૨. છબ્બિસોધનસુત્તવણ્ણના

૯૮. એવં મે સુતન્તિ છબ્બિસોધનસુત્તં. તત્થ ખીણા જાતીતિઆદીસુ એકેનાપિ પદેન અઞ્ઞા બ્યાકતાવ હોતિ, દ્વીહિપિ. ઇધ પન ચતૂહિ પદેહિ અઞ્ઞબ્યાકરણં આગતં. દિટ્ઠે દિટ્ઠવાદિતાતિઆદીસુ યાય ચેતનાય દિટ્ઠે દિટ્ઠં મેતિ વદતિ, સા દિટ્ઠે દિટ્ઠવાદિતા નામ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અયમનુધમ્મોતિ અયં સભાવો. અભિનન્દિતબ્બન્તિ ન કેવલં અભિનન્દિતબ્બં, પરિનિબ્બુતસ્સ પનસ્સ સબ્બોપિ ખીણાસવસ્સ સક્કારો કાતબ્બો. ઉત્તરિં પઞ્હોતિ સચે પનસ્સ વેય્યાકરણેન અસન્તુટ્ઠા હોથ, ઉત્તરિમ્પિ અયં પઞ્હો પુચ્છિતબ્બોતિ દસ્સેતિ. ઇતો પરેસુપિ તીસુ વારેસુ અયમેવ નયો.

૯૯. અબલન્તિ દુબ્બલં. વિરાગુનન્તિ વિગચ્છનસભાવં. અનસ્સાસિકન્તિ અસ્સાસવિરહિતં. ઉપાયૂપાદાનાતિ તણ્હાદિટ્ઠીનમેતં અધિવચનં. તણ્હાદિટ્ઠિયો હિ તેભૂમકધમ્મે ઉપેન્તીતિ ઉપાયા, ઉપાદિયન્તીતિ ઉપાદાના. ચેતસો અદિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયાતિપિ તાસંયેવ નામં. ચિત્તઞ્હિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ સક્કાયધમ્મેસુ તિટ્ઠતિ અધિતિટ્ઠતીતિ તણ્હાદિટ્ઠિયો ચેતસો અધિટ્ઠાના, તાહિ તં અભિનિવિસતીતિ અભિનિવેસા, તાહિયેવ તં અનુસેતીતિ અનુસયાતિ વુચ્ચન્તિ. ખયા વિરાગાતિઆદીસુ ખયેન વિરાગેનાતિ અત્થો. સબ્બાનિ ચેતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવ.

૧૦૦. પથવીધાતૂતિ પતિટ્ઠાનધાતુ. આપોધાતૂતિ આબન્ધનધાતુ. તેજોધાતૂતિ પરિપાચનધાતુ. વાયોધાતૂતિ વિત્થમ્ભનધાતુ. આકાસધાતૂતિ અસમ્ફુટ્ઠધાતુ. વિઞ્ઞાણધાતૂતિ વિજાનનધાતુ. ન અનત્તતો ઉપગચ્છિન્તિ અહં અત્તાતિ અત્તકોટ્ઠાસેન ન ઉપગમિં. ન ચ પથવીધાતુનિસ્સિતન્તિ પથવીધાતુનિસ્સિતા સેસધાતુયો ચ ઉપાદારૂપઞ્ચ અરૂપક્ખન્ધા ચ. તેપિ હિ નિસ્સિતવત્થુરૂપાનં પથવીધાતુનિસ્સિતત્તા એકેન પરિયાયેન પથવીધાતુનિસ્સિતાવ. તસ્મા ‘‘ન ચ પથવીધાતુનિસ્સિત’’ન્તિ વદન્તો સેસરૂપારૂપધમ્મેપિ અત્તતો ન ઉપગચ્છિન્તિ વદતિ. આકાસધાતુનિસ્સિતપદે પન અવિનિબ્ભોગવસેન સબ્બમ્પિ ભૂતુપાદારૂપં આકાસધાતુનિસ્સિતં નામ, તથા તંનિસ્સિતરૂપવત્થુકા અરૂપક્ખન્ધા. એવં ઇધાપિ રૂપારૂપં ગહિતમેવ હોતિ. વિઞ્ઞાણધાતુનિસ્સિતપદે પન સહજાતા તયો ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચ વિઞ્ઞાણધાતુનિસ્સિતન્તિ રૂપારૂપં ગહિતમેવ હોતિ.

૧૦૧. રૂપે ચક્ખુવિઞ્ઞાણે ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસૂતિ એત્થ યં અતીતે ચક્ખુદ્વારસ્સ આપાથં આગન્ત્વા નિરુદ્ધં, યઞ્ચ અનાગતે આપાથં આગન્ત્વા નિરુજ્ઝિસ્સતિ, યમ્પિ એતરહિ આગન્ત્વા નિરુદ્ધં, તં સબ્બં રૂપં નામ. યં પન અતીતેપિ આપાથં અનાગન્ત્વા નિરુદ્ધં, અનાગતેપિ અનાગન્ત્વા નિરુજ્ઝિસ્સતિ, એતરહિપિ અનાગન્ત્વા નિરુદ્ધં, તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બધમ્મેસુ સઙ્ગહિતન્તિ વુત્તે તિપિટકચૂળાભયત્થેરો આહ – ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને દ્વિધા કરોથ, ઉપરિ છન્દોવારે કિન્તિ કરિસ્સથ, નયિદં લબ્ભતી’’તિ. તસ્મા તીસુ કાલેસુ આપાથં આગતં વા અનાગતં વા સબ્બમ્પિ તં રૂપમેવ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા પન તયો ખન્ધા ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બધમ્માતિ વેદિતબ્બા. અયઞ્હેત્થ અત્થો ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં વિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ. છન્દોતિ તણ્હાછન્દો. રાગોતિ સ્વેવ રજ્જનવસેન રાગો. નન્દીતિ સ્વેવ અભિનન્દનવસેન નન્દી. તણ્હાતિ સ્વેવ તણ્હાયનવસેન તણ્હા. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો.

૧૦૨. અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયાતિ એત્થ અહઙ્કારો માનો, મમઙ્કારો તણ્હા, સ્વેવ માનાનુસયો. આસવાનં ખયઞાણાયાતિ ઇદં પુબ્બેનિવાસં દિબ્બચક્ખુઞ્ચ અવત્વા કસ્મા વુત્તં? ભિક્ખૂ લોકિયધમ્મં ન પુચ્છન્તિ, લોકુત્તરમેવ પુચ્છન્તિ, તસ્મા પુચ્છિતપઞ્હંયેવ કથેન્તો એવમાહ. એકવિસ્સજ્જિતસુત્તં નામેતં, છબ્બિસોધનન્તિપિસ્સ નામં. એત્થ હિ ચત્તારો વોહારા પઞ્ચ ખન્ધા છ ધાતુયો છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ અત્તનો સવિઞ્ઞાણકકાયો પરેસં સવિઞ્ઞાણકકાયોતિ ઇમે છ કોટ્ઠાસા વિસુદ્ધા, તસ્મા ‘‘છબ્બિસોધનિય’’ન્તિ વુત્તં. પરસમુદ્દવાસિત્થેરા પન અત્તનો ચ પરસ્સ ચ વિઞ્ઞાણકકાયં એકમેવ કત્વા ચતૂહિ આહારેહિ સદ્ધિન્તિ છ કોટ્ઠાસે વદન્તિ.

ઇમે પન છ કોટ્ઠાસા ‘‘કિં તે અધિગતં, કિન્તિ તે અધિગતં, કદા તે અધિગતં, કત્થ તે અધિગતં, કતમે તે કિલેસા પહીના, કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભી’’તિ (પારા. ૧૯૮) એવં વિનયનિદ્દેસપરિયાયેન સોધેતબ્બા.

એત્થ હિ કિં તે અધિગતન્તિ અધિગમપુચ્છા, ઝાનવિમોક્ખાદીસુ સોતાપત્તિમગ્ગાદીસુ વા કિં તયા અધિગતં. કિન્તિ તે અધિગતન્તિ ઉપાયપુચ્છા. અયઞ્હિ એત્થાધિપ્પાયો – કિં તયા અનિચ્ચલક્ખણં ધુરં કત્વા અધિગતં, દુક્ખાનત્તલક્ખણેસુ અઞ્ઞતરં વા, કિં વા સમાધિવસેન અભિનિવિસિત્વા, ઉદાહુ વિપસ્સનાવસેન, તથા કિં રૂપે અભિનિવિસિત્વા, ઉદાહુ અરૂપે, કિં વા અજ્ઝત્તં અભિનિવિસિત્વા, ઉદાહુ બહિદ્ધાતિ. કદા તે અધિગતન્તિ કાલપુચ્છા, પુબ્બણ્હમજ્ઝન્હિકાદીસુ કતરસ્મિં કાલેતિ વુત્તં હોતિ.

કત્થ તે અધિગતન્તિ ઓકાસપુચ્છા, કિસ્મિં ઓકાસે, કિં રત્તિટ્ઠાને દિવાટ્ઠાને રુક્ખમૂલે મણ્ડપે કતરસ્મિં વા વિહારેતિ વુત્તં હોતિ. કતમે તે કિલેસા પહીનાતિ પહીનકિલેસે પુચ્છતિ, કતરમગ્ગવજ્ઝા તવ કિલેસા પહીનાતિ વુત્તં હોતિ.

કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભીતિ પટિલદ્ધધમ્મપુચ્છા, પઠમમગ્ગાદીસુ કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભીતિ વુત્તં હોતિ.

તસ્મા ઇદાનિ ચેપિ કોચિ ભિક્ખુ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માધિગમં બ્યાકરેય્ય, ન સો એત્તાવતાવ સક્કાતબ્બો. ઇમેસુ પન છસુ ઠાનેસુ સોધનત્થં વત્તબ્બો ‘‘કિં તે અધિગતં, કિં ઝાનં ઉદાહુ વિમોક્ખાદીસુ અઞ્ઞતર’’ન્તિ? યો હિ યેન અધિગતો ધમ્મો, સો તસ્સ પાકટો હોતિ. સચે ‘‘ઇદં નામ મે અધિગત’’ન્તિ વદતિ, તતો ‘‘કિન્તિ તે અધિગત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બો. અનિચ્ચલક્ખણાદીસુ કિં ધુરં કત્વા, અટ્ઠતિંસાય વા આરમ્મણેસુ રૂપારૂપઅજ્ઝત્તબહિદ્ધાદિભેદેસુ વા ધમ્મેસુ કેન મુખેન અભિનિવિસિત્વાતિ? યો હિ યસ્સાભિનિવેસો, સો તસ્સ પાકટો હોતિ.

સચે પન ‘‘અયં નામ મે અભિનિવેસો, એવં મયા અધિગત’’ન્તિ વદતિ, તતો ‘‘કદા તે અધિગત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બો, ‘‘કિં પુબ્બણ્હે, ઉદાહુ મજ્ઝન્હિકાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં કાલે’’તિ? સબ્બેસઞ્હિ અત્તના અધિગતકાલો પાકટો હોતિ. સચે ‘‘અમુકસ્મિં નામ મે કાલે અધિગત’’ન્તિ વદતિ, તતો ‘‘કત્થ તે અધિગત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બો, ‘‘કિં દિવાટ્ઠાને, ઉદાહુ રત્તિટ્ઠાનાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં ઓકાસે’’તિ? સબ્બેસઞ્હિ અત્તના અધિગતોકાસો પાકટો હોતિ. સચે ‘‘અમુકસ્મિં નામ મે ઓકાસે અધિગત’’ન્તિ વદતિ, તતો ‘‘કતમે તે કિલેસા પહીના’’તિ પુચ્છિતબ્બો, ‘‘કિં પઠમમગ્ગવજ્ઝા, ઉદાહુ દુતિયાદિમગ્ગવજ્ઝા’’તિ? સબ્બેસઞ્હિ અત્તના અધિગતમગ્ગેન પહીનકિલેસા પાકટા હોન્તિ.

સચે ‘‘ઇમે નામ મે કિલેસા પહીના’’તિ વદતિ, તતો ‘‘કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભી’’તિ પુચ્છિતબ્બો, ‘‘કિં સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ, ઉદાહુ સકદાગામિમગ્ગાદીસુ અઞ્ઞતરસ્સા’’તિ? સબ્બેસઞ્હિ અત્તના અધિગતધમ્મો પાકટો હોતિ. સચે ‘‘ઇમેસં નામાહં ધમ્માનં લાભી’’તિ વદતિ, એત્તાવતાપિસ્સ વચનં ન સદ્ધાતબ્બં. બહુસ્સુતા હિ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાકુસલા ભિક્ખૂ ઇમાનિ છ ઠાનાનિ સોધેતું સક્કોન્તિ. ઇમસ્સ ભિક્ખુનો આગમનપટિપદા સોધેતબ્બા, યદિ આગમનપટિપદા ન સુજ્ઝતિ, ‘‘ઇમાય પટિપદાય લોકુત્તરધમ્મા નામ ન લબ્ભન્તી’’તિ અપનેતબ્બો.

યદિ પનસ્સ આગમનપટિપદા સુજ્ઝતિ, ‘‘દીઘરત્તં તીસુ સિક્ખાસુ અપ્પમત્તો જાગરિયમનુયુત્તો ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અલગ્ગો આકાસે પાણિસમેન ચેતસા વિહરતી’’તિ પઞ્ઞાયતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો બ્યાકરણં પટિપદાય સદ્ધિં સંસન્દતિ સમેતિ. ‘‘સેય્યથાપિ નામ ગઙ્ગોદકં યમુનોદકેન સદ્ધિં સંસન્દતિ સમેતિ, એવમેવ સુપઞ્ઞત્તા તેન ભગવતા સાવકાનં નિબ્બાનગામિની પટિપદા સંસન્દતિ સમેતિ નિબ્બાનઞ્ચ પટિપદા ચા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૯૬) વુત્તસદિસં હોતિ.

અપિચ ખો એત્તકેનાપિ સક્કારો ન કાતબ્બો. કસ્મા? એકચ્ચસ્સ હિ પુથુજ્જનસ્સાપિ સતો ખીણાસવપટિપત્તિસદિસા પટિપદા હોતિ. તસ્મા સો ભિક્ખુ તેહિ તેહિ ઉપાયેહિ ઉત્તાસેતબ્બો. ખીણાસવસ્સ નામ અસનિયાપિ મત્થકે પતમાનાય ભયં વા છમ્ભિતત્તં વા લોમહંસો વા ન હોતિ, પુથુજ્જનસ્સ અપ્પમત્તકેનાપિ હોતિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – દીઘભાણકઅભયત્થેરો કિર એકં પિણ્ડપાતિકં પરિગ્ગહેતું અસક્કોન્તો દહરસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ. સો તં ન્હાયમાનં કલ્યાણીનદીમુખદ્વારે નિમુજ્જિત્વા પાદે અગ્ગહેસિ. પિણ્ડપાતિકો કુમ્ભીલોતિ સઞ્ઞાય મહાસદ્દમકાસિ, તદા નં પુથુજ્જનોતિ સઞ્જાનિંસુ. ચન્દમુખતિસ્સરાજકાલે પન મહાવિહારે સઙ્ઘત્થેરો ખીણાસવો દુબ્બલચક્ખુકો વિહારેયેવ અચ્છિ. રાજા થેરં પરિગ્ગણ્હિસ્સામીતિ ભિક્ખૂસુ ભિક્ખાચારં ગતેસુ અપ્પસદ્દો ઉપસઙ્કમિત્વા સપ્પો વિય પાદે અગ્ગહેસિ. થેરો સિલાથમ્ભો વિય નિચ્ચલો હુત્વા કો એત્થાતિ આહ? અહં, ભન્તે, તિસ્સોતિ. સુગન્ધં વાયસિ નો તિસ્સાતિ? એવં ખીણાસવસ્સ ભયં નામ નત્થીતિ.

એકચ્ચો પન પુથુજ્જનોપિ અતિસૂરો હોતિ નિબ્ભયો. સો રઞ્જનીયેન આરમ્મણેન પરિગ્ગણ્હિતબ્બો. વસભરાજાપિ હિ એકં થેરં પરિગ્ગણ્હમાનો ઘરે નિસીદાપેત્વા તસ્સ સન્તિકે બદરસાળવં મદ્દમાનો નિસીદિ. મહાથેરસ્સ ખેળો ચલિ, તતો થેરસ્સ પુથુજ્જનભાવો આવિભૂતો. ખીણાસવસ્સ હિ રસતણ્હા નામ સુપ્પહીના, દિબ્બેસુપિ રસેસુ નિકન્તિ નામ ન હોતિ. તસ્મા ઇમેહિ ઉપાયેહિ પરિગ્ગહેત્વા સચસ્સ ભયં વા છમ્ભિતત્તં વા લોમહંસો વા રસતણ્હા વા ઉપ્પજ્જતિ, ન ત્વં અરહાતિ અપનેતબ્બો. સચે પન અભીરૂ અચ્છમ્ભી અનુત્રાસી હુત્વા સીહો વિય નિસીદતિ, દિબ્બારમ્મણેપિ નિકન્તિં ન જનેતિ. અયં ભિક્ખુ સમ્પન્નવેય્યાકરણો સમન્તા રાજરાજમહામત્તાદીહિ પેસિતં સક્કારં અરહતીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

છબ્બિસોધનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.