૯. ચૂળસકુલુદાયિસુત્તવણ્ણના

૨૭૦. એવં મે સુતન્તિ ચૂળસકુલુદાયિસુત્તં. તત્થ યદા પન, ભન્તે, ભગવાતિ ઇદં પરિબ્બાજકો ધમ્મકથં સોતુકામો ભગવતો ધમ્મદેસનાય સાલયભાવં દસ્સેન્તો આહ.

૨૭૧. તંયેવેત્થ પટિભાતૂતિ સચે ધમ્મં સોતુકામો, તુય્હેવેત્થ એકો પઞ્હો એકં કારણં ઉપટ્ઠાતુ. યથા મં પટિભાસેય્યાતિ યેન કારણેન મમ ધમ્મદેસના ઉપટ્ઠહેય્ય, એતેન હિ કારણેન કથાય સમુટ્ઠિતાય સુખં ધમ્મં દેસેતુન્તિ દીપેતિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તેતિ સો કિર તં દિસ્વા – ‘‘સચે ભગવા ઇધ અભવિસ્સા, અયમેતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થોતિ દીપસહસ્સં વિય ઉજ્જલાપેત્વા અજ્જ મે પાકટં અકરિસ્સા’’તિ દસબલંયેવ અનુસ્સરિ. તસ્મા તસ્સ મય્હં, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ અહો નૂનાતિ અનુસ્સરણત્થે નિપાતદ્વયં. તેન તસ્સ ભગવન્તં અનુસ્સરન્તસ્સ એતદહોસિ ‘‘અહો નૂન ભગવા અહો નૂન સુગતો’’તિ. યો ઇમેસન્તિ યો ઇમેસં ધમ્માનં. સુકુસલોતિ સુટ્ઠુ કુસલો નિપુણો છેકો. સો ભગવા અહો નૂન કથેય્ય, સો સુગતો અહો નૂન કથેય્ય, તસ્સ હિ ભગવતો પુબ્બેનિવાસઞાણસ્સ અનેકાનિ કપ્પકોટિસહસ્સાનિ એકઙ્ગણાનિ પાકટાનીતિ, અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

તસ્સ વાહં પુબ્બન્તં આરબ્ભાતિ યો હિ લાભી હોતિ, સો ‘‘પુબ્બે ત્વં ખત્તિયો અહોસિ, બ્રાહ્મણો અહોસી’’તિ વુત્તે જાનન્તો સક્કચ્ચં સુસ્સૂસતિ. અલાભી પન – ‘‘એવં ભવિસ્સતિ એવં ભવિસ્સતી’’તિ સીસકમ્પમેત્તમેવ દસ્સેતિ. તસ્મા એવમાહ – ‘‘તસ્સ વાહં પુબ્બન્તં આરબ્ભ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણેન ચિત્તં આરાધેય્ય’’ન્તિ.

સો વા મં અપરન્તન્તિ દિબ્બચક્ખુલાભિનો હિ અનાગતંસઞાણં ઇજ્ઝતિ, તસ્મા એવમાહ. ઇતરં પુબ્બે વુત્તનયમેવ.

ધમ્મં તે દેસેસ્સામીતિ અયં કિર અતીતે દેસિયમાનેપિ ન બુજ્ઝિસ્સતિ, અનાગતે દેસિયમાનેપિ ન બુજ્ઝિસ્સતિ. અથસ્સ ભગવા સણ્હસુખુમં પચ્ચયાકારં દેસેતુકામો એવમાહ. કિં પન તં બુજ્ઝિસ્સતીતિ? એતં પગેવ ન બુજ્ઝિસ્સતિ, અનાગતે પનસ્સ વાસનાય પચ્ચયો ભવિસ્સતીતિ દિસ્વા ભગવા એવમાહ.

પંસુપિસાચકન્તિ અસુચિટ્ઠાને નિબ્બત્તપિસાચં. સો હિ એકં મૂલં ગહેત્વા અદિસ્સમાનકાયો હોતિ. તત્રિદં વત્થુ – એકા કિર યક્ખિની દ્વે દારકે થૂપારામદ્વારે નિસીદાપેત્વા આહારપરિયેસનત્થં નગરં ગતા. દારકા એકં પિણ્ડપાતિકત્થેરં દિસ્વા આહંસુ, – ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં માતા અન્તો નગરં પવિટ્ઠા, તસ્સા વદેય્યાથ ‘યં વા તં વા લદ્ધકં, ગહેત્વા સીઘં ગચ્છ, દારકા તે જિઘચ્છિતં સન્ધારેતું ન સક્કોન્તી’’’તિ. તમહં કથં પસ્સિસ્સામીતિ? ઇદં, ભન્તે, ગણ્હથાતિ એકં મૂલખણ્ડં અદંસુ. થેરસ્સ અનેકાનિ યક્ખસહસ્સાનિ પઞ્ઞાયિંસુ, સો દારકેહિ દિન્નસઞ્ઞાણેન તં યક્ખિનિં અદ્દસ વિરૂપં બીભચ્છં કેવલં વીથિયં ગબ્ભમલં પચ્ચાસીસમાનં. દિસ્વા તમત્થં કથેસિ. કથં મં ત્વં પસ્સસીતિ વુત્તે મૂલખણ્ડં દસ્સેસિ, સા અચ્છિન્દિત્વા ગણ્હિ. એવં પંસુપિસાચકા એકં મૂલં ગહેત્વા અદિસ્સમાનકાયા હોન્તિ. તં સન્ધાયેસ ‘‘પંસુપિસાચકમ્પિ ન પસ્સામી’’તિ આહ. ન પક્ખાયતીતિ ન દિસ્સતિ ન ઉપટ્ઠાતિ.

૨૭૨. દીઘાપિ ખો તે એસાતિ ઉદાયિ એસા તવ વાચા દીઘાપિ ભવેય્ય, એવં વદન્તસ્સ વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ પવત્તેય્ય, ન ચ અત્થં દીપેય્યાતિ અધિપ્પાયો. અપ્પાટિહીરકતન્તિ અનિય્યાનિકં અમૂલકં નિરત્થકં સમ્પજ્જતીતિ અત્થો.

ઇદાનિ તં વણ્ણં દસ્સેન્તો સેય્યથાપિ, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તોતિ વિસભાગવણ્ણે રત્તકમ્બલે ઠપિતો. એવંવણ્ણો અત્તા હોતીતિ ઇદં સો સુભકિણ્હદેવલોકે નિબ્બત્તક્ખન્ધે સન્ધાય – ‘‘અમ્હાકં મતકાલે અત્તા સુભકિણ્હદેવલોકે ખન્ધા વિય જોતેતી’’તિ વદતિ.

૨૭૩. અયં ઇમેસં ઉભિન્નન્તિ સો કિર યસ્મા મણિસ્સ બહિ આભા ન નિચ્છરતિ, ખજ્જોપનકસ્સ અઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલચતુરઙ્ગુલમત્તં નિચ્છરતિ, મહાખજ્જોપનકસ્સ પન ખળમણ્ડલમત્તમ્પિ નિચ્છરતિયેવ, તસ્મા એવમાહ.

વિદ્ધેતિ ઉબ્બિદ્ધે, મેઘવિગમેન દૂરીભૂતેતિ અત્થો. વિગતવલાહકેતિ અપગતમેઘે. દેવેતિ આકાસે. ઓસધિતારકાતિ સુક્કતારકા. સા હિ યસ્મા તસ્સા ઉદયતો પટ્ઠાય તેન સઞ્ઞાણેન ઓસધાનિ ગણ્હન્તિપિ પિવન્તિપિ, તસ્મા ‘‘ઓસધિતારકા’’તિ વુચ્ચતિ. અભિદો અડ્ઢરત્તસમયન્તિ અભિન્ને અડ્ઢરત્તસમયે. ઇમિના ગગનમજ્ઝે ઠિતચન્દં દસ્સેતિ. અભિદો મજ્ઝન્હિકેપિ એસેવ નયો.

અતો ખોતિ યે અનુભોન્તિ, તેહિ બહુતરા, બહૂ ચેવ બહુતરા ચાતિ અત્થો. આભા નાનુભોન્તીતિ ઓભાસં ન વળઞ્જન્તિ, અત્તનો સરીરોભાસેનેવ આલોકં ફરિત્વા વિહરન્તિ.

૨૭૪. ઇદાનિ યસ્મા સો ‘‘એકન્તસુખં લોકં પુચ્છિસ્સામી’’તિ નિસિન્નો, પુચ્છામૂળ્હો પન જાતો, તસ્મા નં ભગવા તં પુચ્છં સરાપેન્તો કિં પન, ઉદાયિ, અત્થિ એકન્તસુખો લોકોતિઆદિમાહ. તત્થ આકારવતીતિ કારણવતી. અઞ્ઞતરં વા પન તપોગુણન્તિ અચેલકપાળિં સન્ધાયાહ, સુરાપાનવિરતીતિ અત્થો.

૨૭૫. કતમા પન સા, ભન્તે, આકારવતી પટિપદા એકન્તસુખસ્સાતિ કસ્મા પુચ્છતિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘મયં સત્તાનં એકન્તસુખં વદામ, પટિપદં પન કાલેન સુખં કાલેન દુક્ખં વદામ. એકન્તસુખસ્સ ખો પન અત્તનો પટિપદાયપિ એકન્તસુખાય ભવિતબ્બં. અમ્હાકં કથા અનિય્યાનિકા, સત્થુ કથાવ નિય્યાનિકા’’તિ. ઇદાનિ સત્થારંયેવ પુચ્છિત્વા જાનિસ્સામીતિ તસ્મા પુચ્છતિ.

એત્થ મયં અનસ્સામાતિ એતસ્મિં કારણે મયં અનસ્સામ. કસ્મા પન એવમાહંસુ? તે કિર પુબ્બે પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય કસિણપરિકમ્મં કત્વા તતિયજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા અપરિહીનજ્ઝાના કાલં કત્વા સુભકિણ્હેસુ નિબ્બત્તન્તીતિ જાનન્તિ, ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે પન કાલે કસિણપરિકમ્મમ્પિ ન જાનિંસુ, તતિયજ્ઝાનમ્પિ નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિંસુ. પઞ્ચ પુબ્બભાગધમ્મે પન ‘‘આકારવતી પટિપદા’’તિ ઉગ્ગહેત્વા તતિયજ્ઝાનં ‘‘એકન્તસુખો લોકો’’તિ ઉગ્ગણ્હિંસુ. તસ્મા એવમાહંસુ. ઉત્તરિતરન્તિ ઇતો પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ ઉત્તરિતરં પટિપદં વા તતિયજ્ઝાનતો ઉત્તરિતરં એકન્તસુખં લોકં વા ન જાનામાતિ વુત્તં હોતિ. અપ્પસદ્દે કત્વાતિ એકપ્પહારેનેવ મહાસદ્દં કાતું આરદ્ધે નિસ્સદ્દે કત્વા.

૨૭૬. સચ્છિકિરિયાહેતૂતિ એત્થ દ્વે સચ્છિકિરિયા પટિલાભસચ્છિકિરિયા ચ પચ્ચક્ખસચ્છિકિરિયા ચ. તત્થ તતિયજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો કાલં કત્વા સુભકિણ્હલોકે તેસં દેવાનં સમાનાયુવણ્ણો હુત્વા નિબ્બત્તતિ, અયં પટિલાભસચ્છિકિરિયા નામ. ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા ઇદ્ધિવિકુબ્બનેન સુભકિણ્હલોકં ગન્ત્વા તેહિ દેવેહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠતિ સલ્લપતિ સાકચ્છં આપજ્જતિ, અયં પચ્ચક્ખસચ્છિકિરિયા નામ. તાસં દ્વિન્નમ્પિ તતિયજ્ઝાનં આકારવતી પટિપદા નામ. તઞ્હિ અનુપ્પાદેત્વા નેવ સક્કા સુભકિણ્હલોકે નિબ્બત્તિતું, ન ચતુત્થજ્ઝાનં ઉપ્પાદેતું. ઇતિ દુવિધમ્પેતં સચ્છિકિરિયં સન્ધાય – ‘‘એતસ્સ નૂન, ભન્તે, એકન્તસુખસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકિરિયાહેતૂ’’તિ આહ.

૨૭૭. ઉદઞ્ચનિકોતિ ઉદકવારકો. અન્તરાયમકાસીતિ યથા પબ્બજ્જં ન લભતિ, એવં ઉપદ્દુતમકાસિ યથા તં ઉપનિસ્સયવિપન્નં. અયં કિર કસ્સપબુદ્ધકાલે પબ્બજિત્વા સમણધમ્મમકાસિ. અથસ્સ એકો સહાયકો ભિક્ખુ સાસને અનભિરતો, ‘‘આવુસો, વિબ્ભમિસ્સામી’’તિ આરોચેસિ. સો તસ્સ પત્તચીવરે લોભં ઉપ્પાદેત્વા ગિહિભાવાય વણ્ણં અભાસિ. ઇતરો તસ્સ પત્તચીવરં દત્વા વિબ્ભમિ. તેનસ્સ કમ્મુના ઇદાનિ ભગવતો સમ્મુખા પબ્બજ્જાય અન્તરાયો જાતો. ભગવતા પનસ્સ પુરિમસુત્તં અતિરેકભાણવારમત્તં, ઇદં ભાણવારમત્તન્તિ એત્તકાય તન્તિયા ધમ્મો કથિતો, એકદેસનાયપિ મગ્ગફલપટિવેધો ન જાતો, અનાગતે પનસ્સ પચ્ચયો ભવિસ્સતીતિ ભગવા ધમ્મં દેસેતિ. અનાગતે પચ્ચયભાવઞ્ચસ્સ દિસ્વા ભગવા ધરમાનો એકં ભિક્ખુમ્પિ મેત્તાવિહારિમ્હિ એતદગ્ગે ન ઠપેસિ. પસ્સતિ હિ ભગવા – ‘‘અનાગતે અયં મમ સાસને પબ્બજિત્વા મેત્તાવિહારીનં અગ્ગો ભવિસ્સતી’’તિ.

સો ભગવતિ પરિનિબ્બુતે ધમ્માસોકરાજકાલે પાટલિપુત્તે નિબ્બત્તિત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તપ્પત્તો અસ્સગુત્તત્થેરો નામ હુત્વા મેત્તાવિહારીનં અગ્ગો અહોસિ. થેરસ્સ મેત્તાનુભાવેન તિરચ્છાનગતાપિ મેત્તચિત્તં પટિલભિંસુ, થેરો સકલજમ્બુદીપે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઓવાદાચરિયો હુત્વા વત્તનિસેનાસને આવસિ, તિંસયોજનમત્તા અટવી એકં પધાનઘરં અહોસિ. થેરો આકાસે ચમ્મખણ્ડં પત્થરિત્વા તત્થ નિસિન્નો કમ્મટ્ઠાનં કથેસિ. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે ભિક્ખાચારમ્પિ અગન્ત્વા વિહારે નિસિન્નો કમ્મટ્ઠાનં કથેસિ, મનુસ્સા વિહારમેવ ગન્ત્વા દાનમદંસુ. ધમ્માસોકરાજા થેરસ્સ ગુણં સુત્વા દટ્ઠુકામો તિક્ખત્તું પહિણિ. થેરો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઓવાદં દમ્મીતિ એકવારમ્પિ ન ગતોતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળસકુલુદાયિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.