૬. અઙ્ગુલિમાલસુત્તવણ્ણના

૩૪૭. એવં મે સુતન્તિ અઙ્ગુલિમાલસુત્તં. તત્થ અઙ્ગુલીનં માલં ધારેતીતિ કસ્મા ધારેતિ? આચરિયવચનેન. તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા –

અયં કિર કોસલરઞ્ઞો પુરોહિતસ્સ મન્તાણિયા નામ બ્રાહ્મણિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. બ્રાહ્મણિયા રત્તિભાગે ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. તસ્સ માતુકુચ્છિતો નિક્ખમનકાલે સકલનગરે આવુધાનિ પજ્જલિંસુ, રઞ્ઞો મઙ્ગલસકુન્તોપિ સિરિસયને ઠપિતા અસિલટ્ઠિપિ પજ્જલિ. બ્રાહ્મણો નિક્ખમિત્વા નક્ખત્તં ઓલોકેન્તો ચોરનક્ખત્તેન જાતોતિ રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા સુખસેય્યભાવં પુચ્છિ.

રાજા ‘‘કુતો, મે આચરિય, સુખસેય્યા? મય્હં મઙ્ગલાવુધં પજ્જલિ, રજ્જસ્સ વા જીવિતસ્સ વા અન્તરાયો ભવિસ્સતિ મઞ્ઞે’’તિ. મા ભાયિ, મહારાજ, મય્હં ઘરે કુમારો જાતો, તસ્સાનુભાવેન ન કેવલં તુય્હં નિવેસને, સકલનગરેપિ આવુધાનિ પજ્જલિતાનીતિ. કિં ભવિસ્સતિ આચરિયાતિ? ચોરો ભવિસ્સતિ મહારાજાતિ. કિં એકચોરકો, ઉદાહુ રજ્જદૂસકો ચોરોતિ? એકચોરકો દેવાતિ. એવં વત્વા ચ પન રઞ્ઞો મનં ગણ્હિતુકામો આહ – ‘‘મારેથ નં દેવા’’તિ. એકચોરકો સમાનો કિં કરિસ્સતિ? કરીસસહસ્સખેત્તે એકસાલિસીસં વિય હોતિ, પટિજગ્ગથ નન્તિ. તસ્સ નામગ્ગહણં ગણ્હન્તા સયને ઠપિતમઙ્ગલઅસિલટ્ઠિ, છદને ઠપિતા સરા, કપ્પાસપિચુમ્હિ ઠપિતં તાલવણ્ટકરણસત્થકન્તિ એતે પજ્જલન્તા કિઞ્ચિ ન હિંસિંસુ, તસ્મા અહિંસકોતિ નામં અકંસુ. તં સિપ્પુગ્ગહણકાલે તક્કસીલં પેસયિંસુ.

સો ધમ્મન્તેવાસિકો હુત્વા સિપ્પં પટ્ઠપેસિ. વત્તસમ્પન્નો કિંકારપટિસ્સાવી મનાપચારી પિયવાદી અહોસિ. સેસઅન્તેવાસિકા બાહિરકા અહેસું. તે – ‘‘અહિંસકમાણવકસ્સ આગતકાલતો પટ્ઠાય મયં ન પઞ્ઞાયામ, કથં નં ભિન્દેય્યામા’’તિ? નિસીદિત્વા મન્તયન્તા – ‘‘સબ્બેહિ અતિરેકપઞ્ઞત્તા દુપ્પઞ્ઞોતિ. ન સક્કા વત્તું, વત્તસમ્પન્નત્તા દુબ્બત્તોતિ. ન સક્કા વત્તું, જાતિસમ્પન્નત્તા દુજ્જાતોતિ ન સક્કા વત્તું, કિન્તિ કરિસ્સામા’’તિ? તતો એકં ખરમન્તં મન્તયિંસુ ‘‘આચરિયસ્સ અન્તરં કત્વા નં ભિન્દિસ્સામા’’તિ તયો રાસી હુત્વા પઠમં એકચ્ચે આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠંસુ. કિં તાતાતિ? ઇમસ્મિં ગેહે એકા કથા સુય્યતીતિ. કિં તાતાતિ? અહિંસકમાણવો તુમ્હાકં અન્તરે દુબ્ભતીતિ મઞ્ઞામાતિ. આચરિયો સન્તજ્જેત્વા – ‘‘ગચ્છથ વસલા, મા મે પુત્તં મય્હં અન્તરે પરિભિન્દથા’’તિ નિટ્ઠુભિ. તતો ઇતરે, અથ ઇતરેહિ તયોપિ કોટ્ઠાસા આગન્ત્વા તથેવ વત્વા – ‘‘અમ્હાકં અસદ્દહન્તા ઉપપરિક્ખિત્વા જાનાથા’’તિ આહંસુ.

આચરિયો સિનેહેન વદન્તે દિસ્વા ‘‘અત્થિ મઞ્ઞે સન્થવો’’તિ પરિભિજ્જિત્વા ચિન્તેસિ ‘‘ઘાતેમિ ન’’ન્તિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે ઘાતેસ્સામિ ‘દિસાપામોક્ખો આચરિયો અત્તનો સન્તિકં સિપ્પુગ્ગહણત્થં આગતે માણવકે દોસં ઉપ્પાદેત્વા જીવિતા વોરોપેતી’તિ. પુન કોચિ સિપ્પુગ્ગહણત્થં ન આગમિસ્સતિ, એવં મે લાભો પરિહાયિસ્સતિ, અથ નં સિપ્પસ્સ પરિયોસાનુપચારોતિ વત્વા જઙ્ઘસહસ્સં ઘાતેહીતિ વક્ખામિ. અવસ્સં એત્થ એકો ઉટ્ઠાય તં ઘાતેસ્સતી’’તિ.

અથ નં આહ – ‘‘એહિ તાત જઙ્ઘસહસ્સં ઘાતેહિ, એવં તે સિપ્પસ્સ ઉપચારો કતો ભવિસ્સતી’’તિ. મયં અહિંસકકુલે જાતા, ન સક્કા આચરિયાતિ. અલદ્ધુપચારં સિપ્પં ફલં ન દેતિ તાતાતિ. સો પઞ્ચાવુધં ગહેત્વા આચરિયં વન્દિત્વા અટવિં પવિટ્ઠો. અટવિં પવિસનટ્ઠાનેપિ અટવિમજ્ઝેપિ અટવિતો નિક્ખમનટ્ઠાનેપિ ઠત્વા મનુસ્સે ઘાતેતિ. વત્થં વા વેઠનં વા ન ગણ્હાતિ. એકો દ્વેતિ ગણિતમત્તમેવ કરોન્તો ગચ્છતિ, ગણનમ્પિ ન ઉગ્ગણ્હાતિ. પકતિયાપિ પઞ્ઞવા એસ, પાણાતિપાતિનો પન ચિત્તં ન પતિટ્ઠાતિ, તસ્મા અનુક્કમેન ગણનમ્પિ ન સલ્લક્ખેસિ, એકેકં અઙ્ગુલિં છિન્દિત્વા ઠપેતિ. ઠપિતટ્ઠાને અઙ્ગુલિયો વિનસ્સન્તિ, તતો વિજ્ઝિત્વા અઙ્ગુલીનં માલં કત્વા ધારેસિ, તેનેવ ચસ્સ અઙ્ગુલિમાલોતિ સઙ્ખા ઉદપાદિ. સો સબ્બં અરઞ્ઞં નિસ્સઞ્ચારમકાસિ, દારુઆદીનં અત્થાય અરઞ્ઞં ગન્તું સમત્થો નામ નત્થિ.

રત્તિભાગે અન્તોગામમ્પિ આગન્ત્વા પાદેન પહરિત્વા દ્વારં ઉગ્ઘાતેતિ. તતો સયિતેયેવ મારેત્વા એકો એકોતિ ગહેત્વા ગચ્છતિ. ગામો ઓસરિત્વા નિગમે અટ્ઠાસિ, નિગમો નગરે. મનુસ્સા તિયોજનતો પટ્ઠાય ઘરાનિ પહાય દારકે હત્થેસુ ગહેત્વા આગમ્મ સાવત્થિં પરિવારેત્વા ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા રાજઙ્ગણે સન્નિપતિત્વા – ‘‘ચોરો, તે દેવ, વિજિતે અઙ્ગુલિમાલો નામા’’તિઆદીનિ વદન્તા કન્દન્તિ. ભગ્ગવો ‘‘મય્હં પુત્તો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા બ્રાહ્મણિં આહ – ભોતિ અઙ્ગુલિમાલો નામ ચોરો ઉપ્પન્નો, સો ન અઞ્ઞો, તવ પુત્તો અહિંસકકુમારો. ઇદાનિ રાજા તં ગણ્હિતું નિક્ખમિસ્સતિ, કિં કત્તબ્બન્તિ? ગચ્છ સામિ, પુત્તં મે ગહેત્વા એહીતિ. નાહં ભદ્દે ઉસ્સહામિ, ચતૂસુ હિ જનેસુ વિસ્સાસો નામ નત્થિ, ચોરો મે પુરાણસહાયોતિ અવિસ્સાસનીયો, સાખા મે પુરાણસન્થતાતિ અવિસ્સાસનીયા, રાજા મં પૂજેતીતિ અવિસ્સાસનીયો, ઇત્થી મે વસં ગતાતિ અવિસ્સાસનીયાતિ. માતુ હદયં પન મુદુકં હોતિ. તસ્મા અહં પન ગન્ત્વા મય્હં પુત્તં આનેસ્સામીતિ નિક્ખન્તા.

તંદિવસઞ્ચ ભગવા પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો અઙ્ગુલિમાલં દિસ્વા – ‘‘મયિ ગતે એતસ્સ સોત્થિ ભવિસ્સતિ. અગામકે અરઞ્ઞે ઠિતો ચતુપ્પદિકં ગાથં સુત્વા મમ સન્તિકે પબ્બજિત્વા છ અભિઞ્ઞા સચ્છિકરિસ્સતિ. સચે ન ગમિસ્સામિ, માતરિ અપરજ્ઝિત્વા અનુદ્ધરણીયો ભવિસ્સતિ, કરિસ્સામિસ્સ સઙ્ગહ’’ન્તિ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પિણ્ડાય પવિસિત્વા કતભત્તકિચ્ચો તં સઙ્ગણ્હિતુકામો વિહારા નિક્ખમિ. એતમત્થં દસ્સેતું ‘‘અથ ખો ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં.

૩૪૮. સઙ્કરિત્વા સઙ્કરિત્વાતિ સઙ્કેતં કત્વા વગ્ગવગ્ગા હુત્વા. હત્થત્થં ગચ્છન્તીતિ હત્થે અત્થં વિનાસં ગચ્છન્તિ. કિં પન તે ભગવન્તં સઞ્જાનિત્વા એવં વદન્તિ અસઞ્જાનિત્વાતિ? અસઞ્જાનિત્વા. અઞ્ઞાતકવેસેન હિ ભગવા એકકોવ અગમાસિ. ચોરોપિ તસ્મિં સમયે દીઘરત્તં દુબ્ભોજનેન ચ દુક્ખસેય્યાય ચ ઉક્કણ્ઠિતો હોતિ. કિત્તકા પનાનેન મનુસ્સા મારિતાતિ? એકેનૂનસહસ્સં. સો પન ઇદાનિ એકં લભિત્વા સહસ્સં પૂરેસ્સતીતિ સઞ્ઞી હુત્વા યમેવ પઠમં પસ્સામિ, તં ઘાતેત્વા ગણનં પૂરેત્વા સિપ્પસ્સ ઉપચારં કત્વા કેસમસ્સું ઓહારેત્વા ન્હાયિત્વા વત્થાનિ પરિવત્તેત્વા માતાપિતરો પસ્સિસ્સામીતિ અટવિમજ્ઝતો અટવિમુખં આગન્ત્વા એકમન્તં ઠિતોવ ભગવન્તં અદ્દસ. એતમત્થં દસ્સેતું ‘‘અદ્દસા ખો’’તિઆદિ વુત્તં.

ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખાસીતિ મહાપથવિં ઉમ્મિયો ઉટ્ઠપેન્તો વિય સંહરિત્વા અપરભાગે અક્કમતિ, ઓરભાગે વલિયો નિક્ખમન્તિ, અઙ્ગુલિમાલો સરક્ખેપમત્તં મુઞ્ચિત્વા ગચ્છતિ. ભગવા પુરતો મહન્તં અઙ્ગણં દસ્સેત્વા સયં મજ્ઝે હોતિ, ચોરો અન્તે. સો ‘‘ઇદાનિ નં પાપુણિત્વા ગણ્હિસ્સામી’’તિ સબ્બથામેન ધાવતિ. ભગવા અઙ્ગણસ્સ પારિમન્તે હોતિ, ચોરો મજ્ઝે. સો ‘‘એત્થ નં પાપુણિત્વા ગણ્હિસ્સામી’’તિ વેગેન ધાવતિ. ભગવા તસ્સ પુરતો માતિકં વા થલં વા દસ્સેતિ, એતેનુપાયેન તીણિ યોજનાનિ ગહેત્વા અગમાસિ. ચોરો કિલમિ, મુખે ખેળો સુસ્સિ, કચ્છેહિ સેદા મુચ્ચિંસુ. અથસ્સ ‘‘અચ્છરિયં વત ભો’’તિ એતદહોસિ. મિગમ્પીતિ મિગં કસ્મા ગણ્હાતિ? છાતસમયે આહારત્થં. સો કિર એકં ગુમ્બં ઘટ્ટેત્વા મિગે ઉટ્ઠાપેતિ. તતો ચિત્તરુચિયં મિગં અનુબન્ધન્તો ગણ્હિત્વા પચિત્વા ખાદતિ. પુચ્છેય્યન્તિ યેન કારણેનાયં ગચ્છન્તોવ ઠિતો નામ, અહઞ્ચ ઠિતોવ અટ્ઠિતો નામ, યંનૂનાહં ઇમં સમણં તં કારણં પુચ્છેય્યન્તિ અત્થો.

૩૪૯. નિધાયાતિ યો વિહિંસનત્થં ભૂતેસુ દણ્ડો પવત્તયિતબ્બો સિયા, તં નિધાય અપનેત્વા મેત્તાય ખન્તિયા પટિસઙ્ખાય અવિહિંસાય સારણીયધમ્મેસુ ચ ઠિતો અહન્તિ અત્થો. તુવમટ્ઠિતોસીતિ પાણેસુ અસઞ્ઞતત્તા એત્તકાનિ પાણસહસ્સાનિ ઘાતેન્તસ્સ તવ મેત્તા વા ખન્તિ વા પટિસઙ્ખા વા અવિહિંસા વા સારણીયધમ્મો વા નત્થિ, તસ્મા તુવં અટ્ઠિતોસિ, ઇદાનિ ઇરિયાપથેન ઠિતોપિ નિરયે ધાવિસ્સસિ, તિરચ્છાનયોનિયં પેત્તિવિસયે અસુરકાયે વા ધાવિસ્સસીતિ વુત્તં હોતિ.

તતો ચોરો – ‘‘મહા અયં સીહનાદો, મહન્તં ગજ્જિતં, ન ઇદં અઞ્ઞસ્સ ભવિસ્સતિ, મહામાયાય પુત્તસ્સ સિદ્ધત્થસ્સ સમણરઞ્ઞો એતં ગજ્જિતં, દિટ્ઠો વતમ્હિ મઞ્ઞે તિખિણચક્ખુના સમ્માસમ્બુદ્ધેન, સઙ્ગહકરણત્થં મે ભગવા આગતો’’તિ ચિન્તેત્વા ચિરસ્સં વત મેતિઆદિમાહ. તત્થ મહિતોતિ દેવમનુસ્સાદીહિ ચતુપચ્ચયપૂજાય પૂજિતો. પચ્ચુપાદીતિ ચિરસ્સં કાલસ્સ અચ્ચયેન મય્હં સઙ્ગહત્થાય ઇમં મહાવનં પટિપજ્જિ. પહાય પાપન્તિ પજહિત્વા પાપં.

ઇત્વેવાતિ એવં વત્વાયેવ. આવુધન્તિ પઞ્ચાવુધં. સોબ્ભેતિ સમન્તતો છિન્ને. પપાતેતિ એકતો છિન્ને. નરકેતિ ફલિતટ્ઠાને. ઇધ પન તીહિપિ ઇમેહિ પદેહિ અરઞ્ઞમેવ વુત્તં. અકિરીતિ ખિપિ છડ્ડેસિ.

તમેહિ ભિક્ખૂતિ તદા અવોચાતિ ભગવતો ઇમં પબ્બાજેન્તો કુહિં સત્થકં લભિસ્સામિ, કુહિં પત્તચીવરન્તિ પરિયેસનકિચ્ચં નત્થિ, કમ્મં પન ઓલોકેસિ. અથસ્સ પુબ્બે સીલવન્તાનં અટ્ઠપરિક્ખારભણ્ડકસ્સ દિન્નભાવં ઞત્વા દક્ખિણહત્થં પસારેત્વા – ‘‘એહિ ભિક્ખુ સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, ચર બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયા’’તિ આહ. સો સહ વચનેનેવ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરં પટિલભિ. તાવદેવસ્સ ગિહિલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, સમણલિઙ્ગં પાતુરહોસિ.

‘‘તિચીવરઞ્ચ પત્તો ચ, વાસિ સૂચિ ચ બન્ધનં;

પરિસ્સાવનેન અટ્ઠેતે, યુત્તયોગસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. –

એવં વુત્તા અટ્ઠ પરિક્ખારા સરીરપટિબદ્ધાવ હુત્વા નિબ્બત્તિંસુ. એસેવ તસ્સ અહુ ભિક્ખુભાવોતિ એસ એહિભિક્ખુભાવો તસ્સ ઉપસમ્પન્નભિક્ખુભાવો અહોસિ, ન હિ એહિભિક્ખૂનં વિસું ઉપસમ્પદા નામ અત્થિ.

૩૫૦. પચ્છાસમણેનાતિ ભણ્ડગ્ગાહકેન પચ્છાસમણેન, તેનેવ અત્તનો પત્તચીવરં ગાહાપેત્વા તં પચ્છાસમણં કત્વા ગતોતિ અત્થો. માતાપિસ્સ અટ્ઠઉસભમત્તેન ઠાનેન અન્તરિતા, – ‘‘તાત, અહિંસક કત્થ ઠિતોસિ, કત્થ નિસિન્નોસિ, કુહિં ગતોસિ? મયા સદ્ધિં ન કથેસિ તાતા’’તિ વદન્તી આહિણ્ડિત્વા અપસ્સમાના એત્તોવ ગતા.

પઞ્ચમત્તેહિ અસ્સસતેહીતિ સચે ચોરસ્સ પરાજયો ભવિસ્સતિ, અનુબન્ધિત્વા નં ગણ્હિસ્સામિ. સચે મય્હં પરાજયો ભવિસ્સતિ, વેગેન પલાયિસ્સામીતિ સલ્લહુકેન બલેન નિક્ખમિ. યેન આરામોતિ કસ્મા આરામં અગમાસિ? સો કિર ચોરસ્સ ભાયતિ, ચિત્તેન ગન્તુકામો ન ગચ્છતિ, ગરહાભયેન નિક્ખમિ. તેનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધં વન્દિત્વા નિસીદિસ્સામિ, સો પુચ્છિસ્સતિ ‘કસ્મા બલં ગહેત્વા નિક્ખન્તોસી’તિ. અથાહં આરોચેસ્સામિ, ભગવા હિ મં ન કેવલં સમ્પરાયિકેનેવ અત્થેન સઙ્ગણ્હાતિ, દિટ્ઠધમ્મિકેનપિ સઙ્ગણ્હાતિયેવ. સો સચે મય્હં જયો ભવિસ્સતિ, અધિવાસેસ્સતિ. સચે પરાજયો ભવિસ્સતિ ‘કિં તે, મહારાજ, એકં ચોરં આરબ્ભ ગમનેના’તિ વક્ખતિ. તતો મં જનો એવં સઞ્જાનિસ્સતિ – ‘રાજા ચોરં ગહેતું નિક્ખન્તો, સમ્માસમ્બુદ્ધેન પન નિવત્તિતો’તિ’’ ગરહમોક્ખં સમ્પસ્સમાનો અગમાસિ.

કુતો પનસ્સાતિ કસ્મા આહ? અપિ નામ ભગવા તસ્સ ઉપનિસ્સયં ઓલોકેત્વા તં આનેત્વા પબ્બાજેય્યાતિ ભગવતો પરિગણ્હનત્થં આહ. રઞ્ઞોતિ ન કેવલં રઞ્ઞોયેવ ભયં અહોસિ, અવસેસોપિ મહાજનો ભીતો ફલકાવુધાનિ છડ્ડેત્વા સમ્મુખસમ્મુખટ્ઠાનેવ પલાયિત્વા નગરં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય અટ્ટાલકે આરુય્હ ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. એવઞ્ચ અવોચ – ‘‘અઙ્ગુલિમાલો ‘રાજા મય્હં સન્તિકં આગચ્છતી’તિ ઞત્વા પઠમતરં આગન્ત્વા જેતવને નિસિન્નો, રાજા તેન ગહિતો, મયં પન પલાયિત્વા મુત્તા’’તિ. નત્થિ તે ઇતો ભયન્તિ અયઞ્હિ ઇદાનિ કુન્થકિપિલ્લિકં જીવિતા ન વોરોપેતિ, નત્થિ તે ઇમસ્સ સન્તિકા ભયન્તિ અત્થો.

કથં ગોત્તોતિ? કસ્મા પુચ્છતિ? પબ્બજિતં દારુણકમ્મેન ઉપ્પન્નનામં ગહેત્વા વોહરિતું ન યુત્તં, માતાપિતૂનં ગોત્તવસેન નં સમુદાચરિસ્સામીતિ મઞ્ઞમાનો પુચ્છિ. પરિક્ખારાનન્તિ એતેસં અત્થાય અહં ઉસ્સુક્કં કરિસ્સામીતિ અત્થો. કથેન્તોયેવ ચ ઉદરે બદ્ધસાટકં મુઞ્ચિત્વા થેરસ્સ પાદમૂલે ઠપેસિ.

૩૫૧. આરઞ્ઞિકોતિઆદીનિ ચત્તારિ ધુતઙ્ગાનિ પાળિયં આગતાનિ. થેરેન પન તેરસપિ સમાદિન્નાનેવ અહેસું, તસ્મા અલન્તિ આહ. યઞ્હિ મયં, ભન્તેતિ કિં સન્ધાય વદતિ? ‘‘હત્થિમ્પિ ધાવન્તં અનુબન્ધિત્વા ગણ્હામી’’તિ આગતટ્ઠાને રઞ્ઞા પેસિતહત્થાદયો સો એવં અગ્ગહેસિ. રાજાપિ – ‘‘હત્થીહિયેવ નં પરિક્ખિપિત્વા ગણ્હથ, અસ્સેહેવ, રથેહેવા’’તિ એવં અનેકવારં બહૂ હત્થાદયો પેસેસિ. એવં ગતેસુ પન તેસુ – ‘‘અહં અરે અઙ્ગુલિમાલો’’તિ તસ્મિં ઉટ્ઠાય સદ્દં કરોન્તે એકોપિ આવુધં પરિવત્તેતું નાસક્ખિ, સબ્બેવ કોટ્ટેત્વા મારેસિ. હત્થી અરઞ્ઞહત્થી, અસ્સા અરઞ્ઞઅસ્સા, રથાપિ તત્થેવ ભિજ્જન્તીતિ ઇદં સન્ધાય રાજા એવં વદતિ.

પિણ્ડાય પાવિસીતિ ન ઇદં પઠમં પાવિસિ. ઇત્થિદસ્સનદિવસં સન્ધાય પનેતં વુત્તં. દેવસિકમ્પિ પનેસ પવિસતેવ, મનુસ્સા ચ નં દિસ્વા ઉત્તસન્તિપિ પલાયન્તિપિ દ્વારમ્પિ થકેન્તિ, એકચ્ચે અઙ્ગુલિમાલોતિ સુત્વાવ પલાયિત્વા અરઞ્ઞં વા પવિસન્તિ, ઘરં વા પવિસિત્વા દ્વારં થકેન્તિ. પલાયિતું અસક્કોન્તા પિટ્ઠિં દત્વા તિટ્ઠન્તિ. થેરો ઉળુઙ્ગયાગુમ્પિ કટચ્છુભિક્ખમ્પિ ન લભતિ, પિણ્ડપાતેન કિલમતિ. બહિ અલભન્તો નગરં સબ્બસાધારણન્તિ નગરં પવિસતિ. યેન દ્વારેન પવિસતિ, તત્થ અઙ્ગુલિમાલો આગતોતિ કૂટસહસ્સાનં ભિજ્જનકારણં હોતિ. એતદહોસીતિ કારુઞ્ઞપ્પત્તિયા અહોસિ. એકેન ઊનમનુસ્સસહસ્સં ઘાતેન્તસ્સ એકદિવસમ્પિ કારુઞ્ઞં નાહોસિ, ગબ્ભમૂળ્હાય ઇત્થિયા દસ્સનમત્તેનેવ કથં ઉપ્પન્નન્તિ? પબ્બજ્જાબલેન, પબ્બજ્જાબલઞ્હિ એતં.

તેન હીતિ યસ્મા તે કારુઞ્ઞં ઉપ્પન્નં, તસ્માતિ અત્થો. અરિયાય જાતિયાતિ, અઙ્ગુલિમાલ, એતં ત્વં મા ગણ્હિ, નેસા તવ જાતિ. ગિહિકાલો એસ, ગિહી નામ પાણમ્પિ હનન્તિ, અદિન્નાદાનાદીનિપિ કરોન્તિ. ઇદાનિ પન તે અરિયા નામ જાતિ. તસ્મા ત્વં ‘‘યતો અહં, ભગિનિ, જાતો’’તિ સચે એવં વત્તું કુક્કુચ્ચાયસિ, તેન હિ ‘‘અરિયાય જાતિયા’’તિ એવં વિસેસેત્વા વદાહીતિ ઉય્યોજેસિ.

તં ઇત્થિં એતદવોચાતિ ઇત્થીનં ગબ્ભવુટ્ઠાનટ્ઠાનં નામ ન સક્કા પુરિસેન ઉપસઙ્કમિતું. થેરો કિં કરોસીતિ? અઙ્ગુલિમાલત્થેરો સચ્ચકિરિયં કત્વા સોત્થિકરણત્થાય આગતોતિ આરોચાપેસિ. તતો તે સાણિયા પરિક્ખિપિત્વા થેરસ્સ બહિસાણિયં પીઠકં પઞ્ઞાપેસું. થેરો તત્થ નિસીદિત્વા – ‘‘યતો અહં ભગિનિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ અરિયાય જાતિયા જાતો’’તિ સચ્ચકિરિયં અકાસિ, સહ સચ્ચવચનેનેવ ધમકરણતો મુત્તઉદકં વિય દારકો નિક્ખમિ. માતાપુત્તાનં સોત્થિ અહોસિ. ઇમઞ્ચ પન પરિત્તં ન કિઞ્ચિ પરિસ્સયં ન મદ્દતિ, મહાપરિત્તં નામેતન્તિ વુત્તં. થેરેન નિસીદિત્વા સચ્ચકિરિયકતટ્ઠાને પીઠકં અકંસુ. ગબ્ભમૂળ્હં તિરચ્છાનગતિત્થિમ્પિ આનેત્વા તત્થ નિસજ્જાપેન્તિ, તાવદેવ સુખેન ગબ્ભવુટ્ઠાનં હોતિ. યા દુબ્બલા હોતિ ન સક્કા આનેતું, તસ્સા પીઠકધોવનઉદકં નેત્વા સીસે સિઞ્ચન્તિ, તઙ્ખણંયેવ ગબ્ભવુટ્ઠાનં હોતિ, અઞ્ઞમ્પિ રોગં વૂપસમેતિ. યાવ કપ્પા તિટ્ઠનકપાટિહારિયં કિરેતં.

કિં પન ભગવા થેરં વેજ્જકમ્મં કારાપેસીતિ? ન કારાપેસિ. થેરઞ્હિ દિસ્વા મનુસ્સા ભીતા પલાયન્તિ. થેરો ભિક્ખાહારેન કિલમતિ, સમણધમ્મં કાતું ન સક્કોતિ. તસ્સ અનુગ્ગહેન સચ્ચકિરિયં કારેસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘ઇદાનિ કિર અઙ્ગુલિમાલત્થેરો મેત્તચિત્તં પટિલભિત્વા સચ્ચકિરિયાય મનુસ્સાનં સોત્થિભાવં કરોતીતિ મનુસ્સા થેરં ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ, તતો ભિક્ખાહારેન અકિલમન્તો સમણધમ્મં કાતું સક્ખિસ્સતી’’તિ અનુગ્ગહેન સચ્ચકિરિયં કારેસિ. ન હિ સચ્ચકિરિયા વેજ્જકમ્મં હોતિ. થેરસ્સાપિ ચ ‘‘સમણધમ્મં કરિસ્સામી’’તિ મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાને નિસિન્નસ્સ ચિત્તં કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં ન ગચ્છતિ, અટવિયં ઠત્વા મનુસ્સાનં ઘાતિતટ્ઠાનમેવ પાકટં હોતિ. ‘‘દુગ્ગતોમ્હિ, ખુદ્દકપુત્તોમ્હિ, જીવિતં મે દેહિ સામીતિ મરણભીતાનં વચનાકારો ચ હત્થપાદવિકારો ચ આપાથં આગચ્છતિ, સો વિપ્પટિસારી હુત્વા તતોવ ઉટ્ઠાય ગચ્છતિ, અથસ્સ ભગવા તં જાતિં અબ્બોહારિકં કત્વાવાયં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતીતિ અરિયાય જાતિયા સચ્ચકિરિયં કારેસિ. એકો વૂપકટ્ઠોતિઆદિ વત્થસુત્તે (મ. નિ. ૧.૮૦) વિત્થારિતં.

૩૫૨. અઞ્ઞેનપિ લેડ્ડુ ખિત્તોતિ કાકસુનખસૂકરાદીનં પટિક્કમાપનત્થાય સમન્તા સરક્ખેપમત્તે ઠાને યેન કેનચિ દિસાભાગેન ખિત્તો આગન્ત્વા થેરસ્સેવ કાયે પતતિ. કિત્તકે ઠાને એવં હોતિ? ગણ્ઠિકં પટિમુઞ્ચિત્વા પિણ્ડાય ચરિત્વા પટિનિવત્તેત્વા યાવ ગણ્ઠિકપટિમુક્કટ્ઠાનં આગચ્છતિ, તાવ હોતિ. ભિન્નેન સીસેનાતિ મહાચમ્મં છિન્દિત્વા યાવ અટ્ઠિમરિયાદા ભિન્નેન.

બ્રાહ્મણાતિ ખીણાસવભાવં સન્ધાય આહ. યસ્સ ખો ત્વં, બ્રાહ્મણ, કમ્મસ્સ વિપાકેનાતિ ઇદં સભાગદિટ્ઠધમ્મવેદનીયકમ્મં સન્ધાય વુત્તં. કમ્મઞ્હિ કરિયમાનમેવ તયો કોટ્ઠાસે પૂરેતિ. સત્તસુ ચિત્તેસુ કુસલા વા અકુસલા વા પઠમજવનચેતના દિટ્ઠધમ્મવેદનીયકમ્મં નામ હોતિ. તં ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દેતિ. તથા અસક્કોન્તં અહોસિકમ્મં, નાહોસિ કમ્મવિપાકો, ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો, નત્થિ કમ્મવિપાકોતિ ઇમસ્સ તિકસ્સ વસેન અહોસિકમ્મં નામ હોતિ. અત્થસાધિકા સત્તમજવનચેતના ઉપપજ્જવેદનીયકમ્મં નામ. તં અનન્તરે અત્તભાવે વિપાકં દેતિ. તથા અસક્કોન્તં વુત્તનયેનેવ તં અહોસિકમ્મં નામ હોતિ. ઉભિન્નમન્તરે પઞ્ચજવનચેતના અપરાપરિયવેદનીયકમ્મં નામ હોતિ. તં અનાગતે યદા ઓકાસં લભતિ, તદા વિપાકં દેતિ. સતિ સંસારપ્પવત્તિયા અહોસિકમ્મં નામ ન હોતિ. થેરસ્સ પન ઉપપજ્જવેદનીયઞ્ચ અપરાપરિયવેદનીયઞ્ચાતિ ઇમાનિ દ્વે કમ્માનિ કમ્મક્ખયકરેન અરહત્તમગ્ગેન સમુગ્ઘાટિતાનિ, દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં અત્થિ. તં અરહત્તપ્પત્તસ્સાપિ વિપાકં દેતિયેવ. તં સન્ધાય ભગવા ‘‘યસ્સ ખો ત્વ’’ન્તિઆદિમાહ. તસ્મા યસ્સ ખોતિ એત્થ યાદિસસ્સ ખો ત્વં, બ્રાહ્મણ, કમ્મસ્સ વિપાકેનાતિ એવં અત્થો વેદિતબ્બો.

અબ્ભા મુત્તોતિ દેસનાસીસમત્તમેતં, અબ્ભા મહિકા ધૂમો રજો રાહૂતિ ઇમેહિ પન ઉપક્કિલેસેહિ મુત્તો ચન્દિમા ઇધ અધિપ્પેતો. યથા હિ એવં નિરુપક્કિલેસો ચન્દિમા લોકં પભાસેતિ, એવં પમાદકિલેસવિમુત્તો અપ્પમત્તો ભિક્ખુ ઇમં અત્તનો ખન્ધાયતનધાતુલોકં પભાસેતિ, વિહતકિલેસન્ધકારં કરોતિ.

કુસલેન પિધીયતીતિ મગ્ગકુસલેન પિધીયતિ અપ્પટિસન્ધિકં કરીયતિ. યુઞ્જતિ બુદ્ધસાસનેતિ બુદ્ધસાસને કાયેન વાચાય મનસા ચ યુત્તપ્પયુત્તો વિહરતિ. ઇમા તિસ્સો થેરસ્સ ઉદાનગાથા નામ.

દિસા હિ મેતિ ઇદં કિર થેરો અત્તનો પરિત્તાણાકારં કરોન્તો આહ. તત્થ દિસા હિ મેતિ મમ સપત્તા. યે મં એવં ઉપવદન્તિ – ‘‘યથા મયં અઙ્ગુલિમાલેન મારિતાનં ઞાતકાનં વસેન દુક્ખં વેદિયામ, એવં અઙ્ગુલિમાલોપિ વેદિયતૂ’’તિ, તે મય્હં દિસા ચતુસચ્ચધમ્મકથં સુણન્તૂતિ અત્થો. યુઞ્જન્તૂતિ કાયવાચામનેહિ યુત્તપ્પયુત્તા વિહરન્તુ. યે ધમ્મમેવાદપયન્તિ સન્તોતિ યે સન્તો સપ્પુરિસા ધમ્મંયેવ આદપેન્તિ સમાદપેન્તિ ગણ્હાપેન્તિ, તે મનુજા મય્હં સપત્તા ભજન્તુ સેવન્તુ પયિરુપાસન્તૂતિ અત્થો.

અવિરોધપ્પસંસીનન્તિ અવિરોધો વુચ્ચતિ મેત્તા, મેત્તાપસંસકાનન્તિ અત્થો. સુણન્તુ ધમ્મં કાલેનાતિ ખણે ખણે ખન્તિમેત્તાપટિસઙ્ખાસારણીયધમ્મં સુણન્તુ. તઞ્ચ અનુવિધીયન્તૂતિ તઞ્ચ ધમ્મં અનુકરોન્તુ પૂરેન્તુ.

ન હિ જાતુ સો મમં હિંસેતિ યો મય્હં દિસો, સો મં એકંસેનેવ ન હિંસેય્ય. અઞ્ઞં વા પન કિઞ્ચિ નન્તિ ન કેવલં મં, અઞ્ઞમ્પિ પન કઞ્ચિ પુગ્ગલં મા હિંસન્તુ મા વિહેઠેન્તુ. પપ્પુય્ય પરમં સન્તિન્તિ પરમં સન્તિભૂતં નિબ્બાનં પાપુણિત્વા. રક્ખેય્ય તસથાવરેતિ તસા વુચ્ચન્તિ સતણ્હા, થાવરા નિત્તણ્હા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો નિબ્બાનં પાપુણાતિ, સો સબ્બં તસથાવરં રક્ખિતું સમત્થો હોતિ. તસ્મા મય્હમ્પિ દિસા નિબ્બાનં પાપુણન્તુ, એવં મં એકંસેનેવ ન હિંસિસ્સન્તીતિ. ઇમા તિસ્સો ગાથા અત્તનો પરિત્તં કાતું આહ.

ઇદાનિ અત્તનોવ પટિપત્તિં દીપેન્તો ઉદકઞ્હિ નયન્તિ નેત્તિકાતિ આહ. તત્થ નેત્તિકાતિ યે માતિકં સોધેત્વા બન્ધિતબ્બટ્ઠાને બન્ધિત્વા ઉદકં નયન્તિ. ઉસુકારાતિ ઉસુકારકા. નમયન્તીતિ તેલકઞ્જિકેન મક્ખેત્વા કુક્કુળે તાપેત્વા ઉન્નતુન્નતટ્ઠાને નમેન્તા ઉજું કરોન્તિ. તેજનન્તિ કણ્ડં. તઞ્હિ ઇસ્સાસો તેજં કરોતિ, પરઞ્ચ તજ્જેતિ, તસ્મા તેજનન્તિ વુચ્ચતિ. અત્તાનં દમયન્તીતિ યથા નેત્તિકા ઉજુમગ્ગેન ઉદકં નયન્તિ, ઉસુકારા તેજનં, તચ્છકા ચ દારું ઉજું કરોન્તિ, એવમેવં પણ્ડિતા અત્તાનં દમેન્તિ ઉજુકં કરોન્તિ નિબ્બિસેવનં કરોન્તિ.

તાદિનાતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદીસુ નિબ્બિકારેન – ‘‘પઞ્ચહાકારેહિ ભગવા તાદી, ઇટ્ઠાનિટ્ઠે તાદી, વન્તાવીતિ તાદી, ચત્તાવીતિ તાદી, તિણ્ણાવીતિ તાદી, તન્નિદ્દેસાતિ તાદી’’તિ (મહાનિ. ૩૮; ૧૯૨) એવં તાદિલક્ખણપ્પત્તેન સત્થારા. ભવનેત્તીતિ ભવરજ્જુ, તણ્હાયેતં નામં. તાય હિ ગોણા વિય ગીવાય રજ્જુયા, સત્તા હદયે બદ્ધા તં તં ભવં નીયન્તિ, તસ્મા ભવનેત્તીતિ વુચ્ચતિ. ફુટ્ઠો કમ્મવિપાકેનાતિ મગ્ગચેતનાય ફુટ્ઠો. યસ્મા હિ મગ્ગચેતનાય કમ્મં પચ્ચતિ વિપચ્ચતિ ડય્હતિ, પરિક્ખયં ગચ્છતિ, તસ્મા સા કમ્મવિપાકોતિ વુત્તા. તાય હિ ફુટ્ઠત્તા એસ અણણો નિક્કિલેસો જાતો, ન દુક્ખવેદનાય અણણો. ભુઞ્જામીતિ ચેત્થ થેય્યપરિભોગો ઇણપરિભોગો દાયજ્જપરિભોગો સામિપરિભોગોતિ ચત્તારો પરિભોગા વેદિતબ્બા. તત્થ દુસ્સીલસ્સ પરિભોગો થેય્યપરિભોગો નામ. સો હિ ચત્તારો પચ્ચયે થેનેત્વા ભુઞ્જતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘થેય્યાય વો, ભિક્ખવે, રટ્ઠપિણ્ડો ભુત્તો’’તિ (પારા. ૧૯૫). સીલવતો પન અપચ્ચવેક્ખણપરિભોગો ઇણપરિભોગો નામ. સત્તન્નં સેક્ખાનં પરિભોગો દાયજ્જપરિભોગો નામ. ખીણાસવસ્સ પરિભોગો સામિપરિભોગો નામ. ઇધ કિલેસઇણાનં અભાવં સન્ધાય ‘‘અણણો’’તિ વુત્તં. ‘‘અનિણો’’તિપિ પાઠો. સામિપરિભોગં સન્ધાય ‘‘ભુઞ્જામિ ભોજન’’ન્તિ વુત્તં.

કામરતિસન્થવન્તિ દુવિધેસુપિ કામેસુ તણ્હારતિસન્થવં મા અનુયુઞ્જથ મા કરિત્થ. નયિદં દુમ્મન્તિતં મમાતિ યં મયા સમ્માસમ્બુદ્ધં દિસ્વા પબ્બજિસ્સામીતિ મન્તિતં, તં મમ મન્તિતં ન દુમ્મન્તિતં. સંવિભત્તેસુ ધમ્મેસૂતિ અહં સત્થાતિ એવં લોકે ઉપ્પન્નેહિ યે ધમ્મા સંવિભત્તા, તેસુ ધમ્મેસુ યં સેટ્ઠં નિબ્બાનં, તદેવ અહં ઉપગમં ઉપગતો સમ્પત્તો, તસ્મા મય્હં ઇદં આગમનં સ્વાગતં નામ ગતન્તિ. તિસ્સો વિજ્જાતિ પુબ્બેનિવાસદિબ્બચક્ખુઆસવક્ખયપઞ્ઞા. કતં બુદ્ધસ્સ સાસનન્તિ યં બુદ્ધસ્સ સાસને કત્તબ્બકિચ્ચં અત્થિ, તં સબ્બં મયા કતં. તીહિ વિજ્જાહિ નવહિ ચ લોકુત્તરધમ્મેહિ દેસનં મત્થકં પાપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અઙ્ગુલિમાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.