૬. આનેઞ્જસપ્પાયસુત્તવણ્ણના

૬૬. એવં મે સુતન્તિ આનેઞ્જસપ્પાયસુત્તં. તત્થ અનિચ્ચાતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા. કામાતિ વત્થુકામાપિ કિલેસકામાપિ. તુચ્છાતિ નિચ્ચસારધુવસારઅત્તસારવિરહિતત્તા રિત્તા, ન પન નત્થીતિ ગહેતબ્બા. ન હિ તુચ્છમુટ્ઠીતિ વુત્તે મુટ્ઠિ નામ નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. યસ્સ પન અબ્ભન્તરે કિઞ્ચિ નત્થિ, સો વુચ્ચતિ તુચ્છો. મુસાતિ નાસનકા. મોસધમ્માતિ નસ્સનસભાવા, ખેત્તં વિય વત્થુ વિય હિરઞ્ઞસુવણ્ણં વિય ચ ન પઞ્ઞાયિત્થ, કતિપાહેનેવ સુપિનકે દિટ્ઠા વિય નસ્સન્તિ ન પઞ્ઞાયન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘મોસધમ્મા’’તિ, માયાકતમેતન્તિ યથા માયાય ઉદકં મણીતિ કત્વા દસ્સિતં, બદરિપણ્ણં કહાપણોતિ કત્વા દસ્સિતં, અઞ્ઞં વા પન એવરૂપં દસ્સનૂપચારે ઠિતસ્સેવ તથા પઞ્ઞાયતિ, ઉપચારાતિક્કમતો પટ્ઠાય પાકતિકમેવ પઞ્ઞાયતિ. એવં કામાપિ ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનટ્ઠેન ‘‘માયાકત’’ન્તિ વુત્તા. યથા ચ માયાકારો ઉદકાદીનિ મણિઆદીનં વસેન દસ્સેન્તો વઞ્ચેતિ, એવં કામાપિ અનિચ્ચાદીનિ નિચ્ચાદિસભાવં દસ્સેન્તા વઞ્ચેન્તીતિ વઞ્ચનકટ્ઠેનપિ ‘‘માયાકત’’ન્તિ વુત્તા. બાલલાપનન્તિ મય્હં પુત્તો, મય્હં ધીતા, મય્હં હિરઞ્ઞં મય્હં સુવણ્ણન્તિ એવં બાલાનં લાપનતો બાલલાપનં. દિટ્ઠધમ્મિકા કામાતિ માનુસકા પઞ્ચ કામગુણા. સમ્પરાયિકાતિ તે ઠપેત્વા અવસેસા. દિટ્ઠધમ્મિકા. કામસઞ્ઞાતિ માનુસકે કામે આરબ્ભ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા. ઉભયમેતં મારધેય્યન્તિ એતે કામા ચ કામસઞ્ઞા ચ ઉભયમ્પિ મારધેય્યં. યેહિ ઉભયમેતં ગહિતં, તેસઞ્હિ ઉપરિ મારો વસં વત્તેતિ. તં સન્ધાય ‘‘ઉભયમેતં મારધેય્ય’’ન્તિ વુત્તં.

મારસ્સેસ વિસયોતિઆદીસુપિ યથા ચોળસ્સ વિસયો ચોળવિસયો, પણ્ડસ્સ વિસયો પણ્ડવિસયો, સંવરાનં વિસયો સંવરવિસયોતિ પવત્તનટ્ઠાનં વિસયોતિ વુચ્ચતિ, એવં યેહિ એતે કામા ગહિતા, તેસં ઉપરિ મારો વસં વત્તેતિ. તં સન્ધાય મારસ્સેસ વિસયોતિ વુત્તં. પઞ્ચ પન કામગુણે નિવાપબીજં વિય વિપ્પકિરન્તો મારો ગચ્છતિ. યેહિ પન તે ગહિતા, તેસં ઉપરિ મારો વસં વત્તેતિ. તં સન્ધાય મારસ્સેસ નિવાપોતિ વુત્તં. યથા ચ યત્થ હત્થિઆદયો વસં વત્તેન્તિ, સો હત્થિગોચરો અસ્સગોચરો અજગોચરોતિ વુચ્ચતિ, એવં યેહિ એતે કામા ગહિતા, તેસુ મારો વસં વત્તેતિ. તં સન્ધાય મારસ્સેસ ગોચરોતિ વુત્તં.

એત્થાતિ એતેસુ કામેસુ. માનસાતિ ચિત્તસમ્ભૂતા. તત્થ સિયા – દુવિધે તાવ કામે આરબ્ભ અભિજ્ઝાનલક્ખણા અભિજ્ઝા, કરણુત્તરિયલક્ખણો સારમ્ભો ચ ઉપ્પજ્જતુ, બ્યાપાદો કથં ઉપ્પજ્જતીતિ? મમાયિતે વત્થુસ્મિં અચ્છિન્નેપિ સોચન્તિ, અચ્છિજ્જન્તેપિ સોચન્તિ, અચ્છિન્નસઙ્કિનોપિ સોચન્તિ, યો એવરૂપો ચિત્તસ્સ આઘાતોતિ એવં ઉપ્પજ્જતિ. તેવ અરિયસાવકસ્સાતિ તે અરિયસાવકસ્સ. વકારો આગમસન્ધિમત્તં હોતિ. ઇધ મનુસિક્ખતોતિ ઇમસ્મિં સાસને સિક્ખન્તસ્સ તે તયોપિ કિલેસા અન્તરાયકરા હોન્તિ. અભિભુય્ય લોકન્તિ કામલોકં અભિભવિત્વા. અધિટ્ઠાય મનસાતિ ઝાનારમ્મણચિત્તેન અધિટ્ઠહિત્વા. અપરિત્તન્તિ કામાવચરચિત્તં પરિત્તં નામ, તસ્સ પટિક્ખેપેન મહગ્ગતં અપરિત્તં નામ. પમાણન્તિપિ કામાવચરમેવ, રૂપાવચરં અરૂપાવચરં અપ્પમાણં. સુભાવિતન્તિ પન એતં કામાવચરાદીનં નામં ન હોતિ, લોકુત્તરસ્સેવેતં નામં. તસ્મા એતસ્સ વસેન અપરિત્તં અપ્પમાણં સુભાવિતન્તિ સબ્બં લોકુત્તરમેવ વટ્ટતિ.

તબ્બહુલવિહારિનોતિ કામપટિબાહનેન તમેવ પટિપદં બહુલં કત્વા વિહરન્તસ્સ. આયતને ચિત્તં પસીદતીતિ કારણે ચિત્તં પસીદતિ. કિં પનેત્થ કારણં? અરહત્તં વા, અરહત્તસ્સ વિપસ્સનં વા, ચતુત્થજ્ઝાનં વા, ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ ઉપચારં વા. સમ્પસાદે સતીતિ એત્થ દુવિધો સમ્પસાદો અધિમોક્ખસમ્પસાદો ચ પટિલાભસમ્પસાદો ચ. અરહત્તસ્સ હિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા વિહરતો મહાભૂતાદીસુ ઉપટ્ઠહન્તેસુ યેનિમે નીહારેન મહાભૂતા ઉપટ્ઠહન્તિ, ઉપાદારૂપા ઉપટ્ઠહન્તિ નામરૂપા ઉપટ્ઠહન્તિ, પચ્ચયા સબ્બથા ઉપટ્ઠહન્તિ, લક્ખણારમ્મણા વિપસ્સના ઉપટ્ઠહતિ, અજ્જેવ અરહત્તં ગણ્હિસ્સામીતિ અપ્પટિલદ્ધેયેવ આસા સન્તિટ્ઠતિ, અધિમોક્ખં પટિલભતિ. તતિયજ્ઝાનં વા પાદકં કત્વા ચતુત્થજ્ઝાનત્થાય કસિણપરિકમ્મં કરોન્તસ્સ નીવરણવિક્ખમ્ભનાદીનિ સમનુપસ્સતો યેનિમે નીહારેન નીવરણા વિક્ખમ્ભન્તિ, કિલેસા સન્નિસીદન્તિ, સતિ સન્તિટ્ઠતિ, સઙ્ખારગતં વા વિભૂતં પાકટં હુત્વા દિબ્બચક્ખુકસ્સ પરલોકો વિય ઉપટ્ઠાતિ, ચિત્તુપ્પાદો લેપપિણ્ડે લગ્ગમાનો વિય ઉપચારેન સમાધિયતિ, અજ્જેવ ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેસ્સામીતિ અપટિલદ્ધેયેવ આસા સન્તિટ્ઠતિ, અધિમોક્ખં પટિલભતિ. અયં અધિમોક્ખસમ્પસાદો નામ. તસ્મિં સમ્પસાદે સતિ. યો પન અરહત્તં વા પટિલભતિ ચતુત્થજ્ઝાનં વા, તસ્સ ચિત્તં વિપ્પસન્નં હોતિયેવ. ઇધ પન ‘‘આયતને ચિત્તં પસીદતી’’તિ વચનતો અરહત્તવિપસ્સનાય ચેવ ચતુત્થજ્ઝાનૂપચારસ્સ ચ પટિલાભો પટિલાભસમ્પસાદોતિ વેદિતબ્બો. વિપસ્સના હિ પઞ્ઞાય અધિમુચ્ચનસ્સ કારણં, ઉપચારં આનેઞ્જસમાપત્તિયા.

એતરહિ વા આનેઞ્જં સમાપજ્જતિ. પઞ્ઞાય વા અધિમુચ્ચતીતિ એત્થ એતરહિ વા પઞ્ઞાય અધિમુચ્ચતિ, આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતીતિ એવં પદપરિવત્તનં કત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – તસ્મિં સમ્પસાદે સતિ એતરહિ વા પઞ્ઞાય અધિમુચ્ચતિ, અરહત્તં સચ્છિકરોતીતિ અત્થો. તં અનભિસમ્ભુણન્તો આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતિ, અથ વા પઞ્ઞાય વા અધિમુચ્ચતીતિ અરહત્તમગ્ગં ભાવેતિ, તં અનભિસમ્ભુણન્તો આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતિ. અરહત્તમગ્ગં ભાવેતું અસક્કોન્તો એતરહિ ચતુસચ્ચં વા સચ્છિકરોતિ. તં અનભિસમ્ભુણન્તો આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતીતિ.

તત્રાયં નયો – ઇધ ભિક્ખુ તતિયજ્ઝાનં પાદકં કત્વા ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ કસિણપરિકમ્મં કરોતિ. તસ્સ નીવરણા વિક્ખમ્ભન્તિ, સતિ સન્તિટ્ઠતિ, ઉપચારેન ચિત્તં સમાધિયતિ. સો રૂપારૂપં પરિગણ્હાતિ, પચ્ચયં પરિગ્ગણ્હાતિ, લક્ખણારમ્મણિકં વિપસ્સનં વવત્થપેતિ, તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘ઉપચારેન મે ઝાનં વિસેસભાગિયં ભવેય્ય, તિટ્ઠતુ વિસેસભાગિયતા, નિબ્બેધભાગિયં નં કરિસ્સામી’’તિ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં સચ્છિકરોતિ. એત્તકેનસ્સ કિચ્ચં કતં નામ હોતિ. અરહત્તં સચ્છિકાતું અસક્કોન્તો પન તતો ઓસક્કિતમાનસો અન્તરા ન તિટ્ઠતિ, ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જતિયેવ. યથા કિં? યથા પુરિસો ‘‘વનમહિંસં ઘાતેસ્સામી’’તિ સત્તિં ગહેત્વા અનુબન્ધન્તો સચે તં ઘાતેતિ, સકલગામવાસિનો તોસેસ્સતિ, અસક્કોન્તો પન અન્તરામગ્ગે સસગોધાદયો ખુદ્દકમિગે ઘાતેત્વા કાજં પૂરેત્વા એતિયેવ.

તત્થ પુરિસસ્સ સત્તિં ગહેત્વા વનમહિંસાનુબન્ધનં વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો તતિયજ્ઝાનં પાદકં કત્વા ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ પરિકમ્મકરણં, વનમહિંસઘાતનં વિય – ‘‘નીવરણવિક્ખમ્ભનાદીનિ સમનુપસ્સતો વિસેસભાગિયં ભવેય્ય, તિટ્ઠતુ વિસેસભાગિયતા, નિબ્બેધભાગિયં નં કરિસ્સામી’’તિ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તસ્સ સચ્છિકરણં, મહિંસં ઘાતેતું અસક્કોન્તસ્સ અન્તરામગ્ગે સસગોધાદયો ખુદ્દકમિગે ઘાતેત્વા કાજં પૂરેત્વા ગમનં વિય અરહત્તં સચ્છિકાતું અસક્કોન્તસ્સ, તતો ઓસક્કિત્વા ચતુત્થજ્ઝાનસમાપજ્જનં વેદિતબ્બં. મગ્ગભાવના ચતુસચ્ચસચ્છિકિરિયાયોજનાસુપિ એસેવ નયો.

ઇદાનિ અરહત્તં સચ્છિકાતું અસક્કોન્તસ્સ નિબ્બત્તટ્ઠાનં દસ્સેન્તો કાયસ્સ ભેદાતિઆદિમાહ. તત્થ યન્તિ યેન કારણેન તં સંવત્તનિકં વિઞ્ઞાણં અસ્સ આનેઞ્જૂપગં, તં કારણં વિજ્જતીતિ અત્થો. એત્થ ચ તંસંવત્તનિકન્તિ તસ્સ ભિક્ખુનો સંવત્તનિકં. યેન વિપાકવિઞ્ઞાણેન સો ભિક્ખુ સંવત્તતિ નિબ્બત્તતિ, તં વિઞ્ઞાણં. આનેઞ્જૂપગન્તિ કુસલાનેઞ્જસભાવૂપગતં અસ્સ, તાદિસમેવ ભવેય્યાતિ અત્થો. કેચિ કુસલવિઞ્ઞાણં વદન્તિ. યં તસ્સ ભિક્ખુનો સંવત્તનિકં ઉપપત્તિહેતુભૂતં કુસલવિઞ્ઞાણં આનેઞ્જૂપગતં અસ્સ, વિપાકકાલેપિ તન્નામકમેવ અસ્સાતિ અત્થો. સો પનાયમત્થો – ‘‘પુઞ્ઞં ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણં. અપુઞ્ઞં ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખારોતિ, અપુઞ્ઞુપગં હોતિ વિઞ્ઞાણં. આનેઞ્જં ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, આનેઞ્જૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૫૧) ઇમિના નયેન વેદિતબ્બો. આનેઞ્જસપ્પાયાતિ આનેઞ્જસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ સપ્પાયા. ન કેવલઞ્ચ સા આનેઞ્જસ્સેવ, ઉપરિ અરહત્તસ્સાપિ સપ્પાયાવ ઉપકારભૂતાયેવાતિ વેદિતબ્બા. ઇતિ ઇમસ્મિં પઠમકઆનેઞ્જે સમાધિવસેન ઓસક્કના કથિતા.

૬૭. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ ચતુત્થજ્ઝાનં પત્વા એવં પટિસઞ્ચિક્ખતિ. અયઞ્હિ ભિક્ખુ હેટ્ઠિમેન ભિક્ખુના પઞ્ઞવન્તતરો તસ્સ ચ ભિક્ખુનો અત્તનો ચાતિ દ્વિન્નમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં એકતો કત્વા સમ્મસતિ. તબ્બહુલવિહારિનોતિ રૂપપટિબાહનેન તમેવ પટિપદં બહુલં કત્વા વિહરન્તસ્સ. આનેઞ્જં સમાપજ્જતીતિ આકાસાનઞ્ચાયતાનાનેઞ્જં સમાપજ્જતિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ. યથા ચ ઇધ, એવં સબ્બત્થ વિસેસમત્તમેવ પન વક્ખામ. ઇતિ ઇમસ્મિં દુતિયઆનેઞ્જે વિપસ્સનાવસેન ઓસક્કના કથિતા, ‘‘યંકિઞ્ચિ રૂપ’’ન્તિ એવં વિપસ્સનામગ્ગં દસ્સેન્તેન કથિતાતિ અત્થો.

ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ આકાસાનઞ્ચાયતનં પત્વા એવં પટિસઞ્ચિક્ખતિ. અયઞ્હિ હેટ્ઠા દ્વીહિ ભિક્ખૂહિ પઞ્ઞવન્તતરો તેસઞ્ચ ભિક્ખૂનં અત્તનો ચાતિ તિણ્ણમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં એકતો કત્વા સમ્મસતિ. ઉભયમેતં અનિચ્ચન્તિ એત્થ અટ્ઠ એકેકકોટ્ઠાસા દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકવસેન પન સઙ્ખિપિત્વા ઉભયન્તિ વુત્તં. નાલં અભિનન્દિતુન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન અભિનન્દિતું ન યુત્તં. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. તબ્બહુલવિહારિનોતિ કામપટિબાહનેન ચ રૂપપટિબાહનેન ચ તમેવ પટિપદં બહુલં કત્વા વિહરન્તસ્સ. આનેઞ્જં સમાપજ્જતીતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનાનેઞ્જં સમાપજ્જતિ. ઇમસ્મિં તતિયઆનેઞ્જે વિપસ્સનાવસેન ઓસક્કના કથિતા.

૬૮. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં પત્વા એવં પટિસઞ્ચિક્ખતિ. અયઞ્હિ હેટ્ઠા તીહિ ભિક્ખૂહિ પઞ્ઞવન્તતરો તેસઞ્ચ ભિક્ખૂનં અત્તનો ચાતિ ચતુન્નમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં એકતો કત્વા સમ્મસતિ. યત્થેતા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તીતિ યં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં પત્વા એતા હેટ્ઠા વુત્તા સબ્બસઞ્ઞા નિરુજ્ઝન્તિ. એતં સન્તં એતં પણીતન્તિ એતં અઙ્ગસન્તતાય આરમ્મણસન્તતાય ચ સન્તં, અતપ્પકટ્ઠેન પણીતં. તબ્બહુલવિહારિનોતિ તાસં સઞ્ઞાનં પટિબાહનેન તમેવ પટિપદં બહુલં કત્વા વિહરન્તસ્સ. ઇમસ્મિં પઠમાકિઞ્ચઞ્ઞાયતને સમાધિવસેન ઓસક્કના કથિતા.

ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનમેવ પત્વા એવં પટિસઞ્ચિક્ખતિ. અયઞ્હિ હેટ્ઠા ચતૂહિ ભિક્ખૂહિ પઞ્ઞવન્તતરો તેસઞ્ચ ભિક્ખૂનં અત્તનો ચાતિ પઞ્ચન્નમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં એકતો કત્વા સમ્મસતિ. અત્તેન વા અત્તનિયેન વાતિ અહં મમાતિ ગહેતબ્બેન સુઞ્ઞં તુચ્છં રિત્તં. એવમેત્થ દ્વિકોટિકા સુઞ્ઞતા દસ્સિતા. તબ્બહુલવિહારિનોતિ હેટ્ઠા વુત્તપટિપદઞ્ચ ઇમઞ્ચ સુઞ્ઞતપટિપદં બહુલં કત્વા વિહરન્તસ્સ. ઇમસ્મિં દુતિયાકિઞ્ચઞ્ઞાયતને વિપસ્સનાવસેન ઓસક્કના કથિતા.

૭૦. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનમેવ પત્વા એવં પટિસઞ્ચિક્ખતિ. અયઞ્હિ હેટ્ઠા પઞ્ચહિ ભિક્ખૂહિ પઞ્ઞવન્તતરો તેસઞ્ચ ભિક્ખૂનં અત્તનો ચાતિ છન્નમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં એકતો કત્વા સમ્મસતિ. નાહં ક્વચનિ કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિં, ન ચ મમ ક્વચનિ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનં નત્થીતિ એત્થ પન ચતુકોટિકા સુઞ્ઞતા કથિતા. કથં? અયઞ્હિ નાહં ક્વચનીતિ ક્વચિ અત્તાનં ન પસ્સતિ, કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિન્તિ અત્તનો અત્તાનં કસ્સચિ પરસ્સ કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતિ, અત્તનો ભાતિટ્ઠાને ભાતરં સહાયટ્ઠાને સહાયં પરિક્ખારટ્ઠાને વા પરિક્ખારં મઞ્ઞિત્વા ઉપગન્ત્વા ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતીતિ અત્થો. ન ચ મમ ક્વચનીતિ એત્થ મમ – સદ્દં તાવ ઠપેત્વા ન ચ ક્વચનિ પરસ્સ ચ અત્તાનં ક્વચિ ન પસ્સતીતિ અયમત્થો. ઇદાનિ મમ – સદ્દં આહરિત્વા મમ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનં નત્થીતિ સો પરસ્સ અત્તા મમ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનભાવે અત્થીતિ ન પસ્સતિ. અત્તનો ભાતિટ્ઠાને ભાતરં સહાયટ્ઠાને સહાયં પરિક્ખારટ્ઠાને વા પરિક્ખારન્તિ કિસ્મિઞ્ચિ ઠાને પરસ્સ અત્તાનં ઇમિના કિઞ્ચનભાવેન ઉપનેતબ્બં ન પસ્સતીતિ અત્થો. એવમયં યસ્મા નેવ કત્થચિ અત્તાનં પસ્સતિ, ન તં પરસ્સ કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં પસ્સતિ, ન પરસ્સ અત્તાનં પસ્સતિ, ન પરસ્સ અત્તાનં અત્તનો કિઞ્ચનભાવે ઉપનેતબ્બં પસ્સતિ, તસ્મા અયં સુઞ્ઞતા ચતુકોટિકાતિ વેદિતબ્બા. તબ્બહુલવિહારિનોતિ હેટ્ઠા વુત્તપ્પટિપદં ઇમં ચતુકોટિસુઞ્ઞતઞ્ચ બહુલં કત્વા વિહરન્તસ્સ. ઇમસ્મિં તતિયાકિઞ્ચઞ્ઞાયતનેપિ વિપસ્સનાવસેનેવ ઓસક્કના કથિતા.

ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં પત્વા એવં પટિસઞ્ચિક્ખતિ. અયઞ્હિ હેટ્ઠા છહિ ભિક્ખૂહિ પઞ્ઞવન્તતરો તેસઞ્ચ ભિક્ખૂનં અત્તનો ચાતિ સત્તન્નમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં એકતો કત્વા સમ્મસતિ. યત્થેતા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તીતિ યં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં પત્વા એત્થ એતા હેટ્ઠા વુત્તા સબ્બસઞ્ઞા નિરુજ્ઝન્તિ. તબ્બહુલવિહારિનોતિ તાસં સઞ્ઞાનં પટિબાહનેન તમેવ પટિપદં બહુલં કત્વા વિહરન્તસ્સ. ઇમસ્મિં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને સમાધિવસેન ઓસક્કના કથિતા.

૭૧. નો ચસ્સ નો ચ મે સિયાતિ સચે મય્હં પુબ્બે પઞ્ચવિધં કમ્મવટ્ટં ન આયૂહિતં અસ્સ, યં મે ઇદં એતરહિ એવં પઞ્ચવિધં વિપાકવટ્ટં એતં મે ન સિયા નપ્પવત્તેય્યાતિ અત્થો. ન ભવિસ્સતીતિ સચે એતરહિ પઞ્ચવિધં કમ્મવટ્ટં આયૂહિતં ન ભવિસ્સતિ. ન મે ભવિસ્સતીતિ તસ્મિં અસતિ અનાગતે મે પઞ્ચવિધં વિપાકવટ્ટં ન ભવિસ્સતિ. યદત્થિ યં ભૂતં તં પજહામીતિ યં અત્થિ યં ભૂતં એતરહિ ખન્ધપઞ્ચકં, તં પજહામિ. એવં ઉપેક્ખં પટિલભતીતિ સો ભિક્ખુ એવં વિપસ્સનુપેક્ખં લભતીતિ અત્થો.

પરિનિબ્બાયેય્ય નુ ખો સો, ભન્તે, ભિક્ખુ ન વા પરિનિબ્બાયેય્યાતિ કિં પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ, તતિયજ્ઝાનં પાદકં કત્વા ઠિતસ્સ અરહત્તમ્પિ ઓસક્કનાપિ પટિપદાપિ પટિસન્ધિપિ કથિતા, તથા ચતુત્થજ્ઝાનાદીનિ પાદકાનિ કત્વા ઠિતાનં, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં પાદકં કત્વા ઠિતસ્સ ન કિઞ્ચિ કથિતં, તં પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ. અપેત્થાતિ અપિ એત્થ. સો તં ઉપેક્ખં અભિનન્દતીતિ સો તં વિપસ્સનુપેક્ખં તણ્હાદિટ્ઠિઅભિનન્દનાહિ અભિનન્દતિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. તન્નિસ્સિતં હોતિ વિઞ્ઞાણન્તિ વિઞ્ઞાણં વિપસ્સનાનિસ્સિતં હોતિ. તદુપાદાનન્તિ યં નિકન્તિવિઞ્ઞાણં, તં તસ્સ ઉપાદાનં નામ ગહણં નામ હોતિ. સઉપાદાનોતિ સગહણો. ન પરિનિબ્બાયતીતિ વિપસ્સનાય સાલયો ભિક્ખુ મમ સાસને ન પરિનિબ્બાયતિ. યો પન વિહારપરિવેણઉપટ્ઠાકાદીસુ સાલયો, તસ્મિં વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. કહં પનાતિ? કત્થ પન? ઉપાદિયમાનો ઉપાદિયતીતિ પટિસન્ધિં ગણ્હમાનો ગણ્હાતિ. ઉપાદાનસેટ્ઠં કિર સો, ભન્તેતિ, ભન્તે, સો કિર ભિક્ખુ ગહેતબ્બટ્ઠાનં સેટ્ઠં ઉત્તમં ભવં ઉપાદિયતિ, સેટ્ઠભવે પટિસન્ધિં ગણ્હાતીતિ અત્થો. ઇમિના તસ્સ ભિક્ખુનો પટિસન્ધિ કથિતા. ઇદાનિસ્સ અરહત્તં કથેતું ઇધાનન્દાતિઆદિમાહ.

૭૩. નિસ્સાય નિસ્સાયાતિ તં તં સમાપત્તિં નિસ્સાય. ઓઘસ્સ નિત્થરણા અક્ખાતાતિ ઓઘતરણં કથિતં, તતિયજ્ઝાનં પાદકં કત્વા ઠિતભિક્ખુનો ઓઘનિત્થરણા કથિતા…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં પાદકં કત્વા ઠિતભિક્ખુનો ઓઘનિત્થરણા કથિતાતિ વદતિ.

કતમો પન, ભન્તે, અરિયો વિમોક્ખોતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? સમાપત્તિં તાવ પદટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં ગણ્હન્તો ભિક્ખુ નાવં વા ઉળુમ્પાદીનિ વા નિસ્સાય મહોઘં તરિત્વા પારં ગચ્છન્તો વિય ન કિલમતિ. સુક્ખવિપસ્સકો પન પકિણ્ણકસઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અરહત્તં ગણ્હન્તો બાહુબલેન સોતં છિન્દિત્વા પારં ગચ્છન્તો વિય કિલમતિ. ઇતિ ઇમસ્સ સુક્ખવિપસ્સકસ્સ અરહત્તં પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ. અરિયસાવકોતિ સુક્ખવિપસ્સકો અરિયસાવકો. અયઞ્હિ હેટ્ઠા અટ્ઠહિ ભિક્ખૂહિ પઞ્ઞવન્તતરો તેસઞ્ચ ભિક્ખૂનં અત્તનો ચાતિ નવન્નમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં એકતો કત્વા સમ્મસતિ. એસ સક્કાયો યાવતા સક્કાયોતિ યત્તકો તેભૂમકવટ્ટસઙ્ખાતો સક્કાયો નામ અત્થિ, સબ્બોપિ સો એસ સક્કાયો, ન ઇતો પરં સક્કાયો અત્થીતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ.

એતં અમતં યદિદં અનુપાદા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખોતિ યો પનેસ ચિત્તસ્સ અનુપાદાવિમોક્ખો નામ, એતં અમતં એતં સન્તં એતં પણીતન્તિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ. અઞ્ઞત્થ ચ ‘‘અનુપાદા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખો’’તિ નિબ્બાનં વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિં પન સુત્તે સુક્ખવિપસ્સકસ્સ અરહત્તં કથિતં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ.

કેવલં પન ઇમસ્મિં સુત્તે સત્તસુ ઠાનેસુ ઓસક્કના કથિતા, અટ્ઠસુ ઠાનેસુ પટિસન્ધિ, નવસુ ઠાનેસુ અરહત્તં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં. કથં? તતિયં ઝાનં તાવ પાદકં કત્વા ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ઓસક્કના કથિતા, પટિસન્ધિ કથિતા, અરહત્તં કથિતં, તથા ચતુત્થજ્ઝાનં, તથા આકાસાનઞ્ચાયતનં. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં પન પદટ્ઠાનં કત્વા ઠિતાનં તિણ્ણં ભિક્ખૂનં ઓસક્કના કથિતા, પટિસન્ધિ કથિતા, અરહત્તં કથિતં. તથા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં પાદકં કત્વા ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં પાદકં કત્વા ઠિતસ્સ પન ઓસક્કના નત્થિ, પટિસન્ધિ પન અરહત્તઞ્ચ કથિતં. સુક્ખવિપસ્સકસ્સ અરહત્તમેવ કથિતન્તિ. એવં સત્તસુ ઠાનેસુ ઓસક્કના કથિતા, અટ્ઠસુ ઠાનેસુ પટિસન્ધિ, નવસુ ઠાનેસુ અરહત્તં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમઞ્ચ પન સત્તસુ ઠાનેસુ ઓસક્કનં અટ્ઠસુ પટિસન્ધિં નવસુ અરહત્તં સમોધાનેત્વા કથેન્તેન ઇમં આનેઞ્જસપ્પાયસુત્તં સુકથિતં નામ હોતીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

આનેઞ્જસપ્પાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.