૫. ચઙ્કીસુત્તવણ્ણના

૪૨૨. એવં મે સુતન્તિ ચઙ્કીસુત્તં. તત્થ દેવવને સાલવનેતિ તસ્મિં કિર દેવતાનં બલિકમ્મં કરીયતિ, તેન તં દેવવનન્તિપિ સાલવનન્તિપિ વુચ્ચતિ. ઓપાસાદં અજ્ઝાવસતીતિ ઓપાસાદનામકે બ્રાહ્મણગામે વસતિ, અભિભવિત્વા વા આવસતિ, તસ્સ સામી હુત્વા યાય મરિયાદાય તત્થ વસિતબ્બં, તાય મરિયાદાય વસતિ. ઉપસગ્ગવસેન પનેત્થ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં વેદિતબ્બં, તથસ્સ અનુપ્પયોગત્તાવ સેસપદેસુ. તત્થ લક્ખણં સદ્દસત્થતો પરિયેસિતબ્બં. સત્તુસ્સદન્તિ સત્તેહિ ઉસ્સદં ઉસ્સન્નં, બહુજનં આકિણ્ણમનુસ્સં પોસાવનિયહત્થિઅસ્સમોરમિગાદિઅનેકસત્તસમાકિણ્ણઞ્ચાતિ અત્થો. યસ્મા પન સો ગામો બહિ આવિજ્ઝિત્વા જાતેન હત્થિઅસ્સાદીનં ઘાસતિણેન ચેવ ગેહચ્છદનતિણેન ચ સમ્પન્નો, તથા દારુકટ્ઠેહિ ચેવ ગેહસમ્ભારકટ્ઠેહિ ચ, યસ્મા ચસ્સ અબ્ભન્તરે વટ્ટચતુરસ્સાદિસણ્ઠાના બહૂ પોક્ખરણિયો, જલજકુસુમવિચિત્તાનિ ચ બહિ અનેકાનિ તળાકાનિ વા ઉદકસ્સ નિચ્ચભરિતાનેવ હોન્તિ, તસ્મા સતિણકટ્ઠોદકન્તિ વુત્તં.

સહ ધઞ્ઞેન સધઞ્ઞં, પુબ્બણ્ણાપરણ્ણાદિભેદં બહુધઞ્ઞસન્નિચયન્તિ અત્થો. એત્તાવતા યસ્મિં ગામે બ્રાહ્મણો સેતચ્છત્તં ઉસ્સાપેત્વા રાજલીલાય વસતિ. તસ્સ સમિદ્ધિસમ્પત્તિ દીપિતા હોતિ. રાજતો લદ્ધં ભોગ્ગં રાજભોગ્ગં. કેન દિન્નન્તિ ચે, રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન દિન્નં. રાજદાયન્તિ રઞ્ઞો દાયભૂતં, દાયજ્જન્તિ અત્થો. બ્રહ્મદેય્યન્તિ સેટ્ઠદેય્યં, છત્તં ઉસ્સાપેત્વા રાજસઙ્ખેપેન ભુઞ્જિતબ્બન્તિ અત્થો. અથ વા રાજભોગ્ગન્તિ સબ્બં છેજ્જભેજ્જં અનુસાસન્તેન તિત્થપબ્બતાદીસુ સુઙ્કં ગણ્હન્તેન સેતચ્છત્તં ઉસ્સાપેત્વા રઞ્ઞા હુત્વા ભુઞ્જિતબ્બં. તત્થ રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન દિન્નં રાજદાયન્તિ. એત્થ રઞ્ઞા દિન્નત્તા રાજદાયં, દાયકરાજદીપનત્થં પનસ્સ ‘‘રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન દિન્ન’’ન્તિ ઇદં વુત્તં. બ્રહ્મદેય્યન્તિ સેટ્ઠદેય્યં, યથા દિન્નં ન પુન ગહેતબ્બં હોતિ નિસ્સટ્ઠપરિચ્ચત્તં, એવં દિન્નન્તિ અત્થો.

૪૨૩. બહૂ બહૂ હુત્વા સંહતાતિ સઙ્ઘા. એકેકિસ્સા દિસાય સઙ્ઘો તેસં અત્થીતિ સઙ્ઘી. પુબ્બે ગામસ્સ અન્તો અગણા બહિ નિક્ખમિત્વા ગણા સમ્પન્નાતિ ગણીભૂતા. ઉત્તરેનમુખાતિ ઉત્તરદિસાભિમુખા. ખત્તં આમન્તેસીતિ ખત્તા વુચ્ચતિ પુચ્છિતપઞ્હબ્યાકરણસમત્થો મહામત્તો, તં આમન્તેસિ. આગમેન્તૂતિ મુહુત્તં પટિમાનેન્તુ, અચ્છન્તૂતિ વુત્તં હોતિ.

૪૨૪. નાનાવેરજ્જકાનન્તિ નાનાવિધેસુ રજ્જેસુ અઞ્ઞેસુ કાસિકોસલાદીસુ જાતા વા નિવસન્તિ વા, તતો વા આગતાતિ નાનાવેરજ્જકા, તેસં નાનાવેરજ્જકાનં. કેનચિદેવાતિ અનિયમિતેન યઞ્ઞુપાસનાદિના કેનચિ કિચ્ચેન. તે તસ્સ ગમનં સુત્વા ચિન્તેસું – ‘‘અયં, ચઙ્કી, ઉગ્ગતબ્રાહ્મણો, યેભુય્યેન ચ અઞ્ઞે બ્રાહ્મણા સમણં ગોતમં સરણં ગતા, અયમેવ ન ગતો. સ્વાયં સચે તત્થ ગમિસ્સતિ, અદ્ધા સમણસ્સ ગોતમસ્સ આવટ્ટનિયા માયાય આવટ્ટિતો સરણં ગમિસ્સતિ. તતો એતસ્સાપિ ગેહદ્વારે બ્રાહ્મણાનં અસન્નિપાતો ભવિસ્સતિ. હન્દસ્સ ગમનન્તરાયં કરોમા’’તિ સમ્મન્તયિત્વા તત્થ અગમંસુ. તં સન્ધાય ‘‘અથ ખો તે બ્રાહ્મણા’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ઉભતોતિ દ્વીહિ પક્ખેહિ. માતિતો ચ પિતિતો ચાતિ, ભોતો માતા બ્રાહ્મણી, માતુમાતા બ્રાહ્મણી, તસ્સાપિ માતા બ્રાહ્મણી. પિતા બ્રાહ્મણો, પિતુપિતા બ્રાહ્મણો, તસ્સપિ પિતા બ્રાહ્મણોતિ. એવં ભવં ઉભતો સુજાતો, માતિતો ચ પિતિતો ચ. સંસુદ્ધગહણિકોતિ સંસુદ્ધા તે માતુ ગહણી, સંસુદ્ધા તે માતુ કુચ્છીતિ અત્થો. યાવ સત્તમા પિતામહયુગાતિ એત્થ પિતુ પિતા પિતામહો, પિતામહસ્સ યુગં પિતામહયુગં. યુગન્તિ આયુપ્પમાણં વુચ્ચતિ. અભિલાપમત્તમેવ ચેતં, અત્થતો પન પિતામહોવ પિતામહયુગં. તતો ઉદ્ધં સબ્બેપિ પુબ્બપુરિસા પિતામહગ્ગહણેનેવ ગહિતા. એવં યાવ સત્તમો પુરિસો, તાવ સંસુદ્ધગહણિકો. અથ વા અક્ખિત્તો અનુપકુટ્ઠો જાતિવાદેનાતિ દસ્સેતિ. અક્ખિત્તોતિ અપનેથ એતં, કિં ઇમિનાતિ એવં અક્ખિત્તો અનવક્ખિત્તો. અનુપક્કુટ્ઠોતિ ન ઉપકુટ્ઠો, ન અક્કોસં વા નિન્દં વા પત્તપુબ્બો. કેન કારણેનાતિ. જાતિવાદેન, ઇતિપિ હીનજાતિકો એસોતિ એવરૂપેન વચનેનાતિ અત્થો. ઇમિનાપઙ્ગેનાતિ ઇમિનાપિ કારણેન.

અડ્ઢોતિ ઇસ્સરો. મહદ્ધનોતિ મહતા ધનેન સમન્નાગતો. ભોતો હિ ગેહે પથવિયં પંસુવાલિકા વિય બહુ ધનં, સમણો પન ગોતમો અધનો ભિક્ખાય ઉદરં પૂરેત્વા યાપેતીતિ દસ્સેન્તિ. મહાભોગોતિ પઞ્ચકામગુણવસેન મહાઉપભોગો. એવં યં યં ગુણં વદન્તિ, તસ્સ તસ્સ પટિપક્ખવસેન ભગવતો અગુણંયેવ દસ્સેમાતિ મઞ્ઞમાના વદન્તિ.

અભિરૂપોતિ અઞ્ઞેહિ મનુસ્સેહિ અધિકરૂપો. દસ્સનીયોતિ દિવસમ્પિ પસ્સન્તાનં અતિત્તિકરણતો દસ્સનયોગ્ગો, દસ્સનેનેવ ચિત્તપસાદજનનતો પાસાદિકો. પોક્ખરતા વુચ્ચતિ સુન્દરભાવો, વણ્ણસ્સ પોક્ખરતા વણ્ણપોક્ખરતા, તાય વણ્ણપોક્ખરતાય, વણ્ણસમ્પત્તિયાતિ અત્થો. પોરાણા પન પોક્ખરન્તિ સરીરં વદન્તિ, વણ્ણં વણ્ણમેવ. તેસં મતેન વણ્ણો ચ પોક્ખરઞ્ચ વણ્ણપોક્ખરાનિ, તેસં ભાવો વણ્ણપોક્ખરતા. ઇતિ પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ ઉત્તમપરિસુદ્ધેન વણ્ણેન ચેવ સરીરસણ્ઠાનસમ્પત્તિયા ચાતિ અત્થો. બ્રહ્મવણ્ણીતિ સેટ્ઠવણ્ણી, પરિસુદ્ધવણ્ણેસુપિ સેટ્ઠેન સુવણ્ણવણ્ણેનેવ સમન્નાગતોતિ અત્થો. બ્રહ્મવચ્છસીતિ મહાબ્રહ્મુનો સરીરસદિસેન સરીરેન સમન્નાગતો. અખુદ્દાવકાસો દસ્સનાયાતિ ભોતો સરીરે દસ્સનસ્સ ઓકાસો ન ખુદ્દકો મહા. સબ્બાનેવ તે અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ દસ્સનીયાનેવ, તાનિ ચાપિ મહન્તાનેવાતિ દીપેતિ.

સીલમસ્સ અત્થીતિ સીલવા. વુદ્ધં વડ્ઢિતં સીલમસ્સાતિ વુદ્ધસીલી. વુદ્ધસીલેનાતિ વુદ્ધેન વડ્ઢિતેન સીલેન. સમન્નાગતોતિ યુત્તો, ઇદં વુદ્ધસીલીપદસ્સેવ વેવચનં. સબ્બમેતં પઞ્ચસીલમત્તમેવ સન્ધાય વદન્તિ.

કાલ્યાણવાચોતિઆદીસુ કલ્યાણા સુન્દરા પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જના વાચા અસ્સાતિ કલ્યાણવાચો. કલ્યાણં મધુરં વાક્કરણં અસ્સાતિ કલ્યાણવાક્કરણો. વાક્કરણન્તિ ઉદાહરણઘોસો. ગુણપરિપુણ્ણભાવેન પુરે ભવાતિ પોરી. પુરે વા ભવત્તા પોરી. નાગરિકિત્થિયા સુખુમાલત્તનેન સદિસાતિપિ પોરી. તાય પોરિયા. વિસ્સટ્ઠાયાતિ અપલિબુદ્ધાય, સન્દિટ્ઠવિલમ્બિતાદિદોસરહિતાય. અનેલગલાયાતિ એલગલેન વિરહિતાય. એકચ્ચસ્સ હિ કથેન્તસ્સ એલં ગલતિ, લાલા વા પગ્ઘરતિ, ખેળફુસિતાનિ વા નિક્ખમન્તિ, તસ્સ વાચા એલગલા નામ હોતિ. તબ્બિપરિતાયાતિ અત્થો. અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયાતિઆદિમજ્ઝપરિયોસાનં પાકટં કત્વા ભાસિતત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનસમત્થાય. સેસમેત્થ બ્રાહ્મણવણ્ણે ઉત્તાનમેવ.

૪૨૫. એવં વુત્તેતિ એવં તેહિ બ્રાહ્મણેહિ વુત્તે, ચઙ્કી, ‘‘ઇમે બ્રાહ્મણા અત્તનો વણ્ણે વુચ્ચમાને અતુસ્સનકસત્તો નામ નત્થિ, વણ્ણમસ્સ ભણિત્વા નિવારેસ્સામાતિ જાતિઆદીહિ મમ વણ્ણં વદન્તિ, ન ખો પન મે યુત્તં અત્તનો વણ્ણે રજ્જિતું. હન્દાહં એતેસં વાદં ભિન્દિત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ મહન્તભાવં ઞાપેત્વા એતેસં તત્થ ગમનં કરોમી’’તિ ચિન્તેત્વા તેન હિ, ભો, મમાપિ સુણાથાતિઆદિમાહ. તત્થ યેપિ ‘‘ઉભતો સુજાતો’’તિઆદયો અત્તનો ગુણેહિ સદિસા ગુણા, તેપિ ‘‘કો ચાહં, કે ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ જાતિસમ્પત્તિઆદયો ગુણા’’તિ અત્તનો ગુણેહિ ઉત્તરિતરેયેવ મઞ્ઞમાનો, ઇતરે પન એકન્તેનેવ ભગવતો મહન્તભાવદીપનત્થં પકાસેતિ. મયમેવ અરહામાતિ એવં નિયમેન્તો ચેત્થ ઇદં દીપેતિ – યદિ ગુણમહન્તતાય ઉપસઙ્કમિતબ્બો નામ હોતિ, યથા સિનેરું ઉપનિધાય સાસપો, મહાસમુદ્દં ઉપનિધાય ગોપદકં, સત્તસુ મહાસરેસુ ઉદકં ઉપનિધાય ઉસ્સાવબિન્દુ પરિત્તો લામકો, એવમેવં સમણસ્સ ગોતમસ્સ જાતિસમ્પત્તિઆદયો ગુણે ઉપનિધાય અમ્હાકં ગુણા પરિત્તા લામકા, તસ્મા મયમેવ અરહામ તં ભવન્તં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુન્તિ.

ભૂમિગતઞ્ચ વેહાસટ્ઠઞ્ચાતિ એત્થ રાજઙ્ગણે ચેવ ઉય્યાને ચ સુધામટ્ઠા પોક્ખરણિયો સત્તરતનપૂરિં કત્વા ભૂમિયં ઠપિતં ધનં ભૂમિગતં નામ, પાસાદનિયૂહાદયો પન પૂરેત્વા ઠપિતં વેહાસટ્ઠં નામ. એવં તાવ કુલપરિયાયેન આગતં. તથાગતસ્સ પન જાતદિવસેયેવ સઙ્ખો એલો ઉપ્પલો પુણ્ડરીકોતિ ચત્તારો નિધયો ઉપગતા. તેસુ સઙ્ખો ગાવુતિકો, એલો અડ્ઢયોજનિકો, ઉપ્પલો તિગાવુતિકો પુણ્ડરીકો યોજનિકોતિ. તેસુપિ ગહિતગહિતટ્ઠાનં પૂરતિયેવ. ઇતિ ભગવા પહૂતં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં ઓહાય પબ્બજિતોતિ વેદિતબ્બો. દહરો વાતિઆદીનિ હેટ્ઠા વિત્થારિતાનેવ.

અખુદ્દાવકાસોતિ એત્થ ભગવતિ અપરિમાણોયેવ દસ્સનાવકાસોતિ વેદિતબ્બો. તત્રિદં વત્થું – રાજગહે કિર અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો ‘‘સમણસ્સ કિર ગોતમસ્સ પમાણં ગહેતું ન સક્કા’’તિ સુત્વા ભગવતો પિણ્ડાય પવિસનકાલે સટ્ઠિહત્થં વેળું ગહેત્વા નગરદ્વારસ્સ બહિ ઠત્વા સમ્પત્તે ભગવતિ વેળું ગહેત્વા સમીપે અટ્ઠાસિ, વેળુ ભગવતો જાણુમત્તં પાપુણિ. પુનદિવસે દ્વે વેળૂ ઘટેત્વા સમીપે અટ્ઠાસિ, ભગવા દ્વિન્નં વેળૂનં ઉપરિ દ્વિવેણુમત્તમેવ પઞ્ઞાયમાનો, ‘‘બ્રાહ્મણ, કિં કરોસી’’તિ આહ? તુમ્હાકં પમાણં ગણ્હામીતિ. ‘‘બ્રાહ્મણ, સચેપિ ત્વં સકલચક્કવાળગબ્ભં પૂરેત્વા ઠિતવેળું ઘટેત્વા આગમિસ્સસિ, નેવ મે પમાણં ગહેતું સક્ખિસ્સસિ. ન હિ મયા ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ તથા પારમિયો પૂરિતા, યથા મે પરો પમાણં ગણ્હેય્ય, અતુલો બ્રાહ્મણ, તથાગતો અપ્પમેય્યો’’તિ વત્વા ધમ્મપદે ગાથમાહ. ગાથાપરિયોસાને ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિ અમતં પિવિંસુ.

અપરમ્પિ વત્થુ – રાહુ કિર અસુરિન્દો ચત્તારિ યોજનસહસ્સાનિ અટ્ઠ ચ યોજનસતાનિ ઉચ્ચો, બાહન્તરમસ્સ દ્વાદસયોજનસતાનિ, હત્થતલપાદતલાનં પુથુલતા તીણિ યોજનસતાનિ, અઙ્ગુલિપબ્બાનિ પણ્ણાસયોજનાનિ, ભમુકન્તરં પણ્ણાસયોજનં, નલાટં તિયોજનસતં, સીસં નવયોજનસતં. સો – ‘‘અહં ઉચ્ચોસ્મિ, સત્થારં ઓનમિત્વા ઓલોકેતું ન સક્ખિસ્સામી’’તિ ન ગચ્છતિ. સો એકદિવસં ભગવતો વણ્ણં સુત્વા ‘‘યથા કથઞ્ચ ઓલોકેસ્સામી’’તિ આગતો. ભગવા તસ્સ અજ્ઝાસયં વિદિત્વા ‘‘ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ કતરેન દસ્સેમી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ઠિતકો નામ નીચોપિ ઉચ્ચો વિય પઞ્ઞાયતિ, નિપન્નોવસ્સ અત્તાનં દસ્સેસ્સામી’’તિ, ‘‘આનન્દ, ગન્ધકુટિપરિવેણે મઞ્ચકં પઞ્ઞાપેહી’’તિ વત્વા તત્થ સીહસેય્યં કપ્પેસિ. રાહુ આગન્ત્વા નિપન્નં ભગવન્તં ગીવં ઉન્નામેત્વા નભમજ્ઝે પુણ્ણચન્દં વિય ઉલ્લોકેતિ. કિમિદં અસુરિન્દાતિ ચ વુત્તે, ભગવા ઓનમિત્વા ઓલોકેતું ન સક્ખિસ્સામીતિ ન ગચ્છિન્તિ. ન મયા અસુરિન્દ અધોમુખેન પારમિયો પૂરિતા, ઉદ્ધગ્ગં મે કત્વા દાનં દિન્નન્તિ. તંદિવસં રાહુ સરણં અગમાસિ. એવં ભગવા અખુદ્દાવકાસો દસ્સનાય.

ચતુપારિસુદ્ધિસીલેન સીલવા. તં પન સીલં અરિયં ઉત્તમં પરિસુદ્ધં, તેનાહ અરિયસીલીતિ. તદેવ અનવજ્જટ્ઠેન કુસલં, તેનાહ કુસલસીલીતિ. કુસલેન સીલેનાતિ ઇદમસ્સ વેવચનં. બહૂનં આચરિયપાચરિયોતિ ભગવતો એકેકાય ધમ્મદેસનાય ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિ અપરિમાણાપિ દેવમનુસ્સા મગ્ગફલામતં પિવન્તિ. તસ્મા બહૂનં આચરિયો, સાવકવિનેય્યાનં પાચરિયોતિ.

ખીણકામરાગોતિ એત્થ કામં ભગવતો સબ્બેપિ કિલેસા ખીણા, બ્રાહ્મણો પન તે ન જાનાતિ, અત્તનો જાનનટ્ઠાનેયેવ ગુણં કથેતિ. વિગતચાપલ્લોતિ ‘‘પત્તમણ્ડના ચીવરમણ્ડના સેનાસનમણ્ડના ઇમસ્સ વા પૂતિકાયસ્સ…પે… કેલના પટિકેલના’’તિ એવં વુત્તચાપલ્યવિરહિતો.

અપાપપુરેક્ખારોતિ અપાપે નવલોકુત્તરધમ્મે પુરતો કત્વા વિચરતિ. બ્રહ્મઞ્ઞાય પજાયાતિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનમહાકસ્સપાદિભેદાય બ્રાહ્મણપજાય. (અવિરુદ્ધો હિ સો) એતિસ્સાય પજાય પુરેક્ખારો. અયઞ્હિ પજા સમણં ગોતમં પુરતો કત્વા ચરતીતિ અત્થો. અપિચ અપાપપુરેક્ખારોતિ ન પાપુપુરેક્ખારો, ન પાપં પુરતો કત્વા ચરતિ, પાપં ન ઇચ્છતીતિ અત્થો. કસ્સ? બ્રહ્મઞ્ઞાય પજાય અત્તના સદ્ધિં પટિવિરુદ્ધાયપિ બ્રાહ્મણપજાય અવિરુદ્ધો હિતસુખત્થિકોયેવાતિ વુત્તં હોતિ.

તિરોરટ્ઠાતિ પરરટ્ઠતો. તિરોજનપદાતિ પરજનપદતો. સંપુચ્છિતું આગચ્છન્તીતિ ખત્તિયપણ્ડિતાદયો ચેવ બ્રાહ્મણગન્ધબ્બાદયો ચ પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા પુચ્છિસ્સામાતિ આગચ્છન્તિ. તત્થ કેચિ પુચ્છાય વા દોસં વિસ્સજ્જનસમ્પટિચ્છને વા અસમત્થતં સલ્લક્ખેત્વા અપુચ્છિત્વાવ તુણ્હી નિસીદન્તિ, કેચિ પુચ્છન્તિ, કેસઞ્ચિ ભગવા પુચ્છાય ઉસ્સાહં જનેત્વા વિસ્સજ્જેતિ. એવં સબ્બેસમ્પિ તેસં વિમતિયો તીરં પત્વા મહાસમુદ્દસ્સ ઊમિયો વિય ભગવન્તં પત્વાવ ભિજ્જન્તિ. સેસમેત્થ તથાગતસ્સ વણ્ણે ઉત્તાનમેવ.

અતિથી નો તે હોન્તીતિ તે અમ્હાકં આગન્તુકા નવકા પાહુનકા હોન્તીતિ અત્થો. પરિયાપુણામીતિ જાનામિ. અપરિમાણવણ્ણોતિ તથારૂપેનેવ સબ્બઞ્ઞુનાપિ અપ્પમેય્યવણ્ણો, પગેવ માદિસેનાતિ દસ્સેતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘બુદ્ધોપિ બુદ્ધસ્સ ભણેય્ય વણ્ણં,

કપ્પમ્પિ ચે અઞ્ઞમભાસમાનો;

ખીયેથ કપ્પો ચિરદીઘમન્તરે,

વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સા’’તિ.

ઇમં પન ગુણકથં સુત્વા તે બ્રાહ્મણા ચિન્તયિંસુ ‘‘યથા, ચઙ્કી, સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણં ભાસતિ, અનોમગુણો સો ભવં ગોતમો, એવં તસ્સ ગુણે જાનમાનેન ખો પન ઇમિના અતિચિરં અધિવાસિતં, હન્દ નં અનુવત્તામા’’તિ અનુવત્તમાના ‘‘તેન હિ, ભો’’તિઆદિમાહંસુ.

૪૨૬. ઓપાતેતીતિ પવેસેતિ. સંપુરેક્ખરોન્તીતિ પુત્તમત્તનત્તમત્તમ્પિ સમાનં પુરતો કત્વા વિચરન્તિ.

૪૨૭. મન્તપદન્તિ મન્તાયેવ મન્તપદં, વેદોતિ અત્થો. ઇતિહિતિહ પરમ્પરાયાતિ એવં કિર એવં કિરાતિ પરમ્પરભાવેન આગતન્તિ દીપેતિ. પિટકસમ્પદાયાતિ પાવચનસઙ્ખાતસમ્પત્તિયા. સાવિત્તિઆદીહિ છન્દબન્ધેહિ ચ વગ્ગબન્ધેહિ ચ સમ્પાદેત્વા આગતન્તિ દસ્સેતિ. તત્થ ચાતિ તસ્મિં મન્તપદે. પવત્તારોતિ પવત્તયિતારો. યેસન્તિ યેસં સન્તકં. મન્તપદન્તિ વેદસઙ્ખાતં મન્તમેવ. ગીતન્તિ અટ્ઠકાદીહિ દસહિ પોરાણકબ્રાહ્મણેહિ પદસમ્પત્તિવસેન સજ્ઝાયિતં. પવુત્તન્તિ અઞ્ઞેસં વુત્તં, વાચિતન્તિ અત્થો. સમિહિતન્તિ સમુપબ્યૂળ્હં રાસિકતં, પિણ્ડં કત્વા ઠપિતન્તિ અત્થો. તદનુગાયન્તીતિ એતરહિ બ્રાહ્મણા તં તેહિ પુબ્બે ગીતં અનુગાયન્તિ અનુસજ્ઝાયન્તિ વાદેન્તિ. તદનુભાસન્તીતિ તં અનુભાસન્તિ, ઇદં પુરિમસ્સેવ વેવચનં. ભાસિતમનુભાસન્તીતિ તેહિ ભાસિતં સજ્ઝાયિતં અનુસજ્ઝાયન્તિ. વાચિતમનુવાચેન્તીતિ તેહિ અઞ્ઞેસં વાચિતં અનુવાચેન્તિ. સેય્યથિદન્તિ તે કતમેતિ અત્થો. અટ્ઠકોતિઆદીનિ તેસં નામાનિ, તે કિર દિબ્બેન ચક્ખુના ઓલોકેત્વા પરૂપઘાતં અકત્વા કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ભગવતો પાવચનેન સહ સંસન્દેત્વા મન્તે ગન્થેસું, અપરાપરે પન બ્રાહ્મણા પાણાતિપાતાદીનિ પક્ખિપિત્વા તયો વેદે ભિન્દિત્વા બુદ્ધવચનેન સદ્ધિં વિરુદ્ધે અકંસુ.

૪૨૮. અન્ધવેણીતિ અન્ધપવેણી. એકેન હિ ચક્ખુમતા ગહિતયટ્ઠિયા કોટિં એકો અન્ધો ગણ્હાતિ, તં અન્ધં અઞ્ઞો, તં અઞ્ઞોતિ એવં પણ્ણાસ સટ્ઠિ અન્ધા પટિપાટિયા ઘટિતા અન્ધવેણીતિ વુચ્ચતિ. પરમ્પરાસંસત્તાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં લગ્ગા, યટ્ઠિગ્ગાહકેનપિ ચક્ખુમતા વિરહિતાતિ અત્થો. એકો કિર ધુત્તો અન્ધગણં દિસ્વા ‘‘અસુકસ્મિં નામ ગામે ખજ્જભોજ્જં સુલભ’’ન્તિ ઉસ્સાહેત્વા તેહિ ‘‘તત્થ નો સામિ નેહિ, ઇદં નામ તે દેમા’’તિ વુત્તે લઞ્જં ગહેત્વા અન્તરામગ્ગે મગ્ગા ઓક્કમ્મ મહન્તં ગચ્છં અનુપરિગન્ત્વા પુરિમસ્સ હત્થેન પચ્છિમસ્સ કચ્છં ગણ્હાપેત્વા ‘‘કિઞ્ચિ કમ્મં અત્થિ, ગચ્છથ તાવ તુમ્હે’’તિ વત્વા પલાયિ. તે દિવસમ્પિ ગન્ત્વા મગ્ગં અવિન્દમાના ‘‘કહં, ભો, ચક્ખુમા કહં મગ્ગો’’તિ પરિદેવિત્વા મગ્ગં અવિન્દમાના તત્થેવ મરિંસુ. તે સન્ધાય વુત્તં ‘‘પરમ્પરાસંસત્તા’’તિ. પુરિમોપીતિ પુરિમેસુ દસસુ બ્રાહ્મણેસુ એકોપિ. મજ્ઝિમોપીતિ મજ્ઝે આચરિયપાચરિયેસુ એકોપિ. પચ્છિમોપીતિ ઇદાનિ બ્રાહ્મણેસુ એકોપિ.

પઞ્ચ ખોતિ પાળિઆગતેસુ દ્વીસુ અઞ્ઞેપિ એવરૂપે તયો પક્ખિપિત્વા વદતિ. દ્વેધાવિપાકાતિ ભૂતવિપાકા વા અભૂતવિપાકા વા. નાલમેત્થાતિ, ભારદ્વાજ, સચ્ચં અનુરક્ખિસ્સામીતિ પટિપન્નેન વિઞ્ઞુના ‘‘યં મયા ગહિતં, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ એત્થ એકંસેનેવ નિટ્ઠં ગન્તું નાલં ન યુત્તન્તિ ઉપરિ પુચ્છાય મગ્ગં વિવરિત્વા ઠપેસિ.

૪૩૦. ઇધ, ભારદ્વાજ, ભિક્ખૂતિ જીવકસુત્તે (મ. નિ. ૨.૫૧ આદયો) વિય મહાવચ્છસુત્તે (મ. નિ. ૨.૧૯૩ આદયો) વિય ચ અત્તાનઞ્ઞેવ સન્ધાય વદતિ. લોભનીયેસુ ધમ્મેસૂતિ લોભધમ્મેસુ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

૪૩૨. સદ્ધં નિવેસેતીતિ ઓકપ્પનિયસદ્ધં નિવેસેતિ. ઉપસઙ્કમતીતિ ઉપગચ્છતિ. પયિરુપાસતીતિ સન્તિકે નિસીદતિ. સોતન્તિ પસાદસોતં ઓદહતિ. ધમ્મન્તિ દેસનાધમ્મં સુણાતિ. ધારેતીતિ પગુણં કત્વા ધારેતિ. ઉપપરિક્ખતીતિ અત્થતો ચ કારણતો ચ વીમંસતિ. નિજ્ઝાનં ખમન્તીતિ ઓલોકનં ખમન્તિ, ઇધ સીલં કથિતં, ઇધ સમાધીતિ એવં ઉપટ્ઠહન્તીતિ અત્થો. છન્દોતિ કત્તુકમ્યતા છન્દો. ઉસ્સહતીતિ વાયમતિ. તુલેતીતિ અનિચ્ચાદિવસેન તીરેતિ. પદહતીતિ મગ્ગપધાનં પદહતિ. કાયેન ચેવ પરમસચ્ચન્તિ સહજાતનામકાયેન ચ નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ, પઞ્ઞાય ચ કિલેસે નિબ્બિજ્ઝિત્વા તદેવ વિભૂતં પાકટં કરોન્તો પસ્સતિ.

૪૩૩. સચ્ચાનુબોધોતિ મગ્ગાનુબોધો. સચ્ચાનુપ્પત્તીતિ ફલસચ્છિકિરિયા. તેસંયેવાતિ હેટ્ઠા વુત્તાનં દ્વાદસન્નં, એવં દીઘં મગ્ગવાદં અનુલોમેતિ, તસ્મા નાયમત્થો. અયં પનેત્થ અત્થો – તેસંયેવાતિ તેસં મગ્ગસમ્પયુત્તધમ્માનં. પધાનન્તિ મગ્ગપધાનં. તઞ્હિ ફલસચ્છિકિરિયસઙ્ખાતાય સચ્ચાનુપ્પત્તિયા બહુકારં, મગ્ગે અસતિ ફલાભાવતોતિ. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચઙ્કીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.