૨. પઞ્ચત્તયસુત્તવણ્ણના

૨૧. એવં મે સુતન્તિ પઞ્ચત્તયસુત્તં. તત્થ એકેતિ એકચ્ચે. સમણબ્રાહ્મણાતિ પરિબ્બજુપગતભાવેન સમણા જાતિયા બ્રાહ્મણા, લોકેન વા સમણાતિ ચ બ્રાહ્મણાતિ ચ એવં સમ્મતા. અપરન્તં કપ્પેત્વા વિકપ્પેત્વા ગણ્હન્તીતિ અપરન્તકપ્પિકા. અપરન્તકપ્પો વા એતેસં અત્થીતિપિ અપરન્તકપ્પિકા. એત્થ ચ અન્તોતિ ‘‘સક્કાયો ખો, આવુસો, એકો અન્તો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૬.૬૧) વિય ઇધ કોટ્ઠાસો અધિપ્પેતો. કપ્પોતિ તણ્હાદિટ્ઠિયો. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘કપ્પોતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કપ્પા તણ્હાકપ્પો ચ દિટ્ઠિકપ્પો ચા’’તિ. તસ્મા તણ્હાદિટ્ઠિવસેન અનાગતં ખન્ધકોટ્ઠાસં કપ્પેત્વા ઠિતાતિ અપરન્તકપ્પિકાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તેસં એવં અપરન્તં કપ્પેત્વા ઠિતાનં પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનવસેન અપરન્તમેવ અનુગતા દિટ્ઠીતિ અપરન્તાનુદિટ્ઠિનો. તે એવંદિટ્ઠિનો તં અપરન્તં આરબ્ભ આગમ્મ પટિચ્ચ અઞ્ઞમ્પિ જનં દિટ્ઠિગતિકં કરોન્તા અનેકવિહિતાનિ અધિવુત્તિપદાનિ અભિવદન્તિ. અનેકવિહિતાનીતિ અનેકવિધાનિ. અધિવુત્તિપદાનીતિ અધિવચનપદાનિ. અથ વા ભૂતમત્થં અધિભવિત્વા યથાસભાવતો અગ્ગહેત્વા વત્તનતો અધિવુત્તિયોતિ દિટ્ઠિયો વુચ્ચન્તિ, અધિવુત્તીનં પદાનિ અધિવુત્તિપદાનિ, દિટ્ઠિદીપકાનિ વચનાનીતિ અત્થો.

સઞ્ઞીતિ સઞ્ઞાસમઙ્ગી. અરોગોતિ નિચ્ચો. ઇત્થેકેતિ ઇત્થં એકે, એવમેકેતિ અત્થો. ઇમિના સોળસ સઞ્ઞીવાદા કથિતા, અસઞ્ઞીતિ ઇમિના અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા, નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ ઇમિના અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા, સતો વા પન સત્તસ્સાતિ ઇમિના સત્ત ઉચ્છેદવાદા. તત્થ સતોતિ વિજ્જમાનસ્સ. ઉચ્છેદન્તિ ઉપચ્છેદં. વિનાસન્તિ અદસ્સનં. વિભવન્તિ ભવવિગમં. સબ્બાનેતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવ. દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં વાતિ ઇમિના પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદા કથિતા. તત્થ દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખધમ્મો વુચ્ચતિ, તત્થ તત્થ પટિલદ્ધઅત્તભાવસ્સેતં અધિવચનં. દિટ્ઠધમ્મે નિબ્બાનં દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં, ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે દુક્ખવૂપસમન્તિ અત્થો. સન્તં વાતિ સઞ્ઞીતિઆદિવસેન તીહાકારેહિ સન્તં. તીણિ હોન્તીતિ સઞ્ઞી અત્તાતિઆદીનિ સન્તઅત્તવસેન એકં, ઇતરાનિ દ્વેતિ એવં તીણિ.

૨૨. રૂપિં વાતિ કરજરૂપેન વા કસિણરૂપેન વા રૂપિં. તત્થ લાભી કસિણરૂપં અત્તાતિ ગણ્હાતિ, તક્કી ઉભોપિ રૂપાનિ ગણ્હાતિયેવ. અરૂપિન્તિ અરૂપસમાપત્તિનિમિત્તં વા, ઠપેત્વા સઞ્ઞાક્ખન્ધં સેસઅરૂપધમ્મે વા અત્તાતિ પઞ્ઞપેન્તા લાભિનોપિ તક્કિકાપિ એવં પઞ્ઞપેન્તિ. તતિયદિટ્ઠિ પન મિસ્સકગાહવસેન પવત્તા, ચતુત્થા તક્કગાહેનેવ. દુતિયચતુક્કે પઠમદિટ્ઠિ સમાપન્નકવારેન કથિતા, દુતિયદિટ્ઠિ અસમાપન્નકવારેન, તતિયદિટ્ઠિ સુપ્પમત્તેન વા સરાવમત્તેન વા કસિણપરિકમ્મવસેન, ચતુત્થદિટ્ઠિ વિપુલકસિણવસેન કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

એતં વા પનેકેસં ઉપાતિવત્તતન્તિ સઞ્ઞીતિપદેન સઙ્ખેપતો વુત્તં સઞ્ઞાસત્તકં અતિક્કન્તાનન્તિ અત્થો. અપરે અટ્ઠકન્તિ વદન્તિ. તદુભયં પરતો આવિભવિસ્સતિ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – કેચિ હિ એતા સત્ત વા અટ્ઠ વા સઞ્ઞા સમતિક્કમિતું સક્કોન્તિ, કેચિ પન ન સક્કોન્તિ. તત્થ યે સક્કોન્તિ, તેવ ગહિતા. તેસં પન એકેસં ઉપાતિવત્તતં અતિક્કમિતું સક્કોન્તાનં યથાપિ નામ ગઙ્ગં ઉત્તિણ્ણેસુ મનુસ્સેસુ એકો દીઘવાપિં ગન્ત્વા તિટ્ઠેય્ય, એકો તતો પરં મહાગામં; એવમેવ એકે વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં અપ્પમાણં આનેઞ્જન્તિ વત્વા તિટ્ઠન્તિ, એકે આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. તત્થ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં તાવ દસ્સેતું વિઞ્ઞાણકસિણમેકેતિ વુત્તં. પરતો ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનમેકે’’તિ વક્ખતિ. તયિદન્તિ તં ઇદં દિટ્ઠિગતઞ્ચ દિટ્ઠિપચ્ચયઞ્ચ દિટ્ઠારમ્મણઞ્ચ. તથાગતો અભિજાનાતીતિ. ઇમિના પચ્ચયેન ઇદં નામ દસ્સનં ગહિતન્તિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનાતિ.

ઇદાનિ તદેવ વિત્થારેન્તો યે ખો તે ભોન્તોતિઆદિમાહ. યા વા પન એતાસં સઞ્ઞાનન્તિ યા વા પન એતાસં ‘‘યદિ રૂપસઞ્ઞાન’’ન્તિ એવં વુત્તસઞ્ઞાનં. પરિસુદ્ધાતિ નિરુપક્કિલેસા. પરમાતિ ઉત્તમા. અગ્ગાતિ સેટ્ઠા. અનુત્તરિયા અક્ખાયતીતિ અસદિસા કથીયતિ. યદિ રૂપસઞ્ઞાનન્તિ ઇમિના ચતસ્સો રૂપાવચરસઞ્ઞા કથિતા. યદિ અરૂપસઞ્ઞાનન્તિ ઇમિના આકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞા. ઇતરેહિ પન દ્વીહિ પદેહિ સમાપન્નકવારો ચ અસમાપન્નકવારો ચ કથિતોતિ એવમેતા કોટ્ઠાસતો અટ્ઠ, અત્થતો પન સત્ત સઞ્ઞા હોન્તિ. સમાપન્નકવારો હિ પુરિમાહિ છહિસઙ્ગહિતોયેવ. તયિદં સઙ્ખતન્તિ તં ઇદં સબ્બમ્પિ સઞ્ઞાગતં સદ્ધિં દિટ્ઠિગતેન સઙ્ખતં પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતં. ઓળારિકન્તિ સઙ્ખતત્તાવ ઓળારિકં. અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધોતિ એતેસં પન સઙ્ખતન્તિ વુત્તાનં સઙ્ખારાનં નિરોધસઙ્ખાતં નિબ્બાનં નામ અત્થિ. અત્થેતન્તિ ઇતિ વિદિત્વાતિ તં ખો પન નિબ્બાનં ‘‘અત્થિ એત’’ન્તિ એવં જાનિત્વા. તસ્સ નિસ્સરણદસ્સાવીતિ તસ્સ સઙ્ખતસ્સ નિસ્સરણદસ્સી નિબ્બાનદસ્સી. તથાગતો તદુપાતિવત્તોતિ તં સઙ્ખતં અતિક્કન્તો સમતિક્કન્તોતિ અત્થો.

૨૩. તત્રાતિ તેસુ અટ્ઠસુ અસઞ્ઞીવાદેસુ. રૂપિં વાતિઆદીનિ સઞ્ઞીવાદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. અયઞ્ચ યસ્મા અસઞ્ઞીવાદો, તસ્મા ઇધ દુતિયચતુક્કં ન વુત્તં. પટિક્કોસન્તીતિ પટિબાહન્તિ પટિસેધેન્તિ. સઞ્ઞા રોગોતિઆદીસુ આબાધટ્ઠેન રોગો, સદોસટ્ઠેન ગણ્ડો, અનુપવિટ્ઠટ્ઠેન સલ્લં. આગતિં વા ગતિં વાતિઆદીસુ પટિસન્ધિવસેન આગતિં, ચુતિવસેન ગતિં, ચવનવસેન ચુતિં, ઉપપજ્જનવસેન ઉપપત્તિં, પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જિત્વા અપરાપરં વડ્ઢનવસેન વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં. કામઞ્ચ ચતુવોકારભવે રૂપં વિનાપિ વિઞ્ઞાણસ્સ પવત્તિ અત્થિ, સેસે પન તયો ખન્ધે વિના નત્થિ. અયં પન પઞ્હો પઞ્ચવોકારભવવસેન કથિતો. પઞ્ચવોકારે હિ એત્તકે ખન્ધે વિના વિઞ્ઞાણસ્સ પવત્તિ નામ નત્થિ. વિતણ્ડવાદી પનેત્થ ‘‘અઞ્ઞત્ર રૂપાતિઆદિવચનતો અરૂપભવેપિ રૂપં, અસઞ્ઞાભવે ચ વિઞ્ઞાણં અત્થિ, તથા નિરોધસમાપન્નસ્સા’’તિ વદતિ. સો વત્તબ્બો – બ્યઞ્જનચ્છાયાય ચે અત્થં પટિબાહસિ, આગતિં વાતિઆદિવચનતો તં વિઞ્ઞાણં પક્ખિદ્વિપદચતુપ્પદા વિય ઉપ્પતિત્વાપિ ગચ્છતિ, પદસાપિ ગચ્છતિ, ગોવિસાણવલ્લિઆદીનિ વિય ચ વડ્ઢતીતિ આપજ્જતિ. યે ચ ભગવતા અનેકસતેસુ સુત્તેસુ તયો ભવા વુત્તા, તે અરૂપભવસ્સ અભાવા દ્વેવ આપજ્જન્તિ. તસ્મા મા એવં અવચ, યથા વુત્તમત્થં ધારેહીતિ.

૨૪. તત્રાતિ અટ્ઠસુ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદેસુ ભુમ્મં. ઇધાપિ રૂપિં વાતિઆદીનિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. અસઞ્ઞા સમ્મોહોતિ નિસ્સઞ્ઞભાવો નામેસ સમ્મોહટ્ઠાનં. યો હિ કિઞ્ચિ ન જાનાતિ, તં અસઞ્ઞી એસોતિ વદન્તિ. દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બસઙ્ખારમત્તેનાતિ દિટ્ઠવિઞ્ઞાતબ્બમત્તેન સુતવિઞ્ઞાતબ્બમત્તેન મુતવિઞ્ઞાતબ્બમત્તેન. એત્થ ચ વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાતબ્બં, દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બમત્તેન પઞ્ચદ્વારિકસઞ્ઞાપવત્તિમત્તેનાતિ અયઞ્હિ એત્થ અત્થો. સઙ્ખારમત્તેનાતિ ઓળારિકસઙ્ખારપવત્તિમત્તેનાતિ અત્થો. એતસ્સ આયતનસ્સાતિ એતસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ. ઉપસમ્પદન્તિ પટિલાભં. બ્યસનં હેતન્તિ વિનાસો હેસ, વુટ્ઠાનં હેતન્તિ અત્થો. પઞ્ચદ્વારિકસઞ્ઞાપવત્તઞ્હિ ઓળારિકસઙ્ખારપવત્તં વા અપ્પવત્તં કત્વા તં સમાપજ્જિતબ્બં. તસ્સ પન પવત્તેન તતો વુટ્ઠાનં હોતીતિ દસ્સેતિ. સઙ્ખારસમાપત્તિપત્તબ્બમક્ખાયતીતિ ઓળારિકસઙ્ખારપવત્તિયા પત્તબ્બન્તિ ન અક્ખાયતિ. સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિપત્તબ્બન્તિ સઙ્ખારાનંયેવ અવસેસા ભાવનાવસેન સબ્બસુખુમભાવં પત્તા સઙ્ખારા, તેસં પવત્તિયા એતં પત્તબ્બન્તિ અત્થો. એવરૂપેસુ હિ સઙ્ખારેસુ પવત્તેસુ એતં પત્તબ્બં નામ હોતિ. તયિદન્તિ તં ઇદં એતં સુખુમમ્પિ સમાનં સઙ્ખતં સઙ્ખતત્તા ચ ઓળારિકં.

૨૫. તત્રાતિ સત્તસુ ઉચ્છેદવાદેસુ ભુમ્મં. ઉદ્ધં સરન્તિ ઉદ્ધં વુચ્ચતિ અનાગતસંસારવાદો, અનાગતં સંસારવાદં સરન્તીતિ અત્થો. આસત્તિંયેવ અભિવદન્તિ લગ્ગનકંયેવ વદન્તિ. ‘‘આસત્ત’’ન્તિપિ પાઠો, તણ્હંયેવ વદન્તીતિ અત્થો. ઇતિ પેચ્ચ ભવિસ્સામાતિ એવં પેચ્ચ ભવિસ્સામ. ખત્તિયા ભવિસ્સામ, બ્રાહ્મણા ભવિસ્સામાતિ એવમેત્થ નયો નેતબ્બો. વાણિજૂપમા મઞ્ઞેતિ વાણિજૂપમા વિય વાણિજપટિભાગા વાણિજસદિસા મય્હં ઉપટ્ઠહન્તિ. સક્કાયભયાતિ સક્કાયસ્સ ભયા. તે હિ યથેવ ‘‘ચત્તારો ખો, મહારાજ, અભયસ્સ ભાયન્તિ. કતમે ચત્તારો? ગણ્ડુપ્પાદો ખો, મહારાજ, ભયા પથવિં ન ખાદતિ ‘મા પથવી ખિયી’તિ, કોન્તો ખો, મહારાજ, એકપાદેન તિટ્ઠતિ ‘મા પથવી ઓસીદી’તિ, કિકી ખો, મહારાજ, ઉત્તાના સેતિ ‘મા અમ્ભા ઉન્દ્રિયી’તિ, બ્રાહ્મણધમ્મિકો ખો, મહારાજ, બ્રહ્મચરિયં ન ચરતિ ‘મા લોકો ઉચ્છિજ્જી’તિ ઇમે ચત્તારો અભયસ્સ ભાયન્તિ, એવં સક્કાયસ્સ ભાયન્તિ’’. સક્કાયપરિજેગુચ્છાતિ તમેવ તેભૂમકસઙ્ખાતં સક્કાયં પરિજિગુચ્છમાના. સા ગદ્દુલબદ્ધોતિ દણ્ડકે રજ્જું પવેસેત્વા બદ્ધસુનખો. એવમેવિમેતિ એત્થ દળ્હત્થમ્ભો વિય ખીલો વિય ચ તેભૂમકધમ્મસઙ્ખાતો સક્કાયો દટ્ઠબ્બો, સા વિય દિટ્ઠિગતિકો, દણ્ડકો વિય દિટ્ઠિ, રજ્જુ વિય તણ્હા, ગદ્દુલેન બન્ધિત્વા થમ્ભે વા ખીલે વા ઉપનિબદ્ધસુનખસ્સ અત્તનો ધમ્મતાય છિન્દિત્વા ગન્તું અસમત્થસ્સ અનુપરિધાવનં વિય દિટ્ઠિગતિકસ્સ દિટ્ઠિદણ્ડકે પવેસિતાય તણ્હારજ્જુયા બન્ધિત્વા સક્કાયે ઉપનિબદ્ધસ્સ અનુપરિધાવનં વેદિતબ્બં.

૨૬. ઇમાનેવ પઞ્ચાયતનાનીતિ ઇમાનેવ પઞ્ચ કારણાનિ. ઇતિ માતિકં ઠપેન્તેનપિ પઞ્ચેવ ઠપિતાનિ, નિગમેન્તેનપિ પઞ્ચેવ નિગમિતાનિ, ભાજેન્તેન પન ચત્તારિ ભાજિતાનિ. દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં કુહિં પવિટ્ઠન્તિ. એકત્તનાનત્તવસેન દ્વીસુ પદેસુ પવિટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં.

૨૭. એવઞ્ચ ચતુચત્તાલીસ અપરન્તકપ્પિકે દસ્સેત્વા ઇદાનિ અટ્ઠારસ પુબ્બન્તકપ્પિકે દસ્સેતું સન્તિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અતીતકોટ્ઠાસસઙ્ખાતં પુબ્બન્તં કપ્પેત્વા વિકપ્પેત્વા ગણ્હન્તીતિ પુબ્બન્તકપ્પિકા. પુબ્બન્તકપ્પો વા એતેસં અત્થીતિ પુબ્બન્તકપ્પિકા. એવં સેસમ્પિ પુબ્બે વુત્તપ્પકારં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચાતિ રૂપાદીસુ અઞ્ઞતરં અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ ગહેત્વા સસ્સતો અમરો નિચ્ચો ધુવોતિ અભિવદન્તિ. યથાહ ‘‘રૂપં અત્તા ચેવ લોકો ચ સસ્સતો ચાતિ અત્તાનઞ્ચ લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેન્તી’’તિ વિત્થારો. અસસ્સતાદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ પઠમવાદેન ચત્તારો સસ્સતવાદા વુત્તા, દુતિયવાદેન સત્ત ઉચ્છેદવાદા.

નનુ ચેતે હેટ્ઠા આગતા, ઇધ કસ્મા પુન ગહિતાતિ. હેટ્ઠા તત્થ તત્થ મતો તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જતીતિ દસ્સનત્થં આગતા. ઇધ પન પુબ્બેનિવાસલાભી દિટ્ઠિગતિકો અતીતં પસ્સતિ, ન અનાગતં, તસ્સ એવં હોતિ ‘‘પુબ્બન્તતો આગતો અત્તા ઇધેવ ઉચ્છિજ્જતિ, ઇતો પરં ન ગચ્છતી’’તિ ઇમસ્સત્થસ્સ દસ્સનત્થં ગહિતા. તતિયવાદેન ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતવાદા વુત્તા, ચતુત્થવાદેન ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા વુત્તા. અન્તવાતિ સપરિયન્તો પરિચ્છિન્નો પરિવટુમો. અવડ્ઢિતકસિણસ્સ તં કસિણં અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ ગહેત્વા એવં હોતિ. દુતિયવાદો વડ્ઢિતકસિણસ્સ વસેન વુત્તો, તતિયવાદો તિરિયં વડ્ઢેત્વા ઉદ્ધમધો અવડ્ઢિતકસિણસ્સ, ચતુત્થવાદો તક્કિવસેન વુત્તો. અનન્તરચતુક્કં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

એકન્તસુખીતિ નિરન્તરસુખી. અયં દિટ્ઠિ લાભીજાતિસ્સરતક્કીનં વસેન ઉપ્પજ્જતિ. લાભિનો હિ પુબ્બેનિવાસઞાણેન ખત્તિયાદિકુલે એકન્તસુખમેવ અત્તનો જાતિં અનુસ્સરન્તસ્સ એવં દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. તથા જાતિસ્સરસ્સ પચ્ચુપ્પન્નં સુખમનુભવતો અતીતાસુ સત્તસુ જાતીસુ તાદિસમેવ અત્તભાવં અનુસ્સરન્તસ્સ. તક્કિસ્સ પન ઇધ સુખસમઙ્ગિનો ‘‘અતીતેપાહં એવમેવ અહોસિ’’ન્તિ તક્કેનેવ ઉપ્પજ્જતિ.

એકન્તદુક્ખીતિ અયં દિટ્ઠિ લાભિનો નુપ્પજ્જતિ. સો હિ એકન્તેનેવ ઇધ ઝાનસુખેન સુખી હોતિ. ઇધ દુક્ખેન ફુટ્ઠસ્સ પન જાતિસ્સરસ્સ તક્કિસ્સેવ ચ સા ઉપ્પજ્જતિ. તતિયા ઇધ વોકિણ્ણસુખદુક્ખાનં સબ્બેસમ્પિ તેસં ઉપ્પજ્જતિ, તથા ચતુત્થા દિટ્ઠિ. લાભિનો હિ ઇદાનિ ચતુત્થજ્ઝાનવસેન અદુક્ખમસુખસ્સ, પુબ્બે ચતુત્થજ્ઝાનિકમેવ બ્રહ્મલોકં અનુસ્સરન્તસ્સ. જાતિસ્સરસ્સાપિ પચ્ચુપ્પન્ને મજ્ઝત્તસ્સ, અનુસ્સરન્તસ્સાપિ મજ્ઝત્તભૂતટ્ઠાનમેવ અનુસ્સરન્તસ્સ, તક્કિનોપિ પચ્ચુપ્પન્ને મજ્ઝત્તસ્સ, અતીતેપિ એવં ભવિસ્સતીતિ તક્કેનેવ ગણ્હન્તસ્સ એસા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. એત્તાવતા ચત્તારો સસ્સતવાદા, ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતિકા, ચત્તારો અન્તાનન્તિકા, ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા, દ્વે અધિચ્ચ-સમુપ્પન્નિકાતિ અટ્ઠારસપિ પુબ્બન્તકપ્પિકા કથિતા હોન્તિ.

૨૮. ઇદાનિ દિટ્ઠુદ્ધારં ઉદ્ધરન્તો તત્ર, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ પચ્ચત્તંયેવ ઞાણન્તિ પચ્ચક્ખઞાણં. પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. પરિયોદાતન્તિ પભસ્સરં. સબ્બપદેહિ વિપસ્સનાઞાણંયેવ કથિતં. સદ્ધાદયો હિ પઞ્ચ ધમ્મા બાહિરસમયસ્મિમ્પિ હોન્તિ, વિપસ્સનાઞાણં સાસનસ્મિંયેવ. તત્થ ઞાણભાગમત્તમેવ પરિયોદપેન્તીતિ મયમિદં જાનામાતિ એવં તત્થ ઞાણકોટ્ઠાસં ઓતારેન્તિયેવ. ઉપાદાનમક્ખાયતીતિ ન તં ઞાણં, મિચ્છાદસ્સનં નામેતં, તસ્મા તદપિ તેસં ભવન્તાનં દિટ્ઠુપાદાનં અક્ખાયતીતિ અત્થો. અથાપિ તં જાનનમત્તલક્ખણત્તા ઞાણભાગમત્તમેવ, તથાપિ તસ્સ દસ્સનસ્સ અનુપાતિવત્તનતો ઉપાદાનપચ્ચયતો ચ ઉપાદાનમેવ. તદુપાતિવત્તોતિ તં દિટ્ઠિં અતિક્કન્તો. એત્તાવતા ચત્તારો સસ્સતવાદા, ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતિકા, ચત્તારો અન્તાનન્તિકા, ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા, દ્વે અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા, સોળસ સઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા, સત્ત ઉચ્છેદવાદા, પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ બ્રહ્મજાલે આગતા દ્વાસટ્ઠિપિ દિટ્ઠિયો કથિતા હોન્તિ. બ્રહ્મજાલે પન કથિતે ઇદં સુત્તં અકથિતમેવ હોતિ. કસ્મા? ઇધ તતો અતિરેકાય સક્કાયદિટ્ઠિયા આગતત્તા. ઇમસ્મિં પન કથિતે બ્રહ્મજાલં કથિતમેવ હોતિ.

૩૦. ઇદાનિ ઇમા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો ઉપ્પજ્જમાના સક્કાયદિટ્ઠિપમુખેનેવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ દસ્સેતું ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચોતિઆદિમાહ. તત્થ પટિનિસ્સગ્ગાતિ પરિચ્ચાગેન. કામસંયોજનાનં અનધિટ્ઠાનાતિ પઞ્ચકામગુણતણ્હાનં નિસ્સટ્ઠત્તા. પવિવેકં પીતિન્તિ સપ્પીતિકજ્ઝાનદ્વયપીતિં. નિરુજ્ઝતીતિ ઝાનનિરોધેન નિરુજ્ઝતિ. સમાપત્તિતો પન વુટ્ઠિતસ્સ નિરુદ્ધા નામ હોતિ. યથેવ હિ ‘‘અદુક્ખમસુખાય વેદનાય નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ નિરામિસં સુખં, નિરામિસસુખસ્સ નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના’’તિ એત્થ ન અયમત્થો હોતિ – ચતુત્થજ્ઝાનનિરોધા તતિયજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ. અયં પનેત્થ અત્થો – ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠાય તતિયં ઝાનં સમાપજ્જતિ, તતિયજ્ઝાના વુટ્ઠાય ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જતીતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સન્તિ હીનજ્ઝાનપરિયાદાનકદોમનસ્સં. સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતચિત્તસ્સ પન કમ્મનીયભાવો કથિતો.

પવિવેકા પીતીતિ સા એવ ઝાનદ્વયપીતિ. યં છાયા જહતીતિ યં ઠાનં છાયા જહતિ. કિં વુત્તં હોતિ? યસ્મિં ઠાને છાયા અત્થિ, તસ્મિં આતપો નત્થિ. યસ્મિં આતપો અત્થિ, તસ્મિં છાયા નત્થીતિ.

૩૧. નિરામિસં સુખન્તિ તતિયજ્ઝાનસુખં.

૩૨. અદુક્ખમસુખન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનવેદનં.

૩૩. અનુપાદાનોહમસ્મીતિ નિગ્ગહણો અહમસ્મિ. નિબ્બાનસપ્પાયન્તિ નિબ્બાનસ્સ સપ્પાયં ઉપકારભૂતં. નનુ ચ મગ્ગદસ્સનં નામ સબ્બત્થ નિકન્તિયા સુક્ખાપિતાય ઉપ્પજ્જતિ, કથમેતં નિબ્બાનસ્સ ઉપકારપટિપદા નામ જાતન્તિ, સબ્બત્થ અનુપાદિયનવસેન અગ્ગણ્હનવસેન ઉપકારપટિપદા નામ જાતં. અભિવદતીતિ અભિમાનેન ઉપવદતિ. પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિન્તિ અટ્ઠારસવિધમ્પિ પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિં. અપરન્તાનુદિટ્ઠિન્તિ ચતુચત્તારીસવિધમ્પિ અપરન્તાનુદિટ્ઠિં. ઉપાદાનમક્ખાયતીતિ અહમસ્મીતિ ગહણસ્સ સક્કાયદિટ્ઠિપરિયાપન્નત્તા દિટ્ઠુપાદાનં અક્ખાયતિ.

સન્તિવરપદન્તિ વૂપસન્તકિલેસત્તા સન્તં ઉત્તમપદં. છન્નં ફસ્સાયતનાનન્તિ ભગવતા ‘‘યત્થ ચક્ખુ ચ નિરુજ્ઝતિ રૂપસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ સો આયતનો વેદિતબ્બો’’તિ એત્થ દ્વિન્નં આયતનાનં પટિક્ખેપેન નિબ્બાનં દસ્સિતં.

‘‘યત્થ આપો ચ પથવી, તેજો વાયો ન ગાધતિ;

અતો સરા નિવત્તન્તિ, એત્થ વટ્ટં ન વત્તતિ;

એત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, અસેસં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૭) –

એત્થ પન સઙ્ખારપટિક્ખેપેન નિબ્બાનં દસ્સિતં.

‘‘કત્થ આપો ચ પથવી, તેજો વાયો ન ગાધતિ;

કત્થ દીઘઞ્ચ રસ્સઞ્ચ, અણું થૂલં સુભાસુભં;

કત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, અસેસં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ. (દી. નિ. ૧.૪૯૮);

તત્ર વેય્યાકરણં ભવતિ –

‘‘વિઞ્ઞાણં અનિદસ્સનં, અનન્તં સબ્બતો પભ’’ન્તિ –

એત્થ સઙ્ખારપટિક્ખેપેન નિબ્બાનં દસ્સિતં. ઇમસ્મિં પન સુત્તે છઆયતનપટિક્ખેપેન દસ્સિતં. અઞ્ઞત્થ ચ અનુપાદાવિમોક્ખોતિ નિબ્બાનમેવ દસ્સિતં, ઇધ પન અરહત્તફલસમાપત્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

પઞ્ચત્તયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.