૯. ધમ્મચેતિયસુત્તવણ્ણના

૩૬૪. એવં મે સુતન્તિ ધમ્મચેતિયસુત્તં. તત્થ મેદાળુપન્તિ નામેતં તસ્સ, તસ્સ હિ નિગમસ્સ મેદવણ્ણા પાસાણા કિરેત્થ ઉસ્સન્ના અહેસું, તસ્મા મેદાળુપન્તિ સઙ્ખં ગતં. સેનાસનં પનેત્થ અનિયતં, તસ્મા ન તં વુત્તં. નગરકન્તિ એવંનામકં સક્યાનં નિગમં. કેનચિદેવ કરણીયેનાતિ ન અઞ્ઞેન કરણીયેન, અયં પન બન્ધુલસેનાપતિં સદ્ધિં દ્વત્તિંસાય પુત્તેહિ એકદિવસેનેવ ગણ્હથાતિ આણાપેસિ, તંદિવસઞ્ચસ્સ ભરિયાય મલ્લિકાય પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં ભગવા નિમન્તિતો, બુદ્ધપ્પમુખે ભિક્ખુસઙ્ઘે ઘરં આગન્ત્વા નિસિન્નમત્તે ‘‘સેનાપતિ કાલઙ્કતો’’તિ સાસનં આહરિત્વા મલ્લિકાય અદંસુ. સા પણ્ણં ગહેત્વા મુખસાસનં પુચ્છિ. ‘‘રઞ્ઞા અય્યે સેનાપતિ સદ્ધિં દ્વત્તિંસાય પુત્તેહિ એકપ્પહારેનેવ ગહાપિતો’’તિ આરોચેસું. મહાજનગતં મા કરિત્થાતિ ઓવટ્ટિકાય પણ્ણં કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિ. તસ્મિં સમયે એકા સપ્પિચાટિ નીહરિતા, સા ઉમ્મારે આહચ્ચ ભિન્ના, તં અપનેત્વા અઞ્ઞં આહરાપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિ.

સત્થા કતભત્તકિચ્ચો કથાસમુટ્ઠાપનત્થં – ‘‘સપ્પિચાટિયા ભિન્નપચ્ચયા ન ચિન્તેતબ્બ’’ન્તિ આહ. તસ્મિં સમયે મલ્લિકા પણ્ણં નીહરિત્વા ભગવતો પુરતો ઠપેત્વા – ‘‘ભગવા ઇમં દ્વત્તિંસાય પુત્તેહિ સદ્ધિં સેનાપતિનો મતસાસનં, અહં એતમ્પિ ન ચિન્તયામિ, સપ્પિચાટિપચ્ચયા કિં ચિન્તેય્યામી’’તિ આહ. ભગવા – ‘‘મલ્લિકે, મા ચિન્તયિ, અનમતગ્ગે સંસારે નામ વત્તમાનાનં હોતિ એત’’ન્તિ અનિચ્ચતાદિપટિસંયુત્તં ધમ્મકથં કત્વા અગમાસિ. મલ્લિકા દ્વત્તિંસસુણિસાયો પક્કોસાપેત્વા ઓવાદં અદાસિ. રાજા મલ્લિકં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સેનાપતિનો અમ્હાકં અન્તરે ભિન્નદોસો અત્થિ નત્થી’’તિ પુચ્છિ. નત્થિ સામીતિ. સો તસ્સા વચનેન તસ્સ નિદ્દોસભાવં ઞત્વા વિપ્પટિસારી બલવદોમનસ્સં ઉપ્પાદેસિ. સો – ‘‘એવરૂપં નામ અદોસકારકં મં સમ્ભાવયિત્વા આગતં સહાયકં વિનાસેસિ’’ન્તિ તતો પટ્ઠાય પાસાદે વા નાટકેસુ વા રજ્જસુખેસુ વા ચિત્તસ્સાદં અલભમાનો તત્થ તત્થ વિચરિતું આરદ્ધો. એતદેવ કિચ્ચં અહોસિ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘કેનચિદેવ કરણીયેના’’તિ.

દીઘં કારાયનન્તિ દીઘકારાયનો નામ બન્ધુલસેનાપતિસ્સ ભાગિનેય્યો ‘‘એતસ્સ મે માતુલો અદોસકારકો નિક્કારણેન ઘાતિતો’’તિ રઞ્ઞા સેનાપતિટ્ઠાને ઠપિતો. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. મહચ્ચા રાજાનુભાવેનાતિ મહતા રાજાનુભાવેન, ધરણિતલં ભિન્દન્તો વિય સાગરં પરિવત્તેન્તો વિય વિચિત્તવેસસોભેન મહતા બલકાયેનાતિ અત્થો. પાસાદિકાનીતિ દસ્સનેનેવ સહ રઞ્જનકાનિ. પસાદનીયાનીતિ તસ્સેવ વેવચનં. અથ વા પાસાદિકાનીતિ પસાદજનકાનિ. અપ્પસદ્દાનીતિ નિસ્સદ્દાનિ. અપ્પનિગ્ઘોસાનીતિ અવિભાવિતત્થેન નિગ્ઘોસેન રહિતાનિ. વિજનવાતાનીતિ વિગતજનવાતાનિ. મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનીતિ મનુસ્સાનં રહસ્સકમ્માનુચ્છવિકાનિ, રહસ્સમન્તં મન્તેન્તાનં અનુરૂપાનીતિ અત્થો. પટિસલ્લાનસારુપ્પાનીતિ નિલીયનભાવસ્સ એકીભાવસ્સ અનુચ્છવિકાનિ. યત્થ સુદં મયન્તિ ન તેન તત્થ ભગવા પયિરુપાસિતપુબ્બો, તાદિસેસુ પન પયિરુપાસિતપુબ્બો, તસ્મા યાદિસેસુ સુદં મયન્તિ અયમેત્થ અત્થો.

અત્થિ, મહારાજાતિ પણ્ડિતો સેનાપતિ ‘‘રાજા ભગવન્તં મમાયતી’’તિ જાનાતિ, સો સચે મં રાજા ‘‘કહં ભગવા’’તિ વદેય્ય, અદન્ધાયન્તેન આચિક્ખિતું યુત્તન્તિ ચરપુરિસે પયોજેત્વા ભગવતો નિવાસનટ્ઠાનં ઞત્વાવ વિહરતિ. તસ્મા એવમાહ. આરામં પાવિસીતિ બહિનિગમે ખન્ધાવારં બન્ધાપેત્વા કારાયનેન સદ્ધિં પાવિસિ.

૩૬૬. વિહારોતિ ગન્ધકુટિં સન્ધાયાહંસુ. આળિન્દન્તિ પમુખં. ઉક્કાસિત્વાતિ ઉક્કાસિતસદ્દં કત્વા. અગ્ગળન્તિ કવાટં. આકોટેહીતિ અગ્ગનખેન ઈસકં કુઞ્ચિકચ્છિદ્દસમીપે કોટેહીતિ વુત્તં હોતિ. દ્વારં કિર અતિઉપરિ અમનુસ્સા, અતિહેટ્ઠા દીઘજાતિકા કોટેન્તિ. તથા અકોટેત્વા મજ્ઝે છિદ્દસમીપે કોટેતબ્બં, ઇદં દ્વારકોટ્ટકવત્તન્તિ દીપેન્તા વદન્તિ. તત્થેવાતિ ભિક્ખૂહિ વુત્તટ્ઠાનેયેવ. ખગ્ગઞ્ચ ઉણ્હીસઞ્ચાતિ દેસનામત્તમેતં,

વાલબીજનિમુણ્હીસં, ખગ્ગં છત્તઞ્ચુપાહનં;

ઓરુય્હ રાજા યાનમ્હા, ઠપયિત્વા પટિચ્છદન્તિ. –

આગતાનિ પન પઞ્ચપિ રાજકકુધભણ્ડાનિ અદાસિ. કસ્મા પન અદાસીતિ. અતિગરુનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તિકં ઉદ્ધતવેસેન ગન્તું ન યુત્તન્તિ ચ, એકકોવ ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો રુચિવસેન સમ્મોદિસ્સામિ ચાતિ. પઞ્ચસુ હિ રાજકકુધભણ્ડેસુ નિવત્તિતેસુ ત્વં નિવત્તાતિ વત્તબ્બં ન હોતિ, સબ્બે સયમેવ નિવત્તન્તિ. ઇતિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ અદાસિ. રહાયતીતિ રહસ્સં કરોતિ નિગૂહતિ. અયં કિરસ્સ અધિપ્પાયો ‘‘પુબ્બેપિ અયં રાજા સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં ચતુક્કણ્ણમન્તં મન્તેત્વા મય્હં માતુલં સદ્ધિં દ્વત્તિંસાય પુત્તેહિ ગણ્હાપેસિ, ઇદાનિપિ ચતુક્કણ્ણમન્તં મન્તેતુકામો, કચ્ચિ નુ ખો મં ગણ્હાપેસ્સતી’’તિ. એવં કોપવસેનસ્સ એતદહોસિ.

વિવરિ ભગવા દ્વારન્તિ ન ભગવા ઉટ્ઠાય દ્વારં વિવરિ, વિવરતૂતિ પન હત્થં પસારેસિ. તતો – ‘‘ભગવા તુમ્હેહિ અનેકેસુ કપ્પકોટીસુ દાનં દદમાનેહિ ન સહત્થા દ્વારવિવરણકમ્મં કત’’ન્તિ સયમેવ દ્વારં વિવટં. તં પન યસ્મા ભગવતો મનેન વિવટં, તસ્મા ‘‘વિવરિ ભગવા દ્વાર’’ન્તિ વત્તું વટ્ટતિ. વિહારં પવિસિત્વાતિ ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા. તસ્મિં પન પવિટ્ઠમત્તેયેવ કારાયનો પઞ્ચ રાજકકુધભણ્ડાનિ ગહેત્વા ખન્ધાવારં ગન્ત્વા વિટટૂભં આમન્તેસિ ‘‘છત્તં સમ્મ ઉસ્સાપેહી’’તિ. મય્હં પિતા કિં ગતોતિ? પિતરં મા પુચ્છ, સચે ત્વં ન ઉસ્સાપેસિ, તં ગણ્હિત્વા અહં ઉસ્સાપેમીતિ. ‘‘ઉસ્સાપેમિ સમ્મા’’તિ સમ્પટિચ્છિ. કારાયનો રઞ્ઞો એકં અસ્સઞ્ચ અસિઞ્ચ એકમેવ ચ પરિચારિકં ઇત્થિં ઠપેત્વા – ‘‘સચે રાજા જીવિતેન અત્થિકો, મા આગચ્છતૂ’’તિ વિટટૂભસ્સ છત્તં ઉસ્સાપેત્વા તં ગહેત્વા સાવત્થિમેવ ગતો.

૩૬૭. ધમ્મન્વયોતિ પચ્ચક્ખઞાણસઙ્ખાતસ્સ ધમ્મસ્સ અનુનયો અનુમાનં, અનુબુદ્ધીતિ અત્થો. ઇદાનિ યેનસ્સ ધમ્મન્વયેન ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા’’તિઆદિ હોતિ, તં દસ્સેતું ઇધ પનાહં, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ આપાણકોટિકન્તિ પાણોતિ જીવિતં, તં મરિયાદં અન્તો કરિત્વા, મરણસમયેપિ ચરન્તિયેવ, તં ન વીતિક્કમન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અપાણકોટિક’’ન્તિપિ પાઠો, આજીવિતપરિયન્તન્તિ અત્થો. યથા એકચ્ચે જીવિતહેતુ અતિક્કમન્તા પાણકોટિકં કત્વા ચરન્તિ, ન એવન્તિ અત્થો. અયમ્પિ ખો મે, ભન્તેતિ બુદ્ધસુબુદ્ધતાય ધમ્મસ્વાક્ખાતતાય સઙ્ઘસુપ્પટિપન્નતાય ચ એતં એવં હોતિ, એવઞ્હિ મે, ભન્તે, અયં ભગવતિ ધમ્મન્વયો હોતીતિ દીપેતિ. એસેવ નયો સબ્બત્થ.

૩૬૯. ન વિય મઞ્ઞે ચક્ખું બન્ધન્તેતિ ચક્ખું અબન્ધન્તે વિય. અપાસાદિકઞ્હિ દિસ્વા પુન ઓલોકનકિચ્ચં ન હોતિ, તસ્મા સો ચક્ખું ન બન્ધતિ નામ. પાસાદિકં દિસ્વા પુનપ્પુનં ઓલોકનકિચ્ચં હોતિ, તસ્મા સો ચક્ખું બન્ધતિ નામ. ઇમે ચ અપાસાદિકા, તસ્મા એવમાહ. બન્ધુકરોગો નોતિ કુલરોગો. અમ્હાકં કુલે જાતા એવરૂપા હોન્તીતિ વદન્તિ. ઉળારન્તિ મહેસક્ખં. પુબ્બેનાપરન્તિ પુબ્બતો અપરં વિસેસં. તત્થ કસિણપરિકમ્મં કત્વા સમાપત્તિં નિબ્બત્તેન્તો ઉળારં પુબ્બે વિસેસં સઞ્જાનાતિ નામ, સમાપત્તિં પદટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં ગણ્હન્તો ઉળારં પુબ્બતો અપરં વિસેસં સઞ્જાનાતિ નામ.

૩૭૦. ઘાતેતાયં વા ઘાતેતુન્તિ ઘાતેતબ્બયુત્તકં ઘાતેતું. જાપેતાયં વા જાપેતુન્તિ ધનેન વા જાપેતબ્બયુત્તકં જાપેતું જાનિતું અધનં કાતું. પબ્બાજેતાયં વા પબ્બાજેતુન્તિ રટ્ઠતો વા પબ્બાજેતબ્બયુત્તકં પબ્બાજેતું.

૩૭૩. ઇસિદત્તપુરાણાતિ ઇસિદત્તો ચ પુરાણો ચ. તેસુ એકો બ્રહ્મચારી, એકો સદારસન્તુટ્ઠો. મમભત્તાતિ મમ સન્તકં ભત્તં એતેસન્તિ મમભત્તા. મમયાનાતિ મમ સન્તકં યાનં એતેસન્તિ મમયાના. જીવિકાય દાતાતિ જીવિતવુત્તિં દાતા. વીમંસમાનોતિ ઉપપરિક્ખમાનો. તદા કિર રાજા નિદ્દં અનોક્કન્તોવ ઓક્કન્તો વિય હુત્વા નિપજ્જિ. અથ તે થપતયો ‘‘કતરસ્મિં દિસાભાગે ભગવા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અસુકસ્મિં નામા’’તિ સુત્વા મન્તયિંસુ – ‘‘યેન સમ્માસમ્બુદ્ધો, તેન સીસે કતે રાજા પાદતો હોતિ. યેન રાજા, તેન સીસે કતે સત્થા પાદતો હોતિ, કિં કરિસ્સામા’’તિ? તતો નેસં એતદહોસિ – ‘‘રાજા કુપ્પમાનો યં અમ્હાકં દેતિ, તં અચ્છિન્દેય્ય. ન ખો પન મયં સક્કોમ જાનમાના સત્થારં પાદતો કાતુ’’ન્તિ રાજાનં પાદતો કત્વા નિપજ્જિંસુ. તં સન્ધાય અયં રાજા એવમાહ.

૩૭૪. પક્કામીતિ ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા કારાયનસ્સ ઠિતટ્ઠાનં ગતો, તં તત્થ અદિસ્વા ખન્ધાવારટ્ઠાનં ગતો, તત્થાપિ અઞ્ઞં અદિસ્વા તં ઇત્થિં પુચ્છિ. સા સબ્બં પવત્તિં આચિક્ખિ. રાજા – ‘‘ન ઇદાનિ મયા એકકેન તત્થ ગન્તબ્બં, રાજગહં ગન્ત્વા ભાગિનેય્યેન સદ્ધિં આગન્ત્વા મય્હં રજ્જં ગણ્હિસ્સામી’’તિ રાજગહં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે કણાજકભત્તઞ્ચેવ ભુઞ્જિ, બહલઉદકઞ્ચ પિવિ. તસ્સ સુખુમાલપકતિકસ્સ આહારો ન સમ્મા પરિણામિ. સો રાજગહં પાપુણન્તોપિ વિકાલે દ્વારેસુ પિહિતેસુ પાપુણિ. ‘‘અજ્જ સાલાયં સયિત્વા સ્વે મય્હં ભાગિનેય્યં પસ્સિસ્સામી’’તિ બહિનગરે સાલાય નિપજ્જિ. તસ્સ રત્તિભાગે ઉટ્ઠાનાનિ પવત્તિંસુ, કતિપયવારે બહિ નિક્ખમિ. તતો પટ્ઠાય પદસા ગન્તું અસક્કોન્તો તસ્સા ઇત્થિયા અઙ્કે નિપજ્જિત્વા બલવપચ્ચૂસે કાલમકાસિ. સા તસ્સ મતભાવં ઞત્વા – ‘‘દ્વીસુ રજ્જેસુ રજ્જં કારેત્વા ઇદાનિ પરસ્સ બહિનગરે અનાથસાલાય અનાથકાલકિરિયં કત્વા નિપન્નો મય્હં સામિ કોસલરાજા’’તિઆદીનિ વદમાના ઉચ્ચાસદ્દેન પરિદેવિતું આરભિ. મનુસ્સા સુત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા આગન્ત્વા દિસ્વા સઞ્જાનિત્વા આગતકારણં ઞત્વા મહાપરિહારેન સરીરકિચ્ચં કરિત્વા ‘‘વિટટૂભં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા બલકાયં સન્નિપાતેસિ. અમચ્ચા પાદેસુ પતિત્વા – ‘‘સચે, દેવ, તુમ્હાકં માતુલો અરોગો અસ્સ, તુમ્હાકં ગન્તું યુત્તં ભવેય્ય, ઇદાનિ પન વિટટૂભોપિ તુમ્હે નિસ્સાય છત્તં ઉસ્સાપેતું અરહતિયેવા’’તિ સઞ્ઞાપેત્વા નિવારેસું.

ધમ્મચેતિયાનીતિ ધમ્મસ્સ ચિત્તીકારવચનાનિ. તીસુ હિ રતનેસુ યત્થ કત્થચિ ચિત્તીકારે કતે સબ્બત્થ કતોયેવ હોતિ, તસ્મા ભગવતિ ચિત્તીકારે કતે ધમ્મોપિ કતોવ હોતીતિ ભગવા ‘‘ધમ્મચેતિયાની’’તિ આહ. આદિબ્રહ્મચરિયકાનીતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતાનિ, પુબ્બભાગપટિપત્તિભૂતાનીતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ધમ્મચેતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.