૯. મહાપુણ્ણમસુત્તવણ્ણના

૮૫. એવં મે સુતન્તિ મહાપુણ્ણમસુત્તં. તત્થ તદહૂતિ તસ્મિં અહુ, તસ્મિં દિવસેતિ અત્થો. ઉપવસન્તિ એત્થાતિ ઉપોસથો. ઉપવસન્તીતિ સીલેન વા અનસનેન વા ઉપેતા હુત્વા વસન્તીતિ અત્થો. અયં પનેત્થ અત્થુદ્ધારો – ‘‘આયામ, આવુસો, કપ્પિન, ઉપોસથં ગમિસ્સામા’’તિઆદીસુ હિ પાતિમોક્ખુદ્દેસો ઉપોસથો. ‘‘અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ખો વિસાખે ઉપોસથો ઉપવુત્થો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૫૩) સીલં. ‘‘સુદ્ધસ્સ વે સદા ફગ્ગુ, સુદ્ધસ્સુપોસથો સદા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૭૯) ઉપવાસો. ‘‘ઉપોસથો નામ નાગરાજા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૪૬) પઞ્ઞત્તિ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, તદહુપોસથે સભિક્ખુકા આવાસા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૮૧) ઉપવસિતબ્બદિવસો. ઇધાપિ સોયેવ અધિપ્પેતો. સો પનેસ અટ્ઠમીચાતુદ્દસીપન્નરસીભેદેન તિવિધો. તસ્મા સેસદ્વયનિવારણત્થં પન્નરસેતિ વુત્તં. તેન વુત્તં ‘‘ઉપવસન્તિ એત્થાતિ ઉપોસથો’’તિ. માસપુણ્ણતાય પુણ્ણા સંપુણ્ણાતિ પુણ્ણા. મા-ઇતિ ચન્દો વુચ્ચતિ, સો એત્થ પુણ્ણોતિ પુણ્ણમા. એવં પુણ્ણાય પુણ્ણમાયાતિ ઇમસ્મિં પદદ્વયે અત્થો વેદિતબ્બો.

દેસન્તિ કારણં. તેન હિ ત્વં ભિક્ખુ સકે આસને નિસીદિત્વા પુચ્છાતિ કસ્મા ભગવા ઠિતસ્સ અકથેત્વા નિસીદાપેસીતિ. અયં કિર ભિક્ખુ સટ્ઠિમત્તાનં પધાનિયભિક્ખૂનં સઙ્ઘત્થેરો સટ્ઠિ ભિક્ખૂ ગહેત્વા અરઞ્ઞે વસતિ, તે તસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ઘટેન્તિ વાયમન્તિ. મહાભૂતાનિ પરિગ્ગણ્હન્તિ ઉપાદારૂપાનિ, નામરૂપપચ્ચયલક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનં પરિગ્ગણ્હન્તિ. અથ ને આચરિયુપટ્ઠાનં આગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસિન્ને થેરો મહાભૂતપરિગ્ગહાદીનિ પુચ્છતિ. તે સબ્બં કથેન્તિ, મગ્ગફલપઞ્હં પુચ્છિતા પન કથેતું ન સક્કોન્તિ. અથ થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘મમ સન્તિકે એતેસં ઓવાદસ્સ પરિહાનિ નત્થિ, ઇમે ચ આરદ્ધવીરિયા વિહરન્તિ. કુક્કુટસ્સ પાનીયપિવનકાલમત્તમ્પિ નેસં પમાદકિરિયા નત્થિ. એવં સન્તેપિ મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેતું ન સક્કોન્તિ. અહં ઇમેસં અજ્ઝાસયં ન જાનામિ, બુદ્ધવેનેય્યા એતે ભવિસ્સન્તિ, ગહેત્વા ને સત્થુ સન્તિકં ગચ્છામિ, અથ નેસં સત્થા ચરિયવસેન ધમ્મં દેસેસ્સતી’’તિ, તે ભિક્ખૂ ગહેત્વા સત્થુ સન્તિકં આગતો.

સત્થાપિ સાયન્હસમયે આનન્દત્થેરેન ઉપનીતં ઉદકં આદાય સરીરં ઉતું ગણ્હાપેત્વા મિગારમાતુપાસાદપરિવેણે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદિ, ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ નં પરિવારેત્વા નિસીદિ.

તસ્મિં સમયે સૂરિયો અત્થઙ્ગમેતિ, ચન્દો ઉગ્ગચ્છતિ, મજ્ઝટ્ઠાને ચ ભગવા નિસિન્નો. ચન્દસ્સ પભા નત્થિ, સૂરિયસ્સ પભા નત્થિ, ચન્દિમસૂરિયાનં પભં મક્ખેત્વા છબ્બણ્ણા યમકબુદ્ધરસ્મિયો વિજ્જોતમાના પુઞ્જા પુઞ્જા હુત્વા દિસાવિદિસાસુ ધાવન્તીતિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેન વિત્થારેતબ્બં. વણ્ણભૂમિ નામેસા, ધમ્મકથિકસ્સેવેત્થ થામો પમાણં, યત્તકં સક્કોતિ, તત્તકં કથેતબ્બં. દુક્કથિતન્તિ ન વત્તબ્બં. એવં સન્નિસિન્નાય પરિસાય થેરો ઉટ્ઠહિત્વા સત્થારં પઞ્હસ્સ ઓકાસં કારેસિ. તતો ભગવા – ‘‘સચે ઇમસ્મિં ઠિતકે પુચ્છન્તે ‘આચરિયો નો ઉટ્ઠિતો’તિ સેસભિક્ખૂ ઉટ્ઠહિસ્સન્તિ, એવં તથાગતે અગારવો કતો ભવિસ્સતિ. અથ નિસિન્નાવ પુચ્છિસ્સન્તિ, આચરિયે અગારવો કતો ભવિસ્સતિ, એકગ્ગા હુત્વા ધમ્મદેસનં પટિચ્છિતું ન સક્કુણિસ્સન્તિ. આચરિયે પન નિસિન્ને તેપિ નિસીદિસ્સન્તિ. તતો એકગ્ગા ધમ્મદેસનં પટિચ્છિતું સક્કુણિસ્સન્તી’’તિ ઇમિના કારણેન ભગવા ઠિતસ્સ અકથેત્વા નિસીદાપેતીતિ.

ઇમે નુ ખો, ભન્તેતિ વિમતિપુચ્છા વિય કથિતા. થેરો પન પઞ્ચક્ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં પરિગ્ગણ્હિત્વા અરહત્તં પત્તો મહાખીણાસવો, નત્થિ એતસ્સ વિમતિ. જાનન્તેનપિ પન અજાનન્તેન વિય હુત્વા પુચ્છિતું વટ્ટતિ. સચે હિ જાનન્તો વિય પુચ્છતિ, ‘‘જાનાતિ અય’’ન્તિ તસ્સ તસ્સ વિસ્સજ્જેન્તો એકદેસમેવ કથેતિ. અજાનન્તેન વિય પુચ્છિતે પન કથેન્તો ઇતો ચ એત્તો ચ કારણં આહરિત્વા પાકટં કત્વા કથેતિ. કોચિ પન અજાનન્તોપિ જાનન્તો વિય પુચ્છતિ. થેરો એવરૂપં વચનં કિં કરિસ્સતિ, જાનન્તોયેવ પન અજાનન્તો વિય પુચ્છતીતિ વેદિતબ્બો.

છન્દમૂલકાતિ તણ્હામૂલકા. એવંરૂપો સિયન્તિ સચે ઓદાતો હોતુકામો, હરિતાલવણ્ણો વા મનોસિલાવણ્ણો વા સિયન્તિ પત્થેતિ. સચે કાળો હોતુકામો, નીલુપ્પલવણ્ણો વા અઞ્જનવણ્ણો વા અતસીપુપ્ફવણ્ણો વા સિયન્તિ પત્થેતિ. એવંવેદનોતિ કુસલવેદનો વા સુખવેદનો વા સિયન્તિ પત્થેતિ. સઞ્ઞાદીસુપિ એસેવ નયો. યસ્મા પન અતીતે પત્થના નામ નત્થિ, પત્થેન્તેનાપિ ચ ન સક્કા તં લદ્ધું, પચ્ચુપ્પન્નેપિ ન હોતિ, ન હિ ઓદાતો કાળભાવં પત્થેત્વા પચ્ચુપ્પન્ને કાળો હોતિ, ન કાળો વા ઓદાતો, દીઘો વા રસ્સો, રસ્સો વા દીઘો, દાનં પન દત્વા સીલં વા સમાદિયિત્વા ‘‘અનાગતે ખત્તિયો વા હોમિ બ્રાહ્મણો વા’’તિ પત્થેન્તસ્સ પત્થના સમિજ્ઝતિ. તસ્મા અનાગતમેવ ગહિતં.

ખન્ધાધિવચનન્તિ ખન્ધાનં ખન્ધપણ્ણત્તિ કિત્તકેન હોતીતિ પુચ્છતિ.

મહાભૂતા હેતૂતિ ‘‘તયો કુસલહેતૂ’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૪૪૧) હિ હેતુહેતુ વુત્તો. અવિજ્જા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં સાધારણત્તા સાધારણહેતુ. કુસલાકુસલં અત્તનો અત્તનો વિપાકદાને ઉત્તમહેતુ. ઇધ પચ્ચયહેતુ અધિપ્પેતો. તત્થ પથવીધાતુ મહાભૂતં ઇતરેસં તિણ્ણં ભૂતાનં ઉપાદારૂપસ્સ ચ પઞ્ઞાપનાય દસ્સનત્થાય હેતુ ચેવ પચ્ચયો ચ. એવં સેસેસુપિ યોજના વેદિતબ્બા.

ફસ્સોતિ ‘‘ફુટ્ઠો, ભિક્ખવે, વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૯૩) વચનતો ફસ્સો તિણ્ણં ખન્ધાનં પઞ્ઞાપનાય હેતુ ચેવ પચ્ચયો ચ. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સાતિ એત્થ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન તાવ સદ્ધિં ગબ્ભસેય્યકાનં ઉપરિમપરિચ્છેદેન સમતિંસ રૂપાનિ સમ્પયુત્તા ચ તયો ખન્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, તં નામરૂપં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ પઞ્ઞાપનાય હેતુ ચેવ પચ્ચયો ચ. ચક્ખુદ્વારે ચક્ખુપસાદો ચેવ રૂપારમ્મણઞ્ચ રૂપં, સમ્પયુત્તા તયો ખન્ધા નામં. તં નામરૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પઞ્ઞાપનાય હેતુ ચેવ પચ્ચયો ચ. એસેવ નયો સેસવિઞ્ઞાણેસુ.

૮૭. કથં પન, ભન્તેતિ ઇદં કિત્તકેન નુ ખોતિ વટ્ટં પુચ્છન્તો એવમાહ. સક્કાયદિટ્ઠિ ન હોતીતિ ઇદં વિવટ્ટં પુચ્છન્તો એવમાહ.

૮૮. અયં રૂપે અસ્સાદોતિ ઇમિના પરિઞ્ઞાપટિવેધો ચેવ દુક્ખસચ્ચઞ્ચ કથિતં. અયં રૂપે આદીનવોતિ ઇમિના પહાનપટિવેધો ચેવ સમુદયસચ્ચઞ્ચ. ઇદં રૂપે નિસ્સરણન્તિ ઇમિના સચ્છિકિરિયાપટિવેધો ચેવ નિરોધસચ્ચઞ્ચ. યે ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ સમ્માદિટ્ઠિઆદયો ધમ્મા, અયં ભાવનાપટિવેધો મગ્ગસચ્ચં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

૮૯. બહિદ્ધાતિ પરસ્સ સવિઞ્ઞાણકે કાયે. સબ્બનિમિત્તેસૂતિ ઇમિના પન અનિન્દ્રિયબદ્ધમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘સવિઞ્ઞાણકે કાયે’’તિ વચનેન વા અત્તનો ચ પરસ્સ ચ કાયો ગહિતોવ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તગ્ગહણેન અનિન્દ્રિયબદ્ધં ગણ્હાતિ.

૯૦. અનત્તકતાનીતિ અનત્તનિ ઠત્વા કતાનિ. કમત્તાનં ફુસિસ્સન્તીતિ કતરસ્મિં અત્તનિ ઠત્વા વિપાકં દસ્સેન્તીતિ સસ્સતદસ્સનં ઓક્કમન્તો એવમાહ. તણ્હાધિપતેય્યેનાતિ તણ્હાજેટ્ઠકેન. તત્ર તત્રાતિ તેસુ તેસુ ધમ્મેસુ. સટ્ઠિમત્તાનન્તિ ઇમે ભિક્ખૂ પકતિકમ્મટ્ઠાનં જહિત્વા અઞ્ઞં નવકમ્મટ્ઠાનં સમ્મસન્તા પલ્લઙ્કં અભિન્દિત્વા તસ્મિંયેવ આસને અરહત્તં પાપુણિંસુ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાપુણ્ણમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.