્તિચ્છાયાદીસુ તત્થ તત્થ લગ્ગિત્વા નિસીદન્તિ નટ્ઠં અનુસોચમાના. અયં ઉપસટ્ઠાકારો લગ્ગનાકારો નામ.

નળાગારાતિ નળેહિ પરિચ્છન્ના અગારા, સેસસમ્ભારા પનેત્થ રુક્ખમયા હોન્તિ. તિણાગારેપિ એસેવ નયો. બાલતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ બાલમેવ નિસ્સાય ઉપ્પજ્જન્તિ. બાલો હિ અપણ્ડિતપુરિસો રજ્જં વા ઉપરજ્જં વા અઞ્ઞં વા પન મહન્તં ઠાનં પત્થેન્તો કતિપયે અત્તના સદિસે વિધવાપુત્તે મહાધુત્તે ગહેત્વા ‘‘એથ અહં તુમ્હે ઇસ્સરે કરિસ્સામી’’તિ પબ્બતગહનાદીનિ નિસ્સાય અન્તન્તે ગામે પહરન્તો દામરિકભાવં જાનાપેત્વા અનુપુબ્બેન નિગમેપિ જનપદેપિ પહરતિ, મનુસ્સા ગેહાનિ છડ્ડેત્વા ખેમન્તટ્ઠાનં પત્થયમાના પક્કમન્તિ, તે નિસ્સાય વસન્તા ભિક્ખૂપિ ભિક્ખુનિયોપિ અત્તનો અત્તનો વસનટ્ઠાનાનિ પહાય પક્કમન્તિ. ગતગતટ્ઠાને ભિક્ખાપિ સેનાસનમ્પિ દુલ્લભં હોતિ. એવં ચતુન્નં પરિસાનં ભયં આગતમેવ હોતિ. પબ્બજિતેસુપિ દ્વે બાલા ભિક્ખૂ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદં પટ્ઠપેત્વા ચોદનં આરભન્તિ. ઇતિ કોસમ્બિવાસિકાનં વિય મહાકલહો ઉપ્પજ્જતિ, ચતુન્નં પરિસાનં ભયં આગતમેવ હોતીતિ એવં યાનિ કાનિચિ ભયાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, સબ્બાનિ તાનિ બાલતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ.

એતદવોચાતિ ભગવતા ધમ્મદેસના મત્થકં અપાપેત્વાવ નિટ્ઠાપિતા. યંનૂનાહં દસબલં પુચ્છિત્વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેનેવસ્સ દેસનાય પારિપૂરિં કરેય્યન્તિ ચિન્તેત્વા એતં ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ.

૧૨૫. અટ્ઠારસસુ ધાતૂસુ અડ્ઢેકાદસધાતુયો રૂપપરિગ્ગહો, અડ્ઢટ્ઠમકધાતુયો અરૂપપરિગ્ગહોતિ રૂપારૂપપરિગ્ગહોવ કથિતો. સબ્બાપિ ખન્ધવસેન પઞ્ચક્ખન્ધા હોન્તિ. પઞ્ચપિ ખન્ધા દુક્ખસચ્ચં, તેસં સમુટ્ઠાપિકા તણ્હા સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિરોધસચ્ચં, નિરોધપજાનના પટિપદા મગ્ગસચ્ચં. ઇતિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં એકસ્સ ભિક્ખુનો નિગ્ગમનં મત્થકં પાપેત્વા કથિતં હોતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેતા ધાતુયો વિસુદ્ધિમગ્ગે કથિતાવ. જાનાતિ પસ્સતીતિ સહ વિપસ્સનાય મગ્ગો વુત્તો.

પથવીધાતુઆદયો સવિઞ્ઞાણકકાયં સુઞ્ઞતો નિસ્સત્તતો દસ્સેતું વુત્તા. તાપિ પુરિમાહિ અટ્ઠારસહિ ધાતૂહિ પૂરેતબ્બા. પૂરેન્તેન વિઞ્ઞાણધાતુતો નીહરિત્વા પૂરેતબ્બા. વિઞ્ઞાણધાતુ હેસા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવસેન છબ્બિધા હોતિ. તત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા પરિગ્ગહિતાય તસ્સા વત્થુ ચક્ખુધાતુ, આરમ્મણં રૂપધાતૂતિ દ્વે ધાતુયો પરિગ્ગહિતાવ હોન્તિ. એસ નયો સબ્બત્થ. મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા પન પરિગ્ગહિતાય તસ્સા પુરિમપચ્છિમવસેન મનોધાતુ, આરમ્મણવસેન ધમ્મધાતૂતિ દ્વે ધાતુયો પરિગ્ગહિતાવ હોન્તિ. ઇતિ ઇમાસુ અટ્ઠારસસુ ધાતૂસુ અડ્ઢેકાદસધાતુયો રૂપપરિગ્ગહોતિ પુરિમનયેનેવ ઇદમ્પિ એકસ્સ ભિક્ખુનો નિગ્ગમનં મત્થકં પાપેત્વા કથિતં હોતિ.

સુખધાતૂતિઆદીસુ સુખઞ્ચ તં નિસ્સત્તસુઞ્ઞતટ્ઠેન ધાતુ ચાતિ સુખધાતુ. એસ નયો સબ્બત્થ. એત્થ ચ પુરિમા ચતસ્સો ધાતુયો સપ્પટિપક્ખવસેન ગહિતા, પચ્છિમા દ્વે સરિક્ખકવસેન. અવિભૂતભાવેન હિ ઉપેક્ખાધાતુ અવિજ્જાધાતુયા સરિક્ખા. એત્થ ચ સુખદુક્ખધાતૂસુ પરિગ્ગહિતાસુ કાયવિઞ્ઞાણધાતુ પરિગ્ગહિતાવ હોતિ, સેસાસુ પરિગ્ગહિતાસુ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ પરિગ્ગહિતાવ હોતિ. ઇમાપિ છ ધાતુયો હેટ્ઠા અટ્ઠારસહિયેવ પૂરેતબ્બા. પૂરેન્તેન ઉપેક્ખાધાતુતો નીહરિત્વા પૂરેતબ્બા. ઇતિ ઇમાસુ અટ્ઠારસસુ ધાતૂસુ અડ્ઢેકાદસધાતુયો રૂપપરિગ્ગહોતિ પુરિમનયેનેવ ઇદમ્પિ એકસ્સ ભિક્ખુનો નિગ્ગમનં મત્થકં પાપેત્વા કથિતં હોતિ.

કામધાતુઆદીનં દ્વેધાવિતક્કે (મ. નિ. ૧.૨૦૬) કામવિતક્કાદીસુ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અભિધમ્મેપિ ‘‘તત્થ કતમા કામધાતુ, કામપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો’’તિઆદિના (વિભ. ૧૮૨) નયેનેવ એતાસં વિત્થારો આગતોયેવ. ઇમાપિ છ ધાતુયો હેટ્ઠા અટ્ઠારસહિયેવ પૂરેતબ્બા. પૂરેન્તેન કામધાતુતો નીહરિત્વા પૂરેતબ્બા. ઇતિ ઇમાસુ અટ્ઠારસસુ ધાતૂસુ અડ્ઢેકાદસધાતુયો રૂપપરિગ્ગહોતિ પુરિમનયેનેવ ઇદમ્પિ એકસ્સ ભિક્ખુનો નિગ્ગમનં મત્થકં પાપેત્વા કથિતં હોતિ.

કામધાતુઆદીસુ પઞ્ચ કામાવચરક્ખન્ધા કામધાતુ નામ, પઞ્ચ રૂપાવચરક્ખન્ધા રૂપધાતુ નામ, ચત્તારો અરૂપાવચરક્ખન્ધા અરૂપધાતુ નામ. અભિધમ્મે પન ‘‘તત્થ કતમા કામધાતુ, હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા’’તિઆદિના (વિભ. ૧૮૨) નયેન એતાસં વિત્થારો આગતોયેવ. ઇમાપિ તિસ્સો ધાતુયો હેટ્ઠા અટ્ઠારસહિયેવ પૂરેતબ્બા. પૂરેન્તેન કામધાતુતો નીહરિત્વા પૂરેતબ્બા. ઇતિ ઇમાસુ અટ્ઠારસસુ ધાતૂસુ અડ્ઢેકાદસધાતુયો રૂપપરિગ્ગહોતિ પુરિમનયેનેવ ઇદમ્પિ એકસ્સ ભિક્ખુનો નિગ્ગમનં મત્થકં પાપેત્વા કથિતં હોતિ.

સઙ્ખતાતિ પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતા, પઞ્ચન્નં ખન્ધાનમેતં અધિવચનં. ન સઙ્ખતા અસઙ્ખતા. નિબ્બાનસ્સેતં અધિવચનં. ઇમાપિ દ્વે ધાતુયો હેટ્ઠા અટ્ઠારસહિયેવ પૂરેતબ્બા. પૂરેન્તેન સઙ્ખતધાતુતો નીહરિત્વા પૂરેતબ્બા. ઇતિ ઇમાસુ અટ્ઠારસસુ ધાતૂસુ અડ્ઢેકાદસધાતુયો રૂપપરિગ્ગહોતિ પુરિમનયેનેવ ઇદમ્પિ એકસ્સ ભિક્ખુનો નિગ્ગમનં મત્થકં પાપેત્વા કથિતં હોતિ.

૧૨૬. અજ્ઝત્તિકબાહિરાનીતિ અજ્ઝત્તિકાનિ ચ બાહિરાનિ ચ. એત્થ હિ ચક્ખુઆદીનિ અજ્ઝત્તિકાનિ છ, રૂપાદીનિ બાહિરાનિ છ. ઇધાપિ જાનાતિ પસ્સતીતિ સહ વિપસ્સનાય મગ્ગો કથિતો.

ઇમસ્મિં સતિ ઇદન્તિઆદિ મહાતણ્હાસઙ્ખયે વિત્થારિતમેવ.

૧૨૭. અટ્ઠાનન્તિ હેતુપટિક્ખેપો. અનવકાસોતિ પચ્ચયપટિક્ખેપો. ઉભયેનાપિ કારણમેવ પટિક્ખિપતિ. કારણઞ્હિ તદાયત્તવુત્તિતાય અત્તનો ફલસ્સ ઠાનન્તિ ચ અવકાસોતિ ચ વુચ્ચતિ. યન્તિ યેન કારણેન. દિટ્ઠિસમ્પન્નોતિ મગ્ગદિટ્ઠિયા સમ્પન્નો સોતાપન્નો અરિયસાવકો. કઞ્ચિ સઙ્ખારન્તિ ચતુભૂમકેસુ સઙ્ખતસઙ્ખારેસુ કઞ્ચિ એકસઙ્ખારમ્પિ. નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્યાતિ નિચ્ચોતિ ગણ્હેય્ય. નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ એતં કારણં નત્થિ ન ઉપલબ્ભતિ. યં પુથુજ્જનોતિ યેન કારણેન પુથુજ્જનો. ઠાનમેતં વિજ્જતીતિ એતં કારણં અત્થિ. સસ્સતદિટ્ઠિયા હિ સો તેભૂમકેસુ સઙ્ખતસઙ્ખારેસુ કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો ગણ્હેય્યાતિ અત્થો. ચતુત્થભૂમકસઙ્ખારા પન તેજુસ્સદત્તા દિવસં સન્તત્તો અયોગુળો વિય મક્ખિકાનં દિટ્ઠિયા વા અઞ્ઞેસં વા અકુસલાનં આરમ્મણં ન હોન્તિ. ઇમિના નયેન કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતોતિઆદીસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

સુખતો ઉપગચ્છેય્યાતિ ‘‘એકન્તસુખી અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૧, ૨૨) એવં અત્તદિટ્ઠિવસેન સુખતો ગાહં સન્ધાયેતં વુત્તં. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તચિત્તેન પન અરિયસાવકો પરિળાહાભિભૂતો પરિળાહવૂપસમત્થં મત્તહત્થિં પરિત્તાસિતો વિય, ચોક્ખબ્રાહ્મણો વિય ચ ગૂથં કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતો ઉપગચ્છતિ. અત્તવારે કસિણાદિપણ્ણત્તિસઙ્ગહત્થં સઙ્ખારન્તિ અવત્વા કઞ્ચિ ધમ્મન્તિ વુત્તં. ઇધાપિ અરિયસાવકસ્સ ચતુભૂમકવસેન વેદિતબ્બો, પુથુજ્જનસ્સ તેભૂમકવસેન. સબ્બવારેસુ અરિયસાવકસ્સાપિ તેભૂમકવસેનેવ પરિચ્છેદો વટ્ટતિ. યં યઞ્હિ પુથુજ્જનો ગણ્હાતિ, તતો તતો અરિયસાવકો ગાહં વિનિવેઠેતિ. પુથુજ્જનો હિ યં યં નિચ્ચં સુખં અત્તાતિ ગણ્હાતિ, તં તં અરિયસાવકો અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ ગણ્હન્તો તં ગાહં વિનિવેઠેતિ.

૧૨૮. માતરન્તિઆદીસુ જનિકાવ માતા, જનકો પિતા, મનુસ્સભૂતોવ ખીણાસવો અરહાતિ અધિપ્પેતો. કિં પન અરિયસાવકો અઞ્ઞં જીવિતા વોરોપેય્યાતિ? એતમ્પિ અટ્ઠાનં. સચેપિ હિ ભવન્તરગતં અરિયસાવકં અત્તનો અરિયભાવં અજાનન્તમ્પિ કોચિ એવં વદેય્ય ‘‘ઇમં કુન્થકિપિલ્લિકં જીવિતા વોરોપેત્વા સકલચક્કવાળગબ્ભે ચક્કવત્તિરજ્જં પટિપજ્જાહી’’તિ, નેવ સો તં જીવિતા વોરોપેય્ય. અથાપિ નં એવં વદેય્ય ‘‘સચે ઇમં ન ઘાતેસ્સસિ, સીસં તે છિન્દિસ્સામા’’તિ. સીસમેવસ્સ છિન્દેય્ય, ન ચ સો તં ઘાતેય્ય. પુથુજ્જનભાવસ્સ પન મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થં અરિયસાવકસ્સ ચ બલદીપનત્થમેતં વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – સાવજ્જો પુથુજ્જનભાવો, યત્ર હિ નામ પુથુજ્જનો માતુઘાતાદીનિપિ આનન્તરિયાનિ કરિસ્સતિ. મહાબલો ચ અરિયસાવકો, યો એતાનિ કમ્માનિ ન કરોતીતિ.

દુટ્ઠચિત્તોતિ વધકચિત્તેન પદુટ્ઠચિત્તો. લોહિતં ઉપ્પાદેય્યાતિ જીવમાનકસરીરે ખુદ્દકમક્ખિકાય પિવનમત્તમ્પિ લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય. સઙ્ઘં ભિન્દેય્યાતિ સમાનસંવાસકં સમાનસીમાય ઠિતં પઞ્ચહિ કારણેહિ સઙ્ઘં ભિન્દેય્ય. વુત્તઞ્હેતં ‘‘પઞ્ચહુપાલિ આકારેહિ સઙ્ઘો ભિજ્જતિ. કમ્મેન ઉદ્દેસેન વોહરન્તો અનુસ્સાવનેન સલાકગ્ગાહેના’’તિ (પરિ. ૪૫૮).

તત્થ કમ્મેનાતિ અપલોકનાદીસુ ચતૂસુ કમ્મેસુ અઞ્ઞતરેન કમ્મેન. ઉદ્દેસેનાતિ પઞ્ચસુ પાતિમોક્ખુદ્દેસેસુ અઞ્ઞતરેન ઉદ્દેસેન. વોહરન્તોતિ કથયન્તો, તાહિ તાહિ ઉપ્પત્તીહિ અધમ્મં ધમ્મોતિઆદીનિ અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ દીપેન્તો. અનુસ્સાવનેનાતિ નનુ તુમ્હે જાનાથ મય્હં ઉચ્ચાકુલા પબ્બજિતભાવં બહુસ્સુતભાવઞ્ચ, માદિસો નામ ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સત્થુસાસનં ગાહેય્યાતિ ચિત્તમ્પિ ઉપ્પાદેતું તુમ્હાકં યુત્તં, કિં મય્હં અવીચિ નીલુપ્પલવનં વિય સીતલો, કિં અહં અપાયતો ન ભાયામીતિઆદિના નયેન કણ્ણમૂલે વચીભેદં કત્વા અનુસ્સાવનેન. સલાકગ્ગાહેનાતિ એવં અનુસ્સાવેત્વા તેસં ચિત્તં ઉપત્થમ્ભેત્વા અનિવત્તિધમ્મે કત્વા ‘‘ગણ્હથ ઇમં સલાક’’ન્તિ સલાકગ્ગાહેન.

એત્થ ચ કમ્મમેવ ઉદ્દેસો વા પમાણં, વોહારાનુસ્સાવનસલાકગ્ગાહા પન પુબ્બભાગા. અટ્ઠારસવત્થુદીપનવસેન હિ વોહરન્તેન તત્થ રુચિજનનત્થં અનુસ્સાવેત્વા સલાકાય ગાહિતાયપિ અભિન્નોવ હોતિ સઙ્ઘો. યદા પન એવં ચત્તારો વા અતિરેકા વા સલાકં ગાહેત્વા આવેણિકં કમ્મં વા ઉદ્દેસં વા કરોન્તિ, તદા સઙ્ઘો ભિન્નો નામ હોતિ. એવં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો સઙ્ઘં ભિન્દેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. એત્તાવતા માતુઘાતાદીનિ પઞ્ચ આનન્તરિયકમ્માનિ દસ્સિતાનિ હોન્તિ, યાનિ પુથુજ્જનો કરોતિ, ન અરિયસાવકો, તેસં આવિભાવત્થં –

કમ્મતો દ્વારતો ચેવ, કપ્પટ્ઠિતિયતો તથા;

પાકસાધારણાદીહિ, વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

તત્થ કમ્મતો તાવ – એત્થ હિ મનુસ્સભૂતસ્સેવ મનુસ્સભૂતં માતરં વા પિતરં વા અપિ પરિવત્તલિઙ્ગં જીવિતા વોરોપેન્તસ્સ કમ્મં આનન્તરિયં હોતિ, તસ્સ વિપાકં પટિબાહિસ્સામીતિ સકલચક્કવાળં મહાચેતિયપ્પમાણેહિ કઞ્ચનથૂપેહિ પૂરેત્વાપિ સકલચક્કવાળં પૂરેત્વા નિસિન્નભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વાપિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સઙ્ઘાટિકણ્ણં અમુઞ્ચન્તો વિચરિત્વાપિ કાયસ્સ ભેદા નિરયમેવ ઉપપજ્જતિ. યો પન સયં મનુસ્સભૂતો તિરચ્છાનભૂતં માતરં વા પિતરં વા, સયં વા તિરચ્છાનભૂતો મનુસ્સભૂતં, તિરચ્છાનોયેવ વા તિરચ્છાનભૂતં જીવિતા વોરોપેતિ, તસ્સ કમ્મં આનન્તરિયં ન હોતિ, ભારિયં પન હોતિ, આનન્તરિયં આહચ્ચેવ તિટ્ઠતિ. મનુસ્સજાતિકાનં પન વસેન અયં પઞ્હો કથિતો.

તત્થ એળકચતુક્કં સઙ્ગામચતુક્કં ચોરચતુક્કઞ્ચ કથેતબ્બં. એળકં મારેમીતિ અભિસન્ધિનાપિ હિ એળકટ્ઠાને ઠિતં મનુસ્સો મનુસ્સભૂતં માતરં વા પિતરં વા મારેન્તો આનન્તરિયં ફુસતિ. એળકાભિસન્ધિના પન માતાપિતાઅભિસન્ધિના વા એળકં મારેન્તો આનન્તરિયં ન ફુસતિ. માતાપિતાઅભિસન્ધિના માતાપિતરો મારેન્તો ફુસતેવ. એસેવ નયો ઇતરસ્મિમ્પિ ચતુક્કદ્વયે. યથા ચ માતાપિતૂસુ, એવં અરહન્તેપિ એતાનિ ચતુક્કાનિ વેદિતબ્બાનિ.

મનુસ્સઅરહન્તમેવ મારેત્વા આનન્તરિયં ફુસતિ, ન યક્ખભૂતં. કમ્મં પન ભારિયં, આનન્તરિયસદિસમેવ. મનુસ્સઅરહન્તસ્સ ચ પુથુજ્જનકાલેયેવ સત્થપ્પહારે વા વિસે વા દિન્નેપિ યદિ સો અરહત્તં પત્વા તેનેવ મરતિ, અરહન્તઘાતો હોતિયેવ. યં પન પુથુજ્જનકાલે દિન્નં દાનં અરહત્તં પત્વા પરિભુઞ્જતિ, પુથુજ્જનસ્સેવ દિન્નં હોતિ. સેસઅરિયપુગ્ગલે મારેન્તસ્સ આનન્તરિયં નત્થિ. કમ્મં પન ભારિયં, આનન્તરિયસદિસમેવ.

લોહિતુપ્પાદે તથાગતસ્સ અભેજ્જકાયતાય પરૂપક્કમેન ચમ્મચ્છેદં કત્વા લોહિતપગ્ઘરણં નામ નત્થિ. સરીરસ્સ પન અન્તોયેવ એકસ્મિંયેવ ઠાને લોહિતં સમોસરતિ. દેવદત્તેન પવિદ્ધસિલતો ભિજ્જિત્વા ગતા સકલિકાપિ તથાગતસ્સ પાદન્તં પહરિ, ફરસુના પહટો વિય પાદો અન્તોલોહિતોયેવ અહોસિ. તથા કરોન્તસ્સ આનન્તરિયં હોતિ. જીવકો પન તથાગતસ્સ રુચિયા સત્થકેન ચમ્મં છિન્દિત્વા તમ્હા ઠાના દુટ્ઠલોહિતં નીહરિત્વા ફાસુમકાસિ, તથા કરોન્તસ્સ પુઞ્ઞકમ્મમેવ હોતિ.

અથ યે ચ પરિનિબ્બુતે તથાગતે ચેતિયં ભિન્દન્તિ, બોધિં છિન્દન્તિ ધાતુમ્હિ ઉપક્કમન્તિ, તેસં કિં હોતીતિ? ભારિયં કમ્મં હોતિ આનન્તરિયસદિસં. સધાતુકં પન થૂપં વા પટિમં વા બાધમાનં બોધિસાખં છિન્દિતું વટ્ટતિ. સચેપિ તત્થ નિલીના સકુણા ચેતિયે વચ્ચં પાતેન્તિ, છિન્દિતું વટ્ટતિયેવ. પરિભોગચેતિયતો હિ સરીરચેતિયં મહન્તતરં. ચેતિયવત્થું ભિન્દિત્વા ગચ્છન્તં બોધિમૂલમ્પિ છિન્દિત્વા હરિતું વટ્ટતિ. યા પન બોધિસાખા બોધિઘરં બાધતિ, તં ગેહરક્ખણત્થં છિન્દિતું ન લભતિ, બોધિઅત્થઞ્હિ ગેહં, ન ગેહત્થાય બોધિ. આસનઘરેપિ એસેવ નયો. યસ્મિં પન આસનઘરે ધાતુ નિહિતા હોતિ, તસ્સ રક્ખણત્થાય બોધિસાખં છિન્દિતું વટ્ટતિ. બોધિજગ્ગનત્થં ઓજોહરણસાખં વા પૂતિટ્ઠાનં વા છિન્દિતું વટ્ટતિયેવ, ભગવતો સરીરપટિજગ્ગને વિય પુઞ્ઞમ્પિ હોતિ.

સઙ્ઘભેદે સીમટ્ઠકસઙ્ઘે અસન્નિપતિતે વિસું પરિસં ગહેત્વા કતવોહારાનુસ્સાવન-સલાકગ્ગાહસ્સ કમ્મં વા કરોન્તસ્સ, ઉદ્દેસં વા ઉદ્દિસન્તસ્સ ભેદો ચ હોતિ આનન્તરિયકમ્મઞ્ચ. સમગ્ગસઞ્ઞાય પન વટ્ટતીતિ કમ્મં કરોન્તસ્સ ભેદોવ હોતિ, ન આનન્તરિયકમ્મં, તથા નવતો ઊનપરિસાયં. સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન નવન્નં જનાનં યો સઙ્ઘં ભિન્દતિ, તસ્સ આનન્તરિયકમ્મં હોતિ. અનુવત્તકાનં અધમ્મવાદીનં મહાસાવજ્જકમ્મં. ધમ્મવાદિનો પન અનવજ્જા.

તત્થ નવન્નમેવ સઙ્ઘભેદે ઇદં સુત્તં – ‘‘એકતો ઉપાલિ ચત્તારો હોન્તિ, એકતો ચત્તારો, નવમો અનુસ્સાવેતિ, સલાકં ગાહેતિ ‘અયં ધમ્મો અયં વિનયો ઇદં સત્થુસાસનં, ઇદં ગણ્હથ, ઇમં રોચેથા’તિ, એવં ખો, ઉપાલિ, સઙ્ઘરાજિ ચેવ હોતિ સઙ્ઘભેદો ચ. નવન્નં વા, ઉપાલિ, અતિરેકનવન્નં વા સઙ્ઘરાજિ ચેવ હોતિ સઙ્ઘભેદો ચા’’તિ (ચૂળવ. ૩૫૧). એતેસુ પન પઞ્ચસુ સઙ્ઘભેદો વચીકમ્મં, સેસાનિ કાયકમ્માનીતિ. એવં કમ્મતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

દ્વારતોતિ સબ્બાનેવ ચેતાનિ કાયદ્વારતોપિ વચીદ્વારતોપિ સમુટ્ઠહન્તિ. પુરિમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ આણત્તિકવિજ્જામયપયોગવસેન વચીદ્વારતો સમુટ્ઠહિત્વાપિ કાયદ્વારમેવ પૂરેન્તિ, સઙ્ઘભેદો હત્થમુદ્દાય ભેદં કરોન્તસ્સ કાયદ્વારતો સમુટ્ઠહિત્વાપિ વચીદ્વારમેવ પૂરેતીતિ. એવમેત્થ દ્વારતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

કપ્પટ્ઠિતિયતોતિ સઙ્ઘભેદોયેવ ચેત્થ કપ્પટ્ઠિતિયો. સણ્ઠહન્તે હિ કપ્પે કપ્પવેમજ્ઝે વા સઙ્ઘભેદં કત્વા કપ્પવિનાસેયેવ મુચ્ચતિ. સચેપિ હિ સ્વેવ કપ્પો વિનસ્સિસ્સતીતિ અજ્જ સઙ્ઘભેદં કરોતિ, સ્વેવ મુચ્ચતિ, એકદિવસમેવ નિરયે પચ્ચતિ. એવં કરણં પન નત્થિ. સેસાનિ ચત્તારિ કમ્માનિ આનન્તરિયાનેવ હોન્તિ, ન કપ્પટ્ઠિતિયાનીતિ એવમેત્થ કપ્પટ્ઠિતિયતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

પાકતોતિ યેન ચ પઞ્ચપે’તાનિ કમ્માનિ કતાનિ હોન્તિ, તસ્સ સઙ્ઘભેદોયેવ પટિસન્ધિવસેન વિપચ્ચતિ, સેસાનિ ‘‘અહોસિકમ્મં, નાહોસિ કમ્મવિપાકો’’તિ એવમાદીસુ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. સઙ્ઘસ્સ ભેદાભાવે લોહિતુપ્પાદો, તદભાવે અરહન્તઘાતો, તદભાવે ચ સચે પિતા સીલવા હોતિ, માતા દુસ્સીલા, નો વા તથા સીલવતી, પિતુઘાતો પટિસન્ધિવસેન વિપચ્ચતિ. સચે માતાપિતુઘાતો, દ્વીસુપિ સીલેન વા દુસ્સીલેન વા સમાનેસુ માતુઘાતોવ પટિસન્ધિવસેન વિપચ્ચતિ. માતા હિ દુક્કરકારિની બહૂપકારા ચ પુત્તાનન્તિ એવમેત્થ પાકતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

સાધારણાદીહીતિ પુરિમાનિ ચત્તારિ સબ્બેસમ્પિ ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં સાધારણાનિ. સઙ્ઘભેદો પન ‘‘ન ખો, ઉપાલિ ભિક્ખુની, સઙ્ઘં ભિન્દતિ, ન સિક્ખમાના, ન સામણેરો, ન સામણેરી, ન ઉપાસકો, ન ઉપાસિકા સઙ્ઘં ભિન્દતિ, ભિક્ખુ ખો, ઉપાલિ, પકતત્તો સમાનસંવાસકો સમાનસીમાયં ઠિતો સઙ્ઘં ભિન્દતી’’તિ (ચૂળવ. ૩૫૧) વચનતો વુત્તપ્પકારસ્સ ભિક્ખુનોવ હોતિ, ન અઞ્ઞસ્સ, તસ્મા અસાધારણો. આદિસદ્દેન સબ્બેપિ તે દુક્ખવેદનાસહગતા દોસમોહસમ્પયુત્તા ચાતિ એવમેત્થ સાધારણાદીહિપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

અઞ્ઞં સત્થારન્તિ ‘‘અયં મે સત્થા સત્થુકિચ્ચં કાતું અસમત્થો’’તિ ભવન્તરેપિ અઞ્ઞં તિત્થકરં ‘‘અયં મે સત્થા’’તિ એવં ગણ્હેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ અત્થો.

૧૨૯. એકિસ્સા લોકધાતુયાતિ દસસહસ્સિલોકધાતુયા. તીણિ હિ ખેત્તાનિ જાતિખેત્તં આણાખેત્તં વિસયખેત્તં. તત્થ જાતિખેત્તં નામ દસસહસ્સી લોકધાતુ. સા હિ તથાગતસ્સ માતુકુચ્છિઓક્કમનકાલે નિક્ખમનકાલે સમ્બોધિકાલે ધમ્મચક્કપ્પવત્તને આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જને પરિનિબ્બાને ચ કમ્પતિ. કોટિસતસહસ્સચક્કવાળં પન આણાખેત્તં નામ. આટાનાટિયમોરપરિત્તધજગ્ગપરિત્તરતનપરિત્તાદીનઞ્હિ એત્થ આણા વત્તતિ. વિસયખેત્તસ્સ પન પરિમાણં નત્થિ. બુદ્ધાનઞ્હિ ‘‘યાવતકં ઞાણં તાવતકં નેય્યં, યાવતકં નેય્યં તાવતકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં નેય્યં નેય્યપરિયન્તિકં ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૩.૫) વચનતો અવિસયો નામ નત્થિ.

ઇમેસુ પન તીસુ ખેત્તેસુ ઠપેત્વા ઇમં ચક્કવાળં અઞ્ઞસ્મિં ચક્કવાળે બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તીતિ સુત્તં નત્થિ, ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ પન અત્થિ. તીણિ પિટકાનિ વિનયપિટકં સુત્તન્તપિટકં અભિધમ્મપિટકં, તિસ્સો સઙ્ગીતિયો મહાકસ્સપત્થેરસ્સ સઙ્ગીતિ, યસત્થેરસ્સ સઙ્ગીતિ, મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરસ્સ સઙ્ગીતીતિ. ઇમા તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હે તેપિટકે બુદ્ધવચને ઇમં ચક્કવાળં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞત્થ બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તીતિ સુત્તં નત્થિ, ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ પન અત્થિ.

અપુબ્બં અચરિમન્તિ અપુરે અપચ્છા. એકતો ન ઉપ્પજ્જન્તિ, પુરે વા પચ્છા વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ હિ બોધિપલ્લઙ્કે બોધિં અપ્પત્વા ન ઉટ્ઠહિસ્સામીતિ નિસિન્નકાલતો પટ્ઠાય યાવ માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિગ્ગહણં, તાવ પુબ્બેતિ ન વેદિતબ્બં. બોધિસત્તસ્સ હિ પટિસન્ધિગ્ગહણેન દસસહસ્સચક્કવાળકમ્પનેનેવ ખેત્તપરિગ્ગહો કતો, અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ નિવારિતાવ હોતિ. પરિનિબ્બાનકાલતો પટ્ઠાય યાવ સાસપમત્તા ધાતુ તિટ્ઠતિ, તાવ પચ્છાતિ ન વેદિતબ્બં. ધાતૂસુ હિ ઠિતાસુ બુદ્ધા ઠિતાવ હોન્તિ. તસ્મા એત્થન્તરે અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ નિવારિતાવ હોતિ. ધાતુપરિનિબ્બાને પન જાતે અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ ન નિવારિતા.

તીણિ હિ અન્તરધાનાનિ નામ પરિયત્તિઅન્તરધાનં, પટિવેધઅન્તરધાનં, પટિપત્તિઅન્તરધાનન્તિ. તત્થ પરિયત્તીતિ તીણિ પિટકાનિ. પટિવેધોતિ સચ્ચપટિવેધો. પટિપત્તીતિ પટિપદા. તત્થ પટિવેધો ચ પટિપત્તિ ચ હોતિપિ ન હોતિપિ. એકસ્મિઞ્હિ કાલે પટિવેધધરા ભિક્ખૂ બહૂ હોન્તિ, એસો ભિક્ખુ પુથુજ્જનોતિ અઙ્ગુલિં પસારેત્વા દસ્સેતબ્બો હોતિ. ઇમસ્મિંયેવ દીપે એકવારે પુથુજ્જનભિક્ખુ નામ નાહોસિ. પટિપત્તિપૂરિકાપિ કદાચિ બહૂ હોન્તિ કદાચિ અપ્પા. ઇતિ પટિવેધો ચ પટિપત્તિ ચ હોતિપિ ન હોતિપિ, સાસનટ્ઠિતિયા પન પરિયત્તિ પમાણં.

પણ્ડિતો હિ તેપિટકં સુત્વા દ્વેપિ પૂરેતિ. યથા અમ્હાકં બોધિસત્તો આળારસ્સ સન્તિકે પઞ્ચાભિઞ્ઞા સત્ત ચ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા પરિકમ્મં પુચ્છિ, સો ન જાનામીતિ આહ. તતો ઉદકસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અધિગતં વિસેસં સંસન્દેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ પરિકમ્મં પુચ્છિ, સો આચિક્ખિ, તસ્સ વચનસમનન્તરમેવ મહાસત્તો તં સમ્પાદેસિ, એવમેવ પઞ્ઞવા ભિક્ખુ પરિયત્તિં સુત્વા દ્વેપિ પૂરેતિ. તસ્મા પરિયત્તિયા ઠિતાય સાસનં ઠિતં હોતિ.

યદા પન સા અન્તરધાયતિ, તદા પઠમં અભિધમ્મપિટકં નસ્સતિ. તત્થ પટ્ઠાનં સબ્બપઠમં અન્તરધાયતિ, અનુક્કમેન પચ્છા ધમ્મસઙ્ગહો, તસ્મિં અન્તરહિતે ઇતરેસુ દ્વીસુ પિટકેસુ ઠિતેસુ સાસનં ઠિતમેવ હોતિ. તત્થ સુત્તન્તપિટકે અન્તરધાયમાને પઠમં અઙ્ગુત્તરનિકાયો એકાદસકતો પટ્ઠાય યાવ એકકા અન્તરધાયતિ, તદનન્તરં સંયુત્તનિકાયો ચક્કપેય્યાલતો પટ્ઠાય યાવ ઓઘતરણા અન્તરધાયતિ, તદનન્તરં મજ્ઝિમનિકાયો ઇન્દ્રિયભાવનતો પટ્ઠાય યાવ મૂલપરિયાયા અન્તરધાયતિ, તદનન્તરં દીઘનિકાયો દસુત્તરતો પટ્ઠાય યાવ બ્રહ્મજાલા અન્તરધાયતિ. એકિસ્સાપિ દ્વિન્નમ્પિ ગાથાનં પુચ્છા અદ્ધાનં ગચ્છતિ, સાસનં ધારેતું ન સક્કોતિ સભિયપુચ્છા (સુ. નિ. સભિયસુત્તં) વિય આળવકપુચ્છા (સુ. નિ. આળવકસુત્તં; સં. નિ. ૧.૨૪૬) વિય ચ. એતા કિર કસ્સપબુદ્ધકાલિકા અન્તરા સાસનં ધારેતું નાસક્ખિંસુ.

દ્વીસુ પન પિટકેસુ અન્તરહિતેસુપિ વિનયપિટકે ઠિતે સાસનં તિટ્ઠતિ, પરિવારખન્ધકેસુ અન્તરહિતેસુ ઉભતોવિભઙ્ગે ઠિતે ઠિતમેવ હોતિ. ઉભતોવિભઙ્ગે અન્તરહિતે માતિકાય ઠિતાયપિ ઠિતમેવ હોતિ. માતિકાય અન્તરહિતાય પાતિમોક્ખપબ્બજ્જઉપસમ્પદાસુ ઠિતાસુ સાસનં તિટ્ઠતિ. લિઙ્ગમદ્ધાનં ગચ્છતિ, સેતવત્થસમણવંસો પન કસ્સપબુદ્ધકાલતો પટ્ઠાય સાસનં ધારેતું નાસક્ખિ. પચ્છિમકસ્સ પન સચ્ચપટિવેધતો પચ્છિમકસ્સ સીલભેદતો ચ પટ્ઠાય સાસનં ઓસક્કિતં નામ હોતિ. તતો પટ્ઠાય અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ ન વારિતાતિ.

તીણિ પરિનિબ્બાનાનિ નામ કિલેસપરિનિબ્બાનં ખન્ધપરિનિબ્બાનં ધાતુપરિનિબ્બાનન્તિ. તત્થ કિલેસપરિનિબ્બાનં બોધિપલ્લઙ્કે અહોસિ, ખન્ધપરિનિબ્બાનં કુસિનારાયં, ધાતુપરિનિબ્બાનં અનાગતે ભવિસ્સતિ. સાસનસ્સ કિર ઓસક્કનકાલે ઇમસ્મિં તમ્બપણ્ણિદીપે ધાતુયો સન્નિપતિત્વા મહાચેતિયં ગમિસ્સન્તિ, મહાચેતિયતો નાગદીપે રાજાયતનચેતિયં, તતો મહાબોધિપલ્લઙ્કં ગમિસ્સન્તિ, નાગભવનતોપિ દેવલોકતોપિ બ્રહ્મલોકતોપિ ધાતુયો મહાબોધિપલ્લઙ્કમેવ ગમિસ્સન્તિ. સાસપમત્તાપિ ધાતુ અન્તરા ન નસ્સિસ્સતિ. સબ્બા ધાતુયો મહાબોધિપલ્લઙ્કે રાસિભૂતા સુવણ્ણક્ખન્ધો વિય એકગ્ઘના હુત્વા છબ્બણ્ણરસ્મિયો વિસ્સજ્જેસ્સન્તિ, તા દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિસ્સન્તિ.

તતો દસસહસ્સચક્કવાળે દેવતા યો સન્નિપતિત્વા ‘‘અજ્જ સત્થા પરિનિબ્બાયતિ, અજ્જ સાસનં ઓસક્કતિ, પચ્છિમદસ્સનં દાનિ ઇદં અમ્હાક’’ન્તિ દસબલસ્સ પરિનિબ્બુતદિવસતો મહન્તતરં કારુઞ્ઞં કરિસ્સન્તિ. ઠપેત્વા અનાગામિખીણાસવે અવસેસા સકભાવેન સણ્ઠાતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. ધાતૂસુ તેજોધાતુ ઉટ્ઠહિત્વા યાવ બ્રહ્મલોકા ઉગ્ગચ્છિસ્સતિ, સાસપમત્તાયપિ ધાતુયા સતિ એકજાલાવ ભવિસ્સતિ, ધાતૂસુ પરિયાદાનં ગતાસુ પચ્છિજ્જિસ્સતિ. એવં મહન્તં આનુભાવં દસ્સેત્વા ધાતૂસુ અન્તરહિતાસુ સાસનં અન્તરહિતં નામ હોતિ. યાવ એવં ન અનન્તરધાયતિ, તાવ અચરિમં નામ હોતિ. એવં અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યુન્તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

કસ્મા પન અપુબ્બં અચરિમં ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ. અનચ્છરિયત્તા. બુદ્ધા હિ અચ્છરિયમનુસ્સા. યથાહ – ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અચ્છરિયમનુસ્સો, કતમો એકપુગ્ગલો, તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૧-૧૭૪).

યદિ ચ દ્વે વા ચત્તારો વા અટ્ઠ વા સોળસ વા એકતો ઉપ્પજ્જેય્યું, ન અચ્છરિયા ભવેય્યું. એકસ્મિઞ્હિ વિહારે દ્વિન્નં ચેતિયાનમ્પિ લાભસક્કારો ઉળારો ન હોતિ ભિક્ખૂપિ બહુતાય ન અચ્છરિયા જાતા, એવં બુદ્ધાપિ ભવેય્યું. તસ્મા ન ઉપ્પજ્જન્તિ.

દેસનાય ચ વિસેસાભાવતો. યઞ્હિ સતિપટ્ઠાનાદિભેદં ધમ્મં એકો દેસેતિ, અઞ્ઞેન ઉપ્પજ્જિત્વાપિ સોવ દેસેતબ્બો સિયા. તતો ન અચ્છરિયો સિયા, એકસ્મિં પન ધમ્મં દેસેન્તે દેસનાપિ અચ્છરિયા હોતિ.

વિવાદાભાવતો ચ. બહૂસુ ચ બુદ્ધેસુ ઉપ્પજ્જન્તેસુ બહૂનં આચરિયાનં અન્તેવાસિકા વિય ‘‘અમ્હાકં બુદ્ધો પાસાદિકો, અમ્હાકં બુદ્ધો મધુરસ્સરો લાભી પુઞ્ઞવા’’તિ વિવદેય્યું, તસ્માપિ એવં ન ઉપ્પજ્જન્તિ. અપિચેતં કારણં મિલિન્દરઞ્ઞા પુટ્ઠેન નાગસેનત્થેરેન વિત્થારિતમેવ. વુત્તઞ્હિ (મિ. પ. ૫.૧.૧) –

‘‘તત્થ, ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યું, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ. દેસેન્તા ચ, ભન્તે નાગસેન, સબ્બેપિ તથાગતા સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મે દેસેન્તિ, કથયમાના ચ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ કથેન્તિ, સિક્ખાપેન્તા ચ તીસુ સિક્ખાસુ સિક્ખાપેન્તિ, અનુસાસમાના ચ અપ્પમાદપટિપત્તિયં અનુસાસન્તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, સબ્બેસમ્પિ તથાગતાનં એકા દેસના એકા કથા એકા સિક્ખા એકા અનુસિટ્ઠિ, કેન કારણેન દ્વે તથાગતા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ? એકેનપિ તાવ બુદ્ધુપ્પાદેન અયં લોકો ઓભાસજાતો. યદિ દુતિયો બુદ્ધો ભવેય્ય, દ્વિન્નં પભાય અયં લોકો ભિય્યોસોમત્તાય ઓભાસજાતો ભવેય્ય. ઓવદમાના ચ દ્વે તથાગતા સુખં ઓવદેય્યું, અનુસાસમાના ચ સુખં અનુસાસેય્યું, તત્થ મે કારણં બ્રૂહિ, યથાહં નિસ્સંસયો ભવેય્યન્તિ.

અયં મહારાજ દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી, એકસ્સેવ તથાગતસ્સ ગુણં ધારેતિ, યદિ દુતિયો બુદ્ધો ઉપ્પજ્જેય્ય, નાયં દસસહસ્સી લોકધાતુ ધારેય્ય, ચલેય્ય કમ્પેય્ય નમેય્ય ઓનમેય્ય વિનમેય્ય વિકિરેય્ય વિધમેય્ય વિદ્ધંસેય્ય, ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય.

યથા, મહારાજ, નાવા એકપુરિસસન્ધારણી ભવેય્ય. એકસ્મિં પુરિસે અભિરૂળ્હે સા નાવા સમુપાદિકા ભવેય્ય. અથ દુતિયો પુરિસો આગચ્છેય્ય તાદિસો આયુના વણ્ણેન વયેન પમાણેન કિસથૂલેન સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગેન, સો તં નાવં અભિરૂહેય્ય. અપિનુ સા મહારાજ, નાવા દ્વિન્નમ્પિ ધારેય્યાતિ? ન હિ, ભન્તે, ચલેય્ય કમ્પેય્ય નમેય્ય ઓનમેય્ય વિનમેય્ય વિકિરેય્ય વિધમેય્ય વિદ્ધંસેય્ય, ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય, ઓસીદેય્ય ઉદકેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અયં દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી, એકસ્સેવ તથાગતસ્સ ગુણં ધારેતિ, યદિ દુતિયો બુદ્ધો ઉપ્પજ્જેય્ય, નાયં દસસહસ્સી લોકધાતુ ધારેય્ય, ચલેય્ય…પે… ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય.

યથા વા પન મહારાજ પુરિસો યાવદત્થં ભોજનં ભુઞ્જેય્ય છાદેન્તં યાવકણ્ઠમભિપૂરયિત્વા, સો ધાતો પીણિતો પરિપુણ્ણો નિરન્તરો તન્દિકતો અનોનમિતદણ્ડજાતો પુનદેવ તત્તકં ભોજનં ભુઞ્જેય્ય, અપિનુ ખો, મહારાજ, પુરિસો સુખિતો ભવેય્યાતિ? ન હિ, ભન્તે, સકિં ભુત્તોવ મરેય્યાતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અયં દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી …પે… ન ઠાનમુપગચ્છેય્યાતિ.

કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, અતિધમ્મભારેન પથવી ચલતીતિ? ઇધ, મહારાજ, દ્વે સકટા રતનપરિપૂરિતા ભવેય્યું યાવ મુખસમા. એકસ્મા સકટતો રતનં ગહેત્વા એકસ્મિં સકટે આકિરેય્યું, અપિનુ ખો તં, મહારાજ, સકટં દ્વિન્નમ્પિ સકટાનં રતનં ધારેય્યાતિ? ન હિ, ભન્તે, નાભિપિ તસ્સ ફલેય્ય, અરાપિ તસ્સ ભિજ્જેય્યું, નેમિપિ તસ્સ ઓપતેય્ય, અક્ખોપિ તસ્સ ભિજ્જેય્યાતિ. કિં નુ ખો, મહારાજ, અતિરતનભારેન સકટં ભિજ્જતીતિ? આમ, ભન્તેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અતિધમ્મભારેન પથવી ચલતીતિ.

અપિચ મહારાજ ઇમં કારણં બુદ્ધબલપરિદીપનાય ઓસારિતં, અઞ્ઞમ્પિ તત્થ અભિરૂપં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ. યદિ, મહારાજ, દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું, તેસં પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘‘તુમ્હાકં બુદ્ધો અમ્હાકં બુદ્ધો’’તિ ઉભતોપક્ખજાતા ભવેય્યું. યથા, મહારાજ, દ્વિન્નં બલવામચ્ચાનં પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય ‘તુમ્હાકં અમચ્ચો અમ્હાકં અમચ્ચો’તિ ઉભતોપક્ખજાતા હોન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યદિ, દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું, તેસં પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય ‘તુમ્હાકં બુદ્ધો અમ્હાકં બુદ્ધો’તિ ઉભતોપક્ખજાતા ભવેય્યું. ઇદં તાવ, મહારાજ, એકં કારણં, યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ.

અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ. યદિ, મહારાજ, દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું, અગ્ગો બુદ્ધોતિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવેય્ય. જેટ્ઠો બુદ્ધોતિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવેય્ય. સેટ્ઠો બુદ્ધોતિ, વિસિટ્ઠો બુદ્ધોતિ, ઉત્તમો બુદ્ધોતિ, પવરો બુદ્ધોતિ, અસમો બુદ્ધોતિ, અસમસમો બુદ્ધોતિ, અપ્પટિસમો બુદ્ધોતિ, અપ્પટિભાગો બુદ્ધોતિ, અપ્પટિપુગ્ગલો બુદ્ધોતિ યં વચનં, તં મિચ્છા ભવેય્ય. ઇદમ્પિ ખો ત્વં, મહારાજ, કારણં અત્થતો સમ્પટિચ્છ, યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ.

અપિચ ખો મહારાજ બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં સભાવપકતિ એસા, યં એકોયેવ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જતિ. કસ્મા કારણા? મહન્તતાય સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધગુણાનં. અઞ્ઞમ્પિ મહારાજ યં લોકે મહન્તં, તં એકંયેવ હોતિ. પથવી, મહારાજ, મહન્તી, સા એકાયેવ. સાગરો મહન્તો, સો એકોયેવ. સિનેરુ ગિરિરાજા મહન્તો, સો એકોયેવ. આકાસો મહન્તો, સો એકોયેવ. સક્કો મહન્તો, સો એકોયેવ. મારો મહન્તો, સો એકોયેવ. બ્રહ્મા મહન્તો, સો એકોયેવ. તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો મહન્તો, સો એકોયેવ લોકસ્મિં. યત્થ તે ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ અઞ્ઞસ્સ ઓકાસો ન હોતિ. તસ્મા, મહારાજ, તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો એકોયેવ લોકસ્મિં ઉપ્પજ્જતીતિ. સુકથિતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો ઓપમ્મેહિ કારણેહી’’તિ.

એકિસ્સા લોકધાતુયાતિ એકસ્મિં ચક્કવાળે. હેટ્ઠા ઇમિનાવ પદેન દસચક્કવાળસહસ્સાનિ ગહિતાનિ તાનિપિ, એકચક્કવાળેનેવ પરિચ્છિન્દિતું વટ્ટન્તિ. બુદ્ધા હિ ઉપ્પજ્જમાના ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પજ્જનટ્ઠાને પન વારિતે ઇતો અઞ્ઞેસુ ચક્કવાળેસુ નુપ્પજ્જન્તીતિ વારિતમેવ હોતિ.

અપુબ્બં અચરિમન્તિ એત્થ ચક્કરતનપાતુભાવતો પુબ્બે પુબ્બં, તસ્સેવ અન્તરધાનતો પચ્છા ચરિમં. તત્થ દ્વિધા ચક્કરતનસ્સ અન્તરધાનં હોતિ, ચક્કવત્તિનો કાલંકિરિયતો વા પબ્બજ્જાય વા. અન્તરધાયમાનઞ્ચ પન તં કાલંકિરિયતો વા પબ્બજ્જતો વા સત્તમે દિવસે અન્તરધાયતિ, તતો પરં ચક્કવત્તિનો પાતુભાવો અવારિતો.

કસ્મા પન એકચક્કવાળે દ્વે ચક્કવત્તિનો નુપ્પજ્જન્તીતિ. વિવાદુપચ્છેદતો અચ્છરિયભાવતો ચક્કરતનસ્સ મહાનુભાવતો ચ. દ્વીસુ હિ ઉપ્પજ્જન્તેસુ ‘‘અમ્હાકં રાજા મહન્તો અમ્હાકં રાજા મહન્તો’’તિ વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય. એકસ્મિં દીપે ચક્કવત્તીતિ ચ એકસ્મિં દીપે ચક્કવત્તીતિ ચ અનચ્છરિયા ભવેય્યું. યો ચાયં ચક્કરતનસ્સ દ્વિસહસ્સદીપપરિવારેસુ ચતૂસુ મહાદીપેસુ ઇસ્સરિયાનુપ્પદાનસમત્થો મહાનુભાવો, સો પરિહાયેથ. ઇતિ વિવાદુપચ્છેદતો અચ્છરિયભાવતો ચક્કરતનસ્સ મહાનુભાવતો ચ ન એકચક્કવાળે દ્વે ઉપ્પજ્જન્તિ.

૧૩૦. યં ઇત્થી અસ્સ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ એત્થ તિટ્ઠતુ તાવ સબ્બઞ્ઞુગુણે નિબ્બત્તેત્વા લોકુત્તારણસમત્થો બુદ્ધભાવો, પણિધાનમત્તમ્પિ ઇત્થિયા ન સમ્પજ્જતિ.

મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, હેતુ સત્થારદસ્સનં;

પબ્બજ્જા ગુણસમ્પત્તિ, અધિકારો ચ છન્દતા;

અટ્ઠધમ્મસમોધાના, અભિનીહારો સમિજ્ઝતીતિ. (બુ. વં. ૨.૫૯) –

ઇમાનિ હિ પણિધાનસમ્પત્તિકારણાનિ. ઇતિ પણિધાનમ્પિ સમ્પાદેતું અસમત્થાય ઇત્થિયા કુતો બુદ્ધભાવોતિ ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં ઇત્થી અસ્સ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ વુત્તં. સબ્બાકારપરિપૂરો ચ પુઞ્ઞુસ્સયો સબ્બાકારપરિપૂરમેવ અત્તભાવં નિબ્બત્તેતીતિ પુરિસોવ અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો.

યં ઇત્થી રાજા અસ્સ ચક્કવત્તીતિઆદીસુપિ યસ્મા ઇત્થિયા કોસોહિતવત્થગુય્હતાદીનં અભાવેન લક્ખણાનિ ન પરિપૂરેન્તિ, ઇત્થિરતનાભાવેન સત્તરતનસમઙ્ગિતા ન સમ્પજ્જતિ, સબ્બમનુસ્સેહિ ચ અધિકો અત્તભાવો ન હોતિ, તસ્મા ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં ઇત્થી રાજા અસ્સ ચક્કવત્તી’’તિ વુત્તં. યસ્મા ચ સક્કત્તાદીનિ તીણિ ઠાનાનિ ઉત્તમાનિ, ઇત્થિલિઙ્ગઞ્ચ હીનં, તસ્મા તસ્સા સક્કત્તાદીનિપિ પટિસિદ્ધાનિ.

નનુ ચ યથા ઇત્થિલિઙ્ગં, એવં પુરિસલિઙ્ગમ્પિ બ્રહ્મલોકે નત્થિ? તસ્મા ‘‘યં પુરિસો બ્રહ્મત્તં કરેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિપિ ન વત્તબ્બં સિયાતિ. નો ન વત્તબ્બં. કસ્મા? ઇધ પુરિસસ્સ તત્થ નિબ્બત્તનતો. બ્રહ્મત્તન્તિ હિ મહાબ્રહ્મત્તં અધિપ્પેતં. ઇત્થી ચ ઇધ ઝાનં ભાવેત્વા કાલં કત્વા બ્રહ્મપારિસજ્જાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ, ન મહાબ્રહ્માનં, પુરિસો પન તત્થ ન ઉપ્પજ્જતીતિ ન વત્તબ્બો. સમાનેપિ ચેત્થ ઉભયલિઙ્ગાભાવે પુરિસસણ્ઠાનાવ બ્રહ્માનો, ન ઇત્થિસણ્ઠાના, તસ્મા સુવુત્તમેવેતં.

૧૩૧. કાયદુચ્ચરિતસ્સાતિઆદીસુ યથા નિમ્બબીજકોસાતકીબીજાદીનિ મધુરફલં ન નિબ્બત્તેન્તિ, અસાતં અમધુરમેવ નિબ્બત્તેન્તિ, એવં કાયદુચ્ચરિતાદીનિ મધુરવિપાકં ન નિબ્બત્તેન્તિ, અમધુરમેવ વિપાકં નિબ્બત્તેન્તિ. યથા ચ ઉચ્છુબીજસાલિબીજાદીનિ મધુરં સાદુરસમેવ ફલં નિબ્બત્તેન્તિ, ન અસાતં કટુકં, એવં કાયસુચરિતાદીનિ મધુરમેવ વિપાકં નિબ્બત્તેન્તિ, ન અમધુરં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યાદિસં વપતે બીજં, તાદિસં હરતે ફલં;

કલ્યાણકારી કલ્યાણં, પાપકારી ચ પાપક’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૫૬);

તસ્મા ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં કાયદુચ્ચરિતસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં.

કાયદુચ્ચરિતસમઙ્ગીતિઆદીસુ સમઙ્ગીતિ પઞ્ચવિધા સમઙ્ગિતા આયૂહનસમઙ્ગિતા ચેતનાસમઙ્ગિતા કમ્મસમઙ્ગિતા વિપાકસમઙ્ગિતા, ઉપટ્ઠાનસમઙ્ગિતાતિ. તત્થ કુસલાકુસલકમ્માયૂહનક્ખણે આયૂહનસમઙ્ગિતાતિ વુચ્ચતિ. તથા ચેતનાસમઙ્ગિતા. યાવ પન અરહત્તં ન પાપુણન્તિ, તાવ સબ્બેપિ સત્તા પુબ્બે ઉપચિતં વિપાકારહં કમ્મં સન્ધાય ‘‘કમ્મસમઙ્ગિનો’’તિ વુચ્ચન્તિ, એસા કમ્મસમઙ્ગિતા. વિપાકસમઙ્ગિતા વિપાકક્ખણેયેવ વેદિતબ્બા. યાવ પન સત્તા અરહત્તં ન પાપુણન્તિ, તાવ નેસં તતો તતો ચવિત્વા નિરયે તાવ ઉપ્પજ્જમાનાનં અગ્ગિજાલલોહકુમ્ભિઆદીહિ ઉપટ્ઠાનાકારેહિ નિરયો, ગબ્ભસેય્યકત્તં આપજ્જમાનાનં માતુકુચ્છિ, દેવેસુ ઉપ્પજ્જમાનાનં કપ્પરુક્ખવિમાનાદીહિ ઉપટ્ઠાનાકારેહિ દેવલોકોતિ એવં ઉપ્પત્તિનિમિત્તં ઉપટ્ઠાતિ, ઇતિ નેસં ઇમિના ઉપ્પત્તિનિમિત્તઉપટ્ઠાનેન અપરિમુત્તતા ઉપટ્ઠાનસમઙ્ગિતા નામ. સા ચલતિ સેસા નિચ્ચલા. નિરયે હિ ઉપટ્ઠિતેપિ દેવલોકો ઉપટ્ઠાતિ, દેવલોકે ઉપટ્ઠિતેપિ નિરયો ઉપટ્ઠાતિ, મનુસ્સલોકે ઉપટ્ઠિતેપિ તિરચ્છાનયોનિ ઉપટ્ઠાતિ, તિરચ્છાનયોનિયા ચ ઉપટ્ઠિતાયપિ મનુસ્સલોકો ઉપટ્ઠાતિયેવ.

તત્રિદં વત્થુ – સોણગિરિપાદે કિર અચેલવિહારે સોણત્થેરો નામ એકો ધમ્મકથિકો, તસ્સ પિતા સુનખજીવિકો અહોસિ. થેરો તં પટિબાહન્તોપિ સંવરે ઠપેતું અસક્કોન્તો ‘‘મા નસ્સિ જરકો’’તિ મહલ્લકકાલે અકામકં પબ્બાજેસિ. તસ્સ ગિલાનસેય્યાય નિપન્નસ્સ નિરયો ઉપટ્ઠાતિ, સોણગિરિપાદતો મહન્તા મહન્તા સુનખા આગન્ત્વા ખાદિતુકામા વિય સમ્પરિવારેસું. સો મહાભયભીતો – ‘‘વારેહિ, તાત સોણ, વારેહિ, તાત સોણા’’તિ આહ. કિં મહાથેરાતિ. ન પસ્સસિ તાતાતિ તં પવત્તિં આચિક્ખિ. સોણત્થેરો – ‘‘કથઞ્હિ નામ માદિસસ્સ પિતા નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતિ, પતિટ્ઠા’સ્સ ભવિસ્સામી’’તિ સામણેરેહિ નાનાપુપ્ફાનિ આહરાપેત્વા ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણેસુ તલસન્થરણપૂજં આસનપૂજઞ્ચ કારેત્વા પિતરં મઞ્ચેન ચેતિયઙ્ગણં આહરિત્વા મઞ્ચે નિસીદાપેત્વા – ‘‘અયં મહાથેર-પૂજા તુમ્હાકં અત્થાય કતા ‘અયં મે ભગવા દુગ્ગતપણ્ણાકારો’તિ વત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા ચિત્તં પસાદેહી’’તિ આહ. સો મહાથેરો પૂજં દિસ્વા તથા કરોન્તો ચિત્તં પસાદેસિ, તાવદેવસ્સ દેવલોકો ઉપટ્ઠાસિ, નન્દનવન-ચિત્તલતાવન-મિસ્સકવન-ફારુસકવનવિમાનાનિ ચેવ નાટકાનિ ચ પરિવારેત્વા ઠિતાનિ વિય અહેસું. સો ‘‘અપેથ અપેથ સોણા’’તિ આહ. કિમિદં થેરાતિ? એતા તે, તાત, માતરો આગચ્છન્તીતિ. થેરો ‘‘સગ્ગો ઉપટ્ઠિતો મહાથેરસ્સા’’તિ ચિન્તેસિ. એવં ઉપટ્ઠાનસમઙ્ગિતા ચલતીતિ વેદિતબ્બા. એતાસુ સમઙ્ગિતાસુ ઇધ આયૂહનચેતનાકમ્મસમઙ્ગિતાવસેન કાયદુચ્ચરિતસમઙ્ગીતિઆદિ વુત્તં.

૧૩૨. એવં વુત્તે આયસ્મા આનન્દોતિ ‘‘એવં ભગવતા ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તે થેરો આદિતો પટ્ઠાય સબ્બસુત્તં સમન્નાહરિત્વા એવં સસ્સિરિકં કત્વા દેસિતસુત્તસ્સ નામ ભગવતા નામં ન ગહિતં. હન્દસ્સ નામં ગણ્હાપેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ.

તસ્મા તિહ ત્વન્તિઆદીસુ અયં અત્થયોજના –

આનન્દ, યસ્મા ઇમસ્મિં ધમ્મપરિયાયે ‘‘અટ્ઠારસ ખો ઇમા, આનન્દ, ધાતુયો, છ ઇમા, આનન્દ, ધાતુયો’’તિ એવં બહુધાતુયો વિભત્તા, તસ્મા તિહ ત્વં ઇમં ધમ્મપરિયાયં બહુધાતુકોતિપિ નં ધારેહિ. યસ્મા પનેત્થ ધાતુઆયતનપટિચ્ચસમુપ્પાદટ્ઠાનાટ્ઠાનવસેન ચત્તારો પરિવટ્ટા કથિતા, તસ્મા ચતુપરિવટ્ટોતિપિ નં ધારેહિ. યસ્મા ચ આદાસં ઓલોકેન્તસ્સ મુખનિમિત્તં વિય ઇમં ધમ્મપરિયાયં ઓલોકેન્તસ્સ એતે ધાતુઆદયો અત્થા પાકટા હોન્તિ, તસ્મા ધમ્માદાસોતિપિ નં ધારેહિ. યસ્મા ચ યથા નામ પરસેનમદ્દના યોધા સઙ્ગામતૂરિયં પગ્ગહેત્વા પરસેનં પવિસિત્વા સપત્તે મદ્દિત્વા અત્તનો જયં ગણ્હન્તિ, એવમેવ કિલેસસેનમદ્દના યોગિનો ઇધ વુત્તવસેન વિપસ્સનં પગ્ગહેત્વા કિલેસે મદ્દિત્વા અત્તનો અરહત્તજયં ગણ્હન્તિ, તસ્મા અમતદુન્દુભીતિપિ નં ધારેહિ. યસ્મા ચ યથા સઙ્ગામયોધા પઞ્ચાવુધં ગહેત્વા પરસેનં વિદ્ધંસેત્વા જયં ગણ્હન્તિ, એવં યોગિનોપિ ઇધ વુત્તં વિપસ્સનાવુધં ગહેત્વા કિલેસસેનં વિદ્ધંસેત્વા અરહત્તજયં ગણ્હન્તિ. તસ્મા અનુત્તરો સઙ્ગામવિજયોતિપિ નં ધારેહીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

બહુધાતુકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ઇસિગિલિસુત્તવણ્ણના

૧૩૩. એવં મે સુતન્તિ ઇસિગિલિસુત્તં. તત્થ અઞ્ઞાવ સમઞ્ઞા અહોસીતિ ઇસિગિલિસ્સ ઇસિગિલીતિ સમઞ્ઞાય ઉપ્પન્નકાલે વેભારો ન વેભારોતિ પઞ્ઞાયિત્થ, અઞ્ઞાયેવસ્સ સમઞ્ઞા અહોસિ. અઞ્ઞા પઞ્ઞત્તીતિ ઇદં પુરિમપદસ્સેવ વેવચનં. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

તદા કિર ભગવા સાયન્હસમયે સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા યસ્મિં ઠાને નિસિન્નાનં પઞ્ચ પબ્બતા પઞ્ઞાયન્તિ, તત્થ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો નિસીદિત્વા ઇમે પઞ્ચ પબ્બતે પટિપાટિયા આચિક્ખિ. તત્થ ન ભગવતો પબ્બતેહિ અત્થો અત્થિ, ઇતિ ઇમેસુ પન પબ્બતેસુ પટિપાટિયા કથિયમાનેસુ ઇસિગિલિસ્સ ઇસિગિલિભાવો કથેતબ્બો હોતિ. તસ્મિં કથિયમાને પદુમવતિયા પુત્તાનં પઞ્ચસતાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં નામાનિ ચેવ પદુમવતિયા ચ પત્થના કથેતબ્બા ભવિસ્સતીતિ ભગવા ઇમં પઞ્ચ પબ્બતપટિપાટિં આચિક્ખિ.

પવિસન્તા દિસ્સન્તિ પવિટ્ઠા ન દિસ્સન્તીતિ યથાફાસુકટ્ઠાને પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચા આગન્ત્વા ચેતિયગબ્ભે યમકમહાદ્વારં વિવરન્તા વિય તં પબ્બતં દ્વેધા કત્વા અન્તો પવિસિત્વા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ માપેત્વા તત્થ વસિંસુ, તસ્મા એવમાહ. ઇમે ઇસીતિ ઇમે પચ્ચેકબુદ્ધઇસી.

કદા પન તે તત્થ વસિંસુ? અતીતે કિર અનુપ્પન્ને તથાગતે બારાણસિં ઉપનિસ્સાય એકસ્મિં ગામકે એકા કુલધીતા ખેત્તં રક્ખમાના એકસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પઞ્ચહિ લાજાસતેહિ સદ્ધિં એકં પદુમપુપ્ફં દત્વા પઞ્ચ પુત્તસતાનિ પત્થેસિ. તસ્મિંયેવ ચ ખણે પઞ્ચસતા મિગલુદ્દકા મધુરમંસં દત્વા ‘‘એતિસ્સા પુત્તા ભવેય્યામા’’તિ પત્થયિંસુ. સા યાવતાયુકં ઠત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તા, તતો ચુતા જાતસ્સરે પદુમગબ્ભે નિબ્બત્તિ. તમેકો તાપસો દિસ્વા પટિજગ્ગિ, તસ્સા વિચરન્તિયાવ પાદુદ્ધારે પાદુદ્ધારે ભૂમિતો પદુમાનિ ઉટ્ઠહન્તિ. એકો વનચરકો દિસ્વા બારાણસિરઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા નં આહરાપેત્વા અગ્ગમહેસિં અકાસિ, તસ્સા ગબ્ભો સણ્ઠાસિ. મહાપદુમકુમારો માતુકુચ્છિયં વસિ, સેસા ગબ્ભમલં નિસ્સા નિબ્બત્તા. વયપ્પત્તા ઉય્યાને પદુમસ્સરે કીળન્તા એકેકસ્મિં પદુમે નિસીદિત્વા ખયવયં પટ્ઠપેત્વા પચ્ચેકબોધિઞાણં નિબ્બત્તયિંસુ. અયં તેસં બ્યાકરણગાથા અહોસિ –

‘‘સરોરુહં પદુમપલાસપત્તજં, સુપુપ્ફિતં ભમરગણાનુચિણ્ણં;

અનિચ્ચતાયુપગતં વિદિત્વા, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ.

તસ્મિં કાલે તે તત્થ વસિંસુ, તદા ચસ્સ પબ્બતસ્સ ઇસિગિલીતિ સમઞ્ઞા ઉદપાદિ.

૧૩૫. યે સત્તસારાતિ અરિટ્ઠો ઉપરિટ્ઠો તગરસિખી યસસ્સી સુદસ્સનો પિયદસ્સી ગન્ધારો પિણ્ડોલો ઉપાસભો નીતો તથો સુતવા ભાવિતત્તોતિ તેરસન્નં પચ્ચેકબુદ્ધાનં નામાનિ વત્વા ઇદાનિ તેસઞ્ચ અઞ્ઞેસઞ્ચ ગાથાબન્ધેન નામાનિ આચિક્ખન્તો યે સત્તસારાતિઆદિમાહ. તત્થ સત્તસારાતિ સત્તાનં સારભૂતા. અનીઘાતિ નિદ્દુક્ખા. નિરાસાતિ નિત્તણ્હા.

દ્વે જાલિનોતિ ચૂળજાલિ મહાજાલીતિ દ્વે જાલિનામકા. સન્તચિત્તોતિ ઇદમ્પિ એકસ્સ નામમેવ. પસ્સિ જહિ ઉપધિદુક્ખમૂલન્તિ એત્થ પસ્સિ નામ સો પચ્ચેકબુદ્ધો, દુક્ખસ્સ પન મૂલં ઉપધિં જહીતિ અયમસ્સ થુતિ. અપરાજિતોતિપિ એકસ્સ નામમેવ.