૫. બ્રાહ્મણવગ્ગો

૧. બ્રહ્માયુસુત્તવણ્ણના

૩૮૩. એવં મે સુતન્તિ બ્રહ્માયુસુત્તં. તત્થ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિન્તિ મહતાતિ ગુણમહત્તેનપિ મહતા, સઙ્ખ્યામહત્તેનપિ. સો હિ ભિક્ખુસઙ્ઘે ગુણેહિપિ મહા અહોસિ અપ્પિચ્છતાદિગુણસમન્નાગતત્તા, સઙ્ખ્યાયપિ મહા પઞ્ચસતસઙ્ખ્યત્તા. ભિક્ખૂનં સઙ્ઘેન ભિક્ખુસઙ્ઘેન, દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞસઙ્ઘાતસઙ્ખાતેન સમણગણેનાતિ અત્થો. સદ્ધિન્તિ એકતો. પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહીતિ પઞ્ચ મત્તા એતેસન્તિ પઞ્ચમત્તાનિ. મત્તાતિ પમાણં વુચ્ચતિ, તસ્મા યથા ભોજને મત્તઞ્ઞૂતિ વુત્તે ભોજને મત્તં જાનાતિ પમાણં જાનાતીતિ અત્થો હોતિ, એવમિધાપિ તેસં ભિક્ખુસતાનં પઞ્ચમત્તા પઞ્ચપમાણન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ભિક્ખૂનં સતાનિ ભિક્ખુસતાનિ. તેહિ પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ.

વીસવસ્સસતિકોતિ વીસાધિકવસ્સસતિકો. તિણ્ણં વેદાનન્તિ ઇરુવેદયજુવેદસામવેદાનં. ઓટ્ઠપહતકરણવસેન પારં ગતોતિ પારગૂ. સહ નિઘણ્ડુના ચ કેટુભેન ચ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં, નિઘણ્ડૂતિ નામનિઘણ્ટુરુક્ખાદીનં વેવચનપ્પકાસકં સત્થં. કેટુભન્તિ કિરિયાકપ્પવિકપ્પો કવીનં ઉપકારાય સત્થં. સહ અક્ખરપ્પભેદેન સક્ખરપ્પભેદાનં. અક્ખરપ્પભેદોતિ સિક્ખા ચ નિરુત્તિ ચ. ઇતિહાસપઞ્ચમાનન્તિ આથબ્બણવેદં ચતુત્થં કત્વા ‘‘ઇતિહ આસ ઇતિહ આસા’’તિ ઈદિસવચનપ્પટિસંયુત્તો પુરાણકથાસઙ્ખાતો ઇતિહાસો પઞ્ચમો એતેસન્તિ ઇતિહાસપઞ્ચમા, તેસં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં. પદઞ્ચ તદવસેસઞ્ચ બ્યાકરણં અધીયતિ પવેદેતિ ચાતિ પદકો વેય્યાકરણો. લોકાયતં વુચ્ચતિ વિતણ્ડવાદસત્થં. મહાપુરિસલક્ખણન્તિ મહાપુરિસાનં બુદ્ધાદીનં લક્ખણદીપકં દ્વાદસસહસ્સગન્થપ્પમાણં સત્થં, યત્થ સોળસસહસ્સગાથાપરિમાણાય બુદ્ધમન્તા નામ અહેસું, યેસં વસેન ‘‘ઇમિના લક્ખણેન સમન્નાગતા બુદ્ધા નામ હોન્તિ, ઇમિના પચ્ચેકબુદ્ધા નામ હોન્તિ, ઇમિના દ્વે અગ્ગસાવકા, અસીતિમહાસાવકા, બુદ્ધમાતા, બુદ્ધપિતા, અગ્ગુપટ્ઠાકો, અગ્ગુપટ્ઠાયિકા, રાજા ચક્કવત્તી’’તિ અયં વિસેસો ઞાયતિ. અનવયોતિ ઇમેસુ લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનૂનો પરિપૂરકારી, અવયો ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. અવયો નામ યો તાનિ અત્થતો ચ ગન્થતો ચ સન્ધારેતું ન સક્કોતિ. અસ્સોસિ ખોતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં સિયા, તં સાલેય્યકસુત્તે (મ. નિ. ૧.૪૩૯ આદયો) વુત્તમેવ.

૩૮૪. અયં તાતાતિ અયં મહલ્લકતાય ગન્તું અસક્કોન્તો માણવં આમન્તેત્વા એવમાહ. અપિચ એસ બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ ‘‘ઇમસ્મિં લોકે ‘અહં બુદ્ધો અહં બુદ્ધો’તિ ઉગ્ગતસ્સ નામં ગહેત્વા બહૂ જના વિચરન્તિ, તસ્મા ન મે અનુસ્સવમત્તેનેવ ઉપસઙ્કમિતું યુત્તં. એકચ્ચઞ્હિ ઉપસઙ્કમન્તસ્સ અપક્કમનમ્પિ ગરુ હોતિ, અનત્થોપિ ઉપ્પજ્જતિ. યંનૂનાહં મમ અન્તેવાસિકં પેસેત્વા ‘બુદ્ધો વા નો વા’તિ જાનિત્વા ઉપસઙ્કમેય્ય’’ન્તિ તસ્મા માણવં આમન્તેત્વા ‘‘અયં તાતા’’તિઆદિમાહ. તં ભવન્તન્તિ તસ્સ ભવતો. તથા સન્તંયેવાતિ તથા સતોયેવ. ઇદઞ્હિ ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે ઉપયોગવચનં. યથા કથં પનાહં, ભોતિ એત્થ કથં પનાહં, ભો, તં ભવન્તં ગોતમં જાનિસ્સામિ, યથા સક્કા સો ઞાતું, તથા મે આચિક્ખાતિ અત્થો. યથાતિ વા નિપાતમત્તમેવેતં. કથન્તિ અયં આકારપુચ્છા, કેનાકારેનાહં ભવન્તં ગોતમં જાનિસ્સામીતિ અત્થો.

એવં વુત્તે કિર નં ઉપજ્ઝાયો – ‘‘કિં ત્વં, તાત, પથવિયં ઠિતો પથવિં ન પસ્સામીતિ વિય ચન્દિમસૂરિયાનં ઓભાસે ઠિતો ચન્દિમસૂરિયે ન પસ્સામીતિ વિય વદસી’’તિઆદીનિ વત્વા જાનનાકારં દસ્સેન્તો આગતાનિ ખો તાતાતિઆદિમાહ. તત્થ મન્તેસૂતિ વેદેસુ. તથાગતો કિર ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ પટિકચ્ચેવ સુદ્ધાવાસા દેવા વેદેસુ લક્ખણાનિ પક્ખિપિત્વા ‘‘બુદ્ધમન્તા નામ એતે’’તિ બ્રાહ્મણવેસેન વેદે વાચેન્તિ ‘‘તદનુસારેન મહેસક્ખા સત્તા તથાગતં જાનિસ્સન્તી’’તિ. તેન પુબ્બે વેદેસુ મહાપુરિસલક્ખણાનિ આગચ્છન્તિ. પરિનિબ્બુતે પન તથાગતે અનુક્કમેન અન્તરધાયન્તિ, તેન એતરહિ નત્થિ. મહાપુરિસસ્સાતિ પણિધિસમાદાનઞાણકરુણાદિગુણમહતો પુરિસસ્સ. દ્વેયેવ ગતિયોતિ દ્વે એવ નિટ્ઠા. કામઞ્ચાયં ગતિસદ્દો – ‘‘પઞ્ચ ખો ઇમા, સારિપુત્ત, ગતિયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૫૩) ભવભેદે વત્તતિ, ‘‘ગતિ મિગાનં પવન’’ન્તિઆદીસુ (પરિ. ૩૩૯) નિવાસટ્ઠાને, ‘‘એવં અધિમત્તગતિમન્તો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૬૧) પઞ્ઞાય, ‘‘ગતિગત’’ન્તિઆદીસુ વિસટભાવે, ઇધ પન નિટ્ઠાયં વત્તતીતિ વેદિતબ્બો. તત્થ કિઞ્ચાપિ યેહિ સમન્નાગતો રાજા હોતિ, ન તેહેવ બુદ્ધો હોતિ, જાતિસામઞ્ઞતો પન તાનિયેવ તાનીતિ વુચ્ચન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘યેહિ સમન્નાગતસ્સા’’તિ. સચે અગારં અજ્ઝાવસતીતિ યદિ અગારે વસતિ, રાજા હોતિ ચક્કવત્તી. ચતૂહિ અચ્છરિયધમ્મેહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ ચ લોકં રઞ્જનતો રાજા. ચક્કરતનં વત્તેતિ, ચતૂહિ સમ્પત્તિચક્કેહિ વત્તેતિ, તેહિ ચ પરં વત્તેતિ, પરહિતાય ચ ઇરિયાપથચક્કાનં વત્તો એતસ્મિં અત્થીતિ ચક્કવત્તી. એત્થ ચ રાજાતિ સામઞ્ઞં, ચક્કવત્તીતિ વિસેસનં. ધમ્મેન ચરતીતિ ધમ્મિકો, ઞાયેન સમેન વત્તતીતિ અત્થો. ધમ્મેન રજ્જં લભિત્વા રાજા જાતોતિ ધમ્મરાજા. પરહિતધમ્મકરણેન વા ધમ્મિકો, અત્તહિતધમ્મકરણેન ધમ્મરાજા. ચતુરન્તાય ઇસ્સરોતિ ચાતુરન્તો, ચતુસમુદ્દન્તાય ચતુબ્બિધદીપભૂસિતાય ચ પથવિયા ઇસ્સરોતિ અત્થો. અજ્ઝત્તં કોપાદિપચ્ચત્થિકે બહિદ્ધા ચ સબ્બરાજાનો વિજેસીતિ વિજિતાવી. જનપદત્થાવરિયપ્પત્તોતિ જનપદે થાવરભાવં ધુવભાવં પત્તો, ન સક્કા કેનચિ ચાલેતું, જનપદો વા તમ્હિ થાવરિયપ્પત્તો અનુસ્સુક્કો સકમ્મનિરતો અચલો અસમ્પવેધીતિ જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો. સેય્યથિદન્તિ નિપાતો, તસ્સ તાનિ કતમાનીતિ અત્થો. ચક્કરતનન્તિઆદીસુ ચક્કઞ્ચ તં રતિજનનત્થેન રતનઞ્ચાતિ ચક્કરતનં. એસેવ નયો સબ્બત્થ.

ઇમેસુ પન રતનેસુ અયં ચક્કવત્તિરાજા ચક્કરતનેન અજિતં જિનાતિ, હત્થિઅસ્સરતનેહિ વિજિતે યથાસુખં અનુવિચરતિ, પરિણાયકરતનેન વિજિતમનુરક્ખતિ, સેસેહિ ઉપભોગસુખમનુભવતિ. પઠમેન ચસ્સ ઉસ્સાહસત્તિયોગો, હત્થિઅસ્સગહપતિરતનેહિ પભુસત્તિયોગો, પચ્છિમેન મન્તસત્તિયોગો સુપરિપુણ્ણો હોતિ, ઇત્થિમણિરતનેહિ તિવિધસત્તિયોગફલં. સો ઇત્થિમણિરતનેહિ ભોગસુખમનુભવતિ, સેસેહિ ઇસ્સરિયસુખં. વિસેસતો ચસ્સ પુરિમાનિ તીણિ અદોસકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ, મજ્ઝિમાનિ અલોભકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન, પચ્છિમમેકં અમોહકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેનાતિ વેદિતબ્બં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તે રતનસુત્તસ્સ (સં. નિ. ૫.૨૨૨-૨૨૩) ઉપદેસતો ગહેતબ્બો. અપિચ બાલપણ્ડિતસુત્તેપિ (મ. નિ. ૩.૨૫૫) ઇમેસં રતનાનં ઉપ્પત્તિક્કમેન સદ્ધિં વણ્ણના આગમિસ્સતિ.

પરોસહસ્સન્તિ અતિરેકસહસ્સં. સૂરાતિ અભીરુકજાતિકા. વીરઙ્ગરૂપાતિ દેવપુત્તસદિસકાયા, એવં તાવ એકે વણ્ણયન્તિ, અયં પનેત્થ સભાવો – વીરાતિ ઉત્તમસૂરા વુચ્ચન્તિ. વીરાનં અઙ્ગં વીરઙ્ગં, વીરકારણં વીરિયન્તિ વુત્તં હોતિ. વીરઙ્ગં રૂપં એતેસન્તિ વીરઙ્ગરૂપા, વીરિયમયસરીરા વિયાતિ વુત્તં હોતિ. પરસેનપ્પમદ્દનાતિ સચે પટિમુખં તિટ્ઠેય્ય પરસેના, તં મદ્દિતું સમત્થાતિ અધિપ્પાયો. ધમ્મેનાતિ ‘‘પાણો ન હન્તબ્બો’’તિઆદિના પઞ્ચસીલધમ્મેન.

અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે વિવટ્ટચ્છદોતિ એત્થ રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિઅવિજ્જાદુચ્ચરિતછદનેહિ સત્તહિ પટિચ્છન્ને કિલેસન્ધકારલોકે તં છદનં વિવટ્ટેત્વા સમન્તતો સઞ્જાતાલોકો હુત્વા ઠિતોતિ વિવટ્ટચ્છદો. તત્થ પઠમેન પદેન પૂજારહતા, દુતિયેન તસ્સા હેતુ યસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ, તતિયેન બુદ્ધત્તહેતુભૂતા વિવટ્ટચ્છદતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અથ વા વિવટ્ટો ચ વિચ્છદો ચાતિ વિવટ્ટચ્છદો, વટ્ટરહિતો છદનરહિતો ચાતિ વુત્તં હોતિ. તેન અરહં વટ્ટાભાવેન, સમ્માસમ્બુદ્ધો છદનાભાવેનાતિ એવં પુરિમપદદ્વયસ્સેવ હેતુદ્વયં વુત્તં હોતિ. દુતિયવેસારજ્જેન ચેત્થ પુરિમસિદ્ધિ, પઠમેન દુતિયસિદ્ધિ, તતિયચતુત્થેહિ તતિયસિદ્ધિ હોતિ. પુરિમઞ્ચ ધમ્મચક્ખું, દુતિયં બુદ્ધચક્ખું, તતિયં સમન્તચક્ખું સાધેતીતિપિ વેદિતબ્બં. ત્વં મન્તાનં પટિગ્ગહેતાતિ ઇમિનાસ્સ સૂરભાવં જનેતિ.

૩૮૫. સોપિ તાય આચરિયકથાય લક્ખણેસુ વિગતસમ્મોહો એકોભાસજાતો વિય બુદ્ધમન્તે સમ્પસ્સમાનો એવં, ભોતિ આહ. તસ્સત્થો – યથા, ભો, મં ત્વં વદસિ, એવં કરિસ્સામીતિ. સમન્નેસીતિ ગવેસિ, એકં દ્વેતિ વા ગણયન્તો સમાનયિ. અદ્દસા ખોતિ કથં અદ્દસ? બુદ્ધાનઞ્હિ નિસિન્નાનં વા નિપન્નાનં વા કોચિ લક્ખણં પરિયેસિતું ન સક્કોતિ, ઠિતાનં પન ચઙ્કમન્તાનં વા સક્કોતિ. તસ્મા લક્ખણપરિયેસનત્થં આગતં દિસ્વા બુદ્ધા ઉટ્ઠાયાસના તિટ્ઠન્તિ વા ચઙ્કમં વા અધિટ્ઠહન્તિ. ઇતિ લક્ખણદસ્સનાનુરૂપે ઇરિયાપથે વત્તમાનસ્સ અદ્દસ. યેભુય્યેનાતિ પાયેન, બહુકાનિ અદ્દસ, અપ્પાનિ ન અદ્દસાતિ અત્થો. તતો યાનિ ન અદ્દસ, તેસં દીપનત્થં વુત્તં ઠપેત્વા દ્વેતિ. કઙ્ખતીતિ ‘‘અહો વત પસ્સેય્ય’’ન્તિ પત્થનં ઉપ્પાદેતિ. વિચિકિચ્છતીતિ તતો તતો તાનિ વિચિનન્તો કિચ્છતિ ન સક્કોતિ દટ્ઠું. નાધિમુચ્ચતીતિ તાય વિચિકિચ્છાય સન્નિટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ. ન સમ્પસીદતીતિ તતો ‘‘પરિપુણ્ણલક્ખણો અય’’ન્તિ ભગવતિ પસાદં નાપજ્જતિ. કઙ્ખાય વા દુબ્બલા વિમતિ વુત્તા, વિચિકિચ્છાય મજ્ઝિમા, અનધિમુચ્ચનતાય બલવતી, અસમ્પસાદેન તેહિ તીહિ ધમ્મેહિ ચિત્તસ્સ કાલુસ્સિયભાવો. કોસોહિતેતિ વત્થિકોસેન પટિચ્છન્ને. વત્થગુય્હેતિ અઙ્ગજાતે. ભગવતો હિ વારણસ્સેવ કોસોહિતવત્થગુય્હં સુવણ્ણવણ્ણં પદુમગબ્ભસમાનં, તં સો વત્થપટિચ્છન્નત્તા, અન્તોમુખગતાય ચ જિવ્હાય પહૂતભાવં અસલ્લક્ખેન્તો તેસુ દ્વીસુ લક્ખણેસુ કઙ્ખી અહોસિ વિચિકિચ્છી.

અથ ખો ભગવાતિ અથ ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં ઇમસ્સ એતાનિ દ્વે લક્ખણાનિ ન દસ્સેસ્સામિ, નિક્કઙ્ખો ન ભવિસ્સતિ. એતસ્સ કઙ્ખાય સતિ આચરિયોપિસ્સ નિક્કઙ્ખો ન ભવિસ્સતિ, અથ મં દસ્સનાય ન આગમિસ્સતિ, અનાગતો ધમ્મં ન સોસ્સતિ, ધમ્મં અસુણન્તો તીણિ સામઞ્ઞફલાનિ ન સચ્છિકરિસ્સતિ. એતસ્મિં પન નિક્કઙ્ખે આચરિયોપિસ્સ નિક્કઙ્ખો મં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા તીણિ સામઞ્ઞફલાનિ સચ્છિકરિસ્સતિ. એતદત્થંયેવ ચ મયા પારમિયો પૂરિતા. દસ્સેસ્સામિસ્સ તાનિ લક્ખણાની’’તિ.

તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારમકાસિ. કથંરૂપં? કિમેત્થ અઞ્ઞેન વત્તબ્બં? વુત્તમેતં નાગસેનત્થેરેનેવ મિલિન્દરઞ્ઞા પુટ્ઠેન –

આહ ચ દુક્કરં, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા કતન્તિ. કિં મહારાજાતિ? મહાજનેન હિરિકરણોકાસં બ્રહ્માયુબ્રાહ્મણસ્સ ચ અન્તેવાસિઉત્તરસ્સ ચ બાવરિયસ્સ અન્તેવાસીનં સોળસબ્રાહ્મણાનઞ્ચ સેલસ્સ ચ બ્રાહ્મણસ્સ અન્તેવાસીનં તિસતમાણવાનઞ્ચ દસ્સેસિ, ભન્તેતિ. ન, મહારાજ, ભગવા ગુય્હં દસ્સેતિ, છાયં ભગવા દસ્સેતિ, ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખરિત્વા નિવાસનનિવત્થં કાયબન્ધનબદ્ધં ચીવરપારુતં છાયારૂપકમત્તં દસ્સેસિ મહારાજાતિ. છાયં દિટ્ઠે સતિ દિટ્ઠોયેવ. નનુ, ભન્તેતિ? તિટ્ઠતેતં, મહારાજ, હદયરૂપં દિસ્વા બુજ્ઝનકસત્તો ભવેય્ય, હદયમંસં નીહરિત્વા દસ્સેય્ય સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ. કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેનાતિ.

નિન્નામેત્વાતિ નીહરિત્વા. અનુમસીતિ કથિનસૂચિં વિય કત્વા અનુમજ્જિ. તથા કરણેન ચેત્થ મુદુભાવો, કણ્ણસોતાનુમસનેન દીઘભાવો, નાસિકસોતાનુમસનેન તનુભાવો, નલાટચ્છાદનેન પુથુલભાવો પકાસિતોતિ વેદિતબ્બો. ઉભોપિ કણ્ણસોતાનીતિઆદીસુ ચેત્થ બુદ્ધાનં કણ્ણસોતેસુ મલં વા જલ્લિકા વા નત્થિ, ધોવિત્વા ઠપિતરજતપનાળિકા વિય હોન્તિ, તથા નાસિકસોતેસુ, તાનિપિ હિ સુપરિકમ્મકતકઞ્ચનપનાળિકા વિય ચ મણિપનાળિકા વિય ચ હોન્તિ. તસ્મા જિવ્હં નીહરિત્વા કથિનસૂચિં વિય કત્વા મુખપરિયન્તે ઉપસંહરન્તો દક્ખિણકણ્ણસોતં પવેસેત્વા તતો નીહરિત્વા વામકણ્ણસોતં પવેસેસિ, તતો નીહરિત્વા દક્ખિણનાસિકસોતં પવેસેત્વા તતો નીહરિત્વા વામનાસિકસોતં પવેસેસિ, તતો નીહરિત્વા પુથુલભાવં દસ્સેન્તો રત્તવલાહકેન અડ્ઢચન્દં વિય ચ સુવણ્ણપત્તં વિય ચ રત્તકમ્બલપટલેન વિજ્જુજોતસદિસાય જિવ્હાય કેવલકપ્પં નલાટમણ્ડલં પટિચ્છાદેસિ.

યંનૂનાહન્તિ કસ્મા ચિન્તેસિ? અહઞ્હિ મહાપુરિસલક્ખણાનિ સમન્નેસિત્વા ગતો ‘‘દિટ્ઠાનિ તે, તાત, મહાપુરિસલક્ખણાની’’તિ આચરિયેન પુચ્છિતો ‘‘આમ, આચરિયા’’તિ વત્તું સક્ખિસ્સામિ. સચે પન મં ‘‘કિરિયાકરણમસ્સ કીદિસ’’ન્તિ પુચ્છિસ્સતિ, તં વત્તું ન સક્ખિસ્સામિ, ન જાનામીતિ વુત્તે પન આચરિયો કુજ્ઝિસ્સતિ ‘‘નનુ ત્વં મયા સબ્બમ્પેતં જાનનત્થાય પેસિતો, કસ્મા અજાનિત્વા આગતોસી’’તિ, તસ્મા યન્નૂનાહન્તિ ચિન્તેત્વા અનુબન્ધિ. ભગવા ન્હાનટ્ઠાનં મુખધોવનટ્ઠાનં સરીરપટિજગ્ગનટ્ઠાનં રાજરાજમહામત્તાદીનં ઓરોધેહિ સદ્ધિં પરિવારેત્વા નિસિન્નટ્ઠાનન્તિ ઇમાનિ ચત્તારિ ઠાનાનિ ઠપેત્વા સેસટ્ઠાનેસુ અન્તમસો એકગન્ધકુટિયમ્પિ ઓકાસમકાસિ.

ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે – ‘‘અયં કિર બ્રહ્માયુબ્રાહ્મણસ્સ માણવો ઉત્તરો નામ ‘બુદ્ધો વા નો વા’તિ તથાગતસ્સ બુદ્ધભાવં વીમંસન્તો ચરતિ, બુદ્ધવીમંસકો નામાય’’ન્તિ પાકટો જાતો. યમ્હિ યમ્હિ ઠાને બુદ્ધા વસન્તિ, પઞ્ચ કિચ્ચાનિ કતાનેવ હોન્તિ, તાનિ હેટ્ઠા દસ્સિતાનેવ. તત્થ પચ્છાભત્તં અલઙ્કતધમ્માસને નિસીદિત્વા દન્તખચિતં ચિત્તબીજનિં ગહેત્વા મહાજનસ્સ ધમ્મં દેસેન્તે ભગવતિ ઉત્તરોપિ અવિદૂરે નિસીદતિ. ધમ્મસ્સવનપરિયોસાને સદ્ધા મનુસ્સા સ્વાતનાય ભગવન્તં નિમન્તેત્વા માણવમ્પિ ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદન્તિ – ‘‘તાત, અમ્હેહિ ભગવા નિમન્તિતો, ત્વમ્પિ ભગવતા સદ્ધિં આગન્ત્વા અમ્હાકં ગેહે ભત્તં ગણ્હેય્યાસી’’તિ. પુનદિવસે તથાગતો ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ગામં પવિસતિ, ઉત્તરોપિ પદવારે પદવારે પરિગ્ગણ્હન્તો પદાનુપદિકો અનુબન્ધતિ. કુલગેહં પવિટ્ઠકાલે દક્ખિણોદકગ્ગહણં આદિં કત્વા સબ્બં ઓલોકેન્તો નિસીદતિ. ભત્તકિચ્ચાવસાને તથાગતસ્સ પત્તં ભૂમિયં ઠપેત્વા નિસિન્નકાલે માણવકસ્સ પાતરાસભત્તં સજ્જેન્તિ. સો એકમન્તે નિસિન્નો ભુઞ્જિત્વા પુન આગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ઠત્વા ભત્તાનુમોદનં સુત્વા ભગવતા સદ્ધિંયેવ વિહારં ગચ્છતિ.

તત્થ ભગવા ભિક્ખૂનં ભત્તકિચ્ચપરિયોસાનં આગમેન્તો ગન્ધમણ્ડલમાળે નિસીદતિ. ભિક્ખૂહિ ભત્તકિચ્ચં કત્વા પત્તચીવરં પટિસામેત્વા આગમ્મ વન્દિત્વા કાલે આરોચિતે ભગવા ગન્ધકુટિં પવિસતિ, માણવોપિ ભગવતા સદ્ધિંયેવ ગચ્છતિ. ભગવા પરિવારેત્વા આગતં ભિક્ખુસઙ્ઘં ગન્ધકુટિપ્પમુખે ઠિતો ઓવદિત્વા ઉય્યોજેત્વા ગન્ધકુટિં પવિસતિ, માણવોપિ પવિસતિ. ભગવા ખુદ્દકમઞ્ચે અપ્પમત્તકં કાલં નિસીદતિ, માણવોપિ અવિદૂરે ઓલોકેન્તો નિસીદતિ. ભગવા મુહુત્તં નિસીદિત્વા સીસોક્કમનં દસ્સેતિ, – ‘‘ભોતો ગોતમસ્સ વિહારવેલા ભવિસ્સતી’’તિ માણવો ગન્ધકુટિદ્વારં પિદહન્તો નિક્ખમિત્વા એકમન્તં નિસીદતિ. મનુસ્સા પુરેભત્તં દાનં દત્વા ભુત્તપાતરાસા સમાદિન્નઉપોસથઙ્ગા સુદ્ધુત્તરાસઙ્ગા માલાગન્ધાદિહત્થા ધમ્મં સુણિસ્સામાતિ વિહારં આગચ્છન્તિ, ચક્કવત્તિનો ખન્ધાવારટ્ઠાનં વિય હોતિ.

ભગવા મુહુત્તં સીહસેય્યં કપ્પેત્વા વુટ્ઠાય પુબ્બભાગેન પરિચ્છિન્દિત્વા સમાપત્તિં સમાપજ્જતિ. સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય મહાજનસ્સ આગતભાવં ઞત્વા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમ્મ મહાજનપરિવુતો ગન્ધમણ્ડલમાળં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસનગતો પરિસાય ધમ્મં દેસેતિ. માણવોપિ અવિદૂરે નિસીદિત્વા – ‘‘કિં નુ ખો સમણો ગોતમો ગેહસ્સિતવસેન પરિસં ઉસ્સાદેન્તો વા અપસાદેન્તો વા ધમ્મં દેસેતિ, ઉદાહુ નો’’તિ અક્ખરક્ખરં પદં પદં પરિગ્ગણ્હાતિ. ભગવા તથાવિધં કથં અકથેત્વાવ કાલં ઞત્વા દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. માણવો ઇમિના નિયામેન પરિગ્ગણ્હન્તો સત્ત માસે એકતો વિચરિત્વા ભગવતો કાયદ્વારાદીસુ અણુમત્તમ્પિ અવક્ખલિતં ન અદ્દસ. અનચ્છરિયઞ્ચેતં, યં બુદ્ધભૂતસ્સ મનુસ્સભૂતો માણવો ન પસ્સેય્ય, યસ્સ બોધિસત્તભૂતસ્સ છબ્બસ્સાનિ પધાનભૂમિયં અમનુસ્સભૂતો મારો દેવપુત્તો ગેહસ્સિતવિતક્કમત્તમ્પિ અદિસ્વા બુદ્ધભૂતં એકસંવચ્છરં અનુબન્ધિત્વા કિઞ્ચિ અપસ્સન્તો –

‘‘સત્ત વસ્સાનિ ભગવન્તં, અનુબન્ધિં પદાપદં;

ઓતારં નાધિગચ્છિસ્સં, સમ્બુદ્ધસ્સ સતીમતો’’તિ. (સુ. નિ. ૪૪૮) –

આદિગાથાયો વત્વા પક્કામિ. તતો માણવો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ભવન્તં ગોતમં સત્ત માસે અનુબન્ધમાનો કિઞ્ચિ વજ્જં ન પસ્સામિ. સચે પનાહં અઞ્ઞેપિ સત્ત માસે સત્ત વા વસ્સાનિ વસ્સસતં વા વસ્સસહસ્સં વા અનુબન્ધેય્યં, નેવસ્સ વજ્જં પસ્સેય્યં. આચરિયો ખો પનસ્સ મે મહલ્લકો, યોગક્ખેમં નામ ન સક્કા જાનિતું. સમણસ્સ ગોતમસ્સ સભાવગુણેનેવ બુદ્ધભાવં વત્વા મય્હં આચરિયસ્સ આરોચેસ્સામી’’તિ ભગવન્તં આપુચ્છિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં વન્દિત્વા નિક્ખમિ.

આચરિયસ્સ સન્તિકઞ્ચ પન ગન્ત્વા – ‘‘કચ્ચિ, તાત ઉત્તર, તં ભવન્તં ગોતમં તથાસન્તંયેવ સદ્દો અબ્ભુગ્ગતો’’તિ પુચ્છિતો, ‘‘આચરિય, કિં વદેસિ? ચક્કવાળં અતિસમ્બાધં, ભવગ્ગં અતિનીચં, તસ્સ હિ, ભોતો ગોતમસ્સ આકાસં વિય અપરિયન્તો ગુણગણો. તથાસન્તંયેવ, ભો, તં ભવન્તં ગોતમ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા યથાદિટ્ઠાનિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનિ પટિપાટિયા આચિક્ખિત્વા કિરિયસમાચારં આચિક્ખિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ઉત્તરો માણવો…પે… એદિસો ચ એદિસો ચ ભવં ગોતમો તતો ચ ભિય્યો’’તિ.

૩૮૬. તત્થ સુપ્પતિટ્ઠિતપાદોતિ યથા હિ અઞ્ઞેસં ભૂમિયં પાદં ઠપેન્તાનં અગ્ગતલં વા પણ્હિ વા પસ્સં વા પઠમં ફુસતિ, વેમજ્ઝં વા પન છિદ્દં હોતિ, ઉક્ખિપન્તાનમ્પિ અગ્ગતલાદીસુ એકકોટ્ઠાસોવ પઠમં ઉટ્ઠહતિ, ન એવં તસ્સ. તસ્સ પન સુવણ્ણપાદુકતલં વિય એકપ્પહારેનેવ સકલં પાદતલં ભૂમિં ફુસતિ, ભૂમિતો ઉટ્ઠહતિ. તસ્મા ‘‘સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો ખો પન સો ભવં ગોતમો’’તિ વદતિ.

તત્રિદં ભગવતો સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાય – સચેપિ હિ ભગવા અનેકસતપોરિસં નરકં અક્કમિસ્સામીતિ પાદં નીહરતિ, તાવદેવ નિન્નટ્ઠાનં વાતપૂરિતં વિય કમ્મારભસ્તં ઉન્નમિત્વા પથવીસમં હોતિ, ઉન્નતટ્ઠાનમ્પિ અન્તો પવિસતિ. દૂરે અક્કમિસ્સામીતિ અભિનીહરન્તસ્સ સિનેરુપ્પમાણોપિ પબ્બતો સેદિતવેત્તઙ્કુરો વિય નમિત્વા પાદસમીપં આગચ્છતિ. તથા હિસ્સ યમકપાટિહારિયં કત્વા યુગન્ધરપબ્બતં અક્કમિસ્સામીતિ પાદે અભિનીહરતો પબ્બતો નમિત્વા પાદસમીપં આગતો, સો તં અક્કમિત્વા દુતિયપાદેન તાવતિંસભવનં અક્કમિ. ન હિ ચક્કલક્ખણેન પતિટ્ઠાતબ્બટ્ઠાનં વિસમં ભવિતું સક્કોતિ. ખાણુ વા કણ્ડકો વા સક્ખરકથલા વા ઉચ્ચારપસ્સાવો વા ખેળસિઙ્ઘાણિકાદીનિ વા પુરિમતરાવ અપગચ્છન્તિ, તત્થ તત્થેવ ચ પથવિં પવિસન્તિ. તથાગતસ્સ હિ સીલતેજેન પઞ્ઞાતેજેન ધમ્મતેજેન દસન્નં પારમીનં આનુભાવેન અયં મહાપથવી સમા મુદુ પુપ્ફાભિકિણ્ણા હોતિ. તત્ર તથાગતો સમં પાદં નિક્ખિપતિ, સમં ઉદ્ધરતિ, સબ્બાવન્તેહિ પાદતલેહિ ભૂમિં ફુસતિ.

ચક્કાનીતિ દ્વીસુ પાદેસુ દ્વે ચક્કાનિ. તેસં અરા ચ નેમિ ચ નાભિ ચ પાળિયં વુત્તાવ. સબ્બાકારપરિપૂરાનીતિ ઇમિના પન અયં વિસેસો વેદિતબ્બો – તેસં કિર ચક્કાનં પાદતલસ્સ મજ્ઝે નાભિ દિસ્સતિ, નાભિપરિચ્છિન્ના વટ્ટલેખા દિસ્સતિ, નાભિમુખપરિક્ખેપપટ્ટો દિસ્સતિ, પનાળિમુખં દિસ્સતિ, અરા દિસ્સન્તિ, અરેસુ વટ્ટલેખા દિસ્સન્તિ, નેમી દિસ્સન્તિ, નેમિમણિકા દિસ્સન્તિ. ઇદં તાવ પાળિઆગતમેવ.

સમ્બહુલવારો પન અનાગતો, સો એવં દટ્ઠબ્બો – સત્તિ સિરિ વચ્છો નન્દિ સોવત્તિકો વટંસકો વડ્ઢમાનકં મચ્છયુગલં ભદ્દપીઠં અઙ્કુસં તોમરો પાસાદો તોરણં સેતચ્છત્તં ખગ્ગો તાલવણ્ટં મોરહત્થકો વાળબીજની ઉણ્હીસં પત્તો મણિ કુસુમદામં નીલુપ્પલં રત્તુપ્પલં સેતુપ્પલં પદુમં પુણ્ડરીકં પુણ્ણઘટો પુણ્ણપાતિ સમુદ્દો ચક્કવાળો હિમવા સિનેરુ ચન્દિમસૂરિયા નક્ખત્તાનિ ચત્તારો મહાદીપા દ્વેપરિત્તદીપસહસ્સાનિ, અન્તમસો ચક્કવત્તિરઞ્ઞો પરિસં ઉપાદાય સબ્બો ચક્કલક્ખણસ્સેવ પરિવારો.

આયતપણ્હીતિ દીઘપણ્હિ, પરિપુણ્ણપણ્હીતિ અત્થો. યથા હિ અઞ્ઞેસં અગ્ગપાદો દીઘો હોતિ, પણ્હિમત્થકે જઙ્ઘા પતિટ્ઠાતિ, પણ્હિ તચ્છેત્વા ઠપિતા વિય હોતિ, ન એવં તથાગતસ્સ. તથાગતસ્સ પન ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ દ્વે કોટ્ઠાસા અગ્ગપાદો હોતિ, તતિયે કોટ્ઠાસે જઙ્ઘા પતિટ્ઠાતિ, ચતુત્થે કોટ્ઠાસે આરગ્ગેન વટ્ટેત્વા ઠપિતા વિય રત્તકમ્બલે ગેણ્ડુકસદિસા પણ્હિ હોતિ.

દીઘઙ્ગુલીતિ યથા અઞ્ઞેસં કાચિ અઙ્ગુલિ દીઘા હોતિ, કાચિ રસ્સા, ન એવં તથાગતસ્સ. તથાગતસ્સ પન મક્કટસ્સેવ દીઘહત્થપાદઙ્ગુલિયો મૂલે થૂલા અનુપુબ્બેન ગન્ત્વા અગ્ગે તનુકા નિય્યાસતેલેન મદ્દિત્વા વટ્ટિતહરિતાલવટ્ટિસદિસા હોન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘દીઘઙ્ગુલી’’તિ.

મુદુતલુનહત્થપાદોતિ સપ્પિમણ્ડે ઓસાદેત્વા ઠપિતં સતવારવિહતકપ્પાસપટલં વિય મુદૂ, જાતમત્તકુમારસ્સ વિય ચ નિચ્ચકાલં તલુના ચ હત્થપાદા અસ્સાતિ મુદુતલુનહત્થપાદો.

જાલહત્થપાદોતિ ન ચમ્મેન પટિબદ્ધઅઙ્ગુલન્તરો. એદિસો હિ ફણહત્થકો પુરિસદોસેન ઉપહતો પબ્બજ્જમ્પિ ન લભતિ. તથાગતસ્સ પન ચતસ્સો હત્થઙ્ગુલિયો પઞ્ચપિ પાદઙ્ગુલિયો એકપ્પમાણા હોન્તિ, તાસં એકપ્પમાણત્તાય યવલક્ખણં અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિવિજ્ઝિત્વા તિટ્ઠતિ. અથસ્સ હત્થપાદા કુસલેન વડ્ઢકિના યોજિતજાલવાતપાનસદિસા હોન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘જાલહત્થપાદો’’તિ.

ઉદ્ધં પતિટ્ઠિતગોપ્ફકત્તા ઉસ્સઙ્ખા પાદા અસ્સાતિ ઉસ્સઙ્ખપાદો. અઞ્ઞેસઞ્હિ પિટ્ઠિપાદે ગોપ્ફકા હોન્તિ. તેન તેસં પાદા આણિબદ્ધા વિય થદ્ધા હોન્તિ, ન યથાસુખં પરિવત્તન્તિ, ગચ્છન્તાનં પાદતલાનિ ન દિસ્સન્તિ. તથાગતસ્સ પન અભિરુહિત્વા ઉપરિ ગોપ્ફકા પતિટ્ઠહન્તિ. તેનસ્સ નાભિતો પટ્ઠાય ઉપરિમકાયો નાવાય ઠપિતસુવણ્ણપટિમા વિય નિચ્ચલો હોતિ, અધોકાયોવ ઇઞ્જતિ. સુખેન પાદા પરિવત્તન્તિ. પુરતોપિ પચ્છતોપિ ઉભયપસ્સેસુપિ ઠત્વા પસ્સન્તાનં પાદતલાનિ પઞ્ઞાયન્તિ, ન હત્થીનં વિય પચ્છતોયેવ.

એણિજઙ્ઘોતિ એણિમિગસદિસજઙ્ઘો મંસુસ્સદેન પરિપુણ્ણજઙ્ઘો, ન એકતો બદ્ધપિણ્ડિકમંસો, સમન્તતો સમસણ્ઠિતેન મંસેન પરિક્ખિત્તાહિ સુવટ્ટિતાહિ સાલિગબ્ભસદિસાહિ જઙ્ઘાહિ સમન્નાગતોતિ અત્થો.

અનોનમન્તોતિ અનમન્તો. એતેનસ્સ અખુજ્જઅવામનભાવો દીપિતો. અવસેસજના હિ ખુજ્જા વા હોન્તિ વામના વા, ખુજ્જાનં ઉપરિમકાયો અપરિપુણ્ણો હોતિ, વામનાનં હેટ્ઠિમકાયો. તે અપરિપુણ્ણકાયત્તા ન સક્કોન્તિ અનોનમન્તા જણ્ણુકાનિ પરિમજ્જિતું. તથાગતો પન પરિપુણ્ણઉભયકાયત્તા સક્કોતિ.

ઉસભવારણાદીનં વિય સુવણ્ણપદુમકણ્ણિકસદિસે કોસે ઓહિતં પટિચ્છન્નં વત્થગુય્હં અસ્સાતિ કોસોહિતવત્થગુય્હો. વત્થગુય્હન્તિ વત્થેન ગૂહિતબ્બં અઙ્ગજાતં વુચ્ચતિ.

સુવણ્ણવણ્ણોતિ જાતિહિઙ્ગુલકેન મજ્જિત્વા દીપિદાઠાય ઘંસિત્વા ગેરુકપરિકમ્મં કત્વા ઠપિતઘનસુવણ્ણરૂપકસદિસોતિ અત્થો. એતેનસ્સ ઘનસિનિદ્ધસણ્હસરીરતં દસ્સેત્વા છવિવણ્ણદસ્સનત્થં કઞ્ચનસન્નિભત્તચોતિ વુત્તં, પુરિમસ્સ વા વેવચનમેવ એતં.

રજોજલ્લન્તિ રજો વા મલં વા. ન ઉપલિમ્પતીતિ ન લગ્ગતિ, પદુમપલાસતો ઉદકબિન્દુ વિય વિવટ્ટતિ. હત્થધોવનપાદધોવનાદીનિ પન ઉતુગ્ગહણત્થાય ચેવ દાયકાનં પુઞ્ઞફલત્થાય ચ બુદ્ધા કરોન્તિ, વત્તસીસેનાપિ ચ કરોન્તિયેવ. સેનાસનં પવિસન્તેન હિ ભિક્ખુના પાદે ધોવિત્વા પવિસિતબ્બન્તિ વુત્તમેતં.

ઉદ્ધગ્ગલોમોતિ આવટ્ટપરિયોસાને ઉદ્ધગ્ગાનિ હુત્વા મુખસોભં ઉલ્લોકયમાનાનિ વિય ઠિતાનિ લોમાનિ અસ્સાતિ ઉદ્ધગ્ગલોમો.

બ્રહ્મુજુગત્તોતિ બ્રહ્મા વિય ઉજુગત્તો, ઉજુમેવ ઉગ્ગતદીઘસરીરો. યેભુય્યેન હિ સત્તા ખન્ધે કટિયં જાણૂસૂતિ તીસુ ઠાનેસુ નમન્તિ. તે કટિયં નમન્તા પચ્છતો નમન્તિ, ઇતરેસુ દ્વીસુ ઠાનેસુ પુરતો. દીઘસરીરા પનેકે પસ્સવઙ્કા હોન્તિ, એકે મુખં ઉન્નામેત્વા નક્ખત્તાનિ ગણયન્તા વિય ચરન્તિ, એકે અપ્પમંસલોહિતા સૂલસદિસા હોન્તિ, પવેધમાના ગચ્છન્તિ. તથાગતો પન ઉજુમેવ ઉગ્ગન્ત્વા દીઘપ્પમાણો દેવનગરે ઉસ્સિતસુવણ્ણતોરણં વિય હોતિ.

સત્તુસ્સદોતિ દ્વે હત્થપિટ્ઠિયો દ્વે પાદપિટ્ઠિયો દ્વે અંસકૂટાનિ ખન્ધોતિ ઇમેસુ સત્તસુ ઠાનેસુ પરિપુણ્ણમંસુસ્સદો અસ્સાતિ સત્તુસ્સદો. અઞ્ઞેસં પન હત્થપાદપિટ્ઠીસુ ન્હારુજાલા પઞ્ઞાયન્તિ, અંસકૂટખન્ધેસુ અટ્ઠિકોટિયો, તે મનુસ્સપેતા વિય ખાયન્તિ, ન તથાગતો. તથાગતો પન સત્તસુ ઠાનેસુ પરિપુણ્ણમંસુસ્સદત્તા નિગૂળ્હન્હારુજાલેહિ હત્થપિટ્ઠાદીહિ વટ્ટેત્વા ઠપિતસુવણ્ણવણ્ણાલિઙ્ગસદિસેન ખન્ધેન સિલારૂપકં વિય ચિત્તકમ્મરૂપકં વિય ચ ખાયતિ.

સીહસ્સ પુબ્બદ્ધં વિય કાયો અસ્સાતિ સીહપુબ્બદ્ધકાયો. સીહસ્સ હિ પુરત્થિમકાયોવ પરિપુણ્ણો હોતિ, પચ્છિમકાયો અપરિપુણ્ણો. તથાગતસ્સ પન સીહસ્સ પુબ્બદ્ધકાયોવ સબ્બો કાયો પરિપુણ્ણો. સોપિ સીહસ્સેવ ન તત્થ તત્થ વિનતુન્નતાદિવસેન દુસ્સણ્ઠિતવિસણ્ઠિતો, દીઘયુત્તઠાને પન દીઘો, રસ્સકિસથૂલઅનુવટ્ટિતયુત્તટ્ઠાનેસુ તથાવિધોવ હોતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘મનાપિયે ચ ખો, ભિક્ખવે, કમ્મવિપાકે પચ્ચુપટ્ઠિતે યેહિ અઙ્ગેહિ દીઘેહિ સોભતિ, તાનિ અઙ્ગાનિ દીઘાનિ સણ્ઠહન્તિ. યેહિ અઙ્ગેહિ રસ્સેહિ સોભતિ, તાનિ અઙ્ગાનિ રસ્સાનિ સણ્ઠહન્તિ. યેહિ અઙ્ગેહિ થૂલેહિ સોભતિ, તાનિ અઙ્ગાનિ થૂલાનિ સણ્ઠહન્તિ. યેહિ અઙ્ગેહિ કિસેહિ સોભતિ, તાનિ અઙ્ગાનિ કિસાનિ સણ્ઠહન્તિ. યેહિ અઙ્ગેહિ વટ્ટેહિ સોભતિ, તાનિ અઙ્ગાનિ વટ્ટાનિ સણ્ઠહન્તી’’તિ.

ઇતિ નાનાચિત્તેન પુઞ્ઞચિત્તેન ચિત્તિતો દસહિ પારમીહિ સજ્જિતો તથાગતસ્સ અત્તભાવો, તસ્સ લોકે સબ્બસિપ્પિનો વા ઇદ્ધિમન્તો વા પટિરૂપકમ્પિ કાતું ન સક્કોન્તિ.

ચિતન્તરંસોતિ અન્તરંસં વુચ્ચતિ દ્વિન્નં કોટ્ટાનમન્તરં, તં ચિતં પરિપુણ્ણમસ્સાતિ ચિતન્તરંસો. અઞ્ઞેસઞ્હિ તં ઠાનં નિન્નં હોતિ, દ્વે પિટ્ઠિકોટ્ટા પાટિયેક્કં પઞ્ઞાયન્તિ. તથાગતસ્સ પન કટિતો પટ્ઠાય મંસપટલં યાવ ખન્ધા ઉગ્ગમ્મ સમુસ્સિતસુવણ્ણફલકં વિય પિટ્ઠિં છાદેત્વા પતિટ્ઠિતં.

નિગ્રોધપરિમણ્ડલોતિ નિગ્રોધો વિય પરિમણ્ડલો. યથા પણ્ણાસહત્થતાય વા સતહત્થતાય વા સમક્ખન્ધસાખો નિગ્રોધો દીઘતોપિ વિત્થારતોપિ એકપ્પમાણોવ હોતિ, એવં કાયતોપિ બ્યામતોપિ એકપ્પમાણો. યથા અઞ્ઞેસં કાયો વા દીઘો હોતિ બ્યામો વા, ન એવં વિસમપ્પમાણોતિ અત્થો. તેનેવ ‘‘યાવતક્વસ્સ કાયો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યાવતકો અસ્સાતિ યાવતક્વસ્સ.

સમવટ્ટક્ખન્ધોતિ સમવટ્ટિતક્ખન્ધો. યથા એકે કોઞ્ચા વિય બકા વિય વરાહા વિય ચ દીઘગલા વઙ્કગલા પુથુલગલા ચ હોન્તિ, કથનકાલે સિરાજાલં પઞ્ઞાયતિ, મન્દો સરો નિક્ખમતિ, ન એવં તસ્સ. તથાગતસ્સ પન સુવટ્ટિતસુવણ્ણાલિઙ્ગસદિસો ખન્ધો હોતિ, કથનકાલે સિરાજાલં ન પઞ્ઞાયતિ, મેઘસ્સ વિય ગજ્જતો સરો મહા હોતિ.

રસગ્ગસગ્ગીતિ એત્થ રસં ગસન્તીતિ રસગ્ગસા, રસહરણીનમેતં અધિવચનં, તા અગ્ગા અસ્સાતિ રસગ્ગસગ્ગી. તથાગતસ્સ હિ સત્ત રસહરણિસહસ્સાનિ ઉદ્ધગ્ગાનિ હુત્વા ગીવાયમેવ પટિમુક્કાનિ. તિલફલમત્તોપિ આહારો જિવ્હગ્ગે ઠપિતો સબ્બં કાયં અનુફરતિ, તેનેવ મહાપધાનં પદહન્તસ્સ એકતણ્ડુલાદીહિપિ કાળાયયૂસપસતેનાપિ કાયસ્સ યાપનં અહોસિ. અઞ્ઞેસં પન તથા અભાવા ન સકલકાયં ઓજા ફરતિ, તેન તે બહ્વાબાધા હોન્તિ. ઇદં લક્ખણં અપ્પાબાધતાસઙ્ખાતસ્સ નિસ્સન્દફલસ્સ વસેન પાકટં હોતિ.

સીહસ્સેવ હનુ અસ્સાતિ સીહહનુ. તત્થ સીહસ્સ હેટ્ઠિમહનુમેવ પરિપુણ્ણં હોતિ, ન ઉપરિમં. તથાગતસ્સ પન સીહસ્સ હેટ્ઠિમં વિય દ્વેપિ પરિપુણ્ણાનિ દ્વાદસિયં પક્ખસ્સ ચન્દસદિસાનિ હોન્તિ.

ચત્તાલીસદન્તોતિઆદીસુ ઉપરિમહનુકે પતિટ્ઠિતા વીસતિ, હેટ્ઠિમે વીસતીતિ ચત્તાલીસ દન્તા અસ્સાતિ ચત્તાલીસદન્તો. અઞ્ઞેસઞ્હિ પરિપુણ્ણદન્તાનમ્પિ દ્વત્તિંસ દન્તા હોન્તિ, તથાગતસ્સ ચત્તાલીસં.

અઞ્ઞેસઞ્ચ કેચિ દન્તા ઉચ્ચા કેચિ નીચાતિ વિસમા હોન્તિ, તથાગતસ્સ પન અયપટ્ટછિન્નસઙ્ખપટલં વિય સમા.

અઞ્ઞેસં કુમ્ભીલાનં વિય દન્તા વિરળા હોન્તિ, મચ્છમંસાદીનિ ખાદન્તાનં દન્તન્તરં પૂરતિ. તથાગતસ્સ પન કનકલતાય સમુસ્સાપિતવજિરપન્તિ વિય અવિરળા તુલિકાય દસ્સિતપરિચ્છેદા વિય દન્તા હોન્તિ.

સુસુક્કદાઠોતિ અઞ્ઞેસઞ્ચ પૂતિદન્તા ઉટ્ઠહન્તિ, તેન કાચિ દાઠા કાળાપિ વિવણ્ણાપિ હોન્તિ. તથાગતો સુસુક્કદાઠો ઓસધિતારકમ્પિ અતિક્કમ્મ વિરોચમાનાય પભાય સમન્નાગતદાઠો, તેન વુત્તં ‘‘સુસુક્કદાઠો’’તિ.

પહૂતજિવ્હોતિ અઞ્ઞેસં જિવ્હા થૂલાપિ હોતિ કિસાપિ રસ્સાપિ થદ્ધાપિ વિસમાપિ, તથાગતસ્સ પન મુદુ દીઘા પુથુલા વણ્ણસમ્પન્ના હોતિ. સો તં લક્ખણં પરિયેસિતું આગતાનં કઙ્ખાવિનોદનત્થં મુદુકત્તા તં જિવ્હં કથિનસૂચિં વિય વટ્ટેત્વા ઉભો નાસિકસોતાનિ પરામસતિ, દીઘત્તા ઉભો કણ્ણસોતાનિ પરામસતિ, પુથુલત્તા કેસન્તપરિયોસાનં કેવલમ્પિ નલાટં પટિચ્છાદેતિ. એવં તસ્સા મુદુદીઘપુથુલભાવં પકાસેન્તો કઙ્ખં વિનોદેતિ. એવં તિલક્ખણસમ્પન્નં જિવ્હં સન્ધાય ‘‘પહૂતજિવ્હો’’તિ વુત્તં.

બ્રહ્મસ્સરોતિ અઞ્ઞે છિન્નસ્સરાપિ ભિન્નસ્સરાપિ કાકસ્સરાપિ હોન્તિ, તથાગતો પન મહાબ્રહ્મુનો સરસદિસેન સરેન સમન્નાગતો. મહાબ્રહ્મુનો હિ પિત્તસેમ્હેહિ અપલિબુદ્ધત્તા સરો વિસુદ્ધો હોતિ. તથાગતેનાપિ કતકમ્મં વત્થું સોધેતિ, વત્થુસ્સ સુદ્ધત્તા નાભિતો પટ્ઠાય સમુટ્ઠહન્તો સરો વિસુદ્ધો અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતોવ સમુટ્ઠાતિ. કરવિકો વિય ભણતીતિ કરવિકભાણી, મત્તકરવિકરુતમઞ્જુઘોસોતિ અત્થો.

તત્રિદં કરવિકરુતસ્સ મઞ્જુતાય – કરવિકસકુણે કિર મધુરરસં અમ્બપક્કં મુખતુણ્ડકેન પહરિત્વા પગ્ઘરિતં રસં સાયિત્વા પક્ખેન તાલં દત્વા વિકૂજમાને ચતુપ્પદાદીનિ મત્તાનિ વિય લળિતું આરભન્તિ. ગોચરપ્પસુતાપિ ચતુપ્પદા મુખગતાનિપિ તિણાનિ છડ્ડેત્વા તં સદ્દં સુણન્તિ, વાળમિગા ખુદ્દકમિગે અનુબન્ધમાના ઉક્ખિત્તપાદં અનુક્ખિપિત્વાવ તિટ્ઠન્તિ, અનુબદ્ધમિગાપિ મરણભયં હિત્વાપિ તિટ્ઠન્તિ, આકાસે પક્ખન્દપક્ખિનોપિ પક્ખે પસારેત્વા તિટ્ઠન્તિ, ઉદકે મચ્છાપિ કણ્ણપટલં અપ્ફોટેન્તા તં સદ્દં સુણમાનાવ તિટ્ઠન્તિ. એવં મઞ્જુરુતા કરવિકા.

અસન્ધિમિત્તાપિ ધમ્માસોકસ્સ દેવી – ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, બુદ્ધસદ્દેન સદિસો કસ્સચિ સદ્દો’’તિ સઙ્ઘં પુચ્છિ. અત્થિ કરવિકસકુણસ્સાતિ. કુહિં, ભન્તે, સકુણાતિ? હિમવન્તેતિ. સા રાજાનં આહ, – ‘‘દેવ, કરવિકસકુણં દટ્ઠુકામા’’તિ. રાજા ‘‘ઇમસ્મિં પઞ્જરે નિસીદિત્વા કરવિકો આગચ્છતૂ’’તિ સુવણ્ણપઞ્જરં વિસ્સજ્જેસિ. પઞ્જરો ગન્ત્વા એકસ્સ કરવિકસ્સ પુરતો અટ્ઠાસિ. સો ‘‘રાજાણાય આગતો પઞ્જરો, ન સક્કા અગન્તુ’’ન્તિ તત્થ નિસીદિ. પઞ્જરો આગન્ત્વા રઞ્ઞો પુરતોવ અટ્ઠાસિ. કરવિકં સદ્દં કારાપેતું ન સક્કોન્તિ. અથ રાજા ‘‘કથં ભણે ઇમે સદ્દં કરોન્તી’’તિ આહ? ઞાતકે દિસ્વા દેવાતિ. અથ નં રાજા આદાસેહિ પરિક્ખિપાપેસિ. સો અત્તનોવ છાયં દિસ્વા ‘‘ઞાતકા મે આગતા’’તિ મઞ્ઞમાનો પક્ખેન તાળં દત્વા મઞ્જુસ્સરેન મણિવંસં ધમમાનો વિય વિરવિ. સકલનગરે મનુસ્સા મત્તા વિય લળિંસુ. અસન્ધિમિત્તા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમસ્સ તાવ તિરચ્છાનસ્સ એવં મધુરો સદ્દો, કીદિસો નુ ખો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસિરિપ્પત્તસ્સ ભગવતો અહોસી’’તિ પીતિં ઉપ્પાદેત્વા તં પીતિં અવિજહિત્વા સત્તહિ જઙ્ઘસતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. એવં મધુરો કરવિકસદ્દો. તતો સતભાગેન સહસ્સભાગેન ચ મધુરતરો તથાગતસ્સ સદ્દો, લોકે પન કરવિકતો અઞ્ઞસ્સ મધુરરસ્સ અભાવતો ‘‘કરવિકભાણી’’તિ વુત્તં.

અભિનીલનેત્તોતિ ન સકલનીલનેત્તોવ, નીલયુત્તટ્ઠાને પનસ્સ ઉમાપુપ્ફસદિસેન અતિવિસુદ્ધેન નીલવણ્ણેન સમન્નાગતાનિ અક્ખીનિ હોન્તિ. પીતયુત્તટ્ઠાને કણિકારપુપ્ફસદિસેન પીતવણ્ણેન, લોહિતયુત્તટ્ઠાને બન્ધુજીવકપુપ્ફસદિસેન લોહિતવણ્ણેન, સેતયુત્તટ્ઠાને ઓસધિતારકસદિસેન સેતવણ્ણેન, કાળયુત્તટ્ઠાને અદ્દારિટ્ઠકસદિસેન કાળવણ્ણેન સમન્નાગતાનિ સુવણ્ણવિમાને ઉગ્ઘાટિતમણિસીહપઞ્જરસદિસાનિ ખાયન્તિ.

ગોપખુમોતિ એત્થ પખુમન્તિ સકલં ચક્ખુભણ્ડં અધિપ્પેતં. તં કાળવચ્છકસ્સ બહલધાતુકં હોતિ, રત્તવચ્છકસ્સ વિપ્પસન્નં, તંમુહુત્તજાતરત્તવચ્છસદિસચક્ખુભણ્ડોતિ અત્થો. અઞ્ઞેસઞ્હિ અક્ખિભણ્ડા અપરિપુણ્ણા હોન્તિ, હત્થિમૂસિકકાકાદીનં અક્ખિસદિસેહિ વિનિગ્ગતેહિ ગમ્ભીરેહિપિ અક્ખીહિ સમન્નાગતા હોન્તિ. તથાગતસ્સ પન ધોવિત્વા મજ્જિત્વા ઠપિતમણિગુળિકા વિય મુદુસિનિદ્ધનીલસુખુમપખુમાચિતાનિ અક્ખીનિ.

ઉણ્ણાતિ ઉણ્ણલોમં. ભમુકન્તરેતિ દ્વિન્નં ભમુકાનં વેમજ્ઝે નાસિકમત્થકેયેવ જાતા. ઉગ્ગન્ત્વા પન નલાટમજ્ઝજાતા. ઓદાતાતિ પરિસુદ્ધા ઓસધિતારકવણ્ણા. મુદૂતિ સપ્પિમણ્ડે ઓસાદેત્વા ઠપિતસતવારવિહતકપ્પાસપટલસદિસા. તૂલસન્નિભાતિ સિમ્બલિતૂલલતાતૂલસમાના, અયમસ્સા ઓદાતતાય ઉપમા. સા પનેસા કોટિયં ગહેત્વા આકડ્ઢિયમાના ઉપડ્ઢબાહુપ્પમાણા હોતિ, વિસ્સટ્ઠા દક્ખિણાવટ્ટવસેન આવટ્ટિત્વા ઉદ્ધગ્ગા હુત્વા સન્તિટ્ઠતિ, સુવણ્ણફલકમજ્ઝે ઠપિતરજતપુપ્ફુળકા વિય સુવણ્ણઘટતો નિક્ખમમાના ખીરધારા વિય અરુણપ્પભારઞ્જિતે ગમનતલે ઓસધિતારકા વિય ચ અતિમનોહરાય સિરિયા વિરોચતિ.

ઉણ્હીસસીસોતિ ઇદં પરિપુણ્ણનલાટતઞ્ચેવ પરિપુણ્ણસીસતઞ્ચાતિ દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચ વુત્તં. તથાગતસ્સ હિ દક્ખિણકણ્ણચૂળિકતો પટ્ઠાય મંસપટલં ઉટ્ઠહિત્વા સકલં નલાટં છાદયમાનં પૂરયમાનં ગન્ત્વા વામકણ્ણચૂળિકાય પતિટ્ઠિતં, રઞ્ઞો બદ્ધઉણ્હીસપટ્ટો વિય વિરોચતિ. પચ્છિમભવિકબોધિસત્તાનં કિર ઇમં લક્ખણં વિદિત્વા રાજૂનં ઉણ્હીસપટ્ટં અકંસુ, અયં તાવ એકો અત્થો. અઞ્ઞે પન જના અપરિપુણ્ણસીસા હોન્તિ, કેચિ કપ્પસીસા, કેચિ ફલસીસા, કેચિ અટ્ઠિસીસા, કેચિ તુમ્બસીસા, કેચિ પબ્ભારસીસા. તથાગતસ્સ પન આરગ્ગેન વટ્ટેત્વા ઠપિતં વિય સુપરિપુણ્ણં ઉદકપુપ્ફુળસદિસં સીસં હોતિ. તત્થ પુરિમનયેન ઉણ્હીસવેઠિતસીસો વિયાતિ ઉણ્હીસસીસો. દુતિયનયેન ઉણ્હીસં વિય સબ્બત્થ પરિમણ્ડલસીસોતિ ઉણ્હીસસીસો.

ઇમાનિ પન મહાપુરિસલક્ખણાનિ કમ્મં કમ્મસરિક્ખકં લક્ખણં લક્ખણાનિસંસન્તિ ઇમે ચત્તારો કોટ્ઠાસે એકેકસ્મિં લક્ખણે દસ્સેત્વા કથિતાનિ સુકથિતાનિ હોન્તિ. તસ્મા ભગવતા લક્ખણસુત્તે (દી. નિ. ૩.૨૦૦-૨૦૨) વુત્તાનિ ઇમાનિ કમ્માદીનિ દસ્સેત્વા કથેતબ્બાનિ. સુત્તવસેન વિનિચ્છિતું અસક્કોન્તેન સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય તસ્સેવ સુત્તસ્સ વણ્ણનાય વુત્તનયેન ગહેતબ્બાનિ.

ઇમેહિ ખો, ભો, સો ભવં ગોતમોતિ, ભો આચરિય, ઇમેહિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ સો ભવં ગોતમો સમન્નાગતો દેવનગરે સમુસ્સિતરતનવિચિત્તં સુવણ્ણતોરણં વિય યોજનસતુબ્બેધો સબ્બપાલિફુલ્લો પારિચ્છત્તકો વિય સેલન્તરમ્હિ સુપુપ્ફિતસાલરુક્ખો વિય તારાગણપટિમણ્ડિતગગનતલમિવ ચ અત્તનો સિરિવિભવેન લોકં આલોકં કુરુમાનો વિય ચરતીતિ ઇમત્થમ્પિ દીપેત્વા કિરિયાચારં આચિક્ખિતું ગચ્છન્તો ખો પનાતિઆદિમાહ.

૩૮૭. દક્ખિણેનાતિ બુદ્ધાનઞ્હિ ઠત્વા વા નિસીદિત્વા વા નિપજ્જિત્વા વા ગમનં અભિનીહરન્તાનં દક્ખિણપાદોવ પુરતો હોતિ. સતતપાટિહારિયં કિરેતં. નાતિદૂરે પાદં ઉદ્ધરતીતિ તં દક્ખિણપાદં ન અતિદૂરે ઠપેસ્સામીતિ ઉદ્ધરતિ. અતિદૂરઞ્હિ અભિહરિયમાને દક્ખિણપાદેન વામપાદો આકડ્ઢિયમાનો ગચ્છેય્ય, દક્ખિણપાદોપિ દૂરં ગન્તું ન સક્કુણેય્ય, આસન્નેયેવ પતિટ્ઠહેય્ય, એવં સતિ પદવિચ્છેદો નામ હોતિ. દક્ખિણપાદે પન પમાણેનેવ ઉદ્ધતે વામપાદોપિ પમાણેનેવ ઉદ્ધરિયતિ, પમાણેન ઉદ્ધતો પતિટ્ઠહન્તોપિ પમાણેયેવ પતિટ્ઠાતિ. એવમનેન તથાગતસ્સ દક્ખિણપાદકિચ્ચં વામપાદેન નિયમિતં, વામપાદકિચ્ચં દક્ખિણપાદેન નિયમિતન્તિ વેદિતબ્બં.

નાતિસીઘન્તિ દિવા વિહારભત્તત્થાય ગચ્છન્તો ભિક્ખુ વિય ન અતિસીઘં ગચ્છતિ. નાતિસણિકન્તિ યથા પચ્છતો આગચ્છન્તો ઓકાસં ન લભતિ, એવં ન અતિસણિકં ગચ્છતિ. અદ્દુવેન અદ્દુવન્તિ જણ્ણુકેન જણ્ણુકં, ન સત્થિં ઉન્નામેતીતિ ગમ્ભીરે ઉદકે ગચ્છન્તો વિય ન ઊરું ઉન્નામેતિ. ન ઓનામેતીતિ રુક્ખસાખાછેદનદણ્ડઙ્કુસપાદો વિય ન પચ્છતો ઓસક્કાપેતિ. ન સન્નામેતીતિ ઓબદ્ધાનાબદ્ધટ્ઠાનેહિ પાદં કોટ્ટેન્તો વિય ન થદ્ધં કરોતિ. ન વિનામેતીતિ યન્તરૂપકં કીળાપેન્તો વિય ન ઇતો ચિતો ચ ચાલેતિ. અધરકાયોવાતિ હેટ્ઠિમકાયોવ ઇઞ્જતિ, ઉપરિમકાયો નાવાય ઠપિતસુવણ્ણપટિમા વિય નિચ્ચલો હોતિ. દૂરે ઠત્વા ઓલોકેન્તો હિ બુદ્ધાનં ઠિતભાવં વા ગમનભાવં વા ન જાનાતિ. કાયબલેનાતિ બાહા ખિપન્તો સરીરતો સેદેહિ મુચ્ચન્તેહિ ન કાયબલેન ગચ્છતિ. સબ્બકાયેનેવાતિ ગીવં અપરિવત્તેત્વા રાહુલોવાદે વુત્તનાગાપલોકિતવસેનેવ અપલોકેતિ.

ન ઉદ્ધન્તિઆદીસુ નક્ખત્તાનિ ગણેન્તો વિય ન ઉદ્ધં ઉલ્લોકેતિ, નટ્ઠં કાકણિકં વા માસકં વા પરિયેસન્તો વિય ન અધો ઓલોકેતિ, ન હત્થિઅસ્સાદયો પસ્સન્તો વિય ઇતો ચિતો ચ વિપેક્ખમાનો ગચ્છતિ. યુગમત્તન્તિ નવવિદત્થિમત્તે ચક્ખૂનિ ઠપેત્વા ગચ્છન્તો યુગમત્તં પેક્ખતિ નામ, ભગવાપિ યુગે યુત્તો સુદન્તઆજાનીયો વિય એત્તકં પસ્સન્તો ગચ્છતિ. તતો ચસ્સ ઉત્તરીતિ યુગમત્તતો પરં ન પસ્સતીતિ ન વત્તબ્બો. ન હિ કુટ્ટં વા કવાટં વા ગચ્છો વા લતા વા આવરિતું સક્કોતિ, અથ ખ્વસ્સ અનાવરણઞાણસ્સ અનેકાનિ ચક્કવાળસહસ્સાનિ એકઙ્ગણાનેવ હોન્તિ. અન્તરઘરન્તિ હેટ્ઠા મહાસકુલુદાયિસુત્તે ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય અન્તરઘરં, ઇધ ઘરઉમ્મારતો પટ્ઠાય વેદિતબ્બં. ન કાયન્તિઆદિ પકતિઇરિયપથેનેવ પવિસતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. દલિદ્દમનુસ્સાનં નીચઘરકં પવિસન્તેપિ હિ તથાગતે છદનં વા ઉગ્ગચ્છતિ, પથવી વા ઓગચ્છતિ, ભગવા પન પકતિગમનેનેવ ગચ્છતિ. નાતિદૂરેતિ અતિદૂરે પરિવત્તન્તેન હિ એકં દ્વે પદવારે પિટ્ઠિભાગેન ગન્ત્વા નિસીદિતબ્બં હોતિ. નાચ્ચાસન્નેતિ અચ્ચાસન્ને પરિવત્તન્તેન એકં દ્વે પદવારે પુરતો ગન્ત્વા નિસીદિતબ્બં હોતિ. તસ્મા યસ્મિં પદવારે ઠિતેન પુરતો વા પચ્છતો વા અગન્ત્વા નિસીદિતબ્બં હોતિ, તત્થ પરિવત્તતિ.

પાણિનાતિ કટિવાતાબાધિકો વિય ન આસનં હત્થેહિ ગહેત્વા નિસીદતિ. પક્ખિપતીતિ યો કિઞ્ચિ કમ્મં કત્વા કીળન્તો ઠિતકોવ પતતિ, યોપિ ઓરિમં અઙ્ગં નિસ્સાય નિસિન્નો ઘંસન્તો યાવ પારિમઙ્ગા ગચ્છતિ, પારિમઙ્ગં વા નિસ્સાય નિસિન્નો તથેવ યાવ ઓરિમઙ્ગા આગચ્છતિ, સબ્બો સો આસને કાયં પક્ખિપતિ નામ. ભગવા પન એવં અકત્વા આસનસ્સ મજ્ઝે ઓલમ્બકં ધારેન્તો વિય તૂલપિચું ઠપેન્તો વિય સણિકં નિસીદતિ. હત્થકુક્કુચ્ચન્તિ પત્તમુખવટ્ટિયં ઉદકબિન્દુઠપનં મક્ખિકબીજનિયા પણ્ણચ્છેદનફાલનાદિ હત્થેન અસંયતકરણં. પાદકુક્કુચ્ચન્તિ પાદેન ભૂમિઘંસનાદિ અસંયતકરણં.

ન છમ્ભતીતિ ન ભાયતિ. ન કમ્પતીતિ ન ઓસીદતિ. ન વેધતીતિ ન ચલતિ. ન પરિતસ્સતીતિ ભયપરિતસ્સનાયપિ તણ્હાપરિતસ્સનાયપિ ન પરિતસ્સતિ. એકચ્ચો હિ ધમ્મકથાદીનં અત્થાય આગન્ત્વા મનુસ્સેસુ વન્દિત્વા ઠિતેસુ ‘‘સક્ખિસ્સામિ નુ ખો તેસં ચિત્તં ગણ્હન્તો ધમ્મં વા કથેતું, પઞ્હં વા પુચ્છિતો વિસ્સજ્જેતું, ભત્તાનુમોદનં વા કાતુ’’ન્તિ ભયપરિતસ્સનાય પરિતસ્સતિ. એકચ્ચો ‘‘મનાપા નુ ખો મે યાગુ આગચ્છિસ્સતિ, મનાપં અન્તરખજ્જક’’ન્તિ વા તણ્હાપરિતસ્સનાય પરિતસ્સતિ. તદુભયમ્પિ તસ્સ નત્થીતિ ન પરિતસ્સતિ. વિવેકાવટ્ટોતિ વિવેકે નિબ્બાને આવટ્ટમાનસો હુત્વા. વિવેકવત્તોતિપિ પાઠો, વિવેકવત્તયુત્તો હુત્વાતિ અત્થો. વિવેકવત્તં નામ કતભત્તકિચ્ચસ્સ ભિક્ખુનો દિવાવિહારે સમથવિપસ્સનાવસેન મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદનં. એવં નિસિન્નસ્સ હિ ઇરિયાપથો ઉપસન્તો હોતિ.

ન પત્તં ઉન્નામેતીતિઆદીસુ એકચ્ચો પત્તમુખવટ્ટિયા ઉદકદાનં આહરન્તો વિય પત્તં ઉન્નામેતિ, એકો પાદપિટ્ઠિયં ઠપેન્તો વિય ઓનામેતિ, એકો બદ્ધં કત્વા ગણ્હાતિ, એકો ઇતો ચિતો ચ ફન્દાપેતિ, એવં અકત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ ગહેત્વા ઈસકં નામેત્વા ઉદકં પટિગ્ગણ્હાતીતિ અત્થો. ન સમ્પરિવત્તકન્તિ પરિવત્તેત્વા પઠમમેવ પત્તપિટ્ઠિં ન ધોવતિ. નાતિદૂરેતિ યથા નિસિન્નાસનતો દૂરે પતતિ, ન એવં છડ્ડેતિ. નાચ્ચાસન્નેતિ પાદમૂલેયેવ ન છડ્ડેતિ. વિચ્છડ્ડયમાનોતિ વિકિરન્તો, યથા પટિગ્ગાહકો તેમતિ, ન એવં છડ્ડેતિ.

નાતિથોકન્તિ યથા એકચ્ચો પાપિચ્છો અપ્પિચ્છતં દસ્સેન્તો મુટ્ઠિમત્તમેવ ગણ્હાતિ, ન એવં. અતિબહુન્તિ યાપનમત્તતો અતિરેકં. બ્યઞ્જનમત્તાયાતિ બ્યઞ્જનસ્સ મત્તા નામ ઓદનતો ચતુત્થો ભાગો. એકચ્ચો હિ ભત્તે મનાપે ભત્તં બહું ગણ્હાતિ, બ્યઞ્જને મનાપે બ્યઞ્જનં બહું. સત્થા પન તથા ન ગણ્હાતિ. ન ચ બ્યઞ્જનેનાતિ અમનાપઞ્હિ બ્યઞ્જનં ઠપેત્વા ભત્તમેવ ભુઞ્જન્તો, ભત્તં વા ઠપેત્વા બ્યઞ્જનમેવ ખાદન્તો બ્યઞ્જનેન આલોપં અતિનામેતિ નામ. સત્થા એકન્તરિકં બ્યઞ્જનં ગણ્હાતિ, ભત્તમ્પિ બ્યઞ્જનમ્પિ એકતોવ નિટ્ઠન્તિ. દ્વત્તિક્ખત્તુન્તિ તથાગતસ્સ હિ પુથુજિવ્હાય દન્તાનં ઉપનીતભોજનં દ્વત્તિક્ખત્તું દન્તેહિ ફુટ્ઠમત્તમેવ સણ્હકરણીયપિટ્ઠવિલેપનં વિય હોતિ, તસ્મા એવમાહ. ન મુખે અવસિટ્ઠાતિ પોક્ખરપત્તે પતિતઉદકબિન્દુ વિય વિનિવત્તિત્વા પરગલમેવ યાતિ, તસ્મા અવસિટ્ઠા ન હોતિ. રસપટિસંવેદીતિ મધુરતિત્તકદુકાદિરસં જાનાતિ. બુદ્ધાનઞ્હિ અન્તમસો પાનીયેપિ દિબ્બોજા પક્ખિત્તાવ હોતિ, તેન નેસં સબ્બત્થેવ રસો પાકટો હોતિ, રસગેધો પન નત્થિ.

અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતન્તિ ‘‘નેવ દવાયા’’તિ વુત્તેહિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં. વિસુદ્ધિમગ્ગે પનસ્સ વિનિચ્છયો આગતોતિ સબ્બાસવસુત્તે વુત્તમેતં. હત્થેસુ ધોતેસૂતિ સત્થા કિં કરોતિ? પઠમં પત્તસ્સ ગહણટ્ઠાનં ધોવતિ. તત્થ પત્તં ગહેત્વા સુખુમજાલહત્થં પેસેત્વા દ્વે વારે સઞ્ચારેતિ. એત્તાવતા પોક્ખરપત્તે પતિતઉદકં વિય વિનિવત્તિત્વા ગચ્છતિ. ન ચ અનત્થિકોતિ યથા એકચ્ચો પત્તં આધારકે ઠપેત્વા પત્તે ઉદકં ન પુઞ્છતિ, રજે પતન્તે અજ્ઝુપેક્ખતિ, ન એવં કરોતિ. ન ચ અતિવેલાનુરક્ખીતિ યથા એકચ્ચો પમાણાતિક્કન્તં આરક્ખં ઠપેતિ, ભુઞ્જિત્વા વા પત્તે ઉદકં પુઞ્છિત્વા ચીવરભોગન્તરં પવેસેત્વા પત્તં ઉદરેન અક્કમિત્વા ગણ્હાતિ, ન એવં કરોતિ.

ન ચ અનુમોદનસ્સાતિ યો હિ ભુત્તમત્તોવ દારકેસુ ભત્તત્થાય રોદન્તેસુ છાતજ્ઝત્તેસુ મનુસ્સેસુ ભુઞ્જિત્વા અનાગતેસ્વેવ અનુમોદનં આરભતિ, તતો સબ્બકમ્માનિ છડ્ડેત્વા એકચ્ચે આગચ્છન્તિ, એકચ્ચે અનાગતાવ હોન્તિ, અયં કાલં અતિનામેતિ. યોપિ મનુસ્સેસુ આગન્ત્વા અનુમોદનત્થાય વન્દિત્વા નિસિન્નેસુ અનુમોદનં અકત્વાવ ‘‘કથં તિસ્સ, કથં ફુસ્સ, કથં સુમન, કથં તિસ્સે, કથં ફુસ્સે, કથં સુમને, કચ્ચિત્થ અરોગા, સસ્સં સમ્પન્ન’’ન્તિઆદિં પાટિયેક્કં કથં સમુટ્ઠાપેતિ, અયં અનુમોદનસ્સ કાલં અતિનામેતિ, મનુસ્સાનં પન ઓકાસં ઞત્વા આયાચિતકાલે કરોન્તો નાતિનામેતિ નામ, સત્થા તથા કરોતિ.

ન તં ભત્તન્તિ કિં ભત્તં નામેતં ઉત્તણ્ડુલં અતિકિલિન્નન્તિઆદીનિ વત્વા ન ગરહતિ. ન અઞ્ઞં ભત્તન્તિ સ્વાતનાય વા પુનદિવસાય વા ભત્તં ઉપ્પાદેસ્સામીતિ હિ અનુમોદનં કરોન્તો અઞ્ઞં ભત્તં પટિકઙ્ખતિ. યો વા – ‘‘યાવ માતુગામાનં ભત્તં પચ્ચતિ, તાવ અનુમોદનં કરિસ્સામિ, અથ મે અનુમોદનાવસાને અત્તનો પક્કભત્તતોપિ થોકં દસ્સન્તી’’તિ અનુમોદનં વડ્ઢેતિ, અયમ્પિ પટિકઙ્ખતિ નામ. સત્થા ન એવં કરોતિ. ન ચ મુચ્ચિતુકામોતિ એકચ્ચો હિ પટિસંમુઞ્ચિત્વા ગચ્છતિ, વેગેન અનુબન્ધિતબ્બો હોતિ. સત્થા પન ન એવં ગચ્છતિ, પરિસાય મજ્ઝે ઠિતોવ ગચ્છતિ. અચ્ચુક્કટ્ઠન્તિ યો હિ યાવ હનુકટ્ઠિતો ઉક્ખિપિત્વા પારુપતિ, તસ્સ અચ્ચુક્કટ્ઠં નામ હોતિ. યો યાવ ગોપ્ફકા ઓતારેત્વાવ પારુપતિ, તસ્સ અચ્ચુક્કટ્ઠં હોતિ. યોપિ ઉભતો ઉક્ખિપિત્વા ઉદરં વિવરિત્વા યાતિ, તસ્સપિ અચ્ચુક્કટ્ઠં હોતિ. યો એકંસં કત્વા થનં વિવરિત્વા યાતિ, તસ્સપિ અચ્ચુક્કટ્ઠં. સત્થા તં સબ્બં ન કરોતિ.

અલ્લીનન્તિ યથા અઞ્ઞેસં સેદેન તિન્તં અલ્લીયતિ, ન એવં સત્થુ. અપકટ્ઠન્તિ ખલિસાટકો વિય કાયતો મુચ્ચિત્વાપિ ન તિટ્ઠતિ. વાતોતિ વેરમ્ભવાતોપિ ઉટ્ઠહિત્વા ચાલેતું ન સક્કોતિ. પાદમણ્ડનાનુયોગન્તિ ઇટ્ઠકાય ઘંસનાદીહિ પાદસોભાનુયોગં. પક્ખાલેત્વાતિ પાદેનેવ પાદં ધોવિત્વા. સો નેવ અત્તબ્યાબાધાયાતિઆદીનિ ન પુબ્બેનિવાસચેતોપરિયઞાણાનં અત્થિતાય વદતિ, ઇરિયાપથસન્તતં પન દિસ્વા અનુમાનેન વદતિ. ધમ્મન્તિ પરિયત્તિધમ્મં. ન ઉસ્સાદેતીતિ કિં મહારટ્ઠિક, કિં મહાકુટુમ્બિકાતિઆદીનિ વત્વા ગેહસ્સિતવસેન ન ઉસ્સાદેતિ. ન અપસાદેતીતિ ‘‘કિં, ઉપાસક, કથં તે વિહારમગ્ગો ઞાતો? કિં ભયેન નાગચ્છસિ? ન હિ ભિક્ખૂ કિઞ્ચિ અચ્છિન્દિત્વા ગણ્હન્તિ, મા ભાયી’’તિ વા ‘‘કિં તુય્હં એવં મચ્છરિયજીવિતં નામા’’તિ વા આદીનિ વત્વા ગેહસ્સિતપેમેન ન અપસાદેતિ.

વિસ્સટ્ઠોતિ સિનિદ્ધો અપલિબુદ્ધો. વિઞ્ઞેય્યોતિ વિઞ્ઞાપનીયો પાકટો, વિસ્સટ્ઠત્તાયેવ ચેસ વિઞ્ઞેય્યો હોતિ. મઞ્જૂતિ મધુરો. સવનીયોતિ સોતસુખો, મધુરત્તાયેવ ચેસ સવનીયો હોતિ. બિન્દૂતિ સમ્પિણ્ડિતો. અવિસારીતિ અવિસટો, બિન્દુત્તાયેવ ચેસ અવિસારી હોતિ. ગમ્ભીરોતિ ગમ્ભીરસમુટ્ઠિતો. નિન્નાદીતિ નિન્નાદવા, ગમ્ભીરત્તાયેવ ચેસ નિન્નાદી હોતિ. યથાપરિસન્તિ ચક્કવાળપરિયન્તમ્પિ એકાબદ્ધપરિસં વિઞ્ઞાપેતિ. બહિદ્ધાતિ અઙ્ગુલિમત્તમ્પિ પરિસતો બહિદ્ધા ન ગચ્છતિ. તસ્મા? સો એવરૂપો મધુરસ્સરો અકારણા મા નસ્સીતિ. ઇતિ ભગવતો ઘોસો પરિસાય મત્થકેનેવ ચરતિ.

અવલોકયમાનાતિ સિરસ્મિં અઞ્જલિં ઠપેત્વા ભગવન્તં ઓલોકેન્તાવ પચ્ચોસક્કિત્વા દસ્સનવિજહનટ્ઠાને વન્દિત્વા ગચ્છન્તિ. અવિજહિતત્તાતિ યો હિ કથં સુત્વા વુટ્ઠિતો અઞ્ઞં દિટ્ઠસુતાદિકં કથં કથેન્તો ગચ્છતિ, એસ સભાવેન વિજહતિ નામ. યો પન સુતધમ્મકથાય વણ્ણં કથેન્તોવ ગચ્છતિ, અયં ન વિજહતિ નામ, એવં અવિજહન્તભાવેન પક્કમન્તિ. ગચ્છન્તન્તિ રજ્જુયન્તવસેન રતનસત્તુબ્બેધં સુવણ્ણગ્ઘિકં વિય ગચ્છન્તં. અદ્દસામ ઠિતન્તિ સમુસ્સિતકઞ્ચનપબ્બતં વિય ઠિતં અદ્દસામ. તતો ચ ભિય્યોતિ વિત્થારેત્વા ગુણે કથેતું અસક્કોન્તો અવસેસે ગુણે સંખિપિત્વા કલાપં વિય સુત્તકબદ્ધં વિય ચ કત્વા વિસ્સજ્જેન્તો એવમાહ. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – મયા કથિતગુણેહિ અકથિતાવ બહુતરા. મહાપથવિમહાસમુદ્દાદયો વિય હિ તસ્સ ભોતો અનન્તા અપ્પમેય્યા ગુણા આકાસમિવ વિત્થારિતાતિ.

૩૯૦. અપ્પટિસંવિદિતોતિ અવિઞ્ઞાતઆગમનો. પબ્બજિતે ઉપસઙ્કમન્તેન હિ ચીવરપરિકમ્માદિસમયે વા એકં નિવાસેત્વા સરીરભઞ્જનસમયે વા ઉપસઙ્કમિત્વા તતોવ પટિનિવત્તિતબ્બં હોતિ, પટિસન્થારમત્તમ્પિ ન જાયતિ. પુરેતરં પન ઓકાસે કારિતે દિવાટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા ચીવરં પારુપિત્વા ભિક્ખુ વિવિત્તે ઠાને નિસીદતિ, તં આગન્ત્વા પસ્સન્તા દસ્સનેનપિ પસીદન્તિ, પટિસન્થારો જાયતિ, પઞ્હબ્યાકરણં વા ધમ્મકથા વા લબ્ભતિ. તસ્મા પણ્ડિતા ઓકાસં કારેન્તિ. સો ચ નેસં અઞ્ઞતરો, તેનસ્સ એતદહોસિ. જિણ્ણો વુડ્ઢોતિ અત્તનો ઉગ્ગતભાવં અકથેત્વા કસ્મા એવમાહ? બુદ્ધા નામ અનુદ્દયસમ્પન્ના હોન્તિ, મહલ્લકભાવં ઞત્વા સીઘં ઓકાસં કરિસ્સતીતિ એવમાહ.

૩૯૧. ઓરમિય ઓકાસમકાસીતિ વેગેન ઉટ્ઠાય દ્વિધા ભિજ્જિત્વા ઓકાસમકાસિ.

યે મેતિ યે મયા. નારીસમાનસવ્હયાતિ નારીસમાનનામં ઇત્થિલિઙ્ગં, તેન અવ્હાતબ્બાતિ નારીસમાનસવ્હયા, ઇત્થિલિઙ્ગેન વત્તબ્બાતિ વોહારકુસલતાય એવં વદતિ. પહૂતજિવ્હોતિ પુથુલજિવ્હો. નિન્નામયેતન્તિ નીહર એતં.

૩૯૩. કેવલીતિ સકલગુણસમ્પન્નો.

૩૯૪. પચ્ચભાસીતિ એકપ્પહારેન પુચ્છિતે અટ્ઠ પઞ્હે બ્યાકરોન્તો પતિઅભાસિ. યો વેદીતિ યો વિદતિ જાનાતિ, યસ્સ પુબ્બેનિવાસો પાકટો. સગ્ગાપાયઞ્ચ પસ્સતીતિ દિબ્બચક્ખુઞાણં કથિતં. જાતિક્ખયં પત્તોતિ અરહત્તં પત્તો. અભિઞ્ઞા વોસિતોતિ તં અરહત્તં અભિજાનિત્વા વોસિતો વોસાનપ્પત્તો. મુનીતિ અરહત્તઞાણમોનેય્યેન સમન્નાગતો.

વિસુદ્ધન્તિ પણ્ડરં. મુત્તં રાગેહીતિ કિલેસરાગેહિ મુત્તં. પહીનજાતિમરણોતિ જાતિક્ખયપ્પત્તત્તા પહીનજાતિકો, જાતિપહાનેનેવ પહીનમરણો. બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલીતિ યં બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલી સકલભાવો, તેન સમન્નાગતો, સકલચતુમગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસોતિ અત્થો. પારગૂ સબ્બધમ્માનન્તિ સબ્બેસં લોકિયલોકુત્તરધમ્માનં અભિઞ્ઞાય પારં ગતો, સબ્બધમ્મે અભિજાનિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. પારગૂતિ વા એત્તાવતા પરિઞ્ઞાપારગૂ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં, પહાનપારગૂ સબ્બકિલેસાનં, ભાવનાપારગૂ ચતુન્નં મગ્ગાનં, સચ્છિકિરિયાપારગૂ નિરોધસ્સ, સમાપત્તિપારગૂ સબ્બસમાપત્તીનન્તિ અયમત્થો વુત્તો. પુન સબ્બધમ્માનન્તિ ઇમિના અભિઞ્ઞાપારગૂ વુત્તોતિ. બુદ્ધો તાદી પવુચ્ચતીતિ તાદિસો છહિ આકારેહિ પારં ગતો સબ્બાકારેન ચતુન્નં સચ્ચાનં બુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ પવુચ્ચતીતિ.

કિં પન એત્તાવતા સબ્બે પઞ્હા વિસ્સજ્જિતા હોન્તીતિ? આમ વિસ્સજ્જિતા, ચિત્તં વિસુદ્ધં જાનાતિ, મુત્તં રાગેહીતિ ઇમિના તાવ બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણોતિ પઠમપઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતિ. પારગૂતિ ઇમિના વેદેહિ ગતત્તા વેદગૂતિ દુતિયપઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતિ. પુબ્બેનિવાસન્તિઆદીહિ ઇમાસં તિસ્સન્નં વિજ્જાનં અત્થિતાય તેવિજ્જોતિ તતિયપઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતિ. મુત્તં રાગેહિ સબ્બસોતિ ઇમિનાવ નિસ્સટત્તા પાપધમ્માનં સોત્તિયોતિ ચતુત્થપઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતિ. જાતિક્ખયં પત્તોતિ ઇમિના પન અરહત્તસ્સેવ વુત્તત્તા પઞ્ચમપઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતિ. વોસિતોતિ ચ બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલીતિ ચ ઇમેહિ છટ્ઠપઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતિ. અભિઞ્ઞા વોસિતો મુનીતિ ઇમિના સત્તમપઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતિ. પારગૂ સબ્બધમ્માનં, બુદ્ધો તાદી પવુચ્ચતીતિ ઇમિના અટ્ઠમપઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતિ.

૩૯૫. દાનકથન્તિઆદીનિ હેટ્ઠા સુત્તે વિત્થારિતાનેવ. પચ્ચપાદીતિ પટિપજ્જિ. ધમ્મસ્સાનુધમ્મન્તિ ઇમસ્મિં સુત્તે ધમ્મો નામ અરહત્તમગ્ગો, અનુધમ્મો નામ હેટ્ઠિમા તયો મગ્ગા તીણિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ, તાનિ પટિપાટિયા પટિલભીતિ અત્થો. ન ચ મં ધમ્માધિકરણં વિહેસેસીતિ મઞ્ચ ધમ્મકારણા ન કિલમેસિ, ન પુનપ્પુનં કથાપેસીતિ વુત્તં હોતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. તત્થ પરિનિબ્બાયીતિ પન પદેન દેસનાય અરહત્તેનેવ કૂટં ગહિતન્તિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

બ્રહ્માયુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સેલસુત્તવણ્ણના

૩૯૬. એવં મે સુતન્તિ સેલસુત્તં. તત્થ અઙ્ગુત્તરાપેસૂતિઆદિ પોતલિયસુત્તે વિત્થારિતમેવ. અડ્ઢતેળસેહીતિ અડ્ઢેન તેળસેહિ, દ્વાદસહિ સતેહિ પઞ્ઞાસાય ચ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિન્તિ વુત્તં હોતિ. તે પન સાવકસન્નિપાતે સન્નિપતિતા ભિક્ખૂયેવ સબ્બે એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિતા ખીણાસવા. કેણિયોતિ તસ્સ નામં, જટિલોતિ તાપસો. સો કિર બ્રાહ્મણમહાસાલો, ધનરક્ખણત્થાય પન તાપસપબ્બજ્જં સમાદાય રઞ્ઞો પણ્ણાકારં દત્વા ભૂમિભાગં ગહેત્વા તત્થ અસ્સમં કારેત્વા વસતિ પઞ્ચહિ સકટસતેહિ વણિજ્જં પયોજેત્વા કુલસહસ્સસ્સ નિસ્સયો હુત્વા, અસ્સમેપિ ચસ્સ એકો તાલરુક્ખો દિવસે દિવસે એકં સોવણ્ણમયં તાલફલં મુઞ્ચતીતિ વદન્તિ. સો દિવા કાસાયાનિ ધારેતિ, જટા ચ બન્ધતિ, રત્તિં કામસમ્પત્તિં અનુભવતિ. ધમ્મિયા કથાયાતિ પાનકાનિસંસપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય. અયઞ્હિ કેણિયો તુચ્છહત્થો ભગવતો દસ્સનાય ગન્તું લજ્જાયમાનો – ‘‘વિકાલભોજના વિરતાનમ્પિ પાનકં કપ્પતી’’તિ ચિન્તેત્વા સુસઙ્ખતબદરપાનં પઞ્ચહિ કાજસતેહિ ગાહાપેત્વા અગમાસિ. એવં ગતભાવો ચસ્સ – ‘‘અથ ખો કેણિયસ્સ જટિલસ્સ એતદહોસિ કિં નુ ખો અહં સમણસ્સ ગોતમસ્સ હરાપેય્ય’’ન્તિ ભેસજ્જક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૦૦) પાળિઆરુળ્હોયેવ.

દુતિયમ્પિ ખો ભગવાતિ કસ્મા પુનપ્પુનં પટિક્ખિપિ? તિત્થિયાનં પટિક્ખેપપસન્નતાય, અકારણમેતં, નત્થિ બુદ્ધાનં પચ્ચયહેતુ એવરૂપં કોહઞ્ઞં. અયં પન અડ્ઢતેળસાનિ ભિક્ખુસતાનિ દિસ્વા એત્તકાનંયેવ ભિક્ખં પટિયાદેસ્સતિ, સ્વેવ સેલો તીહિ પુરિસસતેહિ સદ્ધિં પબ્બજિસ્સતિ. અયુત્તં ખો પન નવકે અઞ્ઞતો પેસેત્વા ઇમેહેવ સદ્ધિં ગન્તું, ઇમે વા અઞ્ઞતો પેસેત્વા નવકેહિ સદ્ધિં ગન્તું. અથાપિ સબ્બે ગહેત્વા ગમિસ્સામિ, ભિક્ખાહારો નપ્પહોસ્સતિ. તતો ભિક્ખૂસુ પિણ્ડાય ચરન્તેસુ મનુસ્સા ઉજ્ઝાયિસ્સન્તિ – ‘‘ચિરસ્સાપિ કેણિયો સમણં ગોતમં નિમન્તેત્વા યાપનમત્તં દાતું નાસક્ખી’’તિ, સયમ્પિ વિપ્પટિસારી ભવિસ્સતિ. પટિક્ખેપે પન કતે ‘‘સમણો ગોતમો પુનપ્પુનં ‘ત્વઞ્ચ બ્રાહ્મણેસુ અભિપ્પસન્નો’તિ બ્રાહ્મણાનં નામં ગણ્હાતી’’તિ ચિન્તેત્વા બ્રાહ્મણેપિ નિમન્તેતુકામો ભવિસ્સતિ, તતો બ્રાહ્મણે પાટિયેક્કં નિમન્તેસ્સતિ, તે તેન નિમન્તિતા ભિક્ખૂ હુત્વા ભુઞ્જિસ્સન્તિ. એવમસ્સ સદ્ધા અનુરક્ખિતા ભવિસ્સતીતિ પુનપ્પુનં પટિક્ખિપિ. કિઞ્ચાપિ ખો, ભોતિ ઇમિના ઇદં દીપેતિ, – ‘‘ભો ગોતમ, કિં જાતં યદિ અહં બ્રાહ્મણેસુ અભિપ્પસન્નો, અધિવાસેતુ ભવં ગોતમો, અહં બ્રાહ્મણાનમ્પિ દાતું સક્કોમિ તુમ્હાકમ્પી’’તિ.

કાયવેય્યાવટિકન્તિ કાયવેય્યાવચ્ચં. મણ્ડલમાળન્તિ દુસ્સમણ્ડપં.

૩૯૭. આવાહોતિ કઞ્ઞાગહણં. વિવાહોતિ કઞ્ઞાદાનં. સો મે નિમન્તિતોતિ સો મયા નિમન્તિતો. અથ બ્રાહ્મણો પરિપક્કોપનિસ્સયત્તા બુદ્ધસદ્દં સુત્વાવ અમતેનેવાભિસિત્તો પસાદં આવિકરોન્તો બુદ્ધોતિ, ભો કેણિય, વદેસીતિ આહ. કેણિયો યથાભૂતં આચિક્ખન્તો બુદ્ધોતિ, ભો સેલ, વદામીતિ આહ. તતો નં પુનપિ દળ્હીકરણત્થં પુચ્છિ, ઇતરોપિ તથેવ આરોચેસિ.

૩૯૮. અથસ્સ કપ્પસતસહસ્સેહિપિ બુદ્ધસદ્દસ્સેવ દુલ્લભભાવં સમ્પસ્સતો. એતદહોસીતિ. એતં ‘‘ઘોસોપિ ખો’’તિઆદિ અહોસિ. નીલવનરાજીતિ નીલવણ્ણરુક્ખપન્તિ. પદે પદન્તિ પદપ્પમાણે પદં. અચ્ચાસન્ને હિ અતિદૂરે વા પાદે નિક્ખિપમાને સદ્દો ઉટ્ઠાતિ, તં પટિસેધેન્તો એવમાહ. સીહાવ એકચરાતિ ગણવાસી સીહો સીહપોતકાદીહિ સદ્ધિં પમાદં આપજ્જતિ, એકચરો અપ્પમત્તો હોતિ. ઇતિ અપ્પમાદવિહારં દસ્સેન્તો એકચરસીહેન ઓપમ્મં કરોતિ. મા મે ભોન્તોતિ આચારં સિક્ખાપેન્તો આહ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – સચે તુમ્હે કથાવારં અલભિત્વા મમ કથાય અન્તરે કથં પવેસેસ્સથ, ‘‘અન્તેવાસિકે સિક્ખાપેતું નાસક્ખી’’તિ મય્હં ગરહા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્મા ઓકાસં પસ્સિત્વા મન્તેય્યાથાતિ. નો ચ ખો નં જાનામીતિ વિપસ્સીપિ બોધિસત્તો ચતુરાસીતિસહસ્સત્થેરપબ્બજિતપરિવારો સત્ત માસાનિ બોધિસત્તચારિકં ચરિ, બુદ્ધુપ્પાદકાલો વિય અહોસિ. અમ્હાકમ્પિ બોધિસત્તો છબ્બસ્સાનિ બોધિસત્તચારિકં ચરિ. એવં પરિપુણ્ણસરીરલક્ખણેહિ સમન્નાગતાપિ બુદ્ધા ન હોન્તિ. તસ્મા બ્રાહ્મણો ‘‘નો ચ ખો નં જાનામી’’તિ આહ.

૩૯૯. પરિપુણ્ણકાયોતિ લક્ખણેહિ પરિપુણ્ણતાય અહીનઙ્ગતાય ચ પરિપુણ્ણસરીરો. સુરુચીતિ સુન્દરસરીરપ્પભો. સુજાતોતિ આરોહપરિણાહસમ્પત્તિયા સણ્ઠાનસમ્પત્તિયા ચ સુનિબ્બત્તો. ચારુદસ્સનોતિ સુચિરમ્પિ પસ્સન્તાનં અતિત્તિજનકો મનોહરદસ્સનો. સુવણ્ણવણ્ણોતિ સુવણ્ણસદિસવણ્ણો. સુસુક્કદાઠોતિ સુટ્ઠુ સુક્કદાઠો. મહાપુરિસલક્ખણાતિ પઠમં વુત્તબ્યઞ્જનાનેવ વચનન્તરેન નિગમેન્તો આહ.

ઇદાનિ તેસુ લક્ખણેસુ અત્તનો ચિત્તરુચિતાનિ ગહેત્વા થોમેન્તો પસન્નનેત્તોતિઆદિમાહ. ભગવા હિ પઞ્ચવણ્ણપસાદસમ્પત્તિયા પસન્નનેત્તો, પુણ્ણચન્દસદિસમુખતાય સુમુખો, આરોહપરિણાહસમ્પત્તિયા બ્રહા, બ્રહ્મુજુગત્તતાય ઉજુ, જુતિમન્તતાય પતાપવા. યમ્પિ ચેત્થ પુબ્બે વુત્તં, તં ‘‘મજ્ઝે સમણસઙ્ઘસ્સા’’તિ ઇમિના પરિયાયેન થોમયતા પુન વુત્તં. એદિસો હિ એવં વિરોચતિ. ઉત્તરગાથાયપિ એસેવ નયો. ઉત્તમવણ્ણીનોતિ ઉત્તમવણ્ણસમ્પન્નસ્સ. રથેસભોતિ ઉત્તમસારથિ. જમ્બુસણ્ડસ્સાતિ જમ્બુદીપસ્સ. પાકટેન ઇસ્સરિયં ઇસ્સરો હોતિ.

ખત્તિયાતિ જાતિખત્તિયા. ભોગીતિ ભોગિયા. રાજાનોતિ યે કેચિ રજ્જં કારેન્તા. રાજાભિરાજાતિ રાજૂનં પૂજનીયો, અધિરાજા હુત્વા, ચક્કવત્તીતિ અધિપ્પાયો. મનુજિન્દોતિ મનુસ્સાધિપતિ પરમિસ્સરો હુત્વા.

એવં વુત્તે ભગવા – ‘‘યે તે ભવન્તિ અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, તે સકવણ્ણે ભઞ્ઞમાને અત્તાનં પાતુકરોન્તી’’તિ ઇમં સેલસ્સ મનોરથં પૂરેન્તો રાજાહમસ્મીતિઆદિમાહ. તત્રાયમધિપ્પાયો – યં મં ત્વં સેલ ‘‘રાજા અરહસિ ભવિતુ’’ન્તિ યાચસિ, એત્થ અપ્પોસ્સુક્કો હોતિ રાજાહમસ્મિ. સતિ ચ રાજત્તે યથા અઞ્ઞો રાજા યોજનસતં વા અનુસાસતિ યોજનસહસ્સં વા, ચક્કવત્તી હુત્વાપિ ચતુદીપપરિયન્તમત્તં વા, નાહમેવં પરિચ્છિન્નવિસયો, અહઞ્હિ ધમ્મરાજા અનુત્તરો ભવગ્ગતો અવીચિપરિયન્તં કત્વા તિરિયં અપ્પમાણલોકધાતુયો અનુસાસામિ. યાવતા હિ અપદદ્વિપદાદિભેદા સત્તા, અહં તેસં અગ્ગો. ન હિ મે કોચિ સીલેન વા…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનેન વા પટિભાગો અત્થિ, સ્વાહં એવં ધમ્મરાજા અનુત્તરો અનુત્તરેનેવ ચતુસતિપટ્ઠાનાદિભેદેન ધમ્મેન ચક્કં વત્તેમિ. ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથાતિ આણાચક્કં, ઇદં ખો પન, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિઆદિના પરિયત્તિધમ્મેન ધમ્મચક્કમેવ વા. ચક્કં અપ્પટિવત્તિયન્તિ યં ચક્કં અપ્પટિવત્તિયં હોતિ સમણેન વા…પે… કેનચિ વા લોકસ્મિન્તિ.

એવં અત્તાનં આવિકરોન્તં ભગવન્તં દિસ્વા પીતિસોમનસ્સજાતો સેલો પુન દળ્હીકરણત્થં સમ્બુદ્ધો પટિજાનાસીતિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ કો નુ સેનાપતીતિ રઞ્ઞો ભોતો ધમ્મેન પવત્તિતસ્સ ચક્કસ્સ અનુપવત્તકો સેનાપતિ કો નૂતિ પુચ્છિ.

તેન ચ સમયેન ભગવતો દક્ખિણપસ્સે આયસ્મા સારિપુત્તો નિસિન્નો હોતિ સુવણ્ણપુઞ્જો વિય સિરિયા સોભમાનો, તં દસ્સેન્તો ભગવા મયા પવત્તિતન્તિ ગાથમાહ. તત્થ અનુજાતો તથાગતન્તિ તથાગતં હેતું અનુજાતો, તથાગતેન હેતુના જાતોતિ અત્થો. અપિચ અવજાતો અનુજાતો અતિજાતોતિ તયો વુત્તા. તેસુ અવજાતો દુસ્સીલો, સો તથાગતસ્સ પુત્તો નામ ન હોતિ. અતિજાતો નામ પિતરા ઉત્તરિતરો, તાદિસોપિ તથાગતસ્સ પુત્તો નત્થિ. તથાગતસ્સ પન એકો અનુજાતોવ પુત્તો હોતિ, તં દસ્સેન્તો એવમાહ.

એવં ‘‘કો નુ સેનાપતી’’તિ પઞ્હં બ્યાકરિત્વા યં સેલો આહ ‘‘સમ્બુદ્ધો પટિજાનાસી’’તિ, તત્ર નં નિક્કઙ્ખં કાતુકામો ‘‘નાહં પટિઞ્ઞામત્તેનેવ પટિજાનામિ, અપિચાહં ઇમિના કારણેન બુદ્ધો’’તિ ઞાપેતું અભિઞ્ઞેય્યન્તિ ગાથમાહ. તત્ર અભિઞ્ઞેય્યન્તિ વિજ્જા ચ વિમુત્તિ ચ. ભાવેતબ્બં મગ્ગસચ્ચં. પહાતબ્બં સમુદયસચ્ચં. હેતુવચનેન પન ફલસિદ્ધિતો તેસં ફલાનિ નિરોધસચ્ચદુક્ખસચ્ચાનિપિ વુત્તાનેવ હોન્તિ. એવં સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકતં પરિઞ્ઞાતબ્બં પરિઞ્ઞાતન્તિ ઇદમ્પેત્થ સઙ્ગહિતન્તિ ચતુસચ્ચભાવનાફલઞ્ચ વિમુત્તિઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘બુજ્ઝિતબ્બં બુજ્ઝિત્વા બુદ્ધો જાતોસ્મી’’તિ યુત્તહેતુના બુદ્ધભાવં સાધેતિ.

એવં નિપ્પરિયાયેન અત્તાનં આવિકત્વા અત્તનિ કઙ્ખાવિતરણત્થં બ્રાહ્મણં અતિચારિયમાનો વિનયસ્સૂતિ ગાથત્તયમાહ. તત્થ સલ્લકત્તોતિ રાગાદિસલ્લકન્તનો. અનુત્તરોતિ યથા બાહિરવેજ્જેન વૂપસમિતરોગો ઇમસ્મિઞ્ઞેવત્તભાવે કુપ્પતિ, ન એવં. મયા વૂપસમિતસ્સ પન રોગસ્સ ભવન્તરેપિ ઉપ્પત્તિ નત્થિ, તસ્મા અહં અનુત્તરોતિ અત્થો. બ્રહ્મભૂતોતિ સેટ્ઠભૂતો. અતિતુલોતિ તુલં અતીતો, નિરુપમોતિ અત્થો. મારસેનપ્પમદ્દનોતિ કામા તે પઠમા સેનાતિ એવં આગતાય મારસેનાય પમદ્દનો. સબ્બામિત્તેતિ ખન્ધકિલેસાભિસઙ્ખારમચ્ચુદેવપુત્તમારસઙ્ખાતે સબ્બપચ્ચત્થિકે. વસીકત્વાતિ અત્તનો વસે વત્તેત્વા. અકુતોભયોતિ કુતોચિ અભયો.

એવં વુત્તે સેલો બ્રાહ્મણો તાવદેવ ભગવતિ સઞ્જાતપસાદો પબ્બજ્જાપેક્ખો હુત્વા ઇમં ભોન્તોતિ ગાથત્તયમાહ. તત્થ કણ્હાભિજાતિકોતિ ચણ્ડાલાદિનીચકુલે જાતો. તતો તેપિ માણવકા પબ્બજ્જાપેક્ખા હુત્વા એવઞ્ચે રુચ્ચતિ, ભોતોતિ ગાથમાહંસુ. અથ સેલો તેસુ માણવકેસુ તુટ્ઠચિત્તો તે ચ દસ્સેન્તો પબ્બજ્જં યાચન્તો ‘‘બ્રાહ્મણા’’તિ ગાથમાહ.

તતો ભગવા યસ્મા સેલો અતીતે પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો સાસને તેસંયેવ તિણ્ણં પુરિસસતાનં ગણસેટ્ઠો હુત્વા તેહિ સદ્ધિં પરિવેણં કારેત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા તેન કમ્મેન દેવમનુસ્સસમ્પત્તિં અનુભવમાનો પચ્છિમે ભવે તેસંયેવ આચરિયો હુત્વા નિબ્બત્તો, તઞ્ચ તેસં કમ્મં વિમુત્તિપરિપાકાય પરિપક્કં એહિભિક્ખુભાવસ્સ ચ ઉપનિસ્સયભૂતં, તસ્મા તે સબ્બેવ એહિભિક્ખુપબ્બજ્જં પબ્બાજેન્તો સ્વાક્ખાતન્તિ ગાથમાહ. તત્થ સન્દિટ્ઠિકન્તિ સયમેવ દટ્ઠબ્બં પચ્ચક્ખં. અકાલિકન્તિ મગ્ગાનન્તરફલુપ્પત્તિયા ન કાલન્તરં પત્તબ્બફલં. યત્થ અમોઘાતિ યસ્મિં મગ્ગબ્રહ્મચરિયે અપ્પમત્તસ્સ સિક્ખત્તયપૂરણેન સિક્ખતો પબ્બજ્જા અમોઘા હોતિ, સફલાતિ અત્થો. એવઞ્ચ વત્વા ‘‘એથ ભિક્ખવો’’તિ ભગવા અવોચ. તે સબ્બે પત્તચીવરધરા હુત્વા આકાસેનાગન્ત્વા વસ્સસતિકત્થેરા વિય સુવિનીતા ભગવન્તં અભિવાદયિંસુ. એવમિમં તેસં એહિભિક્ખુભાવં સન્ધાય ‘‘અલત્થ ખો સેલો’’તિઆદિ વુત્તં.

૪૦૦. ઇમાહીતિ ઇમાહિ કેણિયસ્સ ચિત્તાનુકૂલાહિ ગાથાહિ. તત્થ અગ્ગિપરિચરિયં વિના બ્રાહ્મણાનં યઞ્ઞાભાવતો ‘‘અગ્ગિહુત્તમુખા યઞ્ઞા’’તિ વુત્તં. અગ્ગિહુત્તસેટ્ઠા અગ્ગિજુહનપ્પધાનાતિ અત્થો. વેદે સજ્ઝાયન્તેહિ પઠમં સજ્ઝાયિતબ્બતો, સાવિત્તી, ‘‘છન્દસો મુખ’’ન્તિ વુત્તો. મનુસ્સાનં સેટ્ઠતો રાજા ‘‘મુખ’’ન્તિ વુત્તો. નદીનં આધારતો પટિસરણતો ચ સાગરો ‘‘મુખ’’ન્તિ વુત્તો. ચન્દયોગવસેન ‘‘અજ્જ કત્તિકા અજ્જ રોહિણી’’તિ સઞ્ઞાણતો આલોકકરણતો સોમ્મભાવતો ચ ‘‘નક્ખત્તાનં મુખં ચન્દો’’તિ વુત્તં. તપન્તાનં અગ્ગત્તા આદિચ્ચો ‘‘તપતં મુખ’’ન્તિ વુત્તો. દક્ખિણેય્યાનં પન અગ્ગત્તા વિસેસેન તસ્મિં સમયે બુદ્ધપ્પમુખં સઙ્ઘં સન્ધાય ‘‘પુઞ્ઞં આકઙ્ખમાનાનં, સઙ્ઘો એવ યજતં મુખ’’ન્તિ વુત્તં. તેન સઙ્ઘો પુઞ્ઞસ્સ આયમુખન્તિ દસ્સેતિ.

યં તં સરણન્તિ અઞ્ઞં બ્યાકરણગાથમાહ. તસ્સત્થો – પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા ભગવા યસ્મા મયં ઇતો અટ્ઠમે દિવસે તં સરણં આગતમ્હા, તસ્મા અત્તના તવ સાસને અનુત્તરેન દમથેન દન્તામ્હા, અહો તે સરણસ્સ આનુભાવોતિ.

તતો પરં ભગવન્તં દ્વીહિ ગાથાહિ થોમેત્વા તતિયાય વન્દનં યાચન્તો ભિક્ખવો તિસતા ઇમેતિઆદિમાહાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સેલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અસ્સલાયનસુત્તવણ્ણના

૪૦૧. એવં મે સુતન્તિ અસ્સલાયનસુત્તં. તત્થ નાનાવેરજ્જકાનન્તિ અઙ્ગમગધાદીહિ નાનપ્પકારેહિ વેરજ્જેહિ આગતાનં, તેસુ વા રટ્ઠેસુ જાતસંવડ્ઢાનન્તિપિ અત્થો. કેનચિદેવાતિ યઞ્ઞુપાસનાદિના અનિયમિતકિચ્ચેન. ચાતુવણ્ણિન્તિ ચતુવણ્ણસાધારણં. મયં પન ન્હાનસુદ્ધિયા ભાવનાસુદ્ધિયાપિ બ્રાહ્મણાવ સુજ્ઝન્તીતિ વદામ, અયુત્તમ્પિ સમણો ગોતમો કરોતીતિ મઞ્ઞમાના એવં ચિન્તયિંસુ. વુત્તસિરોતિ વાપિતસિરો.

ધમ્મવાદીતિ સભાવવાદી. દુપ્પટિમન્તિયાતિ અમ્હાદિસેહિ અધમ્મવાદીહિ દુક્ખેન પટિમન્તિતબ્બા હોન્તિ. ધમ્મવાદિનો નામ પરાજયો ન સક્કા કાતુન્તિ દસ્સેતિ. પરિબ્બાજકન્તિ પબ્બજ્જાવિધાનં, તયો વેદે ઉગ્ગહેત્વા સબ્બપચ્છા પબ્બજન્તા યેહિ મન્તેહિ પબ્બજન્તિ, પબ્બજિતા ચ યે મન્તે પરિહરન્તિ, યં વા આચારં આચરન્તિ, તં સબ્બં ભોતા ચરિતં સિક્ખિતં. તસ્મા તુય્હં પરાજયો નત્થિ, જયોવ ભવિસ્સતીતિ મઞ્ઞન્તા એવમાહંસુ.

૪૦૨. દિસ્સન્તિ ખો પનાતિઆદિ તેસં લદ્ધિભિન્દનત્થં વુત્તં. તત્થ બ્રાહ્મણિયોતિ બ્રાહ્મણાનં પુત્તપટિલાભત્થાય આવાહવિવાહવસેન કુલા આનીતા બ્રાહ્મણિયો દિસ્સન્તિ. તા ખો પનેતા અપરેન સમયેન ઉતુનિયોપિ હોન્તિ, સઞ્જાતપુપ્ફાતિ અત્થો. ગબ્ભિનિયોતિ સઞ્જાતગબ્ભા. વિજાયમાનાતિ પુત્તધીતરો જનયમાના. પાયમાનાતિ દારકે થઞ્ઞં પાયન્તિયો. યોનિજાવ સમાનાતિ બ્રાહ્મણીનં પસ્સાવમગ્ગેન જાતા સમાના. એવમાહંસૂતિ એવં વદન્તિ. કથં? બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણો…પે… બ્રહ્મદાયાદાતિ. યદિ પન નેસં સચ્ચવચનં સિયા, બ્રાહ્મણીનં કુચ્છિ મહાબ્રહ્મુનો ઉરો ભવેય્ય, બ્રાહ્મણીનં પસ્સાવમગ્ગો મહાબ્રહ્મુનો મુખં ભવેય્ય, એત્તાવતા ‘‘મયં મહાબ્રહ્મુનો ઉરે વસિત્વા મુખતો નિક્ખન્તા’’તિ વત્તું મા લભન્તૂતિ અયં મુખતો જાતચ્છેદકવાદો વુત્તો.

૪૦૩. અય્યો હુત્વા દાસો હોતિ, દાસો હુત્વા અય્યો હોતીતિ બ્રાહ્મણો સભરિયો વણિજ્જં પયોજેન્તો યોનકરટ્ઠં વા કમ્બોજરટ્ઠં વા ગન્ત્વા કાલં કરોતિ, તસ્સ ગેહે વયપ્પત્તે પુત્તે અસતિ બ્રાહ્મણી દાસેન વા કમ્મકરેન વા સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેતિ. એકસ્મિં દારકે જાતે સો પુરિસો દાસોવ હોતિ, તસ્સ જાતદારકો પન દાયજ્જસામિકો હોતિ. માતિતો સુદ્ધો પિતિતો અસુદ્ધો સો વણિજ્જં પયોજેન્તો મજ્ઝિમપદેસં ગન્ત્વા બ્રાહ્મણદારિકં ગહેત્વા તસ્સા કુચ્છિસ્મિં પુત્તં પટિલભતિ, સોપિ માતિતોવ સુદ્ધો હોતિ પિતિતો અસુદ્ધો. એવં બ્રાહ્મણસમયસ્મિઞ્ઞેવ જાતિસમ્ભેદો હોતીતિ દસ્સનત્થમેતં વુત્તં. કિં બલં, કો અસ્સાસોતિ યત્થ તુમ્હે દાસા હોન્તા સબ્બેવ દાસા હોથ, અય્યા હોન્તા સબ્બેવ અય્યા હોથ, એત્થ વો કો થામો, કો અવસ્સયો, યં બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણોતિ વદથાતિ દીપેતિ.

૪૦૪. ખત્તિયોવ નુ ખોતિઆદયો સુત્તચ્છેદકવાદા નામ હોન્તિ.

૪૦૮. ઇદાનિ ચાતુવણ્ણિસુદ્ધિં દસ્સેન્તો ઇધ રાજાતિઆદિમાહ. સાપાનદોણિયાતિ સુનખાનં પિવનદોણિયા. અગ્ગિકરણીયન્તિ સીતવિનોદનઅન્ધકારવિધમનભત્તપચનાદિ અગ્ગિકિચ્ચં. એત્થ અસ્સલાયનાતિ એત્થ સબ્બસ્મિં અગ્ગિકિચ્ચં કરોન્તે.

૪૦૯. ઇદાનિ યદેતં બ્રાહ્મણા ચાતુવણ્ણિસુદ્ધીતિ વદન્તિ, એત્થ ચાતુવણ્ણાતિ નિયમો નત્થિ. પઞ્ચમો હિ પાદસિકવણ્ણોપિ અત્થીતિ સંખિત્તેન તેસં વાદે દોસદસ્સનત્થં ઇધ ખત્તિયકુમારોતિઆદિમાહ. તત્ર અમુત્ર ચ પનેસાનન્તિ અમુસ્મિઞ્ચ પન પુરિમનયે એતેસં માણવકાનં કિઞ્ચિ નાનાકરણં ન પસ્સામીતિ વદતિ. નાનાકરણં પન તેસમ્પિ અત્થિયેવ. ખત્તિયકુમારસ્સ હિ બ્રાહ્મણકઞ્ઞાય ઉપ્પન્નો ખત્તિયપાદસિકો નામ, ઇતરો બ્રાહ્મણપાદસિકો નામ, એતે હીનજાતિમાણવકા.

એવં પઞ્ચમસ્સ વણ્ણસ્સ અત્થિતાય ચાતુવણ્ણિસુદ્ધીતિ એતેસં વાદે દોસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પુન ચાતુવણ્ણિસુદ્ધિયં ઓવદન્તો તં કિં મઞ્ઞસીતિઆદિમાહ. તત્થ સદ્ધેતિ મતકભત્તે. થાલિપાકેતિ પણ્ણાકારભત્તે. યઞ્ઞેતિ યઞ્ઞભત્તે. પાહુનેતિ આગન્તુકાનં કતભત્તે. કિં હીતિ કિં મહપ્ફલં ભવિસ્સતિ, નો ભવિસ્સતીતિ દીપેતિ.

૪૧૦. ભૂતપુબ્બન્તિ અસ્સલાયન પુબ્બે મયિ જાતિયા હીનતરે તુમ્હે સેટ્ઠતરા સમાનાપિ મયા જાતિવાદે પઞ્હં પુટ્ઠા સમ્પાદેતું ન સક્ખિત્થ, ઇદાનિ તુમ્હે હીનતરા હુત્વા મયા સેટ્ઠતરેન બુદ્ધાનં સકે જાતિવાદપઞ્હં પુટ્ઠા કિં સમ્પાદેસ્સથ? ન એત્થ ચિન્તા કાતબ્બાતિ માણવં ઉપત્થમ્ભેન્તો ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ અસિતોતિ કાળકો. દેવલોતિ તસ્સ નામં, અયમેવ ભગવા તેન સમયેન. પટલિયોતિ ગણઙ્ગણુપાહના. પત્થણ્ડિલેતિ પણ્ણસાલપરિવેણે. કો નુ ખોતિ કહં નુ ખો. ગામણ્ડલરૂપો વિયાતિ ગામદારકરૂપો વિય. સો ખ્વાહં, ભો, હોમીતિ સો અહં, ભો, અસિતદેવલો હોમીતિ વદતિ. તદા કિર મહાસત્તો કોણ્ડદમકો હુત્વા વિચરતિ. અભિવાદેતું ઉપક્કમિંસૂતિ વન્દિતું ઉપક્કમં અકંસુ. તતો પટ્ઠાય ચ વસ્સસતિકતાપસોપિ તદહુજાતં બ્રાહ્મણકુમારં અવન્દન્તો કોણ્ડિતો હોતિ.

૪૧૧. જનિકા માતાતિ યાય તુમ્હે જનિતા, સા વો જનિકા માતા. જનિકામાતૂતિ જનિકાય માતુ. યો જનકોતિ યો જનકો પિતા. ‘‘યો જનિકો પિતાતેવ’’ વા પાઠો.

અસિતેનાતિ પઞ્ચાભિઞ્ઞેન અસિતેન દેવલેન ઇસિના ઇમં ગન્ધબ્બપઞ્હં પુટ્ઠા ન સમ્પાયિસ્સન્તિ. યેસન્તિ યેસં સત્તન્નં ઇસીનં. ન પુણ્ણો દબ્બિગાહોતિ તેસં સત્તન્નં ઇસીનં દબ્બિં ગહેત્વા પણ્ણં પચિત્વા દાયકો પુણ્ણો નામ એકો અહોસિ, સો દબ્બિગહણસિપ્પં જાનાતિ. ત્વં સાચરિયકો તેસં પુણ્ણોપિ ન હોતિ, તેન ઞાતં દબ્બિગહણસિપ્પમત્તમ્પિ ન જાનાસીતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

અયં પન અસ્સલાયનો સદ્ધો અહોસિ પસન્નો, અત્તનો અન્તોનિવેસનેયેવ ચેતિયં કારેસિ. યાવજ્જદિવસા અસ્સલાયનવંસે જાતા નિવેસનં કારેત્વા અન્તોનિવેસને ચેતિયં કરોન્તેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અસ્સલાયનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ઘોટમુખસુત્તવણ્ણના

૪૧૨. એવં મે સુતન્તિ ઘોટમુખસુત્તં. તત્થ ખેમિયમ્બવનેતિ એવંનામકે અમ્બવને. ધમ્મિકો પરિબ્બજોતિ ધમ્મિકા પબ્બજ્જા. અદસ્સનાતિ તુમ્હાદિસાનં વા પણ્ડિતાનં અદસ્સનેન. યો વા પનેત્થ ધમ્મોતિ યો વા પન એત્થ ધમ્મો સભાવો, તસ્સેવ વા અદસ્સનેન. ઇમિના ‘‘અમ્હાકં કથા અપ્પમાણં, ધમ્મોવ પમાણ’’ન્તિ દસ્સેતિ. તતો થેરો ‘‘નવઉપોસથાગારે વિય બહુના કમ્મેન ઇધ ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ચઙ્કમા ઓરુય્હ પણ્ણસાલં પવિસિત્વા નિસીદિ. તં દસ્સેતું એવં વુત્તેતિઆદિ વુત્તં.

૪૧૩. ચત્તારોમે બ્રાહ્મણાતિ થેરસ્સ કિર એતદહોસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો ‘ધમ્મિકં પબ્બજ્જં ઉપગતો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા નત્થી’તિ વદતિ. ઇમસ્સ ચત્તારો પુગ્ગલે દ્વે ચ પરિસા દસ્સેત્વા ‘ચતુત્થં પુગ્ગલં કતરાય પરિસાય બહુલં પસ્સસી’તિ પુચ્છિસ્સામિ, જાનમાનો ‘અનાગારિયપરિસાય’ન્તિ વક્ખતિ. એવમેતં સકમુખેનેવ ‘ધમ્મિકો પરિબ્બજો અત્થી’તિ વદાપેસ્સામી’’તિ ઇમં દેસનં આરભિ.

૪૧૪. તત્થ સારત્તરત્તાતિ સુટ્ઠુ રત્તરત્તા. સાનુગ્ગહા વાચા ભાસિતા સકારણા વાચા ભાસિતા. વુત્તઞ્હેતં મયા ‘‘અમ્હાકં કથા અપ્પમાણં, ધમ્મોવ પમાણ’’ન્તિ.

૪૨૧. કિં પન તેતિ ગિહિ નામ કપ્પિયમ્પિ અકપ્પિયમ્પિ વદેય્યાતિ વિવેચનત્થં પુચ્છિ. કારાપેસીતિ માપેસિ. કારાપેત્વા ચ પન કાલં કત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તો. એતસ્સ કિર જાનનસિપ્પે માતરમ્પિ પિતરમ્પિ ઘાતેત્વા અત્તાવ ઘાતેતબ્બોતિ આગચ્છતિ. એતં સિપ્પં જાનન્તો ઠપેત્વા એતં અઞ્ઞો સગ્ગે નિબ્બત્તો નામ નત્થિ, એસ પન થેરં ઉપનિસ્સાય પુઞ્ઞં કત્વા તત્થ નિબ્બત્તિત્વા ચ પન ‘‘કેનાહં કમ્મેન ઇધ નિબ્બત્તો’’તિ આવજ્જેત્વા યથાભૂતં ઞત્વા એકદિવસં જિણ્ણાય ભોજનસાલાય પટિસઙ્ખરણત્થં સઙ્ઘે સન્નિપતિતે મનુસ્સવેસેન આગન્ત્વા પુચ્છિ – ‘‘કિમત્થં, ભન્તે, સઙ્ઘો સન્નિપતિતો’’તિ? ભોજનસાલાય પટિસઙ્ખરણત્થન્તિ. કેનેસા કારિતાતિ? ઘોટમુખેનાતિ. ઇદાનિ સો કુહિન્તિ? કાલઙ્કતોતિ. અત્થિ પનસ્સ કોચિ ઞાતકોતિ? અત્થિ એકા ભગિનીતિ. પક્કોસાપેથ નન્તિ. ભિક્ખૂ પક્કોસાપેસું. સો તં ઉપસઙ્કમિત્વા – ‘‘અહં, તવ ભાતા, ઘોટમુખો નામ ઇમં સાલં કારેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તો, અસુકે ચ અસુકે ચ ઠાને મયા ઠપિતં ધનં અત્થિ, તં ગહેત્વા ઇમઞ્ચ ભોજનસાલં કારેહિ, દારકે ચ પોસેહી’’તિ વત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં વન્દિત્વા વેહાસં ઉપ્પતિત્વા દેવલોકમેવ અગમાસિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ઘોટમુખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચઙ્કીસુત્તવણ્ણના

૪૨૨. એવં મે સુતન્તિ ચઙ્કીસુત્તં. તત્થ દેવવને સાલવનેતિ તસ્મિં કિર દેવતાનં બલિકમ્મં કરીયતિ, તેન તં દેવવનન્તિપિ સાલવનન્તિપિ વુચ્ચતિ. ઓપાસાદં અજ્ઝાવસતીતિ ઓપાસાદનામકે બ્રાહ્મણગામે વસતિ, અભિભવિત્વા વા આવસતિ, તસ્સ સામી હુત્વા યાય મરિયાદાય તત્થ વસિતબ્બં, તાય મરિયાદાય વસતિ. ઉપસગ્ગવસેન પનેત્થ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં વેદિતબ્બં, તથસ્સ અનુપ્પયોગત્તાવ સેસપદેસુ. તત્થ લક્ખણં સદ્દસત્થતો પરિયેસિતબ્બં. સત્તુસ્સદન્તિ સત્તેહિ ઉસ્સદં ઉસ્સન્નં, બહુજનં આકિણ્ણમનુસ્સં પોસાવનિયહત્થિઅસ્સમોરમિગાદિઅનેકસત્તસમાકિણ્ણઞ્ચાતિ અત્થો. યસ્મા પન સો ગામો બહિ આવિજ્ઝિત્વા જાતેન હત્થિઅસ્સાદીનં ઘાસતિણેન ચેવ ગેહચ્છદનતિણેન ચ સમ્પન્નો, તથા દારુકટ્ઠેહિ ચેવ ગેહસમ્ભારકટ્ઠેહિ ચ, યસ્મા ચસ્સ અબ્ભન્તરે વટ્ટચતુરસ્સાદિસણ્ઠાના બહૂ પોક્ખરણિયો, જલજકુસુમવિચિત્તાનિ ચ બહિ અનેકાનિ તળાકાનિ વા ઉદકસ્સ નિચ્ચભરિતાનેવ હોન્તિ, તસ્મા સતિણકટ્ઠોદકન્તિ વુત્તં.

સહ ધઞ્ઞેન સધઞ્ઞં, પુબ્બણ્ણાપરણ્ણાદિભેદં બહુધઞ્ઞસન્નિચયન્તિ અત્થો. એત્તાવતા યસ્મિં ગામે બ્રાહ્મણો સેતચ્છત્તં ઉસ્સાપેત્વા રાજલીલાય વસતિ. તસ્સ સમિદ્ધિસમ્પત્તિ દીપિતા હોતિ. રાજતો લદ્ધં ભોગ્ગં રાજભોગ્ગં. કેન દિન્નન્તિ ચે, રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન દિન્નં. રાજદાયન્તિ રઞ્ઞો દાયભૂતં, દાયજ્જન્તિ અત્થો. બ્રહ્મદેય્યન્તિ સેટ્ઠદેય્યં, છત્તં ઉસ્સાપેત્વા રાજસઙ્ખેપેન ભુઞ્જિતબ્બન્તિ અત્થો. અથ વા રાજભોગ્ગન્તિ સબ્બં છેજ્જભેજ્જં અનુસાસન્તેન તિત્થપબ્બતાદીસુ સુઙ્કં ગણ્હન્તેન સેતચ્છત્તં ઉસ્સાપેત્વા રઞ્ઞા હુત્વા ભુઞ્જિતબ્બં. તત્થ રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન દિન્નં રાજદાયન્તિ. એત્થ રઞ્ઞા દિન્નત્તા રાજદાયં, દાયકરાજદીપનત્થં પનસ્સ ‘‘રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન દિન્ન’’ન્તિ ઇદં વુત્તં. બ્રહ્મદેય્યન્તિ સેટ્ઠદેય્યં, યથા દિન્નં ન પુન ગહેતબ્બં હોતિ નિસ્સટ્ઠપરિચ્ચત્તં, એવં દિન્નન્તિ અત્થો.

૪૨૩. બહૂ બહૂ હુત્વા સંહતાતિ સઙ્ઘા. એકેકિસ્સા દિસાય સઙ્ઘો તેસં અત્થીતિ સઙ્ઘી. પુબ્બે ગામસ્સ અન્તો અગણા બહિ નિક્ખમિત્વા ગણા સમ્પન્નાતિ ગણીભૂતા. ઉત્તરેનમુખાતિ ઉત્તરદિસાભિમુખા. ખત્તં આમન્તેસીતિ ખત્તા વુચ્ચતિ પુચ્છિતપઞ્હબ્યાકરણસમત્થો મહામત્તો, તં આમન્તેસિ. આગમેન્તૂતિ મુહુત્તં પટિમાનેન્તુ, અચ્છન્તૂતિ વુત્તં હોતિ.

૪૨૪. નાનાવેરજ્જકાનન્તિ નાનાવિધેસુ રજ્જેસુ અઞ્ઞેસુ કાસિકોસલાદીસુ જાતા વા નિવસન્તિ વા, તતો વા આગતાતિ નાનાવેરજ્જકા, તેસં નાનાવેરજ્જકાનં. કેનચિદેવાતિ અનિયમિતેન યઞ્ઞુપાસનાદિના કેનચિ કિચ્ચેન. તે તસ્સ ગમનં સુત્વા ચિન્તેસું – ‘‘અયં, ચઙ્કી, ઉગ્ગતબ્રાહ્મણો, યેભુય્યેન ચ અઞ્ઞે બ્રાહ્મણા સમણં ગોતમં સરણં ગતા, અયમેવ ન ગતો. સ્વાયં સચે તત્થ ગમિસ્સતિ, અદ્ધા સમણસ્સ ગોતમસ્સ આવટ્ટનિયા માયાય આવટ્ટિતો સરણં ગમિસ્સતિ. તતો એતસ્સાપિ ગેહદ્વારે બ્રાહ્મણાનં અસન્નિપાતો ભવિસ્સતિ. હન્દસ્સ ગમનન્તરાયં કરોમા’’તિ સમ્મન્તયિત્વા તત્થ અગમંસુ. તં સન્ધાય ‘‘અથ ખો તે બ્રાહ્મણા’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ઉભતોતિ દ્વીહિ પક્ખેહિ. માતિતો ચ પિતિતો ચાતિ, ભોતો માતા બ્રાહ્મણી, માતુમાતા બ્રાહ્મણી, તસ્સાપિ માતા બ્રાહ્મણી. પિતા બ્રાહ્મણો, પિતુપિતા બ્રાહ્મણો, તસ્સપિ પિતા બ્રાહ્મણોતિ. એવં ભવં ઉભતો સુજાતો, માતિતો ચ પિતિતો ચ. સંસુદ્ધગહણિકોતિ સંસુદ્ધા તે માતુ ગહણી, સંસુદ્ધા તે માતુ કુચ્છીતિ અત્થો. યાવ સત્તમા પિતામહયુગાતિ એત્થ પિતુ પિતા પિતામહો, પિતામહસ્સ યુગં પિતામહયુગં. યુગન્તિ આયુપ્પમાણં વુચ્ચતિ. અભિલાપમત્તમેવ ચેતં, અત્થતો પન પિતામહોવ પિતામહયુગં. તતો ઉદ્ધં સબ્બેપિ પુબ્બપુરિસા પિતામહગ્ગહણેનેવ ગહિતા. એવં યાવ સત્તમો પુરિસો, તાવ સંસુદ્ધગહણિકો. અથ વા અક્ખિત્તો અનુપકુટ્ઠો જાતિવાદેનાતિ દસ્સેતિ. અક્ખિત્તોતિ અપનેથ એતં, કિં ઇમિનાતિ એવં અક્ખિત્તો અનવક્ખિત્તો. અનુપક્કુટ્ઠોતિ ન ઉપકુટ્ઠો, ન અક્કોસં વા નિન્દં વા પત્તપુબ્બો. કેન કારણેનાતિ. જાતિવાદેન, ઇતિપિ હીનજાતિકો એસોતિ એવરૂપેન વચનેનાતિ અત્થો. ઇમિનાપઙ્ગેનાતિ ઇમિનાપિ કારણેન.

અડ્ઢોતિ ઇસ્સરો. મહદ્ધનોતિ મહતા ધનેન સમન્નાગતો. ભોતો હિ ગેહે પથવિયં પંસુવાલિકા વિય બહુ ધનં, સમણો પન ગોતમો અધનો ભિક્ખાય ઉદરં પૂરેત્વા યાપેતીતિ દસ્સેન્તિ. મહાભોગોતિ પઞ્ચકામગુણવસેન મહાઉપભોગો. એવં યં યં ગુણં વદન્તિ, તસ્સ તસ્સ પટિપક્ખવસેન ભગવતો અગુણંયેવ દસ્સેમાતિ મઞ્ઞમાના વદન્તિ.

અભિરૂપોતિ અઞ્ઞેહિ મનુસ્સેહિ અધિકરૂપો. દસ્સનીયોતિ દિવસમ્પિ પસ્સન્તાનં અતિત્તિકરણતો દસ્સનયોગ્ગો, દસ્સનેનેવ ચિત્તપસાદજનનતો પાસાદિકો. પોક્ખરતા વુચ્ચતિ સુન્દરભાવો, વણ્ણસ્સ પોક્ખરતા વણ્ણપોક્ખરતા, તાય વણ્ણપોક્ખરતાય, વણ્ણસમ્પત્તિયાતિ અત્થો. પોરાણા પન પોક્ખરન્તિ સરીરં વદન્તિ, વણ્ણં વણ્ણમેવ. તેસં મતેન વણ્ણો ચ પોક્ખરઞ્ચ વણ્ણપોક્ખરાનિ, તેસં ભાવો વણ્ણપોક્ખરતા. ઇતિ પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ ઉત્તમપરિસુદ્ધેન વણ્ણેન ચેવ સરીરસણ્ઠાનસમ્પત્તિયા ચાતિ અત્થો. બ્રહ્મવણ્ણીતિ સેટ્ઠવણ્ણી, પરિસુદ્ધવણ્ણેસુપિ સેટ્ઠેન સુવણ્ણવણ્ણેનેવ સમન્નાગતોતિ અત્થો. બ્રહ્મવચ્છસીતિ મહાબ્રહ્મુનો સરીરસદિસેન સરીરેન સમન્નાગતો. અખુદ્દાવકાસો દસ્સનાયાતિ ભોતો સરીરે દસ્સનસ્સ ઓકાસો ન ખુદ્દકો મહા. સબ્બાનેવ તે અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ દસ્સનીયાનેવ, તાનિ ચાપિ મહન્તાનેવાતિ દીપેતિ.

સીલમસ્સ અત્થીતિ સીલવા. વુદ્ધં વડ્ઢિતં સીલમસ્સાતિ વુદ્ધસીલી. વુદ્ધસીલેનાતિ વુદ્ધેન વડ્ઢિતેન સીલેન. સમન્નાગતોતિ યુત્તો, ઇદં વુદ્ધસીલીપદસ્સેવ વેવચનં. સબ્બમેતં પઞ્ચસીલમત્તમેવ સન્ધાય વદન્તિ.

કાલ્યાણવાચોતિઆદીસુ કલ્યાણા સુન્દરા પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જના વાચા અસ્સાતિ કલ્યાણવાચો. કલ્યાણં મધુરં વાક્કરણં અસ્સાતિ કલ્યાણવાક્કરણો. વાક્કરણન્તિ ઉદાહરણઘોસો. ગુણપરિપુણ્ણભાવેન પુરે ભવાતિ પોરી. પુરે વા ભવત્તા પોરી. નાગરિકિત્થિયા સુખુમાલત્તનેન સદિસાતિપિ પોરી. તાય પોરિયા. વિસ્સટ્ઠાયાતિ અપલિબુદ્ધાય, સન્દિટ્ઠવિલમ્બિતાદિદોસરહિતાય. અનેલગલાયાતિ એલગલેન વિરહિતાય. એકચ્ચસ્સ હિ કથેન્તસ્સ એલં ગલતિ, લાલા વા પગ્ઘરતિ, ખેળફુસિતાનિ વા નિક્ખમન્તિ, તસ્સ વાચા એલગલા નામ હોતિ. તબ્બિપરિતાયાતિ અત્થો. અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયાતિઆદિમજ્ઝપરિયોસાનં પાકટં કત્વા ભાસિતત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનસમત્થાય. સેસમેત્થ બ્રાહ્મણવણ્ણે ઉત્તાનમેવ.

૪૨૫. એવં વુત્તેતિ એવં તેહિ બ્રાહ્મણેહિ વુત્તે, ચઙ્કી, ‘‘ઇમે બ્રાહ્મણા અત્તનો વણ્ણે વુચ્ચમાને અતુસ્સનકસત્તો નામ નત્થિ, વણ્ણમસ્સ ભણિત્વા નિવારેસ્સામાતિ જાતિઆદીહિ મમ વણ્ણં વદન્તિ, ન ખો પન મે યુત્તં અત્તનો વણ્ણે રજ્જિતું. હન્દાહં એતેસં વાદં ભિન્દિત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ મહન્તભાવં ઞાપેત્વા એતેસં તત્થ ગમનં કરોમી’’તિ ચિન્તેત્વા તેન હિ, ભો, મમાપિ સુણાથાતિઆદિમાહ. તત્થ યેપિ ‘‘ઉભતો સુજાતો’’તિઆદયો અત્તનો ગુણેહિ સદિસા ગુણા, તેપિ ‘‘કો ચાહં, કે ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ જાતિસમ્પત્તિઆદયો ગુણા’’તિ અત્તનો ગુણેહિ ઉત્તરિતરેયેવ મઞ્ઞમાનો, ઇતરે પન એકન્તેનેવ ભગવતો મહન્તભાવદીપનત્થં પકાસેતિ. મયમેવ અરહામાતિ એવં નિયમેન્તો ચેત્થ ઇદં દીપેતિ – યદિ ગુણમહન્તતાય ઉપસઙ્કમિતબ્બો નામ હોતિ, યથા સિનેરું ઉપનિધાય સાસપો, મહાસમુદ્દં ઉપનિધાય ગોપદકં, સત્તસુ મહાસરેસુ ઉદકં ઉપનિધાય ઉસ્સાવબિન્દુ પરિત્તો લામકો, એવમેવં સમણસ્સ ગોતમસ્સ જાતિસમ્પત્તિઆદયો ગુણે ઉપનિધાય અમ્હાકં ગુણા પરિત્તા લામકા, તસ્મા મયમેવ અરહામ તં ભવન્તં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુન્તિ.

ભૂમિગતઞ્ચ વેહાસટ્ઠઞ્ચાતિ એત્થ રાજઙ્ગણે ચેવ ઉય્યાને ચ સુધામટ્ઠા પોક્ખરણિયો સત્તરતનપૂરિં કત્વા ભૂમિયં ઠપિતં ધનં ભૂમિગતં નામ, પાસાદનિયૂહાદયો પન પૂરેત્વા ઠપિતં વેહાસટ્ઠં નામ. એવં તાવ કુલપરિયાયેન આગતં. તથાગતસ્સ પન જાતદિવસેયેવ સઙ્ખો એલો ઉપ્પલો પુણ્ડરીકોતિ ચત્તારો નિધયો ઉપગતા. તેસુ સઙ્ખો ગાવુતિકો, એલો અડ્ઢયોજનિકો, ઉપ્પલો તિગાવુતિકો પુણ્ડરીકો યોજનિકોતિ. તેસુપિ ગહિતગહિતટ્ઠાનં પૂરતિયેવ. ઇતિ ભગવા પહૂતં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં ઓહાય પબ્બજિતોતિ વેદિતબ્બો. દહરો વાતિઆદીનિ હેટ્ઠા વિત્થારિતાનેવ.

અખુદ્દાવકાસોતિ એત્થ ભગવતિ અપરિમાણોયેવ દસ્સનાવકાસોતિ વેદિતબ્બો. તત્રિદં વત્થું – રાજગહે કિર અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો ‘‘સમણસ્સ કિર ગોતમસ્સ પમાણં ગહેતું ન સક્કા’’તિ સુત્વા ભગવતો પિણ્ડાય પવિસનકાલે સટ્ઠિહત્થં વેળું ગહેત્વા નગરદ્વારસ્સ બહિ ઠત્વા સમ્પત્તે ભગવતિ વેળું ગહેત્વા સમીપે અટ્ઠાસિ, વેળુ ભગવતો જાણુમત્તં પાપુણિ. પુનદિવસે દ્વે વેળૂ ઘટેત્વા સમીપે અટ્ઠાસિ, ભગવા દ્વિન્નં વેળૂનં ઉપરિ દ્વિવેણુમત્તમેવ પઞ્ઞાયમાનો, ‘‘બ્રાહ્મણ, કિં કરોસી’’તિ આહ? તુમ્હાકં પમાણં ગણ્હામીતિ. ‘‘બ્રાહ્મણ, સચેપિ ત્વં સકલચક્કવાળગબ્ભં પૂરેત્વા ઠિતવેળું ઘટેત્વા આગમિસ્સસિ, નેવ મે પમાણં ગહેતું સક્ખિસ્સસિ. ન હિ મયા ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ તથા પારમિયો પૂરિતા, યથા મે પરો પમાણં ગણ્હેય્ય, અતુલો બ્રાહ્મણ, તથાગતો અપ્પમેય્યો’’તિ વત્વા ધમ્મપદે ગાથમાહ. ગાથાપરિયોસાને ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિ અમતં પિવિંસુ.

અપરમ્પિ વત્થુ – રાહુ કિર અસુરિન્દો ચત્તારિ યોજનસહસ્સાનિ અટ્ઠ ચ યોજનસતાનિ ઉચ્ચો, બાહન્તરમસ્સ દ્વાદસયોજનસતાનિ, હત્થતલપાદતલાનં પુથુલતા તીણિ યોજનસતાનિ, અઙ્ગુલિપબ્બાનિ પણ્ણાસયોજનાનિ, ભમુકન્તરં પણ્ણાસયોજનં, નલાટં તિયોજનસતં, સીસં નવયોજનસતં. સો – ‘‘અહં ઉચ્ચોસ્મિ, સત્થારં ઓનમિત્વા ઓલોકેતું ન સક્ખિસ્સામી’’તિ ન ગચ્છતિ. સો એકદિવસં ભગવતો વણ્ણં સુત્વા ‘‘યથા કથઞ્ચ ઓલોકેસ્સામી’’તિ આગતો. ભગવા તસ્સ અજ્ઝાસયં વિદિત્વા ‘‘ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ કતરેન દસ્સેમી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ઠિતકો નામ નીચોપિ ઉચ્ચો વિય પઞ્ઞાયતિ, નિપન્નોવસ્સ અત્તાનં દસ્સેસ્સામી’’તિ, ‘‘આનન્દ, ગન્ધકુટિપરિવેણે મઞ્ચકં પઞ્ઞાપેહી’’તિ વત્વા તત્થ સીહસેય્યં કપ્પેસિ. રાહુ આગન્ત્વા નિપન્નં ભગવન્તં ગીવં ઉન્નામેત્વા નભમજ્ઝે પુણ્ણચન્દં વિય ઉલ્લોકેતિ. કિમિદં અસુરિન્દાતિ ચ વુત્તે, ભગવા ઓનમિત્વા ઓલોકેતું ન સક્ખિસ્સામીતિ ન ગચ્છિન્તિ. ન મયા અસુરિન્દ અધોમુખેન પારમિયો પૂરિતા, ઉદ્ધગ્ગં મે કત્વા દાનં દિન્નન્તિ. તંદિવસં રાહુ સરણં અગમાસિ. એવં ભગવા અખુદ્દાવકાસો દસ્સનાય.

ચતુપારિસુદ્ધિસીલેન સીલવા. તં પન સીલં અરિયં ઉત્તમં પરિસુદ્ધં, તેનાહ અરિયસીલીતિ. તદેવ અનવજ્જટ્ઠેન કુસલં, તેનાહ કુસલસીલીતિ. કુસલેન સીલેનાતિ ઇદમસ્સ વેવચનં. બહૂનં આચરિયપાચરિયોતિ ભગવતો એકેકાય ધમ્મદેસનાય ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિ અપરિમાણાપિ દેવમનુસ્સા મગ્ગફલામતં પિવન્તિ. તસ્મા બહૂનં આચરિયો, સાવકવિનેય્યાનં પાચરિયોતિ.

ખીણકામરાગોતિ એત્થ કામં ભગવતો સબ્બેપિ કિલેસા ખીણા, બ્રાહ્મણો પન તે ન જાનાતિ, અત્તનો જાનનટ્ઠાનેયેવ ગુણં કથેતિ. વિગતચાપલ્લોતિ ‘‘પત્તમણ્ડના ચીવરમણ્ડના સેનાસનમણ્ડના ઇમસ્સ વા પૂતિકાયસ્સ…પે… કેલના પટિકેલના’’તિ એવં વુત્તચાપલ્યવિરહિતો.

અપાપપુરેક્ખારોતિ અપાપે નવલોકુત્તરધમ્મે પુરતો કત્વા વિચરતિ. બ્રહ્મઞ્ઞાય પજાયાતિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનમહાકસ્સપાદિભેદાય બ્રાહ્મણપજાય. (અવિરુદ્ધો હિ સો) એતિસ્સાય પજાય પુરેક્ખારો. અયઞ્હિ પજા સમણં ગોતમં પુરતો કત્વા ચરતીતિ અત્થો. અપિચ અપાપપુરેક્ખારોતિ ન પાપુપુરેક્ખારો, ન પાપં પુરતો કત્વા ચરતિ, પાપં ન ઇચ્છતીતિ અત્થો. કસ્સ? બ્રહ્મઞ્ઞાય પજાય અત્તના સદ્ધિં પટિવિરુદ્ધાયપિ બ્રાહ્મણપજાય અવિરુદ્ધો હિતસુખત્થિકોયેવાતિ વુત્તં હોતિ.

તિરોરટ્ઠાતિ પરરટ્ઠતો. તિરોજનપદાતિ પરજનપદતો. સંપુચ્છિતું આગચ્છન્તીતિ ખત્તિયપણ્ડિતાદયો ચેવ બ્રાહ્મણગન્ધબ્બાદયો ચ પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા પુચ્છિસ્સામાતિ આગચ્છન્તિ. તત્થ કેચિ પુચ્છાય વા દોસં વિસ્સજ્જનસમ્પટિચ્છને વા અસમત્થતં સલ્લક્ખેત્વા અપુચ્છિત્વાવ તુણ્હી નિસીદન્તિ, કેચિ પુચ્છન્તિ, કેસઞ્ચિ ભગવા પુચ્છાય ઉસ્સાહં જનેત્વા વિસ્સજ્જેતિ. એવં સબ્બેસમ્પિ તેસં વિમતિયો તીરં પત્વા મહાસમુદ્દસ્સ ઊમિયો વિય ભગવન્તં પત્વાવ ભિજ્જન્તિ. સેસમેત્થ તથાગતસ્સ વણ્ણે ઉત્તાનમેવ.

અતિથી નો તે હોન્તીતિ તે અમ્હાકં આગન્તુકા નવકા પાહુનકા હોન્તીતિ અત્થો. પરિયાપુણામીતિ જાનામિ. અપરિમાણવણ્ણોતિ તથારૂપેનેવ સબ્બઞ્ઞુનાપિ અપ્પમેય્યવણ્ણો, પગેવ માદિસેનાતિ દસ્સેતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘બુદ્ધોપિ બુદ્ધસ્સ ભણેય્ય વણ્ણં,

કપ્પમ્પિ ચે અઞ્ઞમભાસમાનો;

ખીયેથ કપ્પો ચિરદીઘમન્તરે,

વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સા’’તિ.