૨. રટ્ઠપાલસુત્તવણ્ણના

૨૯૩. એવં મે સુતન્તિ રટ્ઠપાલસુત્તં. તત્થ થુલ્લકોટ્ઠિકન્તિ થુલ્લકોટ્ઠં પરિપુણ્ણકોટ્ઠાગારં. સો કિર જનપદો નિચ્ચસસ્સો સદા બીજભણ્ડં નિક્ખમતિ, ખલભણ્ડં પવિસતિ. તેન તસ્મિં નિગમે કોટ્ઠા નિચ્ચપૂરાવ હોન્તિ. તસ્મા સો થુલ્લકોટ્ઠિકન્તેવ સઙ્ખં ગતો.

૨૯૪. રટ્ઠપાલોતિ કસ્મા રટ્ઠપાલો? ભિન્નં રટ્ઠં સન્ધારેતું પાલેતું સમત્થોતિ રટ્ઠપાલો. કદા પનસ્સેતં નામં ઉપ્પન્નન્તિ. પદુમુત્તરસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે. ઇતો હિ પુબ્બે સતસહસ્સકપ્પમત્થકે વસ્સસતસહસ્સાયુકેસુ મનુસ્સેસુ પદુમુત્તરો નામ સત્થા ઉપ્પજ્જિત્વા ભિક્ખુસતસહસ્સપરિવારો લોકહિતાય ચારિકં ચરિ, યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘નગરં હંસવતી નામ, આનન્દો નામ ખત્તિયો;

સુજાતા નામ જનિકા, પદુમુત્તરસ્સ સત્થુનો’’તિ. (બુ. વં. ૧૨.૧૯);

પદુમુત્તરે પન અનુપ્પન્ને એવ હંસવતિયા દ્વે કુટુમ્બિકા સદ્ધા પસન્ના કપણદ્ધિકયાચકાદીનં દાનં પટ્ઠપયિંસુ. તદા પબ્બતવાસિનો પઞ્ચસતા તાપસા હંસવતિં અનુપ્પત્તા. તે દ્વેપિ જના તાપસગણં મજ્ઝે ભિન્દિત્વા ઉપટ્ઠહિંસુ. તાપસા કિઞ્ચિકાલં વસિત્વા પબ્બતપાદમેવ ગતા. દ્વે સઙ્ઘત્થેરા ઓહીયિંસુ. તદા તેસં તે યાવજીવં ઉપટ્ઠાનં અકંસુ. તાપસેસુ ભુઞ્જિત્વા અનુમોદનં કરોન્તેસુ એકો સક્કભવનસ્સ વણ્ણં કથેસિ, એકો ભૂમિન્ધરનાગરાજભવનસ્સ.

કુટુમ્બિકેસુ એકો સક્કભવનં પત્થનં કત્વા સક્કો હુત્વા નિબ્બત્તો, એકો નાગભવને પાલિતનાગરાજા નામ. તં સક્કો અત્તનો ઉપટ્ઠાનં આગતં દિસ્વા નાગયોનિયં અભિરમસીતિ પુચ્છિ. સો નાભિરમામીતિ આહ. તેન હિ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો દાનં દત્વા ઇમસ્મિં ઠાને પત્થનં કરોહિ, ઉભો સુખં વસિસ્સામાતિ. નાગરાજા સત્થારં નિમન્તેત્વા ભિક્ખુસતસહસ્સપરિવારસ્સ ભગવતો સત્તાહં મહાદાનં દદમાનો પદુમુત્તરસ્સ દસબલસ્સ પુત્તં ઉપરેવતં નામ સામણેરં દિસ્વા સત્તમે દિવસે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ દિબ્બવત્થાનિ દત્વા સામણેરસ્સ ઠાનન્તરં પત્થેસિ. ભગવા અનાગતં ઓલોકેત્વા – ‘‘અનાગતે ગોતમસ્સ નામ બુદ્ધસ્સ પુત્તો રાહુલકુમારો ભવિસ્સતી’’તિ દિસ્વા ‘‘સમિજ્ઝિસ્સતિ તે પત્થના’’તિ કથેસિ. નાગરાજા તમત્થં સક્કસ્સ કથેસિ. સક્કો તસ્સ વચનં સુત્વા તથેવ સત્તાહં દાનં દત્વા ભિન્નં રટ્ઠં સન્ધારેતું પાલેતું સમત્થકુલે નિબ્બત્તિત્વા સદ્ધાપબ્બજિતં રટ્ઠપાલં નામ કુલપુત્તં દિસ્વા – ‘‘અહમ્પિ અનાગતે લોકસ્મિં તુમ્હાદિસે બુદ્ધે ઉપ્પન્ને ભિન્નં રટ્ઠં સન્ધારેતું પાલેતું સમત્થકુલે નિબ્બત્તિત્વા અયં કુલપુત્તો વિય સદ્ધાપબ્બજિતો રટ્ઠપાલો નામ ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનમકાસિ. સત્થા સમિજ્ઝનકભાવં ઞત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘સરાજિકં ચાતુવણ્ણં, પોસેતું યં પહોસ્સતિ;

રટ્ઠપાલકુલં નામ, તત્થ જાયિસ્સતે અય’’ન્તિ. –

એવં પદુમુત્તરસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે તસ્સેતં નામં ઉપ્પન્નન્તિ વેદિતબ્બં.

એતદહોસીતિ કિં અહોસિ? યથા યથા ખોતિઆદિ. તત્રાયં સઙ્ખેપકથા – અહં ખો યેન યેન કારણેન ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, તેન તેન મે ઉપપરિક્ખતો એવં હોતિ – ‘‘યદેતં સિક્ખત્તયબ્રહ્મચરિયં એકદિવસમ્પિ અખણ્ડં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિપુણ્ણં ચરિતબ્બં, એકદિવસમ્પિ ચ કિલેસમલેન અમલીનં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિસુદ્ધં, સઙ્ખલિખિતં વિલિખિતસઙ્ખસદિસં ધોતસઙ્ખસપ્પટિભાગં કત્વા ચરિતબ્બં, નયિદં સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા અગારમજ્ઝે વસન્તેન એકન્તપરિપુણ્ણં…પે… ચરિતું, યંનૂનાહં કેસઞ્ચ મસ્સુઞ્ચ ઓહારેત્વા કાસાયરસપીતતાય કાસાયાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તાનં અનુચ્છવિકાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા નિક્ખમિત્વા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’’ન્તિ.

અચિરપક્કન્તેસુ થુલ્લકોટ્ઠિકેસુ બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ રટ્ઠપાલો અનુટ્ઠિતેસુ તેસુ ન ભગવન્તં પબ્બજ્જં યાચિ. કસ્મા? તત્થસ્સ બહૂ ઞાતિસાલોહિતા મિત્તામચ્ચા સન્તિ, તે – ‘‘ત્વં માતાપિતૂનં એકપુત્તકો, ન લબ્ભા તયા પબ્બજિતુ’’ન્તિ બાહાયમ્પિ ગહેત્વા આકડ્ઢેય્યું, તતો પબ્બજ્જાય અન્તરાયો ભવિસ્સતીતિ સહેવ પરિસાય ઉટ્ઠહિત્વા થોકં ગન્ત્વા પુન કેનચિ સરીરકિચ્ચલેસેન નિવત્તિત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમ્મ પબ્બજ્જં યાચિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો રટ્ઠપાલો કુલપુત્તો અચિરપક્કન્તેસુ થુલ્લકોટ્ઠિકેસુ…પે… પબ્બાજેતુ મં ભગવા’’તિ. ભગવા પન યસ્મા રાહુલકુમારસ્સ પબ્બજિતતો પભુતિ માતાપિતૂહિ અનનુઞ્ઞાતં પુત્તં ન પબ્બાજેતિ, તસ્મા નં પુચ્છિ અનુઞ્ઞાતોસિ પન ત્વં, રટ્ઠપાલ, માતાપિતૂહિ…પે… પબ્બજ્જાયાતિ.

૨૯૫. અમ્મતાતાતિ એત્થ અમ્માતિ માતરં આલપતિ, તાતાતિ પિતરં. એકપુત્તકોતિ એકોવ પુત્તકો, અઞ્ઞો કોચિ જેટ્ઠો વા કનિટ્ઠો વા નત્થિ. એત્થ ચ એકપુત્તોતિ વત્તબ્બે અનુકમ્પાવસેન એકપુત્તકોતિ વુત્તં. પિયોતિ પીતિજનકો. મનાપોતિ મનવડ્ઢનકો. સુખેધિતોતિ સુખેન એધિતો, સુખસંવડ્ઢિતોતિ અત્થો. સુખપરિભતોતિ સુખેન પરિભતો, જાતકાલતો પભુતિ ધાતીહિ અઙ્કતો અઙ્કં આહરિત્વા ધારિયમાનો અસ્સકરથકાદીહિ બાલકીળનકેહિ કીળયમાનો સાદુરસભોજનં ભોજયમાનો સુખેન પરિહટો. ન ત્વં, તાત રટ્ઠપાલ, કસ્સચિ દુક્ખસ્સ જાનાસીતિ ત્વં, તાત રટ્ઠપાલ અપ્પમત્તકમ્પિ કલભાગં દુક્ખસ્સ ન જાનાસિ ન સરસીતિ અત્થો. મરણેનપિ તે મયં અકામકા વિના ભવિસ્સામાતિ સચેપિ તવ અમ્હેસુ જીવમાનેસુ મરણં ભવેય્ય, તેન તે મરણેનપિ મયં અકામકા અનિચ્છકા ન અત્તનો રુચિયા વિના ભવિસ્સામ, તયા વિયોગં પાપુણિસ્સામાતિ અત્થો. કિં પન મયં તન્તિ એવં સન્તે કિં પન કિં નામ તં કારણં, યેન મયં તં જીવન્તં અનુજાનિસ્સામ. અથ વા કિં પન મયં તન્તિ કેન પન કારણેન મયં તં જીવન્તં અનુજાનિસ્સામાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૨૯૬. તત્થેવાતિ યત્થ નં ઠિતં માતાપિતરો નાનુજાનિંસુ, તત્થેવ ઠાને. અનન્તરહિતાયાતિ કેનચિ અત્થરણેન અનત્થતાય. પરિચારેહીતિ ગન્ધબ્બનટનાટકાદીનિ પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા તત્થ સહાયકેહિ સદ્ધિં યથાસુખં ઇન્દ્રિયાનિ ચારેહિ સઞ્ચારેહિ, ઇતો ચિતો ચ ઉપનેહીતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા પરિચારેહીતિ ગન્ધબ્બનટનાટકાદીનિ પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા સહાયકેહિ સદ્ધિં લળ ઉપલળ રમ, કીળસ્સૂતિપિ વુત્તં હોતિ. કામે પરિભુઞ્જન્તોતિ અત્તનો પુત્તદારેહિ સદ્ધિં ભોગે ભુઞ્જન્તો. પુઞ્ઞાનિ કરોન્તોતિ બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચ આરબ્ભ દાનપ્પદાનાદીનિ સુગતિમગ્ગસંસોધકાનિ કુસલકમ્માનિ કરોન્તો. તુણ્હી અહોસીતિ કથાનુપ્પબન્ધવિચ્છેદનત્થં નિરાલાપસલ્લાપો અહોસિ.

અથસ્સ માતાપિતરો તિક્ખત્તું વત્વા પટિવચનમ્પિ અલભમાના સહાયકે પક્કોસાપેત્વા ‘‘એસ વો સહાયકો પબ્બજિતુકામો, નિવારેથ ન’’ન્તિ આહંસુ. તેપિ તં ઉપસઙ્કમિત્વા તિક્ખત્તું અવોચું, તેસમ્પિ તુણ્હી અહોસિ. તેન વુત્તં – અથ ખો રટ્ઠપાલસ્સ કુલપુત્તસ્સ સહાયકા…પે… તુણ્હી અહોસીતિ. અથસ્સ સહાયકાનં તિક્ખત્તું વત્વા એતદહોસિ – ‘‘સચે અયં પબ્બજ્જં અલભમાનો મરિસ્સતિ, ન કોચિ ગુણો લબ્ભતિ. પબ્બજિતં પન નં માતાપિતરોપિ કાલેન કાલં પસ્સિસ્સન્તિ, મયમ્પિ પસ્સિસ્સામ, પબ્બજ્જાપિ ચ નામેસા ભારિયા, દિવસે દિવસે મત્તિકાપત્તં ગહેત્વા પિણ્ડાય ચરિતબ્બં, એકસેય્યં એકભત્તં બ્રહ્મચરિયં અતિદુક્કરં, અયઞ્ચ સુખુમાલો નાગરિકજાતિયો, સો તં ચરિતું અસક્કોન્તો પુન ઇધેવ આગમિસ્સતિ, હન્દસ્સ માતાપિતરો અનુજાનાપેસ્સામા’’તિ. તે તથા અકંસુ. માતાપિતરોપિ નં ‘‘પબ્બજિતેન ચ પન તે માતાપિતરો ઉદ્દસ્સેતબ્બા’’તિ ઇમં કતિકં કત્વા અનુજાનિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો રટ્ઠપાલસ્સ કુલપુત્તસ્સ સહાયકા યેન રટ્ઠપાલસ્સ કુલપુત્તસ્સ માતાપિતરો…પે… અનુઞ્ઞાતોસિ માતાપિતૂહિ…પે… ઉદ્દસ્સેતબ્બા’’તિ. તત્થ ઉદ્દસ્સેતબ્બાતિ ઉદ્ધં દસ્સેતબ્બા, યથા તં કાલેન કાલં પસ્સન્તિ, એવં આગન્ત્વા અત્તાનં દસ્સેતબ્બા.

૨૯૯. બલં ગહેત્વાતિ સપ્પાયભોજનાનિ ભુઞ્જન્તો ઉચ્છાદનાદીહિ ચ કાયં પરિહરન્તો કાયબલં જનેત્વા માતાપિતરો વન્દિત્વા અસ્સુમુખં ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… પબ્બાજેતુ મં, ભન્તે, ભગવાતિ. ભગવા સમીપે ઠિતં અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ ભિક્ખુ રટ્ઠપાલં પબ્બાજેહિ ચેવ ઉપસમ્પાદેહિ ચા’’તિ. સાધુ, ભન્તેતિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો પટિસ્સુત્વા રટ્ઠપાલં કુલપુત્તં જિનદત્તિયં સદ્ધિવિહારિકં લદ્ધા પબ્બાજેસિ ચેવ ઉપસમ્પાદેસિ ચ. તેન વુત્તં – ‘‘અલત્થ ખો રટ્ઠપાલો કુલપુત્તો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદ’’ન્તિ.

પહિતત્તો વિહરન્તોતિ દ્વાદસ સંવચ્છરાનિ એવં વિહરન્તો. નેય્યપુગ્ગલો હિ અયમાયસ્મા, તસ્મા પુઞ્ઞવા અભિનીહારસમ્પન્નોપિ સમાનો ‘‘અજ્જ અજ્જેવ અરહત્ત’’ન્તિ સમણધમ્મં કરોન્તોપિ દ્વાદસમે વસ્સે અરહત્તં પાપુણિ.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ મય્હં માતાપિતરો પબ્બજ્જં અનુજાનમાના – ‘‘તયા કાલેન કાલં આગન્ત્વા અમ્હાકં દસ્સનં દાતબ્બ’’ન્તિ વત્વા અનુજાનિંસુ, દુક્કરકારિકા ખો પન માતાપિતરો, અહઞ્ચ યેનજ્ઝાસયેન પબ્બજિતો, સો મે મત્થકં પત્તો, ઇદાનિ ભગવન્તં આપુચ્છિત્વા અત્તાનં માતાપિતૂનં દસ્સેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા આપુચ્છિતુકામો ઉપસઙ્કમિ. મનસાકાસીતિ ‘‘કિં નુ ખો રટ્ઠપાલે ગતે કોચિ ઉપદ્દવો ભવિસ્સતી’’તિ મનસિ અકાસિ. તતો ‘‘ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘સક્ખિસ્સતિ નુ ખો રટ્ઠપાલો તં મદ્દિતુ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો તસ્સ અરહત્તસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘સક્ખિસ્સતી’’તિ અઞ્ઞાસિ. તેન વુત્તં – યથા ભગવા અઞ્ઞાસિ…પે… કાલં મઞ્ઞસીતિ.

મિગચીરેતિ એવંનામકે ઉય્યાને. તઞ્હિ રઞ્ઞા – ‘‘અકાલે સમ્પત્તપબ્બજિતાનં દિન્નમેવ ઇદં, યથાસુખં પરિભુઞ્જન્તૂ’’તિ એવમનુઞ્ઞાતમેવ અહોસિ, તસ્મા થેરો – ‘‘મમ આગતભાવં માતાપિતૂનં આરોચેસ્સામિ, તે મે પાદધોવનઉણ્હોદકપાદમક્ખનતેલાદીનિ પેસિસ્સન્તી’’તિ ચિત્તમ્પિ અનુપ્પાદેત્વા ઉય્યાનમેવ પાવિસિ. પિણ્ડાય પાવિસીતિ દુતિયદિવસે પાવિસિ.

મજ્ઝિમાયાતિ સત્તદ્વારકોટ્ઠકસ્સ ઘરસ્સ મજ્ઝિમે દ્વારકોટ્ઠકે. ઉલ્લિખાપેતીતિ કપ્પકેન કેસે પહરાપેતિ. એતદવોચાતિ – ‘‘ઇમે સમણકા અમ્હાકં પિયપુત્તકં પબ્બાજેત્વા ચોરાનં હત્થે નિક્ખિપિત્વા વિય એકદિવસમ્પિ ન દસ્સાપેન્તિ, એવં ફરુસકારકા એતે પુન ઇમં ઠાનં ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞન્તિ, એત્તોવ નિકડ્ઢિતબ્બા એતે’’તિ ચિન્તેત્વા એતં ‘‘ઇમેહિ મુણ્ડકેહી’’તિઆદિવચનં અવોચ. ઞાતિદાસીતિ ઞાતકાનં દાસી. આભિદોસિકન્તિ પારિવાસિકં એકરત્તાતિક્કન્તં પૂતિભૂતં. તત્થાયં પદત્થો – પૂતિભાવદોસેન અભિભૂતોતિ અભિદોસો, અભિદોસોવ આભિદોસિકો. એકરત્તાતિક્કન્તસ્સેવ નામસઞ્ઞા એસા યદિદં આભિદોસિકોતિ, તં આભિદોસિકં. કુમ્માસન્તિ યવકુમ્માસં. છડ્ડેતુકામા હોતીતિ યસ્મા અન્તમસો દાસકમ્મકારાનં ગોરૂપાનમ્પિ અપરિભોગારહો, તસ્મા નં કચવરં વિય બહિ છડ્ડેતુકામા હોતિ. સચેતન્તિ સચે એતં. ભગિનીતિ અરિયવોહારેન અત્તનો ધાતિં ઞાતિદાસિં આલપતિ. છડ્ડનીયધમ્મન્તિ છડ્ડેતબ્બસભાવં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘ભગિનિ એતં સચે બહિ છડ્ડનીયધમ્મં નિસ્સટ્ઠપરિગ્ગહં, ઇધ મે પત્તે આકિરાહી’’તિ. કિં પન એવં વત્તું લબ્ભતિ, વિઞ્ઞત્તિ વા પયુત્તવાચા વા ન હોતીતિ. ન હોતિ. કસ્મા? નિસ્સટ્ઠપરિગ્ગહત્તા. યઞ્હિ છડ્ડનીયધમ્મં નિસ્સટ્ઠપરિગ્ગહં, યત્થ સામિકા અનાલયા હોન્તિ, તં સબ્બં ‘‘દેથ આહરથ આકિરથા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. તેનેવ હિ અયમાયસ્મા અગ્ગઅરિયવંસિકો સમાનોપિ એવમાહ.

હત્થાનન્તિ ભિક્ખાગહણત્થં પત્તં ઉપનામયતો મણિબન્ધતો પભુતિ દ્વિન્નમ્પિ હત્થાનં. પાદાનન્તિ નિવાસનન્તતો પટ્ઠાય દ્વિન્નમ્પિ પાદાનં. સરસ્સાતિ સચે તં ભગિનીતિ વાચં નિચ્છારયતો સરસ્સ ચ. નિમિત્તં અગ્ગહેસીતિ હત્થપિટ્ઠિઆદીનિ ઓલોકયમાના – ‘‘પુત્તસ્સ મે રટ્ઠપાલસ્સ વિય સુવણ્ણકચ્છપપિટ્ઠિસદિસા ઇમા હત્થપાદપિટ્ઠિયો, હરિતાલવટ્ટિયો વિય સુવટ્ટિતા અઙ્ગુલિયો, મધુરો સરો’’તિ ગિહિકાલે સલ્લક્ખિતપુબ્બં આકારં અગ્ગહેસિ સઞ્જાનિ સલ્લક્ખેસિ. તસ્સ હાયસ્મતો દ્વાદસવસ્સાનિ અરઞ્ઞાવાસઞ્ચેવ પિણ્ડિયાલોપભોજનઞ્ચ પરિભુઞ્જન્તસ્સ અઞ્ઞાદિસો સરીરવણ્ણો અહોસિ, તેન નં સા ઞાતિદાસી દિસ્વાવ ન સઞ્જાનિ, નિમિત્તં પન અગ્ગહેસીતિ.

૩૦૦. રટ્ઠપાલસ્સ માતરં એતદવોચાતિ થેરસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ સણ્ઠાપેત્વા થઞ્ઞં પાયેત્વા સંવડ્ઢિતધાતીપિ સમાના પબ્બજિત્વા મહાખીણાસવભાવપ્પત્તેન સામિપુત્તેન સદ્ધિં – ‘‘ત્વં નુ ખો, મે ભન્તે, પુત્તો રટ્ઠપાલો’’તિઆદિવચનં વત્તું અવિસહન્તી વેગેન ઘરં પવિસિત્વા રટ્ઠપાલસ્સ માતરં એતદવોચ. યગ્ઘેતિ આરોચનત્થે નિપાતો. સચે જે સચ્ચન્તિ એત્થ જેતિ આલપને નિપાતો. એવઞ્હિ તસ્મિં દેસે દાસિજનં આલપન્તિ, તસ્મા ‘‘ત્વઞ્હિ, ભોતિ દાસિ, સચે સચ્ચં ભણસી’’તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઉપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? મહાકુલે ઇત્થિયો બહિ નિક્ખમન્તા ગરહં પાપુણન્તિ, ઇદઞ્ચ અચ્ચાયિકકિચ્ચં, સેટ્ઠિસ્સ નં આરોચેસ્સામીતિ ચિન્તેતિ. તસ્મા ઉપસઙ્કમિ. અઞ્ઞતરં કુટ્ટમૂલન્તિ તસ્મિં કિર દેસે દાનપતીનં ઘરેસુ સાલા હોન્તિ, આસનાનિ ચેત્થ પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તિ, ઉપટ્ઠાપિતં ઉદકકઞ્જિયં. તત્થ પબ્બજિતા પિણ્ડાય ચરિત્વા નિસીદિત્વા ભુઞ્જન્તિ. સચે ઇચ્છન્તિ, દાનપતીનમ્પિ સન્તકં ગણ્હન્તિ. તસ્મા તમ્પિ અઞ્ઞતરસ્સ કુલસ્સ ઈદિસાય સાલાય અઞ્ઞતરં કુટ્ટમૂલન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ પબ્બજિતા કપણમનુસ્સા વિય અસારુપ્પે ઠાને નિસીદિત્વા ભુઞ્જન્તીતિ.

અત્થિ નામ તાતાતિ એત્થ અત્થીતિ વિજ્જમાનત્થે, નામાતિ પુચ્છનત્થે મઞ્ઞનત્થે વા નિપાતો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – અત્થિ નુ ખો, તાત રટ્ઠપાલ, અમ્હાકં ધનં, નનુ મયં નિદ્ધનાતિ વત્તબ્બા, યેસં નો ત્વં ઈદિસે ઠાને નિસીદિત્વા આભિદોસિકં કુમ્માસં પરિભુઞ્જિસ્સસિ. તથા અત્થિ નુ ખો, તાત રટ્ઠપાલ, અમ્હાકં જીવિતં, નનુ મયં મતાતિ વત્તબ્બા, યેસં નો ત્વં ઈદિસે ઠાને નિસીદિત્વા આભિદોસિકં કુમ્માસં પરિભુઞ્જિસ્સસિ. તથા અત્થિ મઞ્ઞે, તાત રટ્ઠપાલ, તવ અબ્ભન્તરે સાસનં નિસ્સાય પટિલદ્ધો સમણગુણો, યં ત્વં સુભોજનરસસંવડ્ઢિતોપિ ઇમં જિગુચ્છનેય્યં આભિદોસિકં કુમ્માસં અમતમિવ નિબ્બિકારો પરિભુઞ્જિસ્સસીતિ. સો પન ગહપતિ દુક્ખાભિતુન્નતાય એતમત્થં પરિપુણ્ણં કત્વા વત્તુમસક્કોન્તો – ‘‘અત્થિ નામ, તાત રટ્ઠપાલ, આભિદોસિકં કુમ્માસં પરિભુઞ્જિસ્સસી’’તિ એત્તકમેવ અવચ. અક્ખરચિન્તકા પનેત્થ ઇદં લક્ખણં વદન્તિ – અનોકપ્પનામરિસનત્થવસેનેતં અત્થિસદ્દે ઉપપદે ‘‘પરિભુઞ્જિસ્સસી’’તિ અનાગતવચનં કતં. તસ્સાયમત્થો – ‘‘અત્થિ નામ…પે… પરિભુઞ્જિસ્સસિ, ઇદં પચ્ચક્ખમ્પિ અહં ન સદ્દહામિ ન મરિસયામી’’તિ. ઇદં એત્તકં વચનં ગહપતિ થેરસ્સ પત્તમુખવટ્ટિયં ગહેત્વા ઠિતકોવ કથેસિ. થેરોપિ પિતરિ પત્તમુખવટ્ટિયં ગહેત્વા ઠિતેયેવ તં પૂતિકુમ્માસં પરિભુઞ્જિ સુનખવન્તસદિસં પૂતિકુક્કુટણ્ડમિવ ભિન્નટ્ઠાને પૂતિકં વાયન્તં. પુથુજ્જનેન કિર તથારૂપં કુમ્માસં પરિભુઞ્જિતું ન સક્કા. થેરો પન અરિયિદ્ધિયં ઠત્વા દિબ્બોજં અમતરસં પરિભુઞ્જમાનો વિય પરિભુઞ્જિત્વા ધમકરણેન ઉદકં ગહેત્વા પત્તઞ્ચ મુખઞ્ચ હત્થપાદે ચ ધોવિત્વા કુતો નો ગહપતીતિઆદિમાહ.

તત્થ કુતો નોતિ કુતો નુ. નેવ દાનન્તિ દેય્યધમ્મવસેન નેવ દાનં અલત્થમ્હ. ન પચ્ચક્ખાનન્તિ ‘‘કિં, તાત રટ્ઠપાલ, કચ્ચિ તે ખમનીયં, કચ્ચિસિ અપ્પકિલમથેન આગતો, ન તાવ તાત ગેહે ભત્તં સમ્પાદિયતી’’તિ એવં પટિસન્થારવસેન પચ્ચક્ખાનમ્પિ ન અલત્થમ્હ. કસ્મા પન થેરો એવમાહ? પિતુ અનુગ્ગહેન. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘યથા એસ મં વદતિ, અઞ્ઞેપિ પબ્બજિતે એવં વદતિ મઞ્ઞે. બુદ્ધસાસને ચ પત્તન્તરે પદુમં વિય ભસ્માછન્નો અગ્ગિ વિય ફેગ્ગુપટિચ્છન્નો ચન્દનસારો વિય સુત્તિકાપટિચ્છન્નં મુત્તરતનં વિય વલાહકપટિચ્છન્નો ચન્દિમા વિય માદિસાનં પટિચ્છન્નગુણાનં ભિક્ખૂનં અન્તો નત્થિ, તેસુપિ ન એવરૂપં વચનં પવત્તેસ્સતિ, સંવરે ઠસ્સતી’’તિ અનુગ્ગહેન એવમાહ.

એહિ તાતાતિ તાત તુય્હં ઘરં મા હોતુ, એહિ ઘરં ગમિસ્સામાતિ વદતિ. અલન્તિ થેરો ઉક્કટ્ઠએકાસનિકતાય પટિક્ખિપન્તો એવમાહ. અધિવાસેસીતિ થેરો પન પકતિયા ઉક્કટ્ઠસપદાનચારિકો સ્વાતનાયભિક્ખં નામ નાધિવાસેતિ, માતુ અનુગ્ગહેન પન અધિવાસેસિ. માતુ કિરસ્સ થેરં અનુસ્સરિત્વા મહાસોકો ઉપ્પજ્જિ, રોદનેનેવ પક્કક્ખિ વિય જાતા, તસ્મા થેરો ‘‘સચાહં તં અપસ્સિત્વા ગમિસ્સામિ, હદયમ્પિસ્સા ફાલેય્યા’’તિ અનુગ્ગહેન અધિવાસેસિ. કારાપેત્વાતિ એકં હિરઞ્ઞસ્સ, એકં સુવણ્ણસ્સાતિ દ્વે પુઞ્જે કારાપેત્વા. કીવમહન્તા પન પુઞ્જા અહેસુન્તિ. યથા ઓરતો ઠિતો પુરિસો પારતો ઠિતં મજ્ઝિમપ્પમાણં પુરિસં ન પસ્સતિ, એવંમહન્તા.

૩૦૧. ઇદં તે તાતાતિ કહાપણપુઞ્જઞ્ચ સુવણ્ણપુઞ્જઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ. મત્તિકન્તિ માતિતો આગતં, ઇદં તે માતામહિયા માતુ ઇમં ગેહં આગચ્છન્તિયા ગન્ધમાલાદીનં અત્થાય દિન્નં ધનન્તિ અત્થો. અઞ્ઞં પેત્તિકં અઞ્ઞં પિતામહન્તિ યં પન તે પિતુ ચ પિતામહાનઞ્ચ સન્તકં, તં અઞ્ઞંયેવ, નિહિતઞ્ચ પયુત્તઞ્ચ અતિવિય બહુ. એત્થ ચ ‘‘પિતામહ’’ન્તિ તદ્ધિતલોપં કત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પેતામહ’’ન્તિ વા પાઠો. સક્કા તતોનિદાનન્તિ ધનહેતુ ધનપચ્ચયા. તં તં ધનં રક્ખન્તસ્સ ચ રાજાદીનં વસેન ધનપરિક્ખયં પાપુણન્તસ્સ કસ્સચિ ઉપ્પજ્જમાનસોકાદયો સન્ધાય એવમાહ. એવં વુત્તે સેટ્ઠિ ગહપતિ – ‘‘અહં ઇમં ઉપ્પબ્બાજેસ્સામીતિ આનેસિં, સો દાનિ મે ધમ્મકથં કાતું આરદ્ધો, અયં ન મે વચનં કરિસ્સતી’’તિ ઉટ્ઠાય ગન્ત્વા અસ્સ ઓરોધાનં દ્વારં વિવરાપેત્વા – ‘‘અયં વો સામિકો, ગચ્છથ યં કિઞ્ચિ કત્વા નં ગણ્હિતું વાયમથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. સુવયે ઠિતા નાટકિત્થિયો નિક્ખમિત્વા થેરં પરિવારયિંસુ, તાસુ દ્વે જેટ્ઠકિત્થિયો સન્ધાય પુરાણદુતિયિકાતિઆદિ વુત્તં. પચ્ચેકં પાદેસુ ગહેત્વાતિ એકેકમ્હિ પાદે નં ગહેત્વા.

કીદિસા નામ તા અય્યપુત્ત અચ્છરાયોતિ કસ્મા એવમાહંસુ? તદા કિર સમ્બહુલે ખત્તિયકુમારેપિ બ્રાહ્મણકુમારેપિ સેટ્ઠિપુત્તેપિ મહાસમ્પત્તિયો પહાય પબ્બજન્તે દિસ્વા પબ્બજ્જાગુણં અજાનન્તા કથં સમુટ્ઠાપેન્તિ ‘‘કસ્મા એતે પબ્બજન્તી’’તિ. અથઞ્ઞે વદન્તિ ‘‘દેવચ્છરાદેવનાટકાનં કારણા’’તિ. સા કથા વિત્થારિકા અહોસિ. તં ગહેત્વા સબ્બા એવમાહંસુ. અથ થેરો પટિક્ખિપન્તો ન ખો મયં ભગિનીતિઆદિમાહ. સમુદાચરતીતિ વોહરતિ વદતિ. તત્થેવ મુચ્છિતા પપતિંસૂતિ તં ભગિનિવાદેન સમુદાચરન્તં દિસ્વા ‘‘મયં અજ્જ આગમિસ્સતિ, અજ્જ આગમિસ્સતી’’તિ દ્વાદસ વસ્સાનિ બહિ ન નિક્ખન્તા, એતં નિસ્સાય નો દારકા ન લદ્ધા, યેસં આનુભાવેન જીવેય્યામ, ઇતો ચમ્હા પરિહીના અઞ્ઞતો ચ. અયં લોકો નામ અત્તનોવ ચિન્તેસિ, તસ્મા તાપિ ‘‘ઇદાનિ મયં અનાથા જાતા’’તિ અત્તનોવ ચિન્તયમાના – ‘‘અનત્થિકો દાનિ અમ્હેહિ અયં, સો અમ્હે પજાપતિયો સમાના અત્તના સદ્ધિં એકમાતુકુચ્છિયા સયિતદારિકા વિય મઞ્ઞતી’’તિ સમુપ્પન્નબલવસોકા હુત્વા તસ્મિંયેવ પદેસે મુચ્છિતા પપતિંસુ, પતિતાતિ અત્થો.

મા નો વિહેઠેથાતિ મા અમ્હે ધનં દસ્સેત્વા માતુગામે ચ ઉય્યોજેત્વા વિહેઠયિત્થ, વિહેસા હેસા પબ્બજિતાનન્તિ. કસ્મા એવમાહ? માતાપિતૂનં અનુગ્ગહેન. સો કિર સેટ્ઠિ – ‘‘પબ્બજિતલિઙ્ગં નામ કિલિટ્ઠં, પબ્બજ્જાવેસં હારેત્વા ન્હાયિત્વા તયો જના એકતો ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ મઞ્ઞમાનો થેરસ્સ ભિક્ખં ન દેતિ. થેરો – ‘‘માદિસસ્સ ખીણાસવસ્સ આહારન્તરાયં કત્વા એતે બહું અપુઞ્ઞં પસવેય્યુ’’ન્તિ તેસં અનુગ્ગહેન એવમાહ.

૩૦૨. ગાથા અભાસીતિ ગાથાયો અભાસિ. તત્થ પસ્સાતિ સન્તિકે ઠિતજનં સન્ધાય વદતિ. ચિત્તન્તિ ચિત્તવિચિત્તં. બિમ્બન્તિ અત્તભાવં. અરુકાયન્તિ નવન્નં વણમુખાનં વસેન વણકાયં. સમુસ્સિતન્તિ તીણિ અટ્ઠિસતાનિ નવહિ ન્હારુસતેહિ બન્ધિત્વા નવહિ મંસપેસિસતેહિ લિમ્પિત્વા સમન્તતો ઉસ્સિતં. આતુરન્તિ જરાતુરતાય રોગાતુરતાય કિલેસાતુરતાય ચ નિચ્ચાતુરં. બહુસઙ્કપ્પન્તિ પરેસં ઉપ્પન્નપત્થનાસઙ્કપ્પેહિ બહુસઙ્કપ્પં. ઇત્થીનઞ્હિ કાયે પુરિસાનં સઙ્કપ્પા ઉપ્પજ્જન્તિ, તેસં કાયે ઇત્થીનં. સુસાને છડ્ડિતકળેવરભૂતમ્પિ ચેતં કાકકુલલાદયો પત્થયન્તિયેવાતિ બહુસઙ્કપ્પો નામ હોતિ. યસ્સ નત્થિ ધુવં ઠિતીતિ યસ્સ કાયસ્સ માયામરીચિફેણપિણ્ડ ઉદકપુપ્ફુળાદીનં વિય એકંસેનેવ ઠિતિ નામ નત્થિ, ભિજ્જનધમ્મતાવ નિયતા.

તચેન ઓનદ્ધન્તિ અલ્લમનુસ્સચમ્મેન ઓનદ્ધં. સહ વત્થેભિ સોભતીતિ ગન્ધાદીહિ મણિકુણ્ડલેહિ ચ ચિત્તકતમ્પિ રૂપં વત્થેહિ સહેવ સોભતિ, વિના વત્થેહિ જેગુચ્છં હોતિ અનોલોકનક્ખમં.

અલત્તકકતાતિ અલત્તકેન રઞ્જિતા. ચુણ્ણકમક્ખિતન્તિ સાસપકક્કેન મુખપીળકાદીનિ નીહરિત્વા લોણમત્તિકાય દુટ્ઠલોહિતં વિલિયાપેત્વા તિલપિટ્ઠેન લોહિતં પસાદેત્વા હલિદ્દિયા વણ્ણં સમ્પાદેત્વા ચુણ્ણકગણ્ડિકાય મુખં પહરન્તિ, તેનેસ અતિવિય વિરોચતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

અટ્ઠાપદકતાતિ રસોદકેન મક્ખિત્વા નલાટપરિયન્તે આવત્તનપરિવત્તે કત્વા અટ્ઠપદકરચનાય રચિતા. અઞ્જનીતિ અઞ્જનનાળિકા.

ઓદહીતિ ઠપેસિ. પાસન્તિ વાકરાજાલં. નાસદાતિ ન ઘટ્ટયિ. નિવાપન્તિ નિવાપસુત્તે વુત્તનિવાપતિણસદિસભોજનં. કન્દન્તેતિ વિરવમાને પરિદેવમાને. ઇમાય હિ ગાથાય થેરો માતાપિતરો મિગલુદ્દકે વિય કત્વા દસ્સેસિ, અવસેસઞાતકે મિગલુદ્દકપરિસં વિય, હિરઞ્ઞસુવણ્ણં વાકરાજાલં વિય, અત્તના ભુત્તભોજનં નિવાપતિણં વિય, અત્તાનં મહામિગં વિય કત્વા દસ્સેસિ. યથા હિ મહામિગો યાવદત્થં નિવાપતિણં ખાદિત્વા પાનીયં પિવિત્વા ગીવં ઉક્ખિપિત્વા દિસં ઓલોકેત્વા ‘‘ઇમં નામ ઠાનં ગતસ્સ સોત્થિ ભવિસ્સતી’’તિ મિગલુદ્દકાનં પરિદેવન્તાનંયેવ વાકરં અઘટ્ટયમાનોવ ઉપ્પતિત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઘનચ્છાયસ્સ છત્તસ્સ વિય ગુમ્બસ્સ હેટ્ઠા મન્દમન્દેન વાતેન બીજયમાનો આગતમગ્ગં ઓલોકેન્તો તિટ્ઠતિ, એવમેવ થેરો ઇમા ગાથા ભાસિત્વા આકાસેનેવ ગન્ત્વા મિગચીરે પચ્ચુપટ્ઠાસિ.

કસ્મા પન થેરો આકાસેન ગતોતિ. પિતા કિરસ્સ સેટ્ઠિ સત્તસુ દ્વારકોટ્ઠકેસુ અગ્ગળં દાપેત્વા મલ્લે આણાપેસિ – ‘‘સચે નિક્ખમિત્વા ગચ્છતિ, હત્થપાદેસુ નં ગહેત્વા કાસાયાનિ હરિત્વા ગિહિવેસં ગણ્હાપેથા’’તિ. તસ્મા થેરો – ‘‘એતે માદિસં મહાખીણાસવં હત્થે વા પાદે વા ગહેત્વા અપુઞ્ઞં પસવેય્યું, તં નેસં મા અહોસી’’તિ ચિન્તેત્વા આકાસેન અગમાસિ. પરસમુદ્દવાસિત્થેરાનં પન – ‘‘ઠિતકોવ ઇમા ગાથા ભાસિત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા રઞ્ઞો કોરબ્યસ્સ મિગચીરે પચ્ચુપટ્ઠાસી’’તિ અયં વાચનામગ્ગોયેવ.

૩૦૩. મિગવોતિ તસ્સ ઉય્યાનપાલસ્સ નામં. સોધેન્તોતિ ઉય્યાનમગ્ગં સમં કારેત્વા અન્તોઉય્યાને તચ્છિતબ્બયુત્તટ્ઠાનાનિ તચ્છાપેન્તો સમ્મજ્જિતબ્બયુત્તાનિ ઠાનાનિ સમ્મજ્જાપેન્તો વાલુકાઓકિરણ-પુપ્ફવિકિરણ-પુણ્ણઘટટ્ઠપન-કદલિક્ખન્ધઠપનાદીનિ ચ કરોન્તોતિ અત્થો. યેન રાજા કોરબ્યો તેનુપસઙ્કમીતિ અમ્હાકં રાજા સદા ઇમસ્સ કુલપુત્તસ્સ વણ્ણં કથેસિ, પસ્સિતુકામો એતં, આગતભાવં પનસ્સ ન જાનાતિ, મહા ખો પનાયં પણ્ણાકારો, ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા યેન રાજા કોરબ્યો તેનુપસઙ્કમિ.

કિત્તયમાનો અહોસીતિ સો કિર રાજા થેરં અનુસ્સરિત્વા બલમજ્ઝેપિ નાટકમજ્ઝેપિ – ‘‘દુક્કરં કતં કુલપુત્તેન તાવ મહન્તં સમ્પત્તિં પહાય પબ્બજિત્વા પુનનિવત્તિત્વા અનપલોકેન્તેના’’તિ ગુણં કથેસિ, તં ગહેત્વા અયં એવમાહ. વિસ્સજ્જેથાતિ વત્વાતિ ઓરોધમહામત્તબલકાયાદીસુ યસ્સ યં અનુચ્છવિકં, તસ્સ તં દાપેત્વાતિ અત્થો. ઉસ્સટાય ઉસ્સટાયાતિ ઉસ્સિતાય ઉસ્સિતાય, મહામત્તમહારટ્ઠિકાદીનં વસેન ઉગ્ગતુગ્ગતમેવ પરિસં ગહેત્વા ઉપસઙ્કમીતિ અત્થો. ઇધ ભવં રટ્ઠપાલો હત્થત્થરે નિસીદતૂતિ હત્થત્થરો તનુકો બહલપુપ્ફાદિગુણં કત્વા અત્થતો અભિલક્ખિતો હોતિ, તાદિસે અનાપુચ્છિત્વા નિસીદિતું ન યુત્તન્તિ મઞ્ઞમાનો એવમાહ.

૩૦૪. પારિજુઞ્ઞાનીતિ પારિજુઞ્ઞભાવા પરિક્ખયા. જિણ્ણોતિ જરાજિણ્ણો. વુડ્ઢોતિ વયોવુડ્ઢો. મહલ્લકોતિ જાતિમહલ્લકો. અદ્ધગતોતિ અદ્ધાનં અતિક્કન્તો. વયોઅનુપ્પત્તોતિ પચ્છિમવયં અનુપ્પત્તો. પબ્બજતીતિ ધુરવિહારં ગન્ત્વા ભિક્ખૂ વન્દિત્વા, – ‘‘ભન્તે, મયા દહરકાલે બહું કુસલં કતં, ઇદાનિ મહલ્લકોમ્હિ, મહલ્લકસ્સ ચેસા પબ્બજ્જા નામ, ચેતિયઙ્ગણં સમ્મજ્જિત્વા અપ્પહરિતં કત્વા જીવિસ્સામિ, પબ્બાજેથ મં, ભન્તે,’’તિ કારુઞ્ઞં ઉપ્પાદેન્તો યાચતિ, થેરા અનુકમ્પાય પબ્બાજેન્તિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. દુતિયવારેપિ એસેવ નયો.

અપ્પાબાધોતિ અરોગો. અપ્પાતઙ્કોતિ નિદ્દુક્ખો. સમવેપાકિનિયાતિ સમવિપાચનિયા. ગહણિયાતિ કમ્મજતેજોધાતુયા. તત્થ યસ્સ ભુત્તભુત્તો આહારો જીરતિ, યસ્સ વા પન પુટભત્તં વિય તથેવ તિટ્ઠતિ, ઉભોપેતે ન સમવેપાકિનિયા ગહણિયા સમન્નાગતા. યસ્સ પન ભુત્તકાલે ભત્તચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતેવ, અયં સમવેપાકિનિયા સમન્નાગતો. નાતિસીતાય નચ્ચુણ્હાયાતિ તેનેવ કારણેન નાતિસીતાય નચ્ચુણ્હાય. અનુપુબ્બેનાતિ રાજાનો વા હરન્તીતિઆદિના અનુક્કમેન. દુતિયવારે રાજભયચોરભયછાતકભયાદિના અનુક્કમેન.

૩૦૫. ધમ્મુદ્દેસા ઉદ્દિટ્ઠાતિ ધમ્મનિદ્દેસા ઉદ્દિટ્ઠા. ઉપનિય્યતીતિ જરામરણસન્તિકં ગચ્છતિ, આયુક્ખયેન વા તત્થ નિય્યતિ. અદ્ધુવોતિ ધુવટ્ઠાનવિરહિતો. અતાણોતિ તાયિતું સમત્થેન વિરહિતો. અનભિસ્સરોતિ અસરણો અભિસરિત્વા અભિગન્ત્વા અસ્સાસેતું સમત્થેન વિરહિતો. અસ્સકોતિ નિસ્સકો સકભણ્ડવિરહિતો. સબ્બં પહાય ગમનીયન્તિ સકભણ્ડન્તિ સલ્લક્ખિતં સબ્બં પહાય લોકેન ગન્તબ્બં. તણ્હાદાસોતિ તણ્હાય દાસો.

૩૦૬. હત્થિસ્મિન્તિ હત્થિસિપ્પે. કતાવીતિ કતકરણીયો, સિક્ખિતસિક્ખો પગુણસિપ્પોતિ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ. ઊરુબલીતિ ઊરુબલસમ્પન્નો. યસ્સ હિ ફલકઞ્ચ આવુધઞ્ચ ગહેત્વા પરસેનં પવિસિત્વા અભિન્નં ભિન્દતો ભિન્નં સન્ધારયતો પરહત્થગતં રજ્જં આહરિતું ઊરુબલં અત્થિ, અયં ઊરુબલી નામ. બાહુબલીતિ બાહુબલસમ્પન્નો. સેસં પુરિમસદિસમેવ. અલમત્તોતિ સમત્થઅત્તભાવો.

પરિયોધાય વત્તિસ્સન્તીતિ ઉપ્પન્નં ઉપ્પદ્દવં ઓધાય અવત્થરિત્વા વત્તિસ્સન્તીતિ સલ્લક્ખેત્વા ગહિતા.

સંવિજ્જતિ ખો, ભો રટ્ઠપાલ, ઇમસ્મિં રાજકુલે પહૂતં હિરઞ્ઞસુવણ્ણન્તિ ઇદં સો રાજા ઉપરિ ધમ્મુદ્દેસસ્સ કારણં આહરન્તો આહ.

અથાપરં એતદવોચાતિ એતં ‘‘પસ્સામિ લોકે’’તિઆદિના નયેન ચતુન્નં ધમ્મુદ્દેસાનં અનુગીતિં અવોચ.

૩૦૭. તત્થ ભિય્યોવ કામે અભિપત્થયન્તીતિ એકં લભિત્વા દ્વે પત્થયન્તિ, દ્વે લભિત્વા ચત્તારોતિ એવં ઉત્તરુત્તરિ વત્થુકામકિલેસકામે પત્થયન્તિયેવ.

પસય્હાતિ સપત્તગણં અભિભવિત્વા. સસાગરન્તન્તિ સદ્ધિં સાગરન્તેન. ઓરં સમુદ્દસ્સાતિ યં સમુદ્દસ્સ ઓરતો સકરટ્ઠં, તેન અતિત્તરૂપોતિ અત્થો. ન હત્થીતિ ન હિ અત્થિ.

અહો વતા નોતિ અહો વત નુ, અયમેવ વા પાઠો. અમરાતિ ચાહૂતિ અમરં ઇતિ ચ આહુ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં મતં ઞાતી પરિવારેત્વા કન્દન્તિ, તં – ‘‘અહો વત અમ્હાકં ભાતા મતો, પુત્તો મતો’’તિઆદીનિપિ વદન્તિ.

ફુસન્તિ ફસ્સન્તિ મરણફસ્સં ફુસન્તિ. તથેવ ફુટ્ઠોતિ યથા બાલો, ધીરોપિ તથેવ મરણફસ્સેન ફુટ્ઠો, અફુટ્ઠો નામ નત્થિ, અયં પન વિસેસો. બાલો ચ બાલ્યા વધિતોવ સેતીતિ બાલો બાલભાવેન મરણફસ્સં આગમ્મ વધિતોવ સેતિ અભિહતોવ સયતિ. અકતં વત મે કલ્યાણન્તિઆદિવિપ્પટિસારવસેન ચલતિ વેધતિ વિપ્ફન્દતિ. ધીરો ચ ન વેધતીતિ ધીરો સુગતિનિમિત્તં પસ્સન્તો ન વેધતિ ન ચલતિ.

યાય વોસાનં ઇધાધિગચ્છતીતિ યાય પઞ્ઞાય ઇમસ્મિં લોકે સબ્બકિચ્ચવોસાનં અરહત્તં અધિગચ્છતિ, સાવ ધનતો ઉત્તમતરા. અબ્યોસિતત્તાતિ અપરિયોસિતત્તા, અરહત્તપત્તિયા, અભાવેનાતિ અત્થો. ભવાભવેસૂતિ હીનપ્પણીતેસુ ભવેસુ.

ઉપેતિ ગબ્ભઞ્ચ પરઞ્ચ લોકન્તિ તેસુ પાપં કરોન્તેસુ યો કોચિ સત્તો પરમ્પરાય સંસારં આપજ્જિત્વા ગબ્ભઞ્ચ પરઞ્ચ લોકં ઉપેતિ. તસ્સપ્પપઞ્ઞોતિ તસ્સ તાદિસસ્સ અપ્પપઞ્ઞસ્સ અઞ્ઞો અપ્પપઞ્ઞો અભિસદ્દહન્તો.

સકમ્મુના હઞ્ઞતીતિ અત્તના કતકમ્મવસેન ‘‘કસાહિપિ તાલેતી’’તિઆદીહિ કમ્મકારણાહિ હઞ્ઞતિ. પેચ્ચ પરમ્હિ લોકેતિ ઇતો ગન્ત્વા પરમ્હિ અપાયલોકે.

વિરૂપરૂપેનાતિ વિવિધરૂપેન, નાનાસભાવેનાતિ અત્થો. કામગુણેસૂતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકેસુ સબ્બકામગુણેસુ આદીનવં દિસ્વા. દહરાતિ અન્તમસો કલલમત્તભાવં ઉપાદાય તરુણા. વુડ્ઢાતિ વસ્સસતાતિક્કન્તા. અપણ્ણકં સામઞ્ઞમેવ સેય્યોતિ અવિરુદ્ધં અદ્વજ્ઝગામિં એકન્તનિય્યાનિકં સામઞ્ઞમેવ ‘‘સેય્યો, ઉત્તરિતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચા’’તિ ઉપધારેત્વા પબ્બજિતોસ્મિ મહારાજાતિ. તસ્મા યં ત્વં વદસિ – ‘‘કિં દિસ્વા વા સુત્વા વા’’તિ, ઇદં દિસ્વા ચ સુત્વા ચ પબ્બજિતોસ્મીતિ મં ધારેહીતિ દેસનં નિટ્ઠાપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

રટ્ઠપાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.