૫. સુનક્ખત્તસુત્તવણ્ણના

૫૫. એવં મે સુતન્તિ સુનક્ખત્તસુત્તં. તત્થ અઞ્ઞાતિ અરહત્તં. બ્યાકતાતિ ખીણા જાતીતિઆદીહિ ચતૂહિ પદેહિ કથિતા. અધિમાનેનાતિ અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞિનો, અનધિગતે અધિગતસઞ્ઞિનો હુત્વા અધિગતં અમ્હેહીતિ માનેન બ્યાકરિંસુ.

૫૬. એવઞ્ચેત્થ સુનક્ખત્ત તથાગતસ્સ હોતીતિ સુનક્ખત્ત એત્થ એતેસં ભિક્ખૂનં પઞ્હબ્યાકરણે – ‘‘ઇદં ઠાનં એતેસં અવિભૂતં અન્ધકારં, તેનિમે અનધિગતે અધિગતસઞ્ઞિનો, હન્દ નેસં વિસોધેત્વા પાકટં કત્વા ધમ્મં દેસેમી’’તિ, એવઞ્ચ તથાગતસ્સ હોતિ. અથ ચ પનિધેકચ્ચે…પે… તસ્સપિ હોતિ અઞ્ઞથત્તન્તિ ભગવા પટિપન્નકાનં ધમ્મં દેસેતિ. યત્થ પન ઇચ્છાચારે ઠિતા એકચ્ચે મોઘપુરિસા હોન્તિ, તત્ર ભગવા પસ્સતિ – ‘‘ઇમે ઇમં પઞ્હં ઉગ્ગહેત્વા અજાનિત્વાવ જાનન્તા વિય અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞિનો હુત્વા ગામનિગમાદીસુ વિસેવમાના વિચરિસ્સન્તિ, તં નેસં ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ એવમસ્સાયં ઇચ્છાચારે ઠિતાનં કારણા પટિપન્નકાનમ્પિ અત્થાય ‘‘ધમ્મં દેસિસ્સામી’’તિ ઉપ્પન્નસ્સ ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથાભાવો હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

૫૮. લોકામિસાધિમુત્તોતિ વટ્ટામિસ-કામામિસ-લોકામિસભૂતેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અધિમુત્તો તન્નિન્નો તગ્ગરુકો તપ્પબ્ભારો. તપ્પતિરૂપીતિ કામગુણસભાગા. આનેઞ્જપટિસંયુત્તાયાતિ આનેઞ્જસમાપત્તિપટિસંયુત્તાય. સંસેય્યાતિ કથેય્ય. આનેઞ્જસંયોજનેન હિ ખો વિસંયુત્તોતિ આનેઞ્જસમાપત્તિસંયોજનેન વિસંસટ્ઠો. લોકામિસાધિમુત્તોતિ એવરૂપો હિ લૂખચીવરધરો મત્તિકાપત્તં આદાય અત્તનો સદિસેહિ કતિપયેહિ સદ્ધિં પચ્ચન્તજનપદં ગચ્છતિ, ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠકાલે મનુસ્સા દિસ્વા ‘‘મહાપંસુકુલિકા આગતા’’તિ યાગુભત્તાદીનિ સમ્પાદેત્વા સક્કચ્ચં દાનં દેન્તિ, ભત્તકિચ્ચે નિટ્ઠિતે અનુમોદનં સુત્વા – ‘‘સ્વેપિ, ભન્તે, ઇધેવ પિણ્ડાય પવિસથા’’તિ વદન્તિ. અલં ઉપાસકા, અજ્જાપિ વો બહૂનં દિન્નન્તિ. તેન હિ, ભન્તે, અન્તોવસ્સં ઇધ વસેય્યાથાતિ અધિવાસેત્વા વિહારમગ્ગં પુચ્છિત્વા વિહારં ગચ્છન્તિ. તત્થ સેનાસનં ગહેત્વા પત્તચીવરં પટિસામેન્તિ. સાયં એકો આવાસિકો તે ભિક્ખૂ પુચ્છતિ ‘‘કત્થ પિણ્ડાય ચરિત્થા’’તિ? અસુકગામેતિ. ભિક્ખાસમ્પન્નાતિ? આમ એવરૂપા નામ મનુસ્સાનં સદ્ધા હોતિ. ‘‘અજ્જેવ નુ ખો એતે એદિસા, નિચ્ચમ્પિ એદિસા’’તિ? સદ્ધા તે મનુસ્સા નિચ્ચમ્પિ એદિસા, તે નિસ્સાયેવ અયં વિહારો વડ્ઢતીતિ. તતો તે પંસુકુલિકા પુનપ્પુનં તેસં વણ્ણં કથેન્તિ, દિવસાવસેસં કથેત્વા રત્તિમ્પિ કથેન્તિ. એત્તાવતા ઇચ્છાચારે ઠિતસ્સ સીસં નિક્ખન્તં હોતિ ઉદરં ફાલિતં. એવં લોકામિસાધિમુત્તો વેદિતબ્બો.

૫૯. ઇદાનિ આનેઞ્જસમાપત્તિલાભિં અધિમાનિકં દસ્સેન્તો ઠાનં ખો પનેતન્તિઆદિમાહ. આનેઞ્જાધિમુત્તસ્સાતિ કિલેસસિઞ્ચનવિરહિતાસુ હેટ્ઠિમાસુ છસુ સમાપત્તીસુ અધિમુત્તસ્સ તન્નિન્નસ્સ તગ્ગરુનો તપ્પબ્ભારસ્સ. સે પવુત્તેતિ તં પવુત્તં. છ સમાપત્તિલાભિનો હિ અધિમાનિકસ્સ પઞ્ચકામગુણામિસબન્ધના પતિતપણ્ડુપલાસો વિય ઉપટ્ઠાતિ. તેનેતં વુત્તં.

૬૦. ઇદાનિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ લાભિનો અધિમાનિકસ્સ નિઘંસં દસ્સેતું ઠાનં ખો પનાતિઆદિમાહ. તત્થ દ્વેધા ભિન્નાતિ મજ્ઝે ભિન્ના. અપ્પટિસન્ધિકાતિ ખુદ્દકા મુટ્ઠિપાસાણમત્તા જતુના વા સિલેસેન વા અલ્લીયાપેત્વા પટિસન્ધાતું સક્કા. મહન્તં પન કુટાગારપ્પમાણં સન્ધાયેતં વુત્તં. સે ભિન્નેતિ તં ભિન્નં. ઉપરિ સમાપત્તિલાભિનો હિ હેટ્ઠાસમાપત્તિ દ્વેધાભિન્ના સેલા વિય હોતિ, તં સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતિ. તેનેતં વુત્તં.

૬૧. ઇદાનિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનલાભિનો અધિમાનિકસ્સ ચ નિઘંસં દસ્સેન્તો ઠાનં ખો પનાતિઆદિમાહ. તત્થ સે વન્તેતિ તં વન્તં. અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો હિ હેટ્ઠાસમાપત્તિયો વન્તસદિસા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, પુન સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતિ. તેનેતં વુત્તં.

૬૨. ઇદાનિ ખીણાસવસ્સ નિઘંસં દસ્સેન્તો ઠાનં ખો પનાતિઆદિમાહ. તત્થ સે ઉચ્છિન્નમૂલેતિ સો ઉચ્છિન્નમૂલો. ઉપરિ સમાપત્તિલાભિનો હિ હેટ્ઠાસમાપત્તિ મૂલચ્છિન્નતાલો વિય ઉપટ્ઠાતિ, તં સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતિ. તેનેતં વુત્તં.

૬૩. ઠાનં ખો પનાતિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. હેટ્ઠા હિ સમાપત્તિલાભિનો અધિમાનિકસ્સપિ ખીણાસવસ્સપિ નિઘંસો કથિતો, સુક્ખવિપસ્સકસ્સ પન અધિમાનિકસ્સપિ ખીણાસવસ્સપિ ન કથિતો. તેસં દ્વિન્નમ્પિ નિઘંસં દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ. તં પન પટિક્ખિત્તં. સમાપત્તિલાભિનો હિ અધિમાનિકસ્સ નિઘંસે કથિતે સુક્ખવિપસ્સકસ્સપિ અધિમાનિકસ્સ કથિતોવ હોતિ, સમાપત્તિલાભિનો ચ ખીણાસવસ્સ કથિતે સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવસ્સ કથિતોવ હોતિ. એતેસં પન દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં સપ્પાયાસપ્પાયં કથેતું ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્થ સિયા – પુથુજ્જનસ્સ તાવ આરમ્મણં અસપ્પાયં હોતુ, ખીણાસવસ્સ કથં અસપ્પાયન્તિ. યદગ્ગેન પુથુજ્જનસ્સ અસપ્પાયં, તદગ્ગેન ખીણાસવસ્સાપિ અસપ્પાયમેવ. વિસં નામ જાનિત્વા ખાદિતમ્પિ અજાનિત્વા ખાદિતમ્પિ વિસમેવ. ન હિ ખીણાસવેનપિ ‘‘અહં ખીણાસવો’’તિ અસંવુતેન ભવિતબ્બં. ખીણાસવેનપિ યુત્તપયુત્તેનેવ ભવિતું વટ્ટતિ.

૬૪. તત્થ સમણેનાતિ બુદ્ધસમણેન. છન્દરાગબ્યાપાદેનાતિ સો અવિજ્જાસઙ્ખાતો વિસદોસો છન્દરાગેન ચ બ્યાપાદેન ચ રુપ્પતિ કુપ્પતિ. અસપ્પાયાનીતિ અવડ્ઢિકરાનિ આરમ્મણાનિ. અનુદ્ધંસેય્યાતિ સોસેય્ય મિલાપેય્ય. સઉપાદિસેસન્તિ સગહણસેસં, ઉપાદિતબ્બં ગણ્હિતબ્બં ઇધ ઉપાદીતિ વુત્તં. અનલઞ્ચ તે અન્તરાયાયાતિ જીવિતન્તરાયં તે કાતું અસમત્થં. રજોસૂકન્તિ રજો ચ વીહિસુકાદિ ચ સૂકં. અસુ ચ વિસદોસોતિ સો ચ વિસદોસો. તદુભયેનાતિ યા સા અસપ્પાયકિરિયા ચ યો વિસદોસો ચ, તેન ઉભયેન. પુથુત્તન્તિ મહન્તભાવં.

એવમેવ ખોતિ એત્થ સઉપાદાનસલ્લુદ્ધારો વિય અપ્પહીનો અવિજ્જાવિસદોસો દટ્ઠબ્બો, અસપ્પાયકિરિયાય ઠિતભાવો વિય છસુ દ્વારેસુ અસંવુતકાલો, તદુભયેન વણે પુથુત્તં ગતે મરણં વિય સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તનં, મરણમત્તં દુક્ખં વિય અઞ્ઞતરાય ગરુકાય સંકિલિટ્ઠાય આપત્તિયા આપજ્જનં દટ્ઠબ્બં. સુક્કપક્ખેપિ ઇમિનાવ નયેન ઓપમ્મસંસન્દનં વેદિતબ્બં.

૬૫. સતિયાયેતં અધિવચનન્તિ એત્થ સતિ પઞ્ઞાગતિકા. લોકિકાય પઞ્ઞાય લોકિકા હોતિ, લોકુત્તરાય લોકુત્તરા. અરિયાયેતં પઞ્ઞાયાતિ પરિસુદ્ધાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય.

ઇદાનિ ખીણાસવસ્સ બલં દસ્સેન્તો સો વતાતિઆદિમાહ. તત્થ સંવુતકારીતિ પિહિતકારી. ઇતિ વિદિત્વા નિરુપધીતિ એવં જાનિત્વા કિલેસુપધિપહાના નિરુપધિ હોતિ, નિરુપાદાનોતિ અત્થો. ઉપધિસઙ્ખયે વિમુત્તોતિ ઉપધીનં સઙ્ખયભૂતે નિબ્બાને આરમ્મણતો વિમુત્તો. ઉપધિસ્મિન્તિ કામુપધિસ્મિં. કાયં ઉપસંહરિસ્સતીતિ કાયં અલ્લીયાપેસ્સતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – તણ્હક્ખયે નિબ્બાને આરમ્મણતો વિમુત્તો ખીણાસવો પઞ્ચ કામગુણે સેવિતું, કાયં વા ઉપસંહરિસ્સતિ ચિત્તં વા ઉપ્પાદેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સુનક્ખત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.