૧૦. કણ્ણકત્થલસુત્તવણ્ણના

૩૭૫. એવં મે સુતન્તિ કણ્ણકત્થલસુત્તં. તત્થ ઉરુઞ્ઞાયન્તિ ઉરુઞ્ઞાતિ તસ્સ રટ્ઠસ્સપિ નગરસ્સપિ એતદેવ નામં, ભગવા ઉરુઞ્ઞાનગરં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. કણ્ણકત્થલે મિગદાયેતિ તસ્સ નગરસ્સ અવિદૂરે કણ્ણકત્થલં નામ એકો રમણીયો ભૂમિભાગો અત્થિ, સો મિગાનં અભયત્થાય દિન્નત્તા મિગદાયોતિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં કણ્ણકત્થલે મિગદાયે. કેનચિદેવ કરણીયેનાતિ ન અઞ્ઞેન, અનન્તરસુત્તે વુત્તકરણીયેનેવ. સોમા ચ ભગિની સકુલા ચ ભગિનીતિ ઇમા દ્વે ભગિનિયો રઞ્ઞો પજાપતિયો. ભત્તાભિહારેતિ ભત્તં અભિહરણટ્ઠાને. રઞ્ઞો ભુઞ્જનટ્ઠાનઞ્હિ સબ્બાપિ ઓરોધા કટચ્છુઆદીનિ ગહેત્વા રાજાનં ઉપટ્ઠાતું ગચ્છન્તિ, તાપિ તથેવ અગમંસુ.

૩૭૬. કિં પન, મહારાજાતિ કસ્મા એવમાહ? રઞ્ઞો ગરહપરિમોચનત્થં. એવઞ્હિ પરિસા ચિન્તેય્ય – ‘‘અયં રાજા આગચ્છમાનોવ માતુગામાનં સાસનં આરોચેતિ, મયં અત્તનો ધમ્મતાય ભગવન્તં દટ્ઠું આગતોતિ મઞ્ઞામ, અયં પન માતુગામાનં સાસનં ગહેત્વા આગતો, માતુગામદાસો મઞ્ઞે, એસ પુબ્બેપિ ઇમિનાવ કારણેન આગચ્છતી’’તિ. પુચ્છિતો પન સો અત્તનો આગમનકારણં કથેસ્સતિ, એવમસ્સ અયં ગરહા ન ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ ગરહમોચનત્થં એવમાહ.

૩૭૮. અબ્ભુદાહાસીતિ કથેસિ. સકિદેવ સબ્બં ઉસ્સતિ સબ્બં દક્ખિતીતિ યો એકાવજ્જનેન એકચિત્તેન અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં સબ્બં ઉસ્સતિ વા દક્ખિતિ વા, સો નત્થીતિ અત્થો. એકેન હિ ચિત્તેન અતીતં સબ્બં જાનિસ્સામીતિ આવજ્જિત્વાપિ અતીતં સબ્બં જાનિતું ન સક્કા, એકદેસમેવ જાનાતિ. અનાગતપચ્ચુપ્પન્નં પન તેન ચિત્તેન સબ્બેનેવ સબ્બં ન જાનાતીતિ. એસ નયો ઇતરેસુ. એવં એકચિત્તવસેનાયં પઞ્હો કથિતો. હેતુરૂપન્તિ હેતુસભાવં કારણજાતિકં. સહેતુરૂપન્તિ સકારણજાતિકં. સમ્પરાયિકાહં, ભન્તેતિ સમ્પરાયગુણં અહં, ભન્તે, પુચ્છામિ.

૩૭૯. પઞ્ચિમાનીતિ ઇમસ્મિં સુત્તે પઞ્ચ પધાનિયઙ્ગાનિ લોકુત્તરમિસ્સકાનિ કથિતાનિ. કથિનઙ્ગણવાસીચૂળસમુદ્દત્થેરો પન ‘‘તુમ્હાકં, ભન્તે, કિં રુચ્ચતી’’તિ વુત્તે ‘‘મય્હં લોકુત્તરાનેવાતિ રુચ્ચતી’’તિ આહ. પધાનવેમત્તતન્તિ પધાનનાનત્તં. અઞ્ઞાદિસમેવ હિ પુથુજ્જનસ્સ પધાનં, અઞ્ઞાદિસં સોતાપન્નસ્સ, અઞ્ઞાદિસં સકદાગામિનો, અઞ્ઞાદિસં અનાગામિનો, અઞ્ઞાદિસં અરહતો, અઞ્ઞાદિસં અસીતિમહાસાવકાનં, અઞ્ઞાદિસં દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં, અઞ્ઞાદિસં પચ્ચેકબુદ્ધાનં, અઞ્ઞાદિસં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં. પુથુજ્જનસ્સ પધાનં સોતાપન્નસ્સ પધાનં ન પાપુણાતિ…પે… પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પધાનં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ પધાનં ન પાપુણાતિ. ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘પધાનવેમત્તતં વદામી’’તિ આહ. દન્તકારણં ગચ્છેય્યુન્તિ યં અકૂટકરણં, અનવચ્છિન્દનં, ધુરસ્સ અચ્છિન્દનન્તિ દન્તેસુ કારણં દિસ્સતિ, તં કારણં ઉપગચ્છેય્યુન્તિ અત્થો. દન્તભૂમિન્તિ દન્તેહિ ગન્તબ્બભૂમિં. અસ્સદ્ધોતિઆદીસુ પુથુજ્જનસોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનો ચત્તારોપિ અસ્સદ્ધા નામ. પુથુજ્જનો હિ સોતાપન્નસ્સ સદ્ધં અપ્પત્તોતિ અસ્સદ્ધો, સોતાપન્નો સકદાગામિસ્સ, સકદાગામી અનાગામિસ્સ, અનાગામી અરહતો સદ્ધં અપ્પત્તોતિ અસ્સદ્ધો, આબાધો અરહતોપિ ઉપ્પજ્જતીતિ પઞ્ચપિ બહ્વાબાધા નામ હોન્તિ. અરિયસાવકસ્સ પન સઠો માયાવીતિ નામં નત્થિ. તેનેવ થેરો – ‘‘પઞ્ચ પધાનિયઙ્ગાનિ લોકુત્તરાનિ કથિતાનીતિ મય્હં રુચ્ચતી’’તિ આહ. અસ્સખળુઙ્કસુત્તન્તે પન – ‘‘તયો ચ, ભિક્ખવે, અસ્સખળુઙ્કે તયો ચ પુરિસખળુઙ્કે દેસેસ્સામી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૪૧) એત્થ અરિયસાવકસ્સાપિ સમ્બોધિનામં આગતં, તસ્સ વસેન લોકુત્તરમિસ્સકા કથિતાતિ વુત્તં. પુથુજ્જનો પન સોતાપત્તિમગ્ગવીરિયં અસમ્પત્તો…પે… અનાગામી અરહત્તમગ્ગવીરિયં અસમ્પત્તોતિ કુસીતોપિ અસ્સદ્ધો વિય ચત્તારોવ હોન્તિ, તથા દુપ્પઞ્ઞો.

એવં પનેત્થ ઓપમ્મસંસન્દનં વેદિતબ્બં – અદન્તહત્થિઆદયો વિય હિ મગ્ગપધાનરહિતો પુગ્ગલો. દન્તહત્થિઆદયો વિય મગ્ગપધાનવા. યથા અદન્તા હત્થિઆદયો કૂટાકારં અકત્વા અવિચ્છિન્દિત્વા ધુરં અપાતેત્વા દન્તગમનં વા ગન્તું દન્તભૂમિં વા પત્તું ન સક્કોન્તિ, એવમેવં મગ્ગપધાનરહિતો મગ્ગપધાનવતા પત્તબ્બં પાપુણિતું નિબ્બત્તેતબ્બં ગુણં નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ. યથા પન દન્તહત્થિઆદયો કૂટાકારં અકત્વા અવિચ્છિન્દિત્વા ધુરં અપાતેત્વા દન્તગમનં વા ગન્તું દન્તભૂમિં વા પત્તું સક્કોન્તિ, એવમેવં મગ્ગપધાનવા મગ્ગપધાનવતા પત્તબ્બં પાપુણિતું નિબ્બત્તેતબ્બં ગુણં નિબ્બત્તેતું સક્કોતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગપધાનવા સોતાપત્તિમગ્ગપધાનવતા પત્તોકાસં પાપુણિતું નિબ્બત્તેતબ્બં ગુણં નિબ્બત્તેતું સક્કોતિ…પે… અરહત્તમગ્ગપધાનવા અરહત્તમગ્ગપધાનવતા પત્તોકાસં પાપુણિતું નિબ્બત્તેતબ્બં ગુણં નિબ્બત્તેતું સક્કોતી’’તિ.

૩૮૦. સમ્મપ્પધાનાતિ મગ્ગપધાનેન સમ્મપ્પધાના. ન કિઞ્ચિ નાનાકરણં વદામિ યદિદં વિમુત્તિયા વિમુત્તિન્તિ યં એકસ્સ ફલવિમુત્તિયા ઇતરસ્સ ફલવિમુત્તિં આરબ્ભ નાનાકરણં વત્તબ્બં સિયા, તં ન કિઞ્ચિ વદામીતિ અત્થો. અચ્ચિયા વા અચ્ચિન્તિ અચ્ચિયા વા અચ્ચિમ્હિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો, ભુમ્મત્થે હિ એતં ઉપયોગવચનં. કિં પન ત્વં, મહારાજાતિ, મહારાજ, કિં ત્વં? ‘‘સન્તિ દેવા ચાતુમહારાજિકા, સન્તિ દેવા તાવતિંસા…પે… સન્તિ દેવા પરનિમ્મિતવસવત્તિનો, સન્તિ દેવા તતુત્તરિ’’ન્તિ એવં દેવાનં અત્થિભાવં ન જાનાસિ, યેન એવં વદેસીતિ. તતો અત્થિભાવં જાનામિ, મનુસ્સલોકં પન આગચ્છન્તિ નાગચ્છન્તીતિ ઇદં પુચ્છન્તો યદિ વા તે, ભન્તેતિઆદિમાહ. સબ્યાબજ્ઝાતિ સદુક્ખા, સમુચ્છેદપ્પહાનેન અપ્પહીનચેતસિકદુક્ખા. આગન્તારોતિ ઉપપત્તિવસેન આગન્તારો. અબ્યાબજ્ઝાતિ સમુચ્છિન્નદુક્ખા. અનાગન્તારોતિ ઉપપત્તિવસેન અનાગન્તારો.

૩૮૧. પહોતીતિ સક્કોતિ. રાજા હિ પુઞ્ઞવન્તમ્પિ લાભસક્કારસમ્પન્નં યથા ન કોચિ ઉપસઙ્કમતિ, એવં કરોન્તો તમ્હા ઠાના ચાવેતું સક્કોતિ. તં અપુઞ્ઞવન્તમ્પિ સકલગામં પિણ્ડાય ચરિત્વા યાપનમત્તં અલભન્તં યથા લાભસક્કારસમ્પન્નો હોતિ, એવં કરોન્તો તમ્હા ઠાના ચાવેતું સક્કોતિ. બ્રહ્મચરિયવન્તમ્પિ ઇત્થીહિ સદ્ધિં સમ્પયોજેત્વા સીલવિનાસં પાપેન્તો બલક્કારેન વા ઉપ્પબ્બાજેન્તો તમ્હા ઠાના ચાવેતું સક્કોતિ. અબ્રહ્મચરિયવન્તમ્પિ સમ્પન્નકામગુણં અમચ્ચં બન્ધનાગારં પવેસેત્વા ઇત્થીનં મુખમ્પિ પસ્સિતું અદેન્તો તમ્હા ઠાના ચાવેતિ નામ. રટ્ઠતો પન યં ઇચ્છતિ, તં પબ્બાજેતિ નામ.

દસ્સનાયપિ નપ્પહોન્તીતિ કામાવચરે તાવ અબ્યાબજ્ઝે દેવે સબ્યાબજ્ઝા દેવા ચક્ખુવિઞ્ઞાણદસ્સનાયપિ નપ્પહોન્તિ. કસ્મા? અરહતો તત્થ ઠાનાભાવતો. રૂપાવચરે પન એકવિમાનસ્મિંયેવ તિટ્ઠન્તિ ચ નિસીદન્તિ ચાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણદસ્સનાય પહોન્તિ, એતેહિ દિટ્ઠં પન સલ્લક્ખિતં પટિવિદ્ધં લક્ખણં દટ્ઠું સલ્લક્ખિતું પટિવિજ્ઝિતું ન સક્કોન્તીતિ ઞાણચક્ખુના દસ્સનાય નપ્પહોન્તિ, ઉપરિદેવે ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણદસ્સનેનાપીતિ.

૩૮૨. કો નામો અયં, ભન્તેતિ રાજા થેરં જાનન્તોપિ અજાનન્તો વિય પુચ્છતિ. કસ્મા? પસંસિતુકામતાય. આનન્દરૂપોતિ આનન્દસભાવો. બ્રહ્મપુચ્છાપિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. અથ ખો અઞ્ઞતરો પુરિસોતિ સા કિર કથા વિટટૂભેનેવ કથિતા, તે ‘‘તયા કથિતા, તયા કથિતા’’તિ કુપિતા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઇમસ્મિંયેવ ઠાને અત્તનો અત્તનો બલકાયં ઉટ્ઠાપેત્વા કલહમ્પિ કરેય્યુન્તિ નિવારણત્થં સો રાજપુરિસો એતદવોચ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. અયં પન દેસના નેય્યપુગ્ગલસ્સ વસેન નિટ્ઠિતાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

કણ્ણકત્થલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુત્થવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.