૨. સેલસુત્તવણ્ણના

૩૯૬. એવં મે સુતન્તિ સેલસુત્તં. તત્થ અઙ્ગુત્તરાપેસૂતિઆદિ પોતલિયસુત્તે વિત્થારિતમેવ. અડ્ઢતેળસેહીતિ અડ્ઢેન તેળસેહિ, દ્વાદસહિ સતેહિ પઞ્ઞાસાય ચ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિન્તિ વુત્તં હોતિ. તે પન સાવકસન્નિપાતે સન્નિપતિતા ભિક્ખૂયેવ સબ્બે એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિતા ખીણાસવા. કેણિયોતિ તસ્સ નામં, જટિલોતિ તાપસો. સો કિર બ્રાહ્મણમહાસાલો, ધનરક્ખણત્થાય પન તાપસપબ્બજ્જં સમાદાય રઞ્ઞો પણ્ણાકારં દત્વા ભૂમિભાગં ગહેત્વા તત્થ અસ્સમં કારેત્વા વસતિ પઞ્ચહિ સકટસતેહિ વણિજ્જં પયોજેત્વા કુલસહસ્સસ્સ નિસ્સયો હુત્વા, અસ્સમેપિ ચસ્સ એકો તાલરુક્ખો દિવસે દિવસે એકં સોવણ્ણમયં તાલફલં મુઞ્ચતીતિ વદન્તિ. સો દિવા કાસાયાનિ ધારેતિ, જટા ચ બન્ધતિ, રત્તિં કામસમ્પત્તિં અનુભવતિ. ધમ્મિયા કથાયાતિ પાનકાનિસંસપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય. અયઞ્હિ કેણિયો તુચ્છહત્થો ભગવતો દસ્સનાય ગન્તું લજ્જાયમાનો – ‘‘વિકાલભોજના વિરતાનમ્પિ પાનકં કપ્પતી’’તિ ચિન્તેત્વા સુસઙ્ખતબદરપાનં પઞ્ચહિ કાજસતેહિ ગાહાપેત્વા અગમાસિ. એવં ગતભાવો ચસ્સ – ‘‘અથ ખો કેણિયસ્સ જટિલસ્સ એતદહોસિ કિં નુ ખો અહં સમણસ્સ ગોતમસ્સ હરાપેય્ય’’ન્તિ ભેસજ્જક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૦૦) પાળિઆરુળ્હોયેવ.

દુતિયમ્પિ ખો ભગવાતિ કસ્મા પુનપ્પુનં પટિક્ખિપિ? તિત્થિયાનં પટિક્ખેપપસન્નતાય, અકારણમેતં, નત્થિ બુદ્ધાનં પચ્ચયહેતુ એવરૂપં કોહઞ્ઞં. અયં પન અડ્ઢતેળસાનિ ભિક્ખુસતાનિ દિસ્વા એત્તકાનંયેવ ભિક્ખં પટિયાદેસ્સતિ, સ્વેવ સેલો તીહિ પુરિસસતેહિ સદ્ધિં પબ્બજિસ્સતિ. અયુત્તં ખો પન નવકે અઞ્ઞતો પેસેત્વા ઇમેહેવ સદ્ધિં ગન્તું, ઇમે વા અઞ્ઞતો પેસેત્વા નવકેહિ સદ્ધિં ગન્તું. અથાપિ સબ્બે ગહેત્વા ગમિસ્સામિ, ભિક્ખાહારો નપ્પહોસ્સતિ. તતો ભિક્ખૂસુ પિણ્ડાય ચરન્તેસુ મનુસ્સા ઉજ્ઝાયિસ્સન્તિ – ‘‘ચિરસ્સાપિ કેણિયો સમણં ગોતમં નિમન્તેત્વા યાપનમત્તં દાતું નાસક્ખી’’તિ, સયમ્પિ વિપ્પટિસારી ભવિસ્સતિ. પટિક્ખેપે પન કતે ‘‘સમણો ગોતમો પુનપ્પુનં ‘ત્વઞ્ચ બ્રાહ્મણેસુ અભિપ્પસન્નો’તિ બ્રાહ્મણાનં નામં ગણ્હાતી’’તિ ચિન્તેત્વા બ્રાહ્મણેપિ નિમન્તેતુકામો ભવિસ્સતિ, તતો બ્રાહ્મણે પાટિયેક્કં નિમન્તેસ્સતિ, તે તેન નિમન્તિતા ભિક્ખૂ હુત્વા ભુઞ્જિસ્સન્તિ. એવમસ્સ સદ્ધા અનુરક્ખિતા ભવિસ્સતીતિ પુનપ્પુનં પટિક્ખિપિ. કિઞ્ચાપિ ખો, ભોતિ ઇમિના ઇદં દીપેતિ, – ‘‘ભો ગોતમ, કિં જાતં યદિ અહં બ્રાહ્મણેસુ અભિપ્પસન્નો, અધિવાસેતુ ભવં ગોતમો, અહં બ્રાહ્મણાનમ્પિ દાતું સક્કોમિ તુમ્હાકમ્પી’’તિ.

કાયવેય્યાવટિકન્તિ કાયવેય્યાવચ્ચં. મણ્ડલમાળન્તિ દુસ્સમણ્ડપં.

૩૯૭. આવાહોતિ કઞ્ઞાગહણં. વિવાહોતિ કઞ્ઞાદાનં. સો મે નિમન્તિતોતિ સો મયા નિમન્તિતો. અથ બ્રાહ્મણો પરિપક્કોપનિસ્સયત્તા બુદ્ધસદ્દં સુત્વાવ અમતેનેવાભિસિત્તો પસાદં આવિકરોન્તો બુદ્ધોતિ, ભો કેણિય, વદેસીતિ આહ. કેણિયો યથાભૂતં આચિક્ખન્તો બુદ્ધોતિ, ભો સેલ, વદામીતિ આહ. તતો નં પુનપિ દળ્હીકરણત્થં પુચ્છિ, ઇતરોપિ તથેવ આરોચેસિ.

૩૯૮. અથસ્સ કપ્પસતસહસ્સેહિપિ બુદ્ધસદ્દસ્સેવ દુલ્લભભાવં સમ્પસ્સતો. એતદહોસીતિ. એતં ‘‘ઘોસોપિ ખો’’તિઆદિ અહોસિ. નીલવનરાજીતિ નીલવણ્ણરુક્ખપન્તિ. પદે પદન્તિ પદપ્પમાણે પદં. અચ્ચાસન્ને હિ અતિદૂરે વા પાદે નિક્ખિપમાને સદ્દો ઉટ્ઠાતિ, તં પટિસેધેન્તો એવમાહ. સીહાવ એકચરાતિ ગણવાસી સીહો સીહપોતકાદીહિ સદ્ધિં પમાદં આપજ્જતિ, એકચરો અપ્પમત્તો હોતિ. ઇતિ અપ્પમાદવિહારં દસ્સેન્તો એકચરસીહેન ઓપમ્મં કરોતિ. મા મે ભોન્તોતિ આચારં સિક્ખાપેન્તો આહ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – સચે તુમ્હે કથાવારં અલભિત્વા મમ કથાય અન્તરે કથં પવેસેસ્સથ, ‘‘અન્તેવાસિકે સિક્ખાપેતું નાસક્ખી’’તિ મય્હં ગરહા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્મા ઓકાસં પસ્સિત્વા મન્તેય્યાથાતિ. નો ચ ખો નં જાનામીતિ વિપસ્સીપિ બોધિસત્તો ચતુરાસીતિસહસ્સત્થેરપબ્બજિતપરિવારો સત્ત માસાનિ બોધિસત્તચારિકં ચરિ, બુદ્ધુપ્પાદકાલો વિય અહોસિ. અમ્હાકમ્પિ બોધિસત્તો છબ્બસ્સાનિ બોધિસત્તચારિકં ચરિ. એવં પરિપુણ્ણસરીરલક્ખણેહિ સમન્નાગતાપિ બુદ્ધા ન હોન્તિ. તસ્મા બ્રાહ્મણો ‘‘નો ચ ખો નં જાનામી’’તિ આહ.

૩૯૯. પરિપુણ્ણકાયોતિ લક્ખણેહિ પરિપુણ્ણતાય અહીનઙ્ગતાય ચ પરિપુણ્ણસરીરો. સુરુચીતિ સુન્દરસરીરપ્પભો. સુજાતોતિ આરોહપરિણાહસમ્પત્તિયા સણ્ઠાનસમ્પત્તિયા ચ સુનિબ્બત્તો. ચારુદસ્સનોતિ સુચિરમ્પિ પસ્સન્તાનં અતિત્તિજનકો મનોહરદસ્સનો. સુવણ્ણવણ્ણોતિ સુવણ્ણસદિસવણ્ણો. સુસુક્કદાઠોતિ સુટ્ઠુ સુક્કદાઠો. મહાપુરિસલક્ખણાતિ પઠમં વુત્તબ્યઞ્જનાનેવ વચનન્તરેન નિગમેન્તો આહ.

ઇદાનિ તેસુ લક્ખણેસુ અત્તનો ચિત્તરુચિતાનિ ગહેત્વા થોમેન્તો પસન્નનેત્તોતિઆદિમાહ. ભગવા હિ પઞ્ચવણ્ણપસાદસમ્પત્તિયા પસન્નનેત્તો, પુણ્ણચન્દસદિસમુખતાય સુમુખો, આરોહપરિણાહસમ્પત્તિયા બ્રહા, બ્રહ્મુજુગત્તતાય ઉજુ, જુતિમન્તતાય પતાપવા. યમ્પિ ચેત્થ પુબ્બે વુત્તં, તં ‘‘મજ્ઝે સમણસઙ્ઘસ્સા’’તિ ઇમિના પરિયાયેન થોમયતા પુન વુત્તં. એદિસો હિ એવં વિરોચતિ. ઉત્તરગાથાયપિ એસેવ નયો. ઉત્તમવણ્ણીનોતિ ઉત્તમવણ્ણસમ્પન્નસ્સ. રથેસભોતિ ઉત્તમસારથિ. જમ્બુસણ્ડસ્સાતિ જમ્બુદીપસ્સ. પાકટેન ઇસ્સરિયં ઇસ્સરો હોતિ.

ખત્તિયાતિ જાતિખત્તિયા. ભોગીતિ ભોગિયા. રાજાનોતિ યે કેચિ રજ્જં કારેન્તા. રાજાભિરાજાતિ રાજૂનં પૂજનીયો, અધિરાજા હુત્વા, ચક્કવત્તીતિ અધિપ્પાયો. મનુજિન્દોતિ મનુસ્સાધિપતિ પરમિસ્સરો હુત્વા.

એવં વુત્તે ભગવા – ‘‘યે તે ભવન્તિ અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, તે સકવણ્ણે ભઞ્ઞમાને અત્તાનં પાતુકરોન્તી’’તિ ઇમં સેલસ્સ મનોરથં પૂરેન્તો રાજાહમસ્મીતિઆદિમાહ. તત્રાયમધિપ્પાયો – યં મં ત્વં સેલ ‘‘રાજા અરહસિ ભવિતુ’’ન્તિ યાચસિ, એત્થ અપ્પોસ્સુક્કો હોતિ રાજાહમસ્મિ. સતિ ચ રાજત્તે યથા અઞ્ઞો રાજા યોજનસતં વા અનુસાસતિ યોજનસહસ્સં વા, ચક્કવત્તી હુત્વાપિ ચતુદીપપરિયન્તમત્તં વા, નાહમેવં પરિચ્છિન્નવિસયો, અહઞ્હિ ધમ્મરાજા અનુત્તરો ભવગ્ગતો અવીચિપરિયન્તં કત્વા તિરિયં અપ્પમાણલોકધાતુયો અનુસાસામિ. યાવતા હિ અપદદ્વિપદાદિભેદા સત્તા, અહં તેસં અગ્ગો. ન હિ મે કોચિ સીલેન વા…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનેન વા પટિભાગો અત્થિ, સ્વાહં એવં ધમ્મરાજા અનુત્તરો અનુત્તરેનેવ ચતુસતિપટ્ઠાનાદિભેદેન ધમ્મેન ચક્કં વત્તેમિ. ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથાતિ આણાચક્કં, ઇદં ખો પન, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિઆદિના પરિયત્તિધમ્મેન ધમ્મચક્કમેવ વા. ચક્કં અપ્પટિવત્તિયન્તિ યં ચક્કં અપ્પટિવત્તિયં હોતિ સમણેન વા…પે… કેનચિ વા લોકસ્મિન્તિ.

એવં અત્તાનં આવિકરોન્તં ભગવન્તં દિસ્વા પીતિસોમનસ્સજાતો સેલો પુન દળ્હીકરણત્થં સમ્બુદ્ધો પટિજાનાસીતિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ કો નુ સેનાપતીતિ રઞ્ઞો ભોતો ધમ્મેન પવત્તિતસ્સ ચક્કસ્સ અનુપવત્તકો સેનાપતિ કો નૂતિ પુચ્છિ.

તેન ચ સમયેન ભગવતો દક્ખિણપસ્સે આયસ્મા સારિપુત્તો નિસિન્નો હોતિ સુવણ્ણપુઞ્જો વિય સિરિયા સોભમાનો, તં દસ્સેન્તો ભગવા મયા પવત્તિતન્તિ ગાથમાહ. તત્થ અનુજાતો તથાગતન્તિ તથાગતં હેતું અનુજાતો, તથાગતેન હેતુના જાતોતિ અત્થો. અપિચ અવજાતો અનુજાતો અતિજાતોતિ તયો વુત્તા. તેસુ અવજાતો દુસ્સીલો, સો તથાગતસ્સ પુત્તો નામ ન હોતિ. અતિજાતો નામ પિતરા ઉત્તરિતરો, તાદિસોપિ તથાગતસ્સ પુત્તો નત્થિ. તથાગતસ્સ પન એકો અનુજાતોવ પુત્તો હોતિ, તં દસ્સેન્તો એવમાહ.

એવં ‘‘કો નુ સેનાપતી’’તિ પઞ્હં બ્યાકરિત્વા યં સેલો આહ ‘‘સમ્બુદ્ધો પટિજાનાસી’’તિ, તત્ર નં નિક્કઙ્ખં કાતુકામો ‘‘નાહં પટિઞ્ઞામત્તેનેવ પટિજાનામિ, અપિચાહં ઇમિના કારણેન બુદ્ધો’’તિ ઞાપેતું અભિઞ્ઞેય્યન્તિ ગાથમાહ. તત્ર અભિઞ્ઞેય્યન્તિ વિજ્જા ચ વિમુત્તિ ચ. ભાવેતબ્બં મગ્ગસચ્ચં. પહાતબ્બં સમુદયસચ્ચં. હેતુવચનેન પન ફલસિદ્ધિતો તેસં ફલાનિ નિરોધસચ્ચદુક્ખસચ્ચાનિપિ વુત્તાનેવ હોન્તિ. એવં સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકતં પરિઞ્ઞાતબ્બં પરિઞ્ઞાતન્તિ ઇદમ્પેત્થ સઙ્ગહિતન્તિ ચતુસચ્ચભાવનાફલઞ્ચ વિમુત્તિઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘બુજ્ઝિતબ્બં બુજ્ઝિત્વા બુદ્ધો જાતોસ્મી’’તિ યુત્તહેતુના બુદ્ધભાવં સાધેતિ.

એવં નિપ્પરિયાયેન અત્તાનં આવિકત્વા અત્તનિ કઙ્ખાવિતરણત્થં બ્રાહ્મણં અતિચારિયમાનો વિનયસ્સૂતિ ગાથત્તયમાહ. તત્થ સલ્લકત્તોતિ રાગાદિસલ્લકન્તનો. અનુત્તરોતિ યથા બાહિરવેજ્જેન વૂપસમિતરોગો ઇમસ્મિઞ્ઞેવત્તભાવે કુપ્પતિ, ન એવં. મયા વૂપસમિતસ્સ પન રોગસ્સ ભવન્તરેપિ ઉપ્પત્તિ નત્થિ, તસ્મા અહં અનુત્તરોતિ અત્થો. બ્રહ્મભૂતોતિ સેટ્ઠભૂતો. અતિતુલોતિ તુલં અતીતો, નિરુપમોતિ અત્થો. મારસેનપ્પમદ્દનોતિ કામા તે પઠમા સેનાતિ એવં આગતાય મારસેનાય પમદ્દનો. સબ્બામિત્તેતિ ખન્ધકિલેસાભિસઙ્ખારમચ્ચુદેવપુત્તમારસઙ્ખાતે સબ્બપચ્ચત્થિકે. વસીકત્વાતિ અત્તનો વસે વત્તેત્વા. અકુતોભયોતિ કુતોચિ અભયો.

એવં વુત્તે સેલો બ્રાહ્મણો તાવદેવ ભગવતિ સઞ્જાતપસાદો પબ્બજ્જાપેક્ખો હુત્વા ઇમં ભોન્તોતિ ગાથત્તયમાહ. તત્થ કણ્હાભિજાતિકોતિ ચણ્ડાલાદિનીચકુલે જાતો. તતો તેપિ માણવકા પબ્બજ્જાપેક્ખા હુત્વા એવઞ્ચે રુચ્ચતિ, ભોતોતિ ગાથમાહંસુ. અથ સેલો તેસુ માણવકેસુ તુટ્ઠચિત્તો તે ચ દસ્સેન્તો પબ્બજ્જં યાચન્તો ‘‘બ્રાહ્મણા’’તિ ગાથમાહ.

તતો ભગવા યસ્મા સેલો અતીતે પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો સાસને તેસંયેવ તિણ્ણં પુરિસસતાનં ગણસેટ્ઠો હુત્વા તેહિ સદ્ધિં પરિવેણં કારેત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા તેન કમ્મેન દેવમનુસ્સસમ્પત્તિં અનુભવમાનો પચ્છિમે ભવે તેસંયેવ આચરિયો હુત્વા નિબ્બત્તો, તઞ્ચ તેસં કમ્મં વિમુત્તિપરિપાકાય પરિપક્કં એહિભિક્ખુભાવસ્સ ચ ઉપનિસ્સયભૂતં, તસ્મા તે સબ્બેવ એહિભિક્ખુપબ્બજ્જં પબ્બાજેન્તો સ્વાક્ખાતન્તિ ગાથમાહ. તત્થ સન્દિટ્ઠિકન્તિ સયમેવ દટ્ઠબ્બં પચ્ચક્ખં. અકાલિકન્તિ મગ્ગાનન્તરફલુપ્પત્તિયા ન કાલન્તરં પત્તબ્બફલં. યત્થ અમોઘાતિ યસ્મિં મગ્ગબ્રહ્મચરિયે અપ્પમત્તસ્સ સિક્ખત્તયપૂરણેન સિક્ખતો પબ્બજ્જા અમોઘા હોતિ, સફલાતિ અત્થો. એવઞ્ચ વત્વા ‘‘એથ ભિક્ખવો’’તિ ભગવા અવોચ. તે સબ્બે પત્તચીવરધરા હુત્વા આકાસેનાગન્ત્વા વસ્સસતિકત્થેરા વિય સુવિનીતા ભગવન્તં અભિવાદયિંસુ. એવમિમં તેસં એહિભિક્ખુભાવં સન્ધાય ‘‘અલત્થ ખો સેલો’’તિઆદિ વુત્તં.

૪૦૦. ઇમાહીતિ ઇમાહિ કેણિયસ્સ ચિત્તાનુકૂલાહિ ગાથાહિ. તત્થ અગ્ગિપરિચરિયં વિના બ્રાહ્મણાનં યઞ્ઞાભાવતો ‘‘અગ્ગિહુત્તમુખા યઞ્ઞા’’તિ વુત્તં. અગ્ગિહુત્તસેટ્ઠા અગ્ગિજુહનપ્પધાનાતિ અત્થો. વેદે સજ્ઝાયન્તેહિ પઠમં સજ્ઝાયિતબ્બતો, સાવિત્તી, ‘‘છન્દસો મુખ’’ન્તિ વુત્તો. મનુસ્સાનં સેટ્ઠતો રાજા ‘‘મુખ’’ન્તિ વુત્તો. નદીનં આધારતો પટિસરણતો ચ સાગરો ‘‘મુખ’’ન્તિ વુત્તો. ચન્દયોગવસેન ‘‘અજ્જ કત્તિકા અજ્જ રોહિણી’’તિ સઞ્ઞાણતો આલોકકરણતો સોમ્મભાવતો ચ ‘‘નક્ખત્તાનં મુખં ચન્દો’’તિ વુત્તં. તપન્તાનં અગ્ગત્તા આદિચ્ચો ‘‘તપતં મુખ’’ન્તિ વુત્તો. દક્ખિણેય્યાનં પન અગ્ગત્તા વિસેસેન તસ્મિં સમયે બુદ્ધપ્પમુખં સઙ્ઘં સન્ધાય ‘‘પુઞ્ઞં આકઙ્ખમાનાનં, સઙ્ઘો એવ યજતં મુખ’’ન્તિ વુત્તં. તેન સઙ્ઘો પુઞ્ઞસ્સ આયમુખન્તિ દસ્સેતિ.

યં તં સરણન્તિ અઞ્ઞં બ્યાકરણગાથમાહ. તસ્સત્થો – પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા ભગવા યસ્મા મયં ઇતો અટ્ઠમે દિવસે તં સરણં આગતમ્હા, તસ્મા અત્તના તવ સાસને અનુત્તરેન દમથેન દન્તામ્હા, અહો તે સરણસ્સ આનુભાવોતિ.

તતો પરં ભગવન્તં દ્વીહિ ગાથાહિ થોમેત્વા તતિયાય વન્દનં યાચન્તો ભિક્ખવો તિસતા ઇમેતિઆદિમાહાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સેલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.