૪. રાજવગ્ગો

૧. ઘટિકારસુત્તવણ્ણના

૨૮૨. એવં મે સુતન્તિ ઘટિકારસુત્તં. તત્થ સિતં પાત્વાકાસીતિ મહામગ્ગેન ગચ્છન્તો અઞ્ઞતરં ભૂમિપ્પદેસં ઓલોકેત્વા – ‘‘અત્થિ નુ ખો મયા ચરિયં ચરમાનેન ઇમસ્મિં ઠાને નિવુત્થપુબ્બ’’ન્તિ આવજ્જન્તો અદ્દસ – ‘‘કસ્સપબુદ્ધકાલે ઇમસ્મિં ઠાને વેગળિઙ્ગં નામ ગામનિગમો અહોસિ, અહં તદા જોતિપાલો નામ માણવો અહોસિં, મય્હં સહાયો ઘટિકારો નામ કુમ્ભકારો અહોસિ, તેન સદ્ધિં મયા ઇધ એકં સુકારણં કતં, તં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અપાકટં પટિચ્છન્નં, હન્દ નં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પાકટં કરોમી’’તિ મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં પદેસે ઠિતકોવ સિતપાતુકમ્મમકાસિ, અગ્ગગ્ગદન્તે દસ્સેત્વા મન્દહસિતં હસિ. યથા હિ લોકિયમનુસ્સા ઉરં પહરન્તા – ‘‘કુહં કુહ’’ન્તિ હસન્તિ, ન એવં બુદ્ધા, બુદ્ધાનં પન હસિતં હટ્ઠપહટ્ઠાકારમત્તમેવ હોતિ.

હસિતઞ્ચ નામેતં તેરસહિ સોમનસ્સસહગતચિત્તેહિ હોતિ. તત્થ લોકિયમહાજનો અકુસલતો ચતૂહિ, કામાવચરકુસલતો ચતૂહીતિ અટ્ઠહિ ચિત્તેહિ હસતિ, સેક્ખા અકુસલતો દિટ્ઠિસમ્પયુત્તાનિ દ્વે અપનેત્વા છહિ ચિત્તેહિ હસન્તિ, ખીણાસવા ચતૂહિ સહેતુકકિરિયચિત્તેહિ એકેન અહેતુકકિરિયચિત્તેનાતિ પઞ્ચહિ ચિત્તેહિ હસન્તિ. તેસુપિ બલવારમ્મણે આપાથગતે દ્વીહિ ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેહિ હસન્તિ, દુબ્બલારમ્મણે દુહેતુકચિત્તદ્વયેન ચ અહેતુકચિત્તેન ચાતિ તીહિ ચિત્તેહિ હસન્તિ. ઇમસ્મિં પન ઠાને કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુસોમનસ્સસહગતચિત્તં ભગવતો હટ્ઠપહટ્ઠાકારમત્તં હસિતં ઉપ્પાદેસિ.

તં પનેતં હસિતં એવં અપ્પમત્તકમ્પિ થેરસ્સ પાકટં અહોસિ. કથં? તથારૂપે હિ કાલે તથાગતસ્સ ચતૂહિ દાઠાહિ ચતુદ્દીપિકમહામેઘમુખતો સતેરતાવિજ્જુલતા વિય વિરોચમાના મહાતાલક્ખન્ધપમાણા રસ્મિવટ્ટિયો ઉટ્ઠહિત્વા તિક્ખત્તું સીસવરં પદક્ખિણં કત્વા દાઠગ્ગેસુયેવ અન્તરધાયન્તિ. તેન સઞ્ઞાણેન આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પચ્છતો ગચ્છમાનોપિ સિતપાતુભાવં જાનાતિ.

ભગવન્તં એતદવોચાતિ – ‘‘એત્થ કિર કસ્સપો ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં ઓવદિ, ચતુસચ્ચપ્પકાસનં અકાસિ, ભગવતોપિ એત્થ નિસીદિતું રુચિં ઉપ્પાદેસ્સામિ, એવમયં ભૂમિભાગો દ્વીહિ બુદ્ધેહિ પરિભુત્તો ભવિસ્સતિ, મહાજનો ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા ચેતિયટ્ઠાનં કત્વા પરિચરન્તો સગ્ગમગ્ગપરાયણો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા એતં ‘‘તેન હિ, ભન્તે,’’તિઆદિવચનં અવોચ.

૨૮૩. મુણ્ડકેન સમણકેનાતિ મુણ્ડં મુણ્ડોતિ, સમણં વા સમણોતિ વત્તું વટ્ટતિ, અયં પન અપરિપક્કઞાણત્તા બ્રાહ્મણકુલે ઉગ્ગહિતવોહારવસેનેવ હીળેન્તો એવમાહ. સોત્તિસિનાનિન્તિ સિનાનત્થાય કતસોત્તિં. સોત્તિ નામ કુરુવિન્દપાસાણચુણ્ણાનિ લાખાય બન્ધિત્વા કતગુળિકકલાપકા વુચ્ચતિ, યં સન્ધાય – ‘‘તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ કુરુવિન્દકસુત્તિયા નહાયન્તી’’તિ (ચૂળવ. ૨૪૩) વુત્તં. તં ઉભોસુ અન્તેસુ ગહેત્વા સરીરં ઘંસન્તિ. એવં સમ્માતિ યથા એતરહિપિ મનુસ્સા ‘‘ચેતિયવન્દનાય ગચ્છામ, ધમ્મસ્સવનત્થાય ગચ્છામા’’તિ વુત્તા ઉસ્સાહં ન કરોન્તિ, ‘‘નટસમજ્જાદિદસ્સનત્થાય ગચ્છામા’’તિ વુત્તા પન એકવચનેનેવ સમ્પટિચ્છન્તિ, તથેવ સિન્હાયિતુન્તિ વુત્તે એકવચનેન સમ્પટિચ્છન્તો એવમાહ.

૨૮૪. જોતિપાલં માણવં આમન્તેસીતિ એકપસ્સે અરિયપરિહારેન પઠમતરં ન્હાયિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા ઠિતો તસ્સ મહન્તેન ઇસ્સરિયપરિહારેન ન્હાયન્તસ્સ ન્હાનપરિયોસાનં આગમેત્વા તં નિવત્થનિવાસનં કેસે વોદકે કુરુમાનં આમન્તેસિ. અયન્તિ આસન્નત્તા દસ્સેન્તો આહ. ઓવટ્ટિકં વિનિવટ્ઠેત્વાતિ નાગબલો બોધિસત્તો ‘‘અપેહિ સમ્મા’’તિ ઈસકં પરિવત્તમાનોવ તેન ગહિતગહણં વિસ્સજ્જાપેત્વાતિ અત્થો. કેસેસુ પરામસિત્વા એતદવોચાતિ સો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અયં જોતિપાલો પઞ્ઞવા, સકિં દસ્સનં લભમાનો તથાગતસ્સ દસ્સનેપિ પસીદિસ્સતિ, ધમ્મકથાયપિ પસીદિસ્સતિ, પસન્નો ચ પસન્નાકારં કાતું સક્ખિસ્સતિ, મિત્તા નામ એતદત્થં હોન્તિ, યંકિઞ્ચિ કત્વા મમ સહાયં ગહેત્વા દસબલસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ. તસ્મા નં કેસેસુ પરામસિત્વા એતદવોચ.

ઇત્તરજચ્ચોતિ અઞ્ઞજાતિકો, મયા સદ્ધિં અસમાનજાતિકો, લામકજાતિકોતિ અત્થો. ન વતિદન્તિ ઇદં અમ્હાકં ગમનં ન વત ઓરકં ભવિસ્સતિ ન ખુદ્દકં, મહન્તં ભવિસ્સતિ. અયઞ્હિ ન અત્તનો થામેન ગણ્હિ, સત્થુ થામેન ગણ્હીતિ ગહણસ્મિંયેવ નિટ્ઠં અગમાસિ. યાવતાદોહિપીતિ એત્થ દોકારહિકારપિકારા નિપાતા, યાવતુપરિમન્તિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘વાચાય આલપનં ઓવટ્ટિકાય ગહણઞ્ચ અતિક્કમિત્વા યાવ કેસગ્ગહણમ્પિ તત્થ ગમનત્થં પયોગો કત્તબ્બો’’તિ.

૨૮૫. ધમ્મિયા કથાયાતિ ઇધ સતિપટિલાભત્થાય પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તા ધમ્મી કથા વેદિતબ્બા. તસ્સ હિ ભગવા, – ‘‘જોતિપાલ, ત્વં ન લામકટ્ઠાનં ઓતિણ્ણસત્તો, મહાબોધિપલ્લઙ્કે પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પત્થેત્વા ઓતિણ્ણોસિ, તાદિસસ્સ નામ પમાદવિહારો ન યુત્તો’’તિઆદિના નયેન સતિપટિલાભાય ધમ્મં કથેસિ. પરસમુદ્દવાસીથેરા પન વદન્તિ – ‘‘જોતિપાલ, યથા અહં દસપારમિયો પૂરેત્વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિત્વા વીસતિસહસ્સભિક્ખુપરિવારો લોકે વિચરામિ, એવમેવં ત્વમ્પિ દસપારમિયો પૂરેત્વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિત્વા સમણગણપરિવારો લોકે વિચરિસ્સસિ. એવરૂપેન નામ તયા પમાદં આપજ્જિતું ન યુત્ત’’ન્તિ યથાસ્સ પબ્બજ્જાય ચિત્તં નમતિ, એવં કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસં કથેસીતિ.

૨૮૬. અલત્થ ખો, આનન્દ,…પે… પબ્બજ્જં અલત્થ ઉપસમ્પદન્તિ પબ્બજિત્વા કિમકાસિ? યં બોધિસત્તેહિ કત્તબ્બં. બોધિસત્તા હિ બુદ્ધાનં સમ્મુખે પબ્બજન્તિ. પબ્બજિત્વા ચ પન ઇત્તરસત્તા વિય પતિતસિઙ્ગા ન હોન્તિ, ચતુપારિસુદ્ધિસીલે પન સુપતિટ્ઠાય તેપિટકં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા તેરસ ધુતઙ્ગાનિ સમાદાય અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરયમાના સમણધમ્મં કરોન્તા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા યાવ અનુલોમઞાણં આહચ્ચ તિટ્ઠન્તિ, મગ્ગફલત્થં વાયામં ન કરોન્તિ. જોતિપાલોપિ તથેવ અકાસિ.

૨૮૭. અડ્ઢમાસુપસમ્પન્નેતિ કુલદારકઞ્હિ પબ્બાજેત્વા અડ્ઢમાસમ્પિ અવસિત્વા ગતે માતાપિતૂનં સોકો ન વૂપસમ્મતિ, સોપિ પત્તચીવરગ્ગહણં ન જાનાતિ, દહરભિક્ખુસામણેરેહિ સદ્ધિં વિસ્સાસો ન ઉપ્પજ્જતિ, થેરેહિ સદ્ધિં સિનેહો ન પતિટ્ઠાતિ, ગતગતટ્ઠાને અનભિરતિ ઉપ્પજ્જતિ. એત્તકં પન કાલં નિવાસે સતિ માતાપિતરો પસ્સિતું લભન્તિ. તેન તેસં સોકો તનુભાવં ગચ્છતિ, પત્તચીવરગ્ગહણં જાનાતિ, સામણેરદહરભિક્ખૂહિ સદ્ધિં વિસ્સાસો જાયતિ, થેરેહિ સદ્ધિં સિનેહો પતિટ્ઠાતિ, ગતગતટ્ઠાને અભિરમતિ, ન ઉક્કણ્ઠતિ. તસ્મા એત્તકં વસિતું વટ્ટતીતિ અડ્ઢમાસં વસિત્વા પક્કામિ.

પણ્ડુપુટકસ્સ સાલિનોતિ પુટકે કત્વા સુક્ખાપિતસ્સ રત્તસાલિનો. તસ્સ કિર સાલિનો વપ્પકાલતો પટ્ઠાય અયં પરિહારો – કેદારા સુપરિકમ્મકતા હોન્તિ, તત્થ બીજાનિ પતિટ્ઠાપેત્વા ગન્ધોદકેન સિઞ્ચિંસુ, વપ્પકાલે વિતાનં વિય ઉપરિ વત્થકિલઞ્જં બન્ધિત્વા પરિપક્કકાલે વીહિસીસાનિ છિન્દિત્વા મુટ્ઠિમત્તે પુટકે કત્વા યોત્તબદ્ધે વેહાસંયેવ સુક્ખાપેત્વા ગન્ધચુણ્ણાનિ અત્થરિત્વા કોટ્ઠકેસુ પૂરેત્વા તતિયે વસ્સે વિવરિંસુ. એવં તિવસ્સં પરિવુત્થસ્સ સુગન્ધરત્તસાલિનો અપગતકાળકે સુપરિસુદ્ધે તણ્ડુલે ગહેત્વા ખજ્જકવિકતિમ્પિ ભત્તમ્પિ પટિયાદિયિંસુ. તં સન્ધાય વુત્તં પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં…પે… કાલં આરોચાપેસીતિ.

૨૮૮. અધિવુટ્ઠો મેતિ કિં સન્ધાય વદતિ? વેગળિઙ્ગતો નિક્ખમનકાલે ઘટિકારો અત્તનો સન્તિકે વસ્સાવાસં વસનત્થાય પટિઞ્ઞં અગ્ગહેસિ, તં સન્ધાય વદતિ. અહુદેવ અઞ્ઞથત્તં અહુ દોમનસ્સન્તિ તેમાસં દાનં દાતું, ધમ્મઞ્ચ સોતું, ઇમિના ચ નિયામેન વીસતિ ભિક્ખુસહસ્સાનિ પટિજગ્ગિતું નાલત્થન્તિ અલાભં આરબ્ભ ચિત્તઞ્ઞથત્તં ચિત્તદોમનસ્સં અહોસિ, ન તથાગતં આરબ્ભ. કસ્મા? સોતાપન્નત્તા. સો કિર પુબ્બે બ્રાહ્મણભત્તો અહોસિ. અથેકસ્મિં સમયે પચ્ચન્તે કુપિતે વૂપસમનત્થં ગચ્છન્તો ઉરચ્છદં નામ ધીતરમાહ – ‘‘અમ્મ અમ્હાકં દેવે મા પમજ્જી’’તિ. બ્રાહ્મણા તં રાજધીતરં દિસ્વા વિસઞ્ઞિનો અહેસું. કે ઇમે ચાતિ વુત્તે તુમ્હાકં ભૂમિદેવાતિ. ભૂમિદેવા નામ એવરૂપા હોન્તીતિ નિટ્ઠુભિત્વા પાસાદં અભિરુહિ. સા એકદિવસં વીથિં ઓલોકેન્તી ઠિતા કસ્સપસ્સ ભગવતો અગ્ગસાવકં દિસ્વા પક્કોસાપેત્વા પિણ્ડપાતં દત્વા અનુમોદનં સુણમાનાયેવ સોતાપન્ના હુત્વા ‘‘અઞ્ઞેપિ ભિક્ખૂ અત્થી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સત્થા વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સેહિ સદ્ધિં ઇસિપતને વસતી’’તિ ચ સુત્વા નિમન્તેત્વા દાનં અદાસિ.

રાજા પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા આગતો. અથ નં પઠમતરમેવ બ્રાહ્મણા આગન્ત્વા ધીતુ અવણ્ણં વત્વા પરિભિન્દિંસુ. રાજા પન ધીતુ જાતકાલેયેવ વરં અદાસિ. તસ્સા ‘‘સત્ત દિવસાનિ રજ્જં દાતબ્બ’’ન્તિ વરં ગણ્હિંસુ. અથસ્સા રાજા સત્ત દિવસાનિ રજ્જં નિય્યાતેસિ. સા સત્થારં ભોજયમાના રાજાનં પક્કોસાપેત્વા બહિસાણિયં નિસીદાપેસિ. રાજા સત્થુ અનુમોદનં સુત્વાવ સોતાપન્નો જાતો. સોતાપન્નસ્સ ચ નામ તથાગતં આરબ્ભ આઘાતો નત્થિ. તેન વુત્તં – ‘‘ન તથાગતં આરબ્ભા’’તિ.

યં ઇચ્છતિ તં હરતૂતિ સો કિર ભાજનાનિ પચિત્વા કયવિક્કયં ન કરોતિ, એવં પન વત્વા દારુત્થાય વા મત્તિકત્થાય વા પલાલત્થાય વા અરઞ્ઞં ગચ્છતિ. મહાજના ‘‘ઘટિકારેન ભાજનાનિ પક્કાની’’તિ સુત્વા પરિસુદ્ધતણ્ડુલલોણદધિતેલફાણિતાદીનિ ગહેત્વા આગચ્છન્તિ. સચે ભાજનં મહગ્ઘં હોતિ, મૂલં અપ્પં, યં વા તં વા દત્વા ગણ્હામાતિ તં ન ગણ્હન્તિ. ધમ્મિકો વાણિજો માતાપિતરો પટિજગ્ગતિ, સમ્માસમ્બુદ્ધં ઉપટ્ઠહતિ, બહુ નો અકુસલં ભવિસ્સતીતિ પુન ગન્ત્વા મૂલં આહરન્તિ. સચે પન ભાજનં અપ્પગ્ઘં હોતિ, આભતં મૂલં બહુ, ધમ્મિકો વાણિજો, અમ્હાકં પુઞ્ઞં ભવિસ્સતીતિ યથાભતં ઘરસામિકા વિય સાધુકં પટિસામેત્વા ગચ્છન્તિ. એવંગુણો પન કસ્મા ન પબ્બજતીતિ. રઞ્ઞો વચનપથં પચ્છિન્દન્તો અન્ધે જિણ્ણે માતાપિતરો પોસેતીતિ આહ.

૨૮૯. કો નુ ખોતિ કુહિં નુ ખો. કુમ્ભિયાતિ ઉક્ખલિતો. પરિયોગાતિ સૂપભાજનતો. પરિભુઞ્જાતિ ભુઞ્જ. કસ્મા પનેતે એવં વદન્તિ? ઘટિકારો કિર ભત્તં પચિત્વા સૂપં સમ્પાદેત્વા માતાપિતરો ભોજેત્વા સયમ્પિ ભુઞ્જિત્વા ભગવતો વડ્ઢમાનકં ભત્તસૂપં પટ્ઠપેત્વા આસનં પઞ્ઞપેત્વા આધારકં ઉપટ્ઠપેત્વા ઉદકં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા માતાપિતૂનં સઞ્ઞં દત્વા અરઞ્ઞં ગચ્છતિ. તસ્મા એવં વદન્તિ. અભિવિસ્સત્થોતિ અતિવિસ્સત્થો. પીતિસુખં ન વિજહતીતિ ન નિરન્તરં વિજહતિ, અથ ખો રત્તિભાગે વા દિવસભાગે વા ગામે વા અરઞ્ઞે વા યસ્મિં યસ્મિં ખણે – ‘‘સદેવકે નામ લોકે અગ્ગપુગ્ગલો મય્હં ગેહં પવિસિત્વા સહત્થેન આમિસં ગહેત્વા પરિભુઞ્જતિ, લાભા વત મે’’તિ અનુસ્સરતિ, તસ્મિં તસ્મિં ખણે પઞ્ચવણ્ણા પીતિ ઉપ્પજ્જતિ. તં સન્ધાય એવં વુત્તં.

૨૯૦. કળોપિયાતિ પચ્છિતો. કિં પન ભગવા એવમકાસીતિ. પચ્ચયો ધમ્મિકો, ભિક્ખૂનં પત્તે ભત્તસદિસો, તસ્મા એવમકાસિ. સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિપિ ચ સાવકાનંયેવ હોતિ, બુદ્ધાનં સિક્ખાપદવેલા નામ નત્થિ. યથા હિ રઞ્ઞો ઉય્યાને પુપ્ફફલાનિ હોન્તિ, અઞ્ઞેસં તાનિ ગણ્હન્તાનં નિગ્ગહં કરોન્તિ, રાજા યથારુચિયા પરિભુઞ્જતિ, એવંસમ્પદમેતં. પરસમુદ્દવાસીથેરા પન ‘‘દેવતા કિર પટિગ્ગહેત્વા અદંસૂ’’તિ વદન્તિ.

૨૯૧. હરથ, ભન્તે, હરથ ભદ્રમુખાતિ અમ્હાકં પુત્તો ‘‘કુહિં ગતોસી’’તિ વુત્તે – ‘‘દસબલસ્સ સન્તિક’’ન્તિ વદતિ, કુહિં નુ ખો ગચ્છતિ, સત્થુ વસનટ્ઠાનસ્સ ઓવસ્સકભાવમ્પિ ન જાનાતીતિ પુત્તે અપરાધસઞ્ઞિનો ગહણે તુટ્ઠચિત્તા એવમાહંસુ.

તેમાસં આકાસચ્છદનં અટ્ઠાસીતિ ભગવા કિર ચતુન્નં વસ્સિકાનં માસાનં એકં માસં અતિક્કમિત્વા તિણં આહરાપેસિ, તસ્મા એવમાહ. અયં પનેત્થ પદત્થો – આકાસં છદનમસ્સાતિ આકાસચ્છદનં. ન દેવોતિવસ્સીતિ કેવલં નાતિવસ્સિ, યથા પનેત્થ પકતિયા ચ નિબ્બકોસસ્સ ઉદકપાતટ્ઠાનબ્ભન્તરે એકમ્પિ ઉદકબિન્દુ નાતિવસ્સિ, એવં ઘનછદનગેહબ્ભન્તરે વિય ન વાતાતપાપિ આબાધં અકંસુ, પકતિયા ઉતુફરણમેવ અહોસિ. અપરભાગે તસ્મિં નિગમે છડ્ડિતેપિ તં ઠાનં અનોવસ્સકમેવ અહોસિ. મનુસ્સા કમ્મં કરોન્તા દેવે વસ્સન્તે તત્થ સાટકે ઠપેત્વા કમ્મં કરોન્તિ. યાવ કપ્પુટ્ઠાના તં ઠાનં તાદિસમેવ ભવિસ્સતિ. તઞ્ચ ખો પન ન તથાગતસ્સ ઇદ્ધાનુભાવેન, તેસંયેવ પન ગુણસમ્પત્તિયા. તેસઞ્હિ – ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો કત્થ ન લભેય્ય, અમ્હાકં નામ દ્વિન્નં અન્ધકાનં નિવેસનં ઉત્તિણં કારેસી’’તિ ન તપ્પચ્ચયા દોમનસ્સં ઉદપાદિ – ‘‘સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલો અમ્હાકં નિવેસના તિણં આહરાપેત્વા ગન્ધકુટિં છાદાપેસી’’તિ પન તેસં અનપ્પકં બલવસોમનસ્સં ઉદપાદિ. ઇતિ તેસંયેવ ગુણસમ્પત્તિયા ઇદં પાટિહારિયં જાતન્તિ વેદિતબ્બં.

૨૯૨. તણ્ડુલવાહસતાનીતિ એત્થ દ્વે સકટાનિ એકો વાહોતિ વેદિતબ્બો. તદુપિયઞ્ચ સૂપેય્યન્તિ સૂપત્થાય તદનુરૂપં તેલફાણિતાદિં. વીસતિભિક્ખુસહસ્સસ્સ તેમાસત્થાય ભત્તં ભવિસ્સતીતિ કિર સઞ્ઞાય રાજા એત્તકં પેસેસિ. અલં મે રઞ્ઞોવ હોતૂતિ કસ્મા પટિક્ખિપિ? અધિગતઅપ્પિચ્છતાય. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘નાહં રઞ્ઞા દિટ્ઠપુબ્બો, કથં નુ ખો પેસેસી’’તિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘સત્થા બારાણસિં ગતો, અદ્ધા સો રઞ્ઞો વસ્સાવાસં યાચિયમાનો મય્હં પટિઞ્ઞાતભાવં આરોચેત્વા મમ ગુણકથં કથેસિ, ગુણકથાય લદ્ધલાભો પન નટેન નચ્ચિત્વા લદ્ધં વિય ગાયકેન ગાયિત્વા લદ્ધં વિય ચ હોતિ. કિં મય્હં ઇમિના, કમ્મં કત્વા ઉપ્પન્નેન માતાપિતૂનમ્પિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સપિ ઉપટ્ઠાનં સક્કા કાતુ’’ન્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ઘટિકારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. રટ્ઠપાલસુત્તવણ્ણના

૨૯૩. એવં મે સુતન્તિ રટ્ઠપાલસુત્તં. તત્થ થુલ્લકોટ્ઠિકન્તિ થુલ્લકોટ્ઠં પરિપુણ્ણકોટ્ઠાગારં. સો કિર જનપદો નિચ્ચસસ્સો સદા બીજભણ્ડં નિક્ખમતિ, ખલભણ્ડં પવિસતિ. તેન તસ્મિં નિગમે કોટ્ઠા નિચ્ચપૂરાવ હોન્તિ. તસ્મા સો થુલ્લકોટ્ઠિકન્તેવ સઙ્ખં ગતો.

૨૯૪. રટ્ઠપાલોતિ કસ્મા રટ્ઠપાલો? ભિન્નં રટ્ઠં સન્ધારેતું પાલેતું સમત્થોતિ રટ્ઠપાલો. કદા પનસ્સેતં નામં ઉપ્પન્નન્તિ. પદુમુત્તરસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે. ઇતો હિ પુબ્બે સતસહસ્સકપ્પમત્થકે વસ્સસતસહસ્સાયુકેસુ મનુસ્સેસુ પદુમુત્તરો નામ સત્થા ઉપ્પજ્જિત્વા ભિક્ખુસતસહસ્સપરિવારો લોકહિતાય ચારિકં ચરિ, યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘નગરં હંસવતી નામ, આનન્દો નામ ખત્તિયો;

સુજાતા નામ જનિકા, પદુમુત્તરસ્સ સત્થુનો’’તિ. (બુ. વં. ૧૨.૧૯);

પદુમુત્તરે પન અનુપ્પન્ને એવ હંસવતિયા દ્વે કુટુમ્બિકા સદ્ધા પસન્ના કપણદ્ધિકયાચકાદીનં દાનં પટ્ઠપયિંસુ. તદા પબ્બતવાસિનો પઞ્ચસતા તાપસા હંસવતિં અનુપ્પત્તા. તે દ્વેપિ જના તાપસગણં મજ્ઝે ભિન્દિત્વા ઉપટ્ઠહિંસુ. તાપસા કિઞ્ચિકાલં વસિત્વા પબ્બતપાદમેવ ગતા. દ્વે સઙ્ઘત્થેરા ઓહીયિંસુ. તદા તેસં તે યાવજીવં ઉપટ્ઠાનં અકંસુ. તાપસેસુ ભુઞ્જિત્વા અનુમોદનં કરોન્તેસુ એકો સક્કભવનસ્સ વણ્ણં કથેસિ, એકો ભૂમિન્ધરનાગરાજભવનસ્સ.

કુટુમ્બિકેસુ એકો સક્કભવનં પત્થનં કત્વા સક્કો હુત્વા નિબ્બત્તો, એકો નાગભવને પાલિતનાગરાજા નામ. તં સક્કો અત્તનો ઉપટ્ઠાનં આગતં દિસ્વા નાગયોનિયં અભિરમસીતિ પુચ્છિ. સો નાભિરમામીતિ આહ. તેન હિ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો દાનં દત્વા ઇમસ્મિં ઠાને પત્થનં કરોહિ, ઉભો સુખં વસિસ્સામાતિ. નાગરાજા સત્થારં નિમન્તેત્વા ભિક્ખુસતસહસ્સપરિવારસ્સ ભગવતો સત્તાહં મહાદાનં દદમાનો પદુમુત્તરસ્સ દસબલસ્સ પુત્તં ઉપરેવતં નામ સામણેરં દિસ્વા સત્તમે દિવસે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ દિબ્બવત્થાનિ દત્વા સામણેરસ્સ ઠાનન્તરં પત્થેસિ. ભગવા અનાગતં ઓલોકેત્વા – ‘‘અનાગતે ગોતમસ્સ નામ બુદ્ધસ્સ પુત્તો રાહુલકુમારો ભવિસ્સતી’’તિ દિસ્વા ‘‘સમિજ્ઝિસ્સતિ તે પત્થના’’તિ કથેસિ. નાગરાજા તમત્થં સક્કસ્સ કથેસિ. સક્કો તસ્સ વચનં સુત્વા તથેવ સત્તાહં દાનં દત્વા ભિન્નં રટ્ઠં સન્ધારેતું પાલેતું સમત્થકુલે નિબ્બત્તિત્વા સદ્ધાપબ્બજિતં રટ્ઠપાલં નામ કુલપુત્તં દિસ્વા – ‘‘અહમ્પિ અનાગતે લોકસ્મિં તુમ્હાદિસે બુદ્ધે ઉપ્પન્ને ભિન્નં રટ્ઠં સન્ધારેતું પાલેતું સમત્થકુલે નિબ્બત્તિત્વા અયં કુલપુત્તો વિય સદ્ધાપબ્બજિતો રટ્ઠપાલો નામ ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનમકાસિ. સત્થા સમિજ્ઝનકભાવં ઞત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘સરાજિકં ચાતુવણ્ણં, પોસેતું યં પહોસ્સતિ;

રટ્ઠપાલકુલં નામ, તત્થ જાયિસ્સતે અય’’ન્તિ. –

એવં પદુમુત્તરસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે તસ્સેતં નામં ઉપ્પન્નન્તિ વેદિતબ્બં.

એતદહોસીતિ કિં અહોસિ? યથા યથા ખોતિઆદિ. તત્રાયં સઙ્ખેપકથા – અહં ખો યેન યેન કારણેન ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, તેન તેન મે ઉપપરિક્ખતો એવં હોતિ – ‘‘યદેતં સિક્ખત્તયબ્રહ્મચરિયં એકદિવસમ્પિ અખણ્ડં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિપુણ્ણં ચરિતબ્બં, એકદિવસમ્પિ ચ કિલેસમલેન અમલીનં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિસુદ્ધં, સઙ્ખલિખિતં વિલિખિતસઙ્ખસદિસં ધોતસઙ્ખસપ્પટિભાગં કત્વા ચરિતબ્બં, નયિદં સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા અગારમજ્ઝે વસન્તેન એકન્તપરિપુણ્ણં…પે… ચરિતું, યંનૂનાહં કેસઞ્ચ મસ્સુઞ્ચ ઓહારેત્વા કાસાયરસપીતતાય કાસાયાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તાનં અનુચ્છવિકાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા નિક્ખમિત્વા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’’ન્તિ.

અચિરપક્કન્તેસુ થુલ્લકોટ્ઠિકેસુ બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ રટ્ઠપાલો અનુટ્ઠિતેસુ તેસુ ન ભગવન્તં પબ્બજ્જં યાચિ. કસ્મા? તત્થસ્સ બહૂ ઞાતિસાલોહિતા મિત્તામચ્ચા સન્તિ, તે – ‘‘ત્વં માતાપિતૂનં એકપુત્તકો, ન લબ્ભા તયા પબ્બજિતુ’’ન્તિ બાહાયમ્પિ ગહેત્વા આકડ્ઢેય્યું, તતો પબ્બજ્જાય અન્તરાયો ભવિસ્સતીતિ સહેવ પરિસાય ઉટ્ઠહિત્વા થોકં ગન્ત્વા પુન કેનચિ સરીરકિચ્ચલેસેન નિવત્તિત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમ્મ પબ્બજ્જં યાચિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો રટ્ઠપાલો કુલપુત્તો અચિરપક્કન્તેસુ થુલ્લકોટ્ઠિકેસુ…પે… પબ્બાજેતુ મં ભગવા’’તિ. ભગવા પન યસ્મા રાહુલકુમારસ્સ પબ્બજિતતો પભુતિ માતાપિતૂહિ અનનુઞ્ઞાતં પુત્તં ન પબ્બાજેતિ, તસ્મા નં પુચ્છિ અનુઞ્ઞાતોસિ પન ત્વં, રટ્ઠપાલ, માતાપિતૂહિ…પે… પબ્બજ્જાયાતિ.

૨૯૫. અમ્મતાતાતિ એત્થ અમ્માતિ માતરં આલપતિ, તાતાતિ પિતરં. એકપુત્તકોતિ એકોવ પુત્તકો, અઞ્ઞો કોચિ જેટ્ઠો વા કનિટ્ઠો વા નત્થિ. એત્થ ચ એકપુત્તોતિ વત્તબ્બે અનુકમ્પાવસેન એકપુત્તકોતિ વુત્તં. પિયોતિ પીતિજનકો. મનાપોતિ મનવડ્ઢનકો. સુખેધિતોતિ સુખેન એધિતો, સુખસંવડ્ઢિતોતિ અત્થો. સુખપરિભતોતિ સુખેન પરિભતો, જાતકાલતો પભુતિ ધાતીહિ અઙ્કતો અઙ્કં આહરિત્વા ધારિયમાનો અસ્સકરથકાદીહિ બાલકીળનકેહિ કીળયમાનો સાદુરસભોજનં ભોજયમાનો સુખેન પરિહટો. ન ત્વં, તાત રટ્ઠપાલ, કસ્સચિ દુક્ખસ્સ જાનાસીતિ ત્વં, તાત રટ્ઠપાલ અપ્પમત્તકમ્પિ કલભાગં દુક્ખસ્સ ન જાનાસિ ન સરસીતિ અત્થો. મરણેનપિ તે મયં અકામકા વિના ભવિસ્સામાતિ સચેપિ તવ અમ્હેસુ જીવમાનેસુ મરણં ભવેય્ય, તેન તે મરણેનપિ મયં અકામકા અનિચ્છકા ન અત્તનો રુચિયા વિના ભવિસ્સામ, તયા વિયોગં પાપુણિસ્સામાતિ અત્થો. કિં પન મયં તન્તિ એવં સન્તે કિં પન કિં નામ તં કારણં, યેન મયં તં જીવન્તં અનુજાનિસ્સામ. અથ વા કિં પન મયં તન્તિ કેન પન કારણેન મયં તં જીવન્તં અનુજાનિસ્સામાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૨૯૬. તત્થેવાતિ યત્થ નં ઠિતં માતાપિતરો નાનુજાનિંસુ, તત્થેવ ઠાને. અનન્તરહિતાયાતિ કેનચિ અત્થરણેન અનત્થતાય. પરિચારેહીતિ ગન્ધબ્બનટનાટકાદીનિ પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા તત્થ સહાયકેહિ સદ્ધિં યથાસુખં ઇન્દ્રિયાનિ ચારેહિ સઞ્ચારેહિ, ઇતો ચિતો ચ ઉપનેહીતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા પરિચારેહીતિ ગન્ધબ્બનટનાટકાદીનિ પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા સહાયકેહિ સદ્ધિં લળ ઉપલળ રમ, કીળસ્સૂતિપિ વુત્તં હોતિ. કામે પરિભુઞ્જન્તોતિ અત્તનો પુત્તદારેહિ સદ્ધિં ભોગે ભુઞ્જન્તો. પુઞ્ઞાનિ કરોન્તોતિ બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચ આરબ્ભ દાનપ્પદાનાદીનિ સુગતિમગ્ગસંસોધકાનિ કુસલકમ્માનિ કરોન્તો. તુણ્હી અહોસીતિ કથાનુપ્પબન્ધવિચ્છેદનત્થં નિરાલાપસલ્લાપો અહોસિ.

અથસ્સ માતાપિતરો તિક્ખત્તું વત્વા પટિવચનમ્પિ અલભમાના સહાયકે પક્કોસાપેત્વા ‘‘એસ વો સહાયકો પબ્બજિતુકામો, નિવારેથ ન’’ન્તિ આહંસુ. તેપિ તં ઉપસઙ્કમિત્વા તિક્ખત્તું અવોચું, તેસમ્પિ તુણ્હી અહોસિ. તેન વુત્તં – અથ ખો રટ્ઠપાલસ્સ કુલપુત્તસ્સ સહાયકા…પે… તુણ્હી અહોસીતિ. અથસ્સ સહાયકાનં તિક્ખત્તું વત્વા એતદહોસિ – ‘‘સચે અયં પબ્બજ્જં અલભમાનો મરિસ્સતિ, ન કોચિ ગુણો લબ્ભતિ. પબ્બજિતં પન નં માતાપિતરોપિ કાલેન કાલં પસ્સિસ્સન્તિ, મયમ્પિ પસ્સિસ્સામ, પબ્બજ્જાપિ ચ નામેસા ભારિયા, દિવસે દિવસે મત્તિકાપત્તં ગહેત્વા પિણ્ડાય ચરિતબ્બં, એકસેય્યં એકભત્તં બ્રહ્મચરિયં અતિદુક્કરં, અયઞ્ચ સુખુમાલો નાગરિકજાતિયો, સો તં ચરિતું અસક્કોન્તો પુન ઇધેવ આગમિસ્સતિ, હન્દસ્સ માતાપિતરો અનુજાનાપેસ્સામા’’તિ. તે તથા અકંસુ. માતાપિતરોપિ નં ‘‘પબ્બજિતેન ચ પન તે માતાપિતરો ઉદ્દસ્સેતબ્બા’’તિ ઇમં કતિકં કત્વા અનુજાનિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો રટ્ઠપાલસ્સ કુલપુત્તસ્સ સહાયકા યેન રટ્ઠપાલસ્સ કુલપુત્તસ્સ માતાપિતરો…પે… અનુઞ્ઞાતોસિ માતાપિતૂહિ…પે… ઉદ્દસ્સેતબ્બા’’તિ. તત્થ ઉદ્દસ્સેતબ્બાતિ ઉદ્ધં દસ્સેતબ્બા, યથા તં કાલેન કાલં પસ્સન્તિ, એવં આગન્ત્વા અત્તાનં દસ્સેતબ્બા.

૨૯૯. બલં ગહેત્વાતિ સપ્પાયભોજનાનિ ભુઞ્જન્તો ઉચ્છાદનાદીહિ ચ કાયં પરિહરન્તો કાયબલં જનેત્વા માતાપિતરો વન્દિત્વા અસ્સુમુખં ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… પબ્બાજેતુ મં, ભન્તે, ભગવાતિ. ભગવા સમીપે ઠિતં અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ ભિક્ખુ રટ્ઠપાલં પબ્બાજેહિ ચેવ ઉપસમ્પાદેહિ ચા’’તિ. સાધુ, ભન્તેતિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા રટ્ઠપાલં કુલપુત્તં જિનદત્તિયં સદ્ધિવિહારિકં લદ્ધા પબ્બાજેસિ ચેવ ઉપસમ્પાદેસિ ચ. તેન વુત્તં – ‘‘અલત્થ ખો રટ્ઠપાલો કુલપુત્તો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદ’’ન્તિ.

પહિતત્તો વિહરન્તોતિ દ્વાદસ સંવચ્છરાનિ એવં વિહરન્તો. નેય્યપુગ્ગલો હિ અયમાયસ્મા, તસ્મા પુઞ્ઞવા અભિનીહારસમ્પન્નોપિ સમાનો ‘‘અજ્જ અજ્જેવ અરહત્ત’’ન્તિ સમણધમ્મં કરોન્તોપિ દ્વાદસમે વસ્સે અરહત્તં પાપુણિ.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ મય્હં માતાપિતરો પબ્બજ્જં અનુજાનમાના – ‘‘તયા કાલેન કાલં આગન્ત્વા અમ્હાકં દસ્સનં દાતબ્બ’’ન્તિ વત્વા અનુજાનિંસુ, દુક્કરકારિકા ખો પન માતાપિતરો, અહઞ્ચ યેનજ્ઝાસયેન પબ્બજિતો, સો મે મત્થકં પત્તો, ઇદાનિ ભગવન્તં આપુચ્છિત્વા અત્તાનં માતાપિતૂનં દસ્સેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા આપુચ્છિતુકામો ઉપસઙ્કમિ. મનસાકાસીતિ ‘‘કિં નુ ખો રટ્ઠપાલે ગતે કોચિ ઉપદ્દવો ભવિસ્સતી’’તિ મનસિ અકાસિ. તતો ‘‘ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘સક્ખિસ્સતિ નુ ખો રટ્ઠપાલો તં મદ્દિતુ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો તસ્સ અરહત્તસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘સક્ખિસ્સતી’’તિ અઞ્ઞાસિ. તેન વુત્તં – યથા ભગવા અઞ્ઞાસિ…પે… કાલં મઞ્ઞસીતિ.

મિગચીરેતિ એવંનામકે ઉય્યાને. તઞ્હિ રઞ્ઞા – ‘‘અકાલે સમ્પત્તપબ્બજિતાનં દિન્નમેવ ઇદં, યથાસુખં પરિભુઞ્જન્તૂ’’તિ એવમનુઞ્ઞાતમેવ અહોસિ, તસ્મા થેરો – ‘‘મમ આગતભાવં માતાપિતૂનં આરોચેસ્સામિ, તે મે પાદધોવનઉણ્હોદકપાદમક્ખનતેલાદીનિ પેસિસ્સન્તી’’તિ ચિત્તમ્પિ અનુપ્પાદેત્વા ઉય્યાનમેવ પાવિસિ. પિણ્ડાય પાવિસીતિ દુતિયદિવસે પાવિસિ.

મજ્ઝિમાયાતિ સત્તદ્વારકોટ્ઠકસ્સ ઘરસ્સ મજ્ઝિમે દ્વારકોટ્ઠકે. ઉલ્લિખાપેતીતિ કપ્પકેન કેસે પહરાપેતિ. એતદવોચાતિ – ‘‘ઇમે સમણકા અમ્હાકં પિયપુત્તકં પબ્બાજેત્વા ચોરાનં હત્થે નિક્ખિપિત્વા વિય એકદિવસમ્પિ ન દસ્સાપેન્તિ, એવં ફરુસકારકા એતે પુન ઇમં ઠાનં ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞન્તિ, એત્તોવ નિકડ્ઢિતબ્બા એતે’’તિ ચિન્તેત્વા એતં ‘‘ઇમેહિ મુણ્ડકેહી’’તિઆદિવચનં અવોચ. ઞાતિદાસીતિ ઞાતકાનં દાસી. આભિદોસિકન્તિ પારિવાસિકં એકરત્તાતિક્કન્તં પૂતિભૂતં. તત્થાયં પદત્થો – પૂતિભાવદોસેન અભિભૂતોતિ અભિદોસો, અભિદોસોવ આભિદોસિકો. એકરત્તાતિક્કન્તસ્સેવ નામસઞ્ઞા એસા યદિદં આભિદોસિકોતિ, તં આભિદોસિકં. કુમ્માસન્તિ યવકુમ્માસં. છડ્ડેતુકામા હોતીતિ યસ્મા અન્તમસો દાસકમ્મકારાનં ગોરૂપાનમ્પિ અપરિભોગારહો, તસ્મા નં કચવરં વિય બહિ છડ્ડેતુકામા હોતિ. સચેતન્તિ સચે એતં. ભગિનીતિ અરિયવોહારેન અત્તનો ધાતિં ઞાતિદાસિં આલપતિ. છડ્ડનીયધમ્મન્તિ છડ્ડેતબ્બસભાવં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘ભગિનિ એતં સચે બહિ છડ્ડનીયધમ્મં નિસ્સટ્ઠપરિગ્ગહં, ઇધ મે પત્તે આકિરાહી’’તિ. કિં પન એવં વત્તું લબ્ભતિ, વિઞ્ઞત્તિ વા પયુત્તવાચા વા ન હોતીતિ. ન હોતિ. કસ્મા? નિસ્સટ્ઠપરિગ્ગહત્તા. યઞ્હિ છડ્ડનીયધમ્મં નિસ્સટ્ઠપરિગ્ગહં, યત્થ સામિકા અનાલયા હોન્તિ, તં સબ્બં ‘‘દેથ આહરથ આકિરથા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. તેનેવ હિ અયમાયસ્મા અગ્ગઅરિયવંસિકો સમાનોપિ એવમાહ.

હત્થાનન્તિ ભિક્ખાગહણત્થં પત્તં ઉપનામયતો મણિબન્ધતો પભુતિ દ્વિન્નમ્પિ હત્થાનં. પાદાનન્તિ નિવાસનન્તતો પટ્ઠાય દ્વિન્નમ્પિ પાદાનં. સરસ્સાતિ સચે તં ભગિનીતિ વાચં નિચ્છારયતો સરસ્સ ચ. નિમિત્તં અગ્ગહેસીતિ હત્થપિટ્ઠિઆદીનિ ઓલોકયમાના – ‘‘પુત્તસ્સ મે રટ્ઠપાલસ્સ વિય સુવણ્ણકચ્છપપિટ્ઠિસદિસા ઇમા હત્થપાદપિટ્ઠિયો, હરિતાલવટ્ટિયો વિય સુવટ્ટિતા અઙ્ગુલિયો, મધુરો સરો’’તિ ગિહિકાલે સલ્લક્ખિતપુબ્બં આકારં અગ્ગહેસિ સઞ્જાનિ સલ્લક્ખેસિ. તસ્સ હાયસ્મતો દ્વાદસવસ્સાનિ અરઞ્ઞાવાસઞ્ચેવ પિણ્ડિયાલોપભોજનઞ્ચ પરિભુઞ્જન્તસ્સ અઞ્ઞાદિસો સરીરવણ્ણો અહોસિ, તેન નં સા ઞાતિદાસી દિસ્વાવ ન સઞ્જાનિ, નિમિત્તં પન અગ્ગહેસીતિ.

૩૦૦. રટ્ઠપાલસ્સ માતરં એતદવોચાતિ થેરસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ સણ્ઠાપેત્વા થઞ્ઞં પાયેત્વા સંવડ્ઢિતધાતીપિ સમાના પબ્બજિત્વા મહાખીણાસવભાવપ્પત્તેન સામિપુત્તેન સદ્ધિં – ‘‘ત્વં નુ ખો, મે ભન્તે, પુત્તો રટ્ઠપાલો’’તિઆદિવચનં વત્તું અવિસહન્તી વેગેન ઘરં પવિસિત્વા રટ્ઠપાલસ્સ માતરં એતદવોચ. યગ્ઘેતિ આરોચનત્થે નિપાતો. સચે જે સચ્ચન્તિ એત્થ જેતિ આલપને નિપાતો. એવઞ્હિ તસ્મિં દેસે દાસિજનં આલપન્તિ, તસ્મા ‘‘ત્વઞ્હિ, ભોતિ દાસિ, સચે સચ્ચં ભણસી’’તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઉપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? મહાકુલે ઇત્થિયો બહિ નિક્ખમન્તા ગરહં પાપુણન્તિ, ઇદઞ્ચ અચ્ચાયિકકિચ્ચં, સેટ્ઠિસ્સ નં આરોચેસ્સામીતિ ચિન્તેતિ. તસ્મા ઉપસઙ્કમિ. અઞ્ઞતરં કુટ્ટમૂલન્તિ તસ્મિં કિર દેસે દાનપતીનં ઘરેસુ સાલા હોન્તિ, આસનાનિ ચેત્થ પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તિ, ઉપટ્ઠાપિતં ઉદકકઞ્જિયં. તત્થ પબ્બજિતા પિણ્ડાય ચરિત્વા નિસીદિત્વા ભુઞ્જન્તિ. સચે ઇચ્છન્તિ, દાનપતીનમ્પિ સન્તકં ગણ્હન્તિ. તસ્મા તમ્પિ અઞ્ઞતરસ્સ કુલસ્સ ઈદિસાય સાલાય અઞ્ઞતરં કુટ્ટમૂલન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ પબ્બજિતા કપણમનુસ્સા વિય અસારુપ્પે ઠાને નિસીદિત્વા ભુઞ્જન્તીતિ.

અત્થિ નામ તાતાતિ એત્થ અત્થીતિ વિજ્જમાનત્થે, નામાતિ પુચ્છનત્થે મઞ્ઞનત્થે વા નિપાતો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – અત્થિ નુ ખો, તાત રટ્ઠપાલ, અમ્હાકં ધનં, નનુ મયં નિદ્ધનાતિ વત્તબ્બા, યેસં નો ત્વં ઈદિસે ઠાને નિસીદિત્વા આભિદોસિકં કુમ્માસં પરિભુઞ્જિસ્સસિ. તથા અત્થિ નુ ખો, તાત રટ્ઠપાલ, અમ્હાકં જીવિતં, નનુ મયં મતાતિ વત્તબ્બા, યેસં નો ત્વં ઈદિસે ઠાને નિસીદિત્વા આભિદોસિકં કુમ્માસં પરિભુઞ્જિસ્સસિ. તથા અત્થિ મઞ્ઞે, તાત રટ્ઠપાલ, તવ અબ્ભન્તરે સાસનં નિસ્સાય પટિલદ્ધો સમણગુણો, યં ત્વં સુભોજનરસસંવડ્ઢિતોપિ ઇમં જિગુચ્છનેય્યં આભિદોસિકં કુમ્માસં અમતમિવ નિબ્બિકારો પરિભુઞ્જિસ્સસીતિ. સો પન ગહપતિ દુક્ખાભિતુન્નતાય એતમત્થં પરિપુણ્ણં કત્વા વત્તુમસક્કોન્તો – ‘‘અત્થિ નામ, તાત રટ્ઠપાલ, આભિદોસિકં કુમ્માસં પરિભુઞ્જિસ્સસી’’તિ એત્તકમેવ અવચ. અક્ખરચિન્તકા પનેત્થ ઇદં લક્ખણં વદન્તિ – અનોકપ્પનામરિસનત્થવસેનેતં અત્થિસદ્દે ઉપપદે ‘‘પરિભુઞ્જિસ્સસી’’તિ અનાગતવચનં કતં. તસ્સાયમત્થો – ‘‘અત્થિ નામ…પે… પરિભુઞ્જિસ્સસિ, ઇદં પચ્ચક્ખમ્પિ અહં ન સદ્દહામિ ન મરિસયામી’’તિ. ઇદં એત્તકં વચનં ગહપતિ થેરસ્સ પત્તમુખવટ્ટિયં ગહેત્વા ઠિતકોવ કથેસિ. થેરોપિ પિતરિ પત્તમુખવટ્ટિયં ગહેત્વા ઠિતેયેવ તં પૂતિકુમ્માસં પરિભુઞ્જિ સુનખવન્તસદિસં પૂતિકુક્કુટણ્ડમિવ ભિન્નટ્ઠાને પૂતિકં વાયન્તં. પુથુજ્જનેન કિર તથારૂપં કુમ્માસં પરિભુઞ્જિતું ન સક્કા. થેરો પન અરિયિદ્ધિયં ઠત્વા દિબ્બોજં અમતરસં પરિભુઞ્જમાનો વિય પરિભુઞ્જિત્વા ધમકરણેન ઉદકં ગહેત્વા પત્તઞ્ચ મુખઞ્ચ હત્થપાદે ચ ધોવિત્વા કુતો નો ગહપતીતિઆદિમાહ.

તત્થ કુતો નોતિ કુતો નુ. નેવ દાનન્તિ દેય્યધમ્મવસેન નેવ દાનં અલત્થમ્હ. ન પચ્ચક્ખાનન્તિ ‘‘કિં, તાત રટ્ઠપાલ, કચ્ચિ તે ખમનીયં, કચ્ચિસિ અપ્પકિલમથેન આગતો, ન તાવ તાત ગેહે ભત્તં સમ્પાદિયતી’’તિ એવં પટિસન્થારવસેન પચ્ચક્ખાનમ્પિ ન અલત્થમ્હ. કસ્મા પન થેરો એવમાહ? પિતુ અનુગ્ગહેન. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘યથા એસ મં વદતિ, અઞ્ઞેપિ પબ્બજિતે એવં વદતિ મઞ્ઞે. બુદ્ધસાસને ચ પત્તન્તરે પદુમં વિય ભસ્માછન્નો અગ્ગિ વિય ફેગ્ગુપટિચ્છન્નો ચન્દનસારો વિય સુત્તિકાપટિચ્છન્નં મુત્તરતનં વિય વલાહકપટિચ્છન્નો ચન્દિમા વિય માદિસાનં પટિચ્છન્નગુણાનં ભિક્ખૂનં અન્તો નત્થિ, તેસુપિ ન એવરૂપં વચનં પવત્તેસ્સતિ, સંવરે ઠસ્સતી’’તિ અનુગ્ગહેન એવમાહ.

એહિ તાતાતિ તાત તુય્હં ઘરં મા હોતુ, એહિ ઘરં ગમિસ્સામાતિ વદતિ. અલન્તિ થેરો ઉક્કટ્ઠએકાસનિકતાય પટિક્ખિપન્તો એવમાહ. અધિવાસેસીતિ થેરો પન પકતિયા ઉક્કટ્ઠસપદાનચારિકો સ્વાતનાયભિક્ખં નામ નાધિવાસેતિ, માતુ અનુગ્ગહેન પન અધિવાસેસિ. માતુ કિરસ્સ થેરં અનુસ્સરિત્વા મહાસોકો ઉપ્પજ્જિ, રોદનેનેવ પક્કક્ખિ વિય જાતા, તસ્મા થેરો ‘‘સચાહં તં અપસ્સિત્વા ગમિસ્સામિ, હદયમ્પિસ્સા ફાલેય્યા’’તિ અનુગ્ગહેન અધિવાસેસિ. કારાપેત્વાતિ એકં હિરઞ્ઞસ્સ, એકં સુવણ્ણસ્સાતિ દ્વે પુઞ્જે કારાપેત્વા. કીવમહન્તા પન પુઞ્જા અહેસુન્તિ. યથા ઓરતો ઠિતો પુરિસો પારતો ઠિતં મજ્ઝિમપ્પમાણં પુરિસં ન પસ્સતિ, એવંમહન્તા.

૩૦૧. ઇદં તે તાતાતિ કહાપણપુઞ્જઞ્ચ સુવણ્ણપુઞ્જઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ. મત્તિકન્તિ માતિતો આગતં, ઇદં તે માતામહિયા માતુ ઇમં ગેહં આગચ્છન્તિયા ગન્ધમાલાદીનં અત્થાય દિન્નં ધનન્તિ અત્થો. અઞ્ઞં પેત્તિકં અઞ્ઞં પિતામહન્તિ યં પન તે પિતુ ચ પિતામહાનઞ્ચ સન્તકં, તં અઞ્ઞંયેવ, નિહિતઞ્ચ પયુત્તઞ્ચ અતિવિય બહુ. એત્થ ચ ‘‘પિતામહ’’ન્તિ તદ્ધિતલોપં કત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પેતામહ’’ન્તિ વા પાઠો. સક્કા તતોનિદાનન્તિ ધનહેતુ ધનપચ્ચયા. તં તં ધનં રક્ખન્તસ્સ ચ રાજાદીનં વસેન ધનપરિક્ખયં પાપુણન્તસ્સ કસ્સચિ ઉપ્પજ્જમાનસોકાદયો સન્ધાય એવમાહ. એવં વુત્તે સેટ્ઠિ ગહપતિ – ‘‘અહં ઇમં ઉપ્પબ્બાજેસ્સામીતિ આનેસિં, સો દાનિ મે ધમ્મકથં કાતું આરદ્ધો, અયં ન મે વચનં કરિસ્સતી’’તિ ઉટ્ઠાય ગન્ત્વા અસ્સ ઓરોધાનં દ્વારં વિવરાપેત્વા – ‘‘અયં વો સામિકો, ગચ્છથ યં કિઞ્ચિ કત્વા નં ગણ્હિતું વાયમથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. સુવયે ઠિતા નાટકિત્થિયો નિક્ખમિત્વા થેરં પરિવારયિંસુ, તાસુ દ્વે જેટ્ઠકિત્થિયો સન્ધાય પુરાણદુતિયિકાતિઆદિ વુત્તં. પચ્ચેકં પાદેસુ ગહેત્વાતિ એકેકમ્હિ પાદે નં ગહેત્વા.

કીદિસા નામ તા અય્યપુત્ત અચ્છરાયોતિ કસ્મા એવમાહંસુ? તદા કિર સમ્બહુલે ખત્તિયકુમારેપિ બ્રાહ્મણકુમારેપિ સેટ્ઠિપુત્તેપિ મહાસમ્પત્તિયો પહાય પબ્બજન્તે દિસ્વા પબ્બજ્જાગુણં અજાનન્તા કથં સમુટ્ઠાપેન્તિ ‘‘કસ્મા એતે પબ્બજન્તી’’તિ. અથઞ્ઞે વદન્તિ ‘‘દેવચ્છરાદેવનાટકાનં કારણા’’તિ. સા કથા વિત્થારિકા અહોસિ. તં ગહેત્વા સબ્બા એવમાહંસુ. અથ થેરો પટિક્ખિપન્તો ન ખો મયં ભગિનીતિઆદિમાહ. સમુદાચરતીતિ વોહરતિ વદતિ. તત્થેવ મુચ્છિતા પપતિંસૂતિ તં ભગિનિવાદેન સમુદાચરન્તં દિસ્વા ‘‘મયં અજ્જ આગમિસ્સતિ, અજ્જ આગમિસ્સતી’’તિ દ્વાદસ વસ્સાનિ બહિ ન નિક્ખન્તા, એતં નિસ્સાય નો દારકા ન લદ્ધા, યેસં આનુભાવેન જીવેય્યામ, ઇતો ચમ્હા પરિહીના અઞ્ઞતો ચ. અયં લોકો નામ અત્તનોવ ચિન્તેસિ, તસ્મા તાપિ ‘‘ઇદાનિ મયં અનાથા જાતા’’તિ અત્તનોવ ચિન્તયમાના – ‘‘અનત્થિકો દાનિ અમ્હેહિ અયં, સો અમ્હે પજાપતિયો સમાના અત્તના સદ્ધિં એકમાતુકુચ્છિયા સયિતદારિકા વિય મઞ્ઞતી’’તિ સમુપ્પન્નબલવસોકા હુત્વા તસ્મિંયેવ પદેસે મુચ્છિતા પપતિંસુ, પતિતાતિ અત્થો.

મા નો વિહેઠેથાતિ મા અમ્હે ધનં દસ્સેત્વા માતુગામે ચ ઉય્યોજેત્વા વિહેઠયિત્થ, વિહેસા હેસા પબ્બજિતાનન્તિ. કસ્મા એવમાહ? માતાપિતૂનં અનુગ્ગહેન. સો કિર સેટ્ઠિ – ‘‘પબ્બજિતલિઙ્ગં નામ કિલિટ્ઠં, પબ્બજ્જાવેસં હારેત્વા ન્હાયિત્વા તયો જના એકતો ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ મઞ્ઞમાનો થેરસ્સ ભિક્ખં ન દેતિ. થેરો – ‘‘માદિસસ્સ ખીણાસવસ્સ આહારન્તરાયં કત્વા એતે બહું અપુઞ્ઞં પસવેય્યુ’’ન્તિ તેસં અનુગ્ગહેન એવમાહ.

૩૦૨. ગાથા અભાસીતિ ગાથાયો અભાસિ. તત્થ પસ્સાતિ સન્તિકે ઠિતજનં સન્ધાય વદતિ. ચિત્તન્તિ ચિત્તવિચિત્તં. બિમ્બન્તિ અત્તભાવં. અરુકાયન્તિ નવન્નં વણમુખાનં વસેન વણકાયં. સમુસ્સિતન્તિ તીણિ અટ્ઠિસતાનિ નવહિ ન્હારુસતેહિ બન્ધિત્વા નવહિ મંસપેસિસતેહિ લિમ્પિત્વા સમન્તતો ઉસ્સિતં. આતુરન્તિ જરાતુરતાય રોગાતુરતાય કિલેસાતુરતાય ચ નિચ્ચાતુરં. બહુસઙ્કપ્પન્તિ પરેસં ઉપ્પન્નપત્થનાસઙ્કપ્પેહિ બહુસઙ્કપ્પં. ઇત્થીનઞ્હિ કાયે પુરિસાનં સઙ્કપ્પા ઉપ્પજ્જન્તિ, તેસં કાયે ઇત્થીનં. સુસાને છડ્ડિતકળેવરભૂતમ્પિ ચેતં કાકકુલલાદયો પત્થયન્તિયેવાતિ બહુસઙ્કપ્પો નામ હોતિ. યસ્સ નત્થિ ધુવં ઠિતીતિ યસ્સ કાયસ્સ માયામરીચિફેણપિણ્ડ ઉદકપુપ્ફુળાદીનં વિય એકંસેનેવ ઠિતિ નામ નત્થિ, ભિજ્જનધમ્મતાવ નિયતા.

તચેન ઓનદ્ધન્તિ અલ્લમનુસ્સચમ્મેન ઓનદ્ધં. સહ વત્થેભિ સોભતીતિ ગન્ધાદીહિ મણિકુણ્ડલેહિ ચ ચિત્તકતમ્પિ રૂપં વત્થેહિ સહેવ સોભતિ, વિના વત્થેહિ જેગુચ્છં હોતિ અનોલોકનક્ખમં.

અલત્તકકતાતિ અલત્તકેન રઞ્જિતા. ચુણ્ણકમક્ખિતન્તિ સાસપકક્કેન મુખપીળકાદીનિ નીહરિત્વા લોણમત્તિકાય દુટ્ઠલોહિતં વિલિયાપેત્વા તિલપિટ્ઠેન લોહિતં પસાદેત્વા હલિદ્દિયા વણ્ણં સમ્પાદેત્વા ચુણ્ણકગણ્ડિકાય મુખં પહરન્તિ, તેનેસ અતિવિય વિરોચતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

અટ્ઠાપદકતાતિ રસોદકેન મક્ખિત્વા નલાટપરિયન્તે આવત્તનપરિવત્તે કત્વા અટ્ઠપદકરચનાય રચિતા. અઞ્જનીતિ અઞ્જનનાળિકા.

ઓદહીતિ ઠપેસિ. પાસન્તિ વાકરાજાલં. નાસદાતિ ન ઘટ્ટયિ. નિવાપન્તિ નિવાપસુત્તે વુત્તનિવાપતિણસદિસભોજનં. કન્દન્તેતિ વિરવમાને પરિદેવમાને. ઇમાય હિ ગાથાય થેરો માતાપિતરો મિગલુદ્દકે વિય કત્વા દસ્સેસિ, અવસેસઞાતકે મિગલુદ્દકપરિસં વિય, હિરઞ્ઞસુવણ્ણં વાકરાજાલં વિય, અત્તના ભુત્તભોજનં નિવાપતિણં વિય, અત્તાનં મહામિગં વિય કત્વા દસ્સેસિ. યથા હિ મહામિગો યાવદત્થં નિવાપતિણં ખાદિત્વા પાનીયં પિવિત્વા ગીવં ઉક્ખિપિત્વા દિસં ઓલોકેત્વા ‘‘ઇમં નામ ઠાનં ગતસ્સ સોત્થિ ભવિસ્સતી’’તિ મિગલુદ્દકાનં પરિદેવન્તાનંયેવ વાકરં અઘટ્ટયમાનોવ ઉપ્પતિત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઘનચ્છાયસ્સ છત્તસ્સ વિય ગુમ્બસ્સ હેટ્ઠા મન્દમન્દેન વાતેન બીજયમાનો આગતમગ્ગં ઓલોકેન્તો તિટ્ઠતિ, એવમેવ થેરો ઇમા ગાથા ભાસિત્વા આકાસેનેવ ગન્ત્વા મિગચીરે પચ્ચુપટ્ઠાસિ.

કસ્મા પન થેરો આકાસેન ગતોતિ. પિતા કિરસ્સ સેટ્ઠિ સત્તસુ દ્વારકોટ્ઠકેસુ અગ્ગળં દાપેત્વા મલ્લે આણાપેસિ – ‘‘સચે નિક્ખમિત્વા ગચ્છતિ, હત્થપાદેસુ નં ગહેત્વા કાસાયાનિ હરિત્વા ગિહિવેસં ગણ્હાપેથા’’તિ. તસ્મા થેરો – ‘‘એતે માદિસં મહાખીણાસવં હત્થે વા પાદે વા ગહેત્વા અપુઞ્ઞં પસવેય્યું, તં નેસં મા અહોસી’’તિ ચિન્તેત્વા આકાસેન અગમાસિ. પરસમુદ્દવાસિત્થેરાનં પન – ‘‘ઠિતકોવ ઇમા ગાથા ભાસિત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા રઞ્ઞો કોરબ્યસ્સ મિગચીરે પચ્ચુપટ્ઠાસી’’તિ અયં વાચનામગ્ગોયેવ.

૩૦૩. મિગવોતિ તસ્સ ઉય્યાનપાલસ્સ નામં. સોધેન્તોતિ ઉય્યાનમગ્ગં સમં કારેત્વા અન્તોઉય્યાને તચ્છિતબ્બયુત્તટ્ઠાનાનિ તચ્છાપેન્તો સમ્મજ્જિતબ્બયુત્તાનિ ઠાનાનિ સમ્મજ્જાપેન્તો વાલુકાઓકિરણ-પુપ્ફવિકિરણ-પુણ્ણઘટટ્ઠપન-કદલિક્ખન્ધઠપનાદીનિ ચ કરોન્તોતિ અત્થો. યેન રાજા કોરબ્યો તેનુપસઙ્કમીતિ અમ્હાકં રાજા સદા ઇમસ્સ કુલપુત્તસ્સ વણ્ણં કથેસિ, પસ્સિતુકામો એતં, આગતભાવં પનસ્સ ન જાનાતિ, મહા ખો પનાયં પણ્ણાકારો, ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા યેન રાજા કોરબ્યો તેનુપસઙ્કમિ.

કિત્તયમાનો અહોસીતિ સો કિર રાજા થેરં અનુસ્સરિત્વા બલમજ્ઝેપિ નાટકમજ્ઝેપિ – ‘‘દુક્કરં કતં કુલપુત્તેન તાવ મહન્તં સમ્પત્તિં પહાય પબ્બજિત્વા પુનનિવત્તિત્વા અનપલોકેન્તેના’’તિ ગુણં કથેસિ, તં ગહેત્વા અયં એવમાહ. વિસ્સજ્જેથાતિ વત્વાતિ ઓરોધમહામત્તબલકાયાદીસુ યસ્સ યં અનુચ્છવિકં, તસ્સ તં દાપેત્વાતિ અત્થો. ઉસ્સટાય ઉસ્સટાયાતિ ઉસ્સિતાય ઉસ્સિતાય, મહામત્તમહારટ્ઠિકાદીનં વસેન ઉગ્ગતુગ્ગતમેવ પરિસં ગહેત્વા ઉપસઙ્કમીતિ અત્થો. ઇધ ભવં રટ્ઠપાલો હત્થત્થરે નિસીદતૂતિ હત્થત્થરો તનુકો બહલપુપ્ફાદિગુણં કત્વા અત્થતો અભિલક્ખિતો હોતિ, તાદિસે અનાપુચ્છિત્વા નિસીદિતું ન યુત્તન્તિ મઞ્ઞમાનો એવમાહ.

૩૦૪. પારિજુઞ્ઞાનીતિ પારિજુઞ્ઞભાવા પરિક્ખયા. જિણ્ણોતિ જરાજિણ્ણો. વુડ્ઢોતિ વયોવુડ્ઢો. મહલ્લકોતિ જાતિમહલ્લકો. અદ્ધગતોતિ અદ્ધાનં અતિક્કન્તો. વયોઅનુપ્પત્તોતિ પચ્છિમવયં અનુપ્પત્તો. પબ્બજતીતિ ધુરવિહારં ગન્ત્વા ભિક્ખૂ વન્દિત્વા, – ‘‘ભન્તે, મયા દહરકાલે બહું કુસલં કતં, ઇદાનિ મહલ્લકોમ્હિ, મહલ્લકસ્સ ચેસા પબ્બજ્જા નામ, ચેતિયઙ્ગણં સમ્મજ્જિત્વા અપ્પહરિતં કત્વા જીવિસ્સામિ, પબ્બાજેથ મં, ભન્તે,’’તિ કારુઞ્ઞં ઉપ્પાદેન્તો યાચતિ, થેરા અનુકમ્પાય પબ્બાજેન્તિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. દુતિયવારેપિ એસેવ નયો.

અપ્પાબાધોતિ અરોગો. અપ્પાતઙ્કોતિ નિદ્દુક્ખો. સમવેપાકિનિયાતિ સમવિપાચનિયા. ગહણિયાતિ કમ્મજતેજોધાતુયા. તત્થ યસ્સ ભુત્તભુત્તો આહારો જીરતિ, યસ્સ વા પન પુટભત્તં વિય તથેવ તિટ્ઠતિ, ઉભોપેતે ન સમવેપાકિનિયા ગહણિયા સમન્નાગતા. યસ્સ પન ભુત્તકાલે ભત્તચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતેવ, અયં સમવેપાકિનિયા સમન્નાગતો. નાતિસીતાય નચ્ચુણ્હાયાતિ તેનેવ કારણેન નાતિસીતાય નચ્ચુણ્હાય. અનુપુબ્બેનાતિ રાજાનો વા હરન્તીતિઆદિના અનુક્કમેન. દુતિયવારે રાજભયચોરભયછાતકભયાદિના અનુક્કમેન.

૩૦૫. ધમ્મુદ્દેસા ઉદ્દિટ્ઠાતિ ધમ્મનિદ્દેસા ઉદ્દિટ્ઠા. ઉપનિય્યતીતિ જરામરણસન્તિકં ગચ્છતિ, આયુક્ખયેન વા તત્થ નિય્યતિ. અદ્ધુવોતિ ધુવટ્ઠાનવિરહિતો. અતાણોતિ તાયિતું સમત્થેન વિરહિતો. અનભિસ્સરોતિ અસરણો અભિસરિત્વા અભિગન્ત્વા અસ્સાસેતું સમત્થેન વિરહિતો. અસ્સકોતિ નિસ્સકો સકભણ્ડવિરહિતો. સબ્બં પહાય ગમનીયન્તિ સકભણ્ડન્તિ સલ્લક્ખિતં સબ્બં પહાય લોકેન ગન્તબ્બં. તણ્હાદાસોતિ તણ્હાય દાસો.

૩૦૬. હત્થિસ્મિન્તિ હત્થિસિપ્પે. કતાવીતિ કતકરણીયો, સિક્ખિતસિક્ખો પગુણસિપ્પોતિ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ. ઊરુબલીતિ ઊરુબલસમ્પન્નો. યસ્સ હિ ફલકઞ્ચ આવુધઞ્ચ ગહેત્વા પરસેનં પવિસિત્વા અભિન્નં ભિન્દતો ભિન્નં સન્ધારયતો પરહત્થગતં રજ્જં આહરિતું ઊરુબલં અત્થિ, અયં ઊરુબલી નામ. બાહુબલીતિ બાહુબલસમ્પન્નો. સેસં પુરિમસદિસમેવ. અલમત્તોતિ સમત્થઅત્તભાવો.

પરિયોધાય વત્તિસ્સન્તીતિ ઉપ્પન્નં ઉપ્પદ્દવં ઓધાય અવત્થરિત્વા વત્તિસ્સન્તીતિ સલ્લક્ખેત્વા ગહિતા.

સંવિજ્જતિ ખો, ભો રટ્ઠપાલ, ઇમસ્મિં રાજકુલે પહૂતં હિરઞ્ઞસુવણ્ણન્તિ ઇદં સો રાજા ઉપરિ ધમ્મુદ્દેસસ્સ કારણં આહરન્તો આહ.

અથાપરં એતદવોચાતિ એતં ‘‘પસ્સામિ લોકે’’તિઆદિના નયેન ચતુન્નં ધમ્મુદ્દેસાનં અનુગીતિં અવોચ.

૩૦૭. તત્થ ભિય્યોવ કામે અભિપત્થયન્તીતિ એકં લભિત્વા દ્વે પત્થયન્તિ, દ્વે લભિત્વા ચત્તારોતિ એવં ઉત્તરુત્તરિ વત્થુકામકિલેસકામે પત્થયન્તિયેવ.

પસય્હાતિ સપત્તગણં અભિભવિત્વા. સસાગરન્તન્તિ સદ્ધિં સાગરન્તેન. ઓરં સમુદ્દસ્સાતિ યં સમુદ્દસ્સ ઓરતો સકરટ્ઠં, તેન અતિત્તરૂપોતિ અત્થો. ન હત્થીતિ ન હિ અત્થિ.

અહો વતા નોતિ અહો વત નુ, અયમેવ વા પાઠો. અમરાતિ ચાહૂતિ અમરં ઇતિ ચ આહુ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં મતં ઞાતી પરિવારેત્વા કન્દન્તિ, તં – ‘‘અહો વત અમ્હાકં ભાતા મતો, પુત્તો મતો’’તિઆદીનિપિ વદન્તિ.

ફુસન્તિ ફસ્સન્તિ મરણફસ્સં ફુસન્તિ. તથેવ ફુટ્ઠોતિ યથા બાલો, ધીરોપિ તથેવ મરણફસ્સેન ફુટ્ઠો, અફુટ્ઠો નામ નત્થિ, અયં પન વિસેસો. બાલો ચ બાલ્યા વધિતોવ સેતીતિ બાલો બાલભાવેન મરણફસ્સં આગમ્મ વધિતોવ સેતિ અભિહતોવ સયતિ. અકતં વત મે કલ્યાણન્તિઆદિવિપ્પટિસારવસેન ચલતિ વેધતિ વિપ્ફન્દતિ. ધીરો ચ ન વેધતીતિ ધીરો સુગતિનિમિત્તં પસ્સન્તો ન વેધતિ ન ચલતિ.

યાય વોસાનં ઇધાધિગચ્છતીતિ યાય પઞ્ઞાય ઇમસ્મિં લોકે સબ્બકિચ્ચવોસાનં અરહત્તં અધિગચ્છતિ, સાવ ધનતો ઉત્તમતરા. અબ્યોસિતત્તાતિ અપરિયોસિતત્તા, અરહત્તપત્તિયા, અભાવેનાતિ અત્થો. ભવાભવેસૂતિ હીનપ્પણીતેસુ ભવેસુ.

ઉપેતિ ગબ્ભઞ્ચ પરઞ્ચ લોકન્તિ તેસુ પાપં કરોન્તેસુ યો કોચિ સત્તો પરમ્પરાય સંસારં આપજ્જિત્વા ગબ્ભઞ્ચ પરઞ્ચ લોકં ઉપેતિ. તસ્સપ્પપઞ્ઞોતિ તસ્સ તાદિસસ્સ અપ્પપઞ્ઞસ્સ અઞ્ઞો અપ્પપઞ્ઞો અભિસદ્દહન્તો.

સકમ્મુના હઞ્ઞતીતિ અત્તના કતકમ્મવસેન ‘‘કસાહિપિ તાલેતી’’તિઆદીહિ કમ્મકારણાહિ હઞ્ઞતિ. પેચ્ચ પરમ્હિ લોકેતિ ઇતો ગન્ત્વા પરમ્હિ અપાયલોકે.

વિરૂપરૂપેનાતિ વિવિધરૂપેન, નાનાસભાવેનાતિ અત્થો. કામગુણેસૂતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકેસુ સબ્બકામગુણેસુ આદીનવં દિસ્વા. દહરાતિ અન્તમસો કલલમત્તભાવં ઉપાદાય તરુણા. વુડ્ઢાતિ વસ્સસતાતિક્કન્તા. અપણ્ણકં સામઞ્ઞમેવ સેય્યોતિ અવિરુદ્ધં અદ્વજ્ઝગામિં એકન્તનિય્યાનિકં સામઞ્ઞમેવ ‘‘સેય્યો, ઉત્તરિતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચા’’તિ ઉપધારેત્વા પબ્બજિતોસ્મિ મહારાજાતિ. તસ્મા યં ત્વં વદસિ – ‘‘કિં દિસ્વા વા સુત્વા વા’’તિ, ઇદં દિસ્વા ચ સુત્વા ચ પબ્બજિતોસ્મીતિ મં ધારેહીતિ દેસનં નિટ્ઠાપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

રટ્ઠપાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મઘદેવસુત્તવણ્ણના

૩૦૮. એવં મે સુતન્તિ મઘદેવસુત્તં. તત્થ મઘદેવઅમ્બવનેતિ પુબ્બે મઘદેવો નામ રાજા તં અમ્બવનં રોપેસિ. તેસુ રુક્ખેસુ પલુજ્જમાનેસુ અપરભાગે અઞ્ઞેપિ રાજાનો રોપેસુંયેવ. તં પન પઠમવોહારવસેન મઘદેવમ્બવનન્તેવ સઙ્ખં ગતં. સિતં પાત્વાકાસીતિ સાયન્હસમયે વિહારચારિકં ચરમાનો રમણીયં ભૂમિભાગં દિસ્વા – ‘‘વસિતપુબ્બં નુ ખો મે ઇમસ્મિં ઓકાસે’’તિ આવજ્જન્તો – ‘‘પુબ્બે અહં મઘદેવો નામ રાજા હુત્વા ઇમં અમ્બવનં રોપેસિં, એત્થેવ પબ્બજિત્વા ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિં. તં ખો પનેતં કારણં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અપાકટં, પાકટં કરિસ્સામી’’તિ અગ્ગગ્ગદન્તે દસ્સેન્તો સિતં પાતુ અકાસિ.

ધમ્મો અસ્સ અત્થીતિ ધમ્મિકો. ધમ્મેન રાજા જાતોતિ ધમ્મરાજા. ધમ્મે ઠિતોતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મે ઠિતો. ધમ્મં ચરતીતિ સમં ચરતિ. તત્ર બ્રાહ્મણગહપતિકેસૂતિ યોપિ સો પુબ્બરાજૂહિ બ્રાહ્મણાનં દિન્નપરિહારો, તં અહાપેત્વા પકતિનિયામેનેવ અદાસિ, તથા ગહપતિકાનં. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. પક્ખસ્સાતિ ઇમિના પાટિહારિકપક્ખોપિ સઙ્ગહિતો. અટ્ઠમીઉપોસથસ્સ હિ પચ્ચુગ્ગમનાનુગ્ગમનવસેન સત્તમિયઞ્ચ નવમિયઞ્ચ, ચાતુદ્દસપન્નરસાનં પચ્ચુગ્ગમનાનુગ્ગમનવસેન તેરસિયઞ્ચ પાટિપદે ચાતિ ઇમે દિવસા પાટિહારિકપક્ખાતિ વેદિતબ્બા. તેસુપિ ઉપોસથં ઉપવસિ.

૩૦૯. દેવદૂતાતિ દેવોતિ મચ્ચુ, તસ્સ દૂતાતિ દેવદૂતા. સિરસ્મિઞ્હિ પલિતેસુ પાતુભૂતેસુ મચ્ચુરાજસ્સ સન્તિકે ઠિતો વિય હોતિ, તસ્મા પલિતાનિ મચ્ચુદેવસ્સ દૂતાતિ વુચ્ચન્તિ. દેવા વિય દૂતાતિપિ દેવદૂતા. યથા હિ અલઙ્કતપટિયત્તાય દેવતાય આકાસે ઠત્વા ‘‘અસુકદિવસે મરિસ્સતી’’તિ વુત્તે તં તથેવ હોતિ, એવં સિરસ્મિં પલિતેસુ પાતુભૂતેસુ દેવતાબ્યાકરણસદિસમેવ હોતિ. તસ્મા પલિતાનિ દેવસદિસા દૂતાતિ વુચ્ચન્તિ. વિસુદ્ધિદેવાનં દૂતાતિપિ દેવદૂતા. સબ્બબોધિસત્તા હિ જિણ્ણબ્યાધિતમતપબ્બજિતે દિસ્વાવ સંવેગમાપજ્જિત્વા નિક્ખમ્મ પબ્બજન્તિ. યથાહ –

‘‘જિણ્ણઞ્ચ દિસ્વા દુખિતઞ્ચ બ્યાધિતં,

મતઞ્ચ દિસ્વા ગતમાયુસઙ્ખયં;

કાસાયવત્થં પબ્બજિતઞ્ચ દિસ્વા,

તસ્મા અહં પબ્બજિતોમ્હિ રાજા’’તિ.

ઇમિના પરિયાયેન પલિતાનિ વિસુદ્ધિદેવાનં દૂતત્તા દેવદૂતાતિ વુચ્ચન્તિ.

કપ્પકસ્સ ગામવરં દત્વાતિ સતસહસ્સુટ્ઠાનકં જેટ્ઠકગામં દત્વા. કસ્મા અદાસિ? સંવિગ્ગમાનસત્તા. તસ્સ હિ અઞ્જલિસ્મિં ઠપિતાનિ પલિતાનિ દિસ્વાવ સંવેગો ઉપ્પજ્જતિ. અઞ્ઞાનિ ચતુરાસીતિવસ્સસહસ્સાનિ આયુ અત્થિ, એવં સન્તેપિ મચ્ચુરાજસ્સ સન્તિકે ઠિતં વિય અત્તાનં મઞ્ઞમાનો સંવિગ્ગો પબ્બજ્જં રોચેતિ. તેન વુત્તં –

‘‘સિરે દિસ્વાન પલિતં, મઘદેવો દિસમ્પતિ;

સંવેગં અલભી ધીરો, પબ્બજ્જં સમરોચયી’’તિ.

અપરમ્પિ વુત્તં –

‘‘ઉત્તમઙ્ગરુહા મય્હં, ઇમે જાતા વયોહરા;

પાતુભૂતા દેવદૂતા, પબ્બજ્જાસમયો મમા’’તિ.

પુરિસયુગેતિ વંસસમ્ભવે પુરિસે. કેસમસ્સું ઓહારેત્વાતિ તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજન્તાપિ હિ પઠમં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા પબ્બજન્તિ, તતો પટ્ઠાય વડ્ઢિતે કેસે બન્ધિત્વા જટાકલાપધરા હુત્વા વિચરન્તિ. બોધિસત્તોપિ તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિ. પબ્બજિતો પન અનેસનં અનનુયુઞ્જિત્વા રાજગેહતો આહટભિક્ખાય યાપેન્તો બ્રહ્મવિહારં ભાવેસિ. તસ્મા સો મેત્તાસહગતેનાતિઆદિ વુત્તં.

કુમારકીળિતં કીળીતિ અઙ્કેન અઙ્કં પરિહરિયમાનો કીળિ. માલાકલાપં વિય હિ નં ઉક્ખિપિત્વાવ વિચરિંસુ. રઞ્ઞો મઘદેવસ્સ પુત્તો…પે… પબ્બજીતિ ઇમસ્સ પબ્બજિતદિવસે પઞ્ચ મઙ્ગલાનિ અહેસું. મઘદેવરઞ્ઞો મતકભત્તં, તસ્સ રઞ્ઞો પબ્બજિતમઙ્ગલં, તસ્સ પુત્તસ્સ છત્તુસ્સાપનમઙ્ગલં, તસ્સ પુત્તસ્સ ઉપરજ્જમઙ્ગલં, તસ્સ પુત્તસ્સ નામકરણમઙ્ગલન્તિ એકસ્મિંયેવ સમયે પઞ્ચ મઙ્ગલાનિ અહેસું, સકલજમ્બુદીપતલે ઉન્નઙ્ગલમહોસિ.

૩૧૧. પુત્તપપુત્તકાતિ પુત્તા ચ પુત્તપુત્તા ચાતિ એવં પવત્તા તસ્સ પરમ્પરા. પચ્છિમકો અહોસીતિ પબ્બજ્જાપચ્છિમકો અહોસિ. બોધિસત્તો કિર બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો – ‘‘પવત્તતિ નુ ખો તં મયા મનુસ્સલોકે નિહતં કલ્યાણવત્ત’’ન્તિ આવજ્જન્તો અદ્દસ – ‘‘એત્તકં અદ્ધાનં પવત્તતિ, ઇદાનિ ન પવત્તિસ્સતી’’તિ. ન ખો પનાહં મય્હં પવેણિયા ઉચ્છિજ્જિતું દસ્સામીતિ અત્તનો વંસે જાતરઞ્ઞોયેવ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગહેત્વા અત્તનો વંસસ્સ નેમિં ઘટેન્તો વિય નિબ્બત્તો, તેનેવસ્સ નિમીતિ નામં અહોસિ. ઇતિ સો પબ્બજિતરાજૂનં સબ્બપચ્છિમકો હુત્વા પબ્બજિતોતિ પબ્બજ્જાપચ્છિમકો અહોસિ. ગુણેહિ પન અતિરેકતરો. તસ્સ હિ સબ્બરાજૂહિ અતિરેકતરા દ્વે ગુણા અહેસું. ચતૂસુ દ્વારેસુ સતસહસ્સં સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા દેવસિકં દાનં અદાસિ, અનુપોસથિકસ્સ ચ દસ્સનં નિવારેસિ. અનુપોસથિકેસુ હિ રાજાનં પસ્સિસ્સામાતિ ગતેસુ દોવારિકો પુચ્છતિ ‘‘તુમ્હે ઉપોસથિકા નો વા’’તિ. યે અનુપોસથિકા હોન્તિ, તે નિવારેતિ ‘‘અનુપોસથિકાનં રાજા દસ્સનં ન દેતી’’તિ. ‘‘મયં જનપદવાસિનો કાલે ભોજનં કુહિં લભિસ્સામા’’તિપિ તત્થ વચનોકાસો નત્થિ. ચતૂસુ હિ દ્વારેસુ રાજઙ્ગણે ચ અનેકાનિ ભત્તચાટિસહસ્સાનિ પટિયત્તાનેવ હોન્તિ. તસ્મા મહાજનો ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાને મસ્સું કારેત્વા ન્હાયિત્વા વત્થાનિ પરિવત્તેત્વા યથારુચિતં ભોજનં ભુઞ્જિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય રઞ્ઞો ગેહદ્વારં ગચ્છતિ. દોવારિકેન ‘‘ઉપોસથિકા તુમ્હે’’તિ પુચ્છિતપુચ્છિતા ‘‘આમ આમા’’તિ વદન્તિ. તેન હિ આગચ્છથાતિ પવેસેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેતિ. ઇતિ ઇમેહિ દ્વીહિ ગુણેહિ અતિરેકતરો અહોસિ.

૩૧૨. દેવાનં તાવતિંસાનન્તિ તાવતિંસભવને નિબ્બત્તદેવાનં. તે કિર દેવા વિદેહરટ્ઠે મિથિલનગરવાસિનો રઞ્ઞો ઓવાદે ઠત્વા પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા તત્થ નિબ્બત્તા રઞ્ઞો ગુણકથં કથેન્તિ. તે સન્ધાય વુત્તં ‘‘દેવાનં તાવતિંસાન’’ન્તિ.

નિસિન્નો હોતીતિ પાસાદવરસ્સ ઉપરિગતો દાનઞ્ચ સીલઞ્ચ ઉપપરિક્ખમાનો નિસિન્નો હોતિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘દાનં નુ ખો મહન્તં ઉદાહુ સીલં, યદિ દાનં મહન્તં, અજ્ઝોત્થરિત્વા દાનમેવ દસ્સામિ. અથ સીલં, સીલમેવ પૂરિસ્સામી’’તિ. તસ્સ ‘‘ઇદં મહન્તં ઇદં મહન્ત’’ન્તિ નિચ્છિતું અસક્કોન્તસ્સેવ સક્કો ગન્ત્વા પુરતો પાતુરહોસિ. તેન વુત્તં અથ ખો, આનન્દ,…પે… સમ્મુખે પાતુરહોસીતિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘રઞ્ઞો કઙ્ખા ઉપ્પન્ના, તસ્સ કઙ્ખચ્છેદનત્થં પઞ્હઞ્ચ કથેસ્સામિ, ઇધાગમનત્થાય પટિઞ્ઞઞ્ચ ગણ્હિસ્સામી’’તિ. તસ્મા ગન્ત્વા સમ્મુખે પાતુરહોસિ. રાજા અદિટ્ઠપુબ્બં રૂપં દિસ્વા ભીતો અહોસિ લોમહટ્ઠજાતો. અથ નં સક્કો – ‘‘મા ભાયિ, મહારાજ, વિસ્સત્થો પઞ્હં પુચ્છ, કઙ્ખં તે પટિવિનોદેસ્સામી’’તિ આહ.

રાજા –

‘‘પુચ્છામિ તં મહારાજ, સબ્બભૂતાનમિસ્સર;

દાનં વા બ્રહ્મચરિયં વા, કતમં સુ મહપ્ફલ’’ન્તિ. –

પઞ્હં પુચ્છિ. સક્કો – ‘‘દાનં નામ કિં, સીલમેવ ગુણવિસિટ્ઠતાય મહન્તં. અહઞ્હિ પુબ્બે, મહારાજ, દસવસ્સસહસ્સાનિ દસન્નં જટિલસહસ્સાનં દાનં દત્વા પેત્તિવિસયતો ન મુત્તો, સીલવન્તા પન મય્હં દાનં ભુઞ્જિત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તા’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અવોચ –

‘‘હીનેન બ્રહ્મચરિયેન, ખત્તિયે ઉપપજ્જતિ;

મજ્ઝિમેન ચ દેવત્તં, ઉત્તમેન વિસુજ્ઝતિ.

ન હેતે સુલભા કાયા, યાચયોગેન કેનચિ;

યે કાયે ઉપપજ્જન્તિ, અનાગારા તપસ્સિનો’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૪૨૯-૪૩૦);

એવં રઞ્ઞો કઙ્ખં વિનોદેત્વા દેવલોકગમનાય પટિઞ્ઞાગહણત્થં લાભા તે મહારાજાતિઆદિમાહ. તત્થ અવિકમ્પમાનોતિ અભાયમાનો. અધિવાસેસીતિ અહં મહાજનં કુસલં સમાદપેમિ, પુઞ્ઞવન્તાનં પન વસનટ્ઠાનં દિસ્વા આગતેન મનુસ્સપથે સુખં કથેતું હોતીતિ અધિવાસેસિ.

૩૧૩. એવં ભદ્દન્તવાતિ એવં હોતુ ભદ્દકં તવ વચનન્તિ વત્વા. યોજેત્વાતિ એકસ્મિંયેવ યુગે સહસ્સઅસ્સાજાનીયે યોજેત્વા. તેસં પન પાટિયેક્કં યોજનકિચ્ચં નત્થિ, મનં આગમ્મ યુત્તાયેવ હોન્તિ. સો પન દિબ્બરથો દિયડ્ઢયોજનસતિકો હોતિ, નદ્ધિતો પટ્ઠાય રથસીસં પઞ્ઞાસયોજનાનિ, અક્ખબન્ધો પણ્ણાસયોજનાનિ, અક્ખબન્ધતો પટ્ઠાય પચ્છાભાગો પણ્ણાસયોજનાનિ, સબ્બો સત્તવણ્ણરતનમયો. દેવલોકો નામ ઉદ્ધં, મનુસ્સલોકો અધો, તસ્મા હેટ્ઠામુખં રથં પેસેસીતિ ન સલ્લક્ખેતબ્બં. યથા પન પકતિમગ્ગં પેસેતિ, એવમેવ મનુસ્સાનં સાયમાસભત્તે નિટ્ઠિતે ચન્દેન સદ્ધિં યુગનદ્ધં કત્વા પેસેસિ, યમકચન્દા ઉટ્ઠિતા વિય અહેસું. મહાજનો દિસ્વા ‘‘યમકચન્દા ઉગ્ગતા’’તિ આહ. આગચ્છન્તે આગચ્છન્તે ન યમકચન્દા, એકં વિમાનં, ન વિમાનં, એકો રથોતિ. રથોપિ આગચ્છન્તો આગચ્છન્તો પકતિરથપ્પમાણોવ, અસ્સાપિ પકતિઅસ્સપ્પમાણાવ અહેસું. એવં રથં આહરિત્વા રઞ્ઞો પાસાદં પદક્ખિણં કત્વા પાચીનસીહપઞ્જરટ્ઠાને રથં નિવત્તેત્વા આગતમગ્ગાભિમુખં કત્વા સીહપઞ્જરે ઠત્વાવ આરોહનસજ્જં ઠપેસિ.

અભિરુહ મહારાજાતિ રાજા – ‘‘દિબ્બયાનં મે લદ્ધ’’ન્તિ ન તાવદેવ અભિરુહિ, નાગરાનં પન ઓવાદં અદાસિ ‘‘પસ્સથ તાતા, યં મે સક્કેન દેવરઞ્ઞા દિબ્બરથો પેસિતો, સો ચ ખો ન જાતિગોત્તં વા કુલપ્પદેસં વા પટિચ્ચ પેસિતો, મય્હં પન સીલાચારગુણે પસીદિત્વા પેસિતો. સચે તુમ્હેપિ સીલં રક્ખિસ્સથ, તુમ્હાકમ્પિ પેસેસ્સતિ, એવં રક્ખિતું યુત્તં નામેતં સીલં. નાહં દેવલોકં ગન્ત્વા ચિરાયિસ્સામિ, અપ્પમત્તા હોથા’’તિ મહાજનં ઓવદિત્વા પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા રથં અભિરુહિ. તતો માતલિ સઙ્ગાહકો ‘‘અહમ્પિ મહારાજસ્સ મમાનુચ્છવિકં કરિસ્સામી’’તિ આકાસમ્હિ દ્વે મગ્ગે દસ્સેત્વા અપિચ મહારાજાતિઆદિમાહ.

તત્થ કતમેનાતિ, મહારાજ, ઇમેસુ મગ્ગેસુ એકો નિરયં ગચ્છતિ, એકો દેવલોકં, તેસુ તં કતમેન નેમિ. યેનાતિ યેન મગ્ગેન ગન્ત્વા યત્થ પાપકમ્મન્તા પાપકાનં કમ્માનં વિપાકં પટિસંવેદિયન્તિ, તં ઠાનં સક્કા હોતિ પસ્સિતુન્તિ અત્થો. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. જાતકેપિ –

‘‘કેન તં નેમિ મગ્ગેન, રાજસેટ્ઠ દિસમ્પતિ;

યેન વા પાપકમ્મન્તા, પુઞ્ઞકમ્મા ચ યે નરા’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૪૫૦) –

ગાથાય અયમેવત્થો. તેનેવાહ –

‘‘નિરયે તાવ પસ્સામિ, આવાસે પાપકમ્મિનં;

ઠાનાનિ લુદ્દકમ્માનં, દુસ્સીલાનઞ્ચ યા ગતી’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૪૫૧);

ઉભયેનેવ મં માતલિ નેહીતિ માતલિ દ્વીહિ મગ્ગેહિ મં નેહિ, અહં નિરયં પસ્સિતુકામો દેવલોકમ્પીતિ. પઠમં કતમેન નેમીતિ. પઠમં નિરયમગ્ગેન નેહીતિ. તતો માતલિ અત્તનો આનુભાવેન રાજાનં પઞ્ચદસ મહાનિરયે દસ્સેસિ. વિત્થારકથા પનેત્થ –

‘‘દસ્સેસિ માતલિ રઞ્ઞો, દુગ્ગં વેતરણિં નદિં;

કુથિતં ખારસંયુત્તં, તત્તં અગ્ગિસિખૂપમ’’ન્તિ. (જા. ૨.૨૨.૪૫૨) –

જાતકે વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. નિરયં દસ્સેત્વા રથં નિવત્તેત્વા દેવલોકાભિમુખં ગન્ત્વા બીરણીદેવધીતાય સોણદિન્નદેવપુત્તસ્સ ગણદેવપુત્તાનઞ્ચ વિમાનાનિ દસ્સેન્તો દેવલોકં નેસિ. તત્રાપિ વિત્થારકથા –

‘‘યદિ તે સુતા બીરણી જીવલોકે,

આમાયદાસી અહુ બ્રાહ્મણસ્સ;

સા પત્તકાલે અતિથિં વિદિત્વા,

માતાવ પુત્તં સકિમાભિનન્દી;

સંયમા સંવિભાગા ચ,

સા વિમાનસ્મિ મોદતી’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૫૦૭) –

જાતકે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

એવં ગચ્છતો પન તસ્સ રથનેમિ વટ્ટિયા ચિત્તકૂટદ્વારકોટ્ઠકસ્સ ઉમ્મારે પહતમત્તેવ દેવનગરે કોલાહલં અહોસિ. સક્કં દેવરાજાનં એકકંયેવ ઓહાય દેવસઙ્ઘો મહાસત્તં પચ્ચુગ્ગમનમકાસિ, તં દેવતાનં આદરં દિસ્વા સક્કો ચિત્તં સન્ધારેતું અસક્કોન્તો – ‘‘અભિરમ, મહારાજ, દેવેસુ દેવાનુભાવેના’’તિ આહ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અયં રાજા અજ્જ આગન્ત્વા એકદિવસેનેવ દેવગણં અત્તનો અભિમુખમકાસિ. સચે એકં દ્વે દિવસે વસિસ્સતિ, ન મં દેવા ઓલોકેસ્સન્તી’’તિ. સો ઉસૂયમાનો, ‘‘મહારાજ, તુય્હં ઇમસ્મિં દેવલોકે વસિતું પુઞ્ઞં નત્થિ, અઞ્ઞેસં પુઞ્ઞેન વસાહી’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન એવમાહ. બોધિસત્તો – ‘‘નાસક્ખિ જરસક્કો મનં સન્ધારેતું, પરં નિસ્સાય લદ્ધં ખો પન યાચિત્વા લદ્ધભણ્ડકં વિય હોતી’’તિ પટિક્ખિપન્તો અલં મારિસાતિઆદિમાહ. જાતકેપિ વુત્તં –

‘‘યથા યાચિતકં યાનં, યથા યાચિતકં ધનં;

એવંસમ્પદમેવે તં, યં પરતો દાનપચ્ચયા;

ન ચાહમેતમિચ્છામિ, યં પરતો દાનપચ્ચયા’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૫૮૫-૫૮૬) –

સબ્બં વત્તબ્બં. બોધિસત્તો પન મનુસ્સત્તભાવેન કતિવારે દેવલોકં ગતોતિ. ચત્તારો – મન્ધાતુરાજકાલે સાધિનરાજકાલે ગુત્તિલવીણાવાદકકાલે નિમિમહારાજકાલેતિ. સો મન્ધાતુકાલે દેવલોકે અસઙ્ખ્યેય્યં કાલં વસિ, તસ્મિઞ્હિ વસમાનેયેવ છત્તિંસ સક્કા ચવિંસુ. સાધિનરાજકાલે સત્તાહં વસિ, મનુસ્સગણનાય સત્ત વસ્સસતાનિ હોન્તિ. ગુત્તિલવીણાવાદકકાલે ચ નિમિરાજકાલે ચ મુહુત્તમત્તં વસિ, મનુસ્સગણનાય સત્ત દિવસાનિ હોન્તિ.

૩૧૪. તત્થેવ મિથિલં પટિનેસીતિ પટિનેત્વા પકતિસિરિગબ્ભેયેવ પતિટ્ઠાપેસિ.

૩૧૫. કળારજનકોતિ તસ્સ નામં. કળારદન્તતાય પન કળારજનકોતિ વુત્તો. ન સો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજીતિ એત્તકમત્તમેવ ન અકાસિ, સેસં સબ્બં પાકતિકમેવ અહોસિ.

૩૧૬. સમુચ્છેદો હોતીતિ એત્થ કલ્યાણવત્તં કો સમુચ્છિન્દતિ, કેન સમુચ્છિન્નં, કો પવત્તેતિ, કેન પવત્તિતં નામ હોતીતિ અયં વિભાગો વેદિતબ્બો. તત્થ સીલવા ભિક્ખુ ‘‘ન સક્કા મયા અરહત્તં લદ્ધુ’’ન્તિ વીરિયં અકરોન્તો સમુચ્છિન્દતિ. દુસ્સીલેન સમુચ્છિન્નં નામ હોતિ. સત્ત સેખા પવત્તેન્તિ. ખીણાસવેન પવત્તિતં નામ હોતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મઘદેવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. મધુરસુત્તવણ્ણના

૩૧૭. એવં મે સુતન્તિ મધુરસુત્તં. તત્થ મહાકચ્ચાનોતિ ગિહિકાલે ઉજ્જેનિકરઞ્ઞો પુરોહિતપુત્તો અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો સુવણ્ણવણ્ણો ચ. મધુરાયન્તિ એવંનામકે નગરે. ગુન્દાવનેતિ કણ્હકગુન્દાવને. અવન્તિપુત્તોતિ અવન્તિરટ્ઠે રઞ્ઞો ધીતાય પુત્તો. વુદ્ધો ચેવ અરહા ચાતિ દહરં અરહન્તમ્પિ ન તથા સમ્ભાવેન્તિ યથા મહલ્લકં, થેરો પન વુદ્ધો ચેવ અહોસિ અરહા ચ. બ્રાહ્મણા, ભો કચ્ચાનાતિ સો કિર રાજા બ્રાહ્મણલદ્ધિકો, તસ્મા એવમાહ. બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણોતિઆદીસુ જાતિગોત્તાદીનં પઞ્ઞાપનટ્ઠાને બ્રાહ્મણાવ સેટ્ઠાતિ દસ્સેતિ. હીનો અઞ્ઞો વણ્ણોતિ ઇતરે તયો વણ્ણા હીના લામકાતિ વદતિ. સુક્કોતિ પણ્ડરો. કણ્હોતિ કાળકો. સુજ્ઝન્તીતિ જાતિગોત્તાદિપઞ્ઞાપનટ્ઠાનેસુ સુજ્ઝન્તિ. બ્રહ્મુનો પુત્તાતિ મહાબ્રહ્મુનો પુત્તા. ઓરસા મુખતો જાતાતિ ઉરે વસિત્વા મુખતો નિક્ખન્તા, ઉરે કત્વા સંવદ્ધિતાતિ વા ઓરસા. બ્રહ્મજાતિ બ્રહ્મતો નિબ્બત્તા. બ્રહ્મનિમ્મિતાતિ બ્રહ્મુના નિમ્મિતા. બ્રહ્મદાયાદાતિ બ્રહ્મુનો દાયાદા. ઘોસોયેવ ખો એસોતિ વોહારમત્તમેવેતં.

૩૧૮. ઇજ્ઝેય્યાતિ સમિજ્ઝેય્ય, યત્તકાનિ ધનાદીનિ પત્થેય્ય, તત્તકેહિસ્સ મનોરથો પૂરેય્યાતિ અત્થો. ખત્તિયોપિસ્સાસ્સાતિ ખત્તિયોપિ અસ્સ ઇસ્સરિયસમ્પત્તસ્સ પુબ્બુટ્ઠાયી અસ્સ. નેસં એત્થ કિઞ્ચીતિ ન એતેસં એત્થ કિઞ્ચિ.

૩૨૨. આસનેન વા નિમન્તેય્યામાતિ નિસિન્નાસનં પપ્ફોટેત્વા ઇધ નિસીદાતિ વદેય્યામ. અભિનિમન્તેય્યામપિ નન્તિ અભિહરિત્વા તં નિમન્તેય્યામ. તત્થ દુવિધો અભિહારો વાચાય ચેવ કાયેન ચ. ‘‘તુમ્હાકં ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે મમં ચીવરાદીહિ વદેય્યાથ યેનત્થો’’તિ વદન્તો હિ વાચાય અભિહરિત્વા નિમન્તેતિ નામ. ચીવરાદિવેકલ્લં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘ઇદં ગણ્હથા’’તિ તાનિ દેન્તો પન કાયેન અભિહરિત્વા નિમન્તેતિ નામ. તદુભયમ્પિ સન્ધાય ‘‘અભિનિમન્તેય્યામપિ ન’’ન્તિ આહ. રક્ખાવરણગુત્તિન્તિ રક્ખાસઙ્ખાતઞ્ચેવ આવરણસઙ્ખાતઞ્ચ ગુત્તિં. યા પનેસા આવુધહત્થે પુરિસે ઠપેન્તેન રક્ખા, સા ધમ્મિકા નામ સંવિહિતા ન હોતિ. યથા પન અવેલાય કટ્ઠહારિકાપણ્ણહારિકાદયો વિહારં ન પવિસન્તિ, મિગલુદ્દકાદયો વિહારસીમાય મિગે વા મચ્છે વા ન ગણ્હન્તિ, એવં સંવિદહન્તેન ધમ્મિકા નામ સંવિહિતા હોતિ. તં સન્ધાયાહ ‘‘ધમ્મિક’’ન્તિ.

એવં સન્તેતિ એવં ચતુન્નમ્પિ વણ્ણાનં પબ્બજિતાનં પબ્બજિતસક્કારેન સમે સમાને. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મધુરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. બોધિરાજકુમારસુત્તવણ્ણના

૩૨૪. એવં મે સુતન્તિ બોધિરાજકુમારસુત્તં. તત્થ કોકનદોતિ કોકનદં વુચ્ચતિ પદુમં. સો ચ મઙ્ગલપાસાદો ઓલોકનકપદુમં દસ્સેત્વા કતો, તસ્મા કોકનદોતિ સઙ્ખં લભિ.

૩૨૫. યાવ પચ્છિમસોપાનકળેવરાતિ એત્થ પચ્છિમસોપાનકળેવરન્તિ પઠમં સોપાનફલકં વુત્તં. અદ્દસા ખોતિ ઓલોકનત્થંયેવ દ્વારકોટ્ઠકે ઠિતો અદ્દસ. ભગવા તુણ્હી અહોસીતિ ‘‘કિસ્સ નુ ખો અત્થાય રાજકુમારેન અયં મહાસક્કારો કતો’’તિ આવજ્જન્તો પુત્તપત્થનાય કતભાવં અઞ્ઞાસિ. સો હિ રાજકુમારો અપુત્તકો, સુતઞ્ચાનેન અહોસિ – ‘‘બુદ્ધાનં કિર અધિકારં કત્વા મનસા ઇચ્છિતં લભન્તી’’તિ. સો – ‘‘સચાહં પુત્તં લભિસ્સામિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો મમ ચેલપ્પટિકં અક્કમિસ્સતિ. નો ચે લભિસ્સામિ, ન અક્કમિસ્સતી’’તિ પત્થનં કત્વા સન્થરાપેસિ. અથ ભગવા ‘‘નિબ્બત્તિસ્સતિ નુ ખો એતસ્સ પુત્તો’’તિ આવજ્જેત્વા ‘‘ન નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ અદ્દસ.

પુબ્બે કિર સો એકસ્મિં દીપે વસમાનો સમચ્છન્દેન સકુણપોતકે ખાદિ. સચસ્સ માતુગામો અઞ્ઞોવ ભવેય્ય, પુત્તં લભેય્ય. ઉભોહિ પન સમાનચ્છન્દેહિ હુત્વા પાપકમ્મં કતં, તેનસ્સ પુત્તો ન નિબ્બત્તિસ્સતીતિ અઞ્ઞાસિ. દુસ્સે પન અક્કન્તે – ‘‘બુદ્ધાનં અધિકારં કત્વા પત્થિતપત્થિતં લભન્તીતિ લોકે અનુસ્સવો, મયા ચ મહાઅભિનીહારો કતો, ન ચ પુત્તં લભામિ, તુચ્છં ઇદં વચન’’ન્તિ મિચ્છાગહણં ગણ્હેય્ય. તિત્થિયાપિ – ‘‘નત્થિ સમણાનં અકત્તબ્બં નામ, ચેલપ્પટિકં મદ્દન્તા આહિણ્ડન્તી’’તિ ઉજ્ઝાયેય્યું. એતરહિ ચ અક્કમન્તેસુ બહૂ ભિક્ખૂ પરચિત્તવિદુનો, તે ભબ્બં જાનિત્વા અક્કમિસ્સન્તિ, અભબ્બં જાનિત્વા ન અક્કમિસ્સન્તિ. અનાગતે પન ઉપનિસ્સયો મન્દો ભવિસ્સતિ, અનાગતં ન જાનિસ્સન્તિ. તેસુ અક્કમન્તેસુ સચે પત્થિતં ઇજ્ઝિસ્સતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે ઇજ્ઝિસ્સતિ, – ‘‘પુબ્બે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અભિનીહારં કત્વા ઇચ્છિતિચ્છિતં લભન્તિ, તં ઇદાનિ ન લભન્તિ. તેયેવ મઞ્ઞે ભિક્ખૂ પટિપત્તિપૂરકા અહેસું, ઇમે પટિપત્તિં પૂરેતું ન સક્કોન્તી’’તિ મનુસ્સા વિપ્પટિસારિનો ભવિસ્સન્તીતિ ઇમેહિ કારણેહિ ભગવા અક્કમિતું અનિચ્છન્તો તુણ્હી અહોસિ. સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, ચેલપ્પટિકા અક્કમિતબ્બા’’તિ (ચૂળવ. ૨૬૮). મઙ્ગલત્થાય પઞ્ઞત્તં અનક્કમન્તેસુ પન અક્કમનત્થાય અનુપઞ્ઞત્તિં ઠપેસિ – ‘‘ગિહી, ભિક્ખવે, મઙ્ગલિકા, અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગિહીનં મઙ્ગલત્થાયા’’તિ (ચૂળવ. ૨૬૮).

૩૨૬. પચ્છિમં જનતં તથાગતો અનુકમ્પતીતિ ઇદં થેરો વુત્તેસુ કારણેસુ તતિયં કારણં સન્ધાયાહ. ન ખો સુખેન સુખન્તિ કસ્મા આહ? કામસુખલ્લિકાનુયોગસઞ્ઞી હુત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધો ન અક્કમિ, તસ્મા અહમ્પિ સત્થારા સમાનચ્છન્દો ભવિસ્સામીતિ મઞ્ઞમાનો એવમાહ.

૩૨૭. સો ખો અહન્તિઆદિ ‘‘યાવ રત્તિયા પચ્છિમે યામે’’તિ તાવ મહાસચ્ચકે (મ. નિ. ૧.૩૬૪ આદયો) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. તતો પરં યાવ પઞ્ચવગ્ગિયાનં આસવક્ખયા પાસરાસિસુત્તે (મ. નિ. ૧.૨૭૨ આદયો) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

૩૪૩. અઙ્કુસગય્હે સિપ્પેતિ અઙ્કુસગહણસિપ્પે. કુસલો અહન્તિ છેકો અહં. કસ્સ પનાયં સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હીતિ? પિતુ સન્તિકે, પિતાપિસ્સ પિતુ સન્તિકેવ ઉગ્ગણ્હિ. કોસમ્બિયં કિર પરન્તપરાજા નામ રજ્જં કારેસિ. રાજમહેસી ગરુભારા આકાસતલે રઞ્ઞા સદ્ધિં બાલાતપં તપ્પમાના રત્તકમ્બલં પારુપિત્વા નિસિન્ના હોતિ, એકો હત્થિલિઙ્ગસકુણો ‘‘મંસપેસી’’તિ મઞ્ઞમાનો ગહેત્વા આકાસં પક્ખન્દિ. સા ‘‘છડ્ડેય્ય મ’’ન્તિ ભયેન નિસ્સદ્દા અહોસિ, સો તં પબ્બતપાદે રુક્ખવિટપે ઠપેસિ. સા પાણિસ્સરં કરોન્તી મહાસદ્દમકાસિ. સકુણો પલાયિ, તસ્સા તત્થેવ ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. તિયામરત્તિં દેવે વસ્સન્તે કમ્બલં પારુપિત્વા નિસીદિ. તતો ચ અવિદૂરે તાપસો વસતિ. સો તસ્સા સદ્દેન અરુણે ઉગ્ગતે રુક્ખમૂલં આગતો જાતિં પુચ્છિત્વા નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા ઓતારેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં નેત્વા યાગું પાયેસિ. દારકસ્સ મેઘઉતુઞ્ચ પબ્બતઉતુઞ્ચ ગહેત્વા જાતત્તા ઉદેનોતિ નામં અકાસિ. તાપસો ફલાફલાનિ આહરિત્વા દ્વેપિ જને પોસેસિ.

સા એકદિવસં તાપસસ્સ આગમનવેલાય પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા ઇત્થિકુત્તં દસ્સેત્વા તાપસં સીલભેદં આપાદેસિ. તેસં એકતો વસન્તાનં કાલે ગચ્છન્તે પરન્તપરાજા કાલં અકાસિ. તાપસો રત્તિભાગે નક્ખત્તં ઓલોકેત્વા રઞ્ઞો મતભાવં ઞત્વા – ‘‘તુય્હં રાજા મતો, પુત્તો તે કિં ઇધ વસિતું ઇચ્છતિ, ઉદાહુ પેત્તિકે રજ્જે છત્તં ઉસ્સાપેતુ’’ન્તિ પુચ્છિ. સા પુત્તસ્સ આદિતો પટ્ઠાય સબ્બં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા છત્તં ઉસ્સાપેતુકામતઞ્ચસ્સ ઞત્વા તાપસસ્સ આરોચેસિ. તાપસો ચ હત્થિગન્થસિપ્પં જાનાતિ, કુતોનેન લદ્ધં? સક્કસ્સ સન્તિકા. પુબ્બે કિરસ્સ સક્કો ઉપટ્ઠાનં આગન્ત્વા ‘‘કેન કિલમથા’’તિ પુચ્છિ. સો ‘‘હત્થિપરિસ્સયો અત્થી’’તિ આરોચેસિ. તસ્સ સક્કો હત્થિગન્થઞ્ચેવ વીણકઞ્ચ દત્વા ‘‘પલાપેતુકામતાય સતિ ઇમં તન્તિં વાદેત્વા ઇમં સિલોકં વદેય્યાથ, પક્કોસિતુકામતાય સતિ ઇમં સિલોકં વદેય્યાથા’’તિ આહ. તાપસો તં સિપ્પં કુમારસ્સ અદાસિ. સો એકં વટરુક્ખં અભિરુહિત્વા હત્થીસુ આગતેસુ તન્તિં વાદેત્વા સિલોકં વદતિ, હત્થી ભીતા પલાયિંસુ.