૩. પરિબ્બાજકવગ્ગો

૧. તેવિજ્જવચ્છસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. એવં મે સુતન્તિ તેવિજ્જવચ્છસુત્તં. તત્થ એકપુણ્ડરીકેતિ પુણ્ડરીકો વુચ્ચતિ સેતમ્બરુક્ખો, સો તસ્મિં આરામે એકો પુણ્ડરીકો અત્થીતિ એકપુણ્ડરીકો. એતદહોસીતિ તત્થ પવિસિતુકામતાય અહોસિ. ચિરસ્સં ખો, ભન્તેતિ પકતિયા આગતપુબ્બતં ઉપાદાય. ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મન્તિ ઇધ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ધમ્મો નામ, મહાજનસ્સ બ્યાકરણં અનુધમ્મો નામ. સેસં જીવકસુત્તે (મ. નિ. ૨.૫૧ આદયો) વુત્તનયમેવ. ન મે તેતિ અનનુઞ્ઞાય ઠત્વા અનુઞ્ઞમ્પિ પટિક્ખિપતિ. ‘‘સબ્બઞ્ઞૂ સબ્બદસ્સાવી અપરિસેસં ઞાણદસ્સનં પટિજાનાતી’’તિ હિ ઇદં અનુજાનિતબ્બં સિયા, – ‘‘ચરતો ચ મે…પે… પચ્ચુપટ્ઠિત’’ન્તિ ઇદં પન નાનુજાનિતબ્બં. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન હિ આવજ્જિત્વા પજાનાતિ. તસ્મા અનનુઞ્ઞાય ઠત્વા અનુઞ્ઞમ્પિ પટિક્ખિપન્તો એવમાહ.

૧૮૬. આસવાનં ખયાતિ એત્થ સકિં ખીણાનં આસવાનં પુન ખેપેતબ્બાભાવા યાવદેવાતિ ન વુત્તં. પુબ્બેનિવાસઞાણેન ચેત્થ ભગવા અતીતજાનનગુણં દસ્સેતિ, દિબ્બચક્ખુઞાણેન પચ્ચુપ્પન્નજાનનગુણં, આસવક્ખયઞાણેન લોકુત્તરગુણન્તિ. ઇતિ ઇમાહિ તીહિ વિજ્જાહિ સકલબુદ્ધગુણે સંખિપિત્વા કથેસિ.

ગિહિસંયોજનન્તિ ગિહિબન્ધનં ગિહિપરિક્ખારેસુ નિકન્તિં. નત્થિ ખો વચ્છાતિ ગિહિસંયોજનં અપ્પહાય દુક્ખસ્સન્તકરો નામ નત્થિ. યેપિ હિ સન્તતિમહામત્તો ઉગ્ગસેનો સેટ્ઠિપુત્તો વીતસોકદારકોતિ ગિહિલિઙ્ગે ઠિતાવ અરહત્તં પત્તા, તેપિ મગ્ગેન સબ્બસઙ્ખારેસુ નિકન્તિં સુક્ખાપેત્વા પત્તા. તં પત્વા પન ન તેન લિઙ્ગેન અટ્ઠંસુ, ગિહિલિઙ્ગં નામેતં હીનં, ઉત્તમગુણં ધારેતું ન સક્કોતિ. તસ્મા તત્થ ઠિતો અરહત્તં પત્વા તંદિવસમેવ પબ્બજતિ વા પરિનિબ્બાતિ વા. ભૂમદેવતા પન તિટ્ઠન્તિ. કસ્મા? નિલીયનોકાસસ્સ અત્થિતાય. સેસકામભવે મનુસ્સેસુ સોતાપન્નાદયો તયો તિટ્ઠન્તિ, કામાવચરદેવેસુ સોતાપન્ના સકદાગામિનો ચ, અનાગામિખીણાસવા પનેત્થ ન તિટ્ઠન્તિ. કસ્મા? તઞ્હિ ઠાનં લળિતજનસ્સ આવાસો, નત્થિ તત્થ તેસં પવિવેકારહં પટિચ્છન્નટ્ઠાનઞ્ચ. ઇતિ તત્થ ખીણાસવો પરિનિબ્બાતિ, અનાગામી ચવિત્વા સુદ્ધાવાસે નિબ્બત્તતિ. કામાવચરદેવતો ઉપરિ પન ચત્તારોપિ અરિયા તિટ્ઠન્તિ.

સોપાસિ કમ્મવાદીતિ સોપિ કમ્મવાદી અહોસિ, કિરિયમ્પિ ન પટિબાહિત્થ. તઞ્હિ એકનવુતિકપ્પમત્થકે અત્તાનંયેવ ગહેત્વા કથેતિ. તદા કિર મહાસત્તો પાસણ્ડપરિગ્ગણ્હનત્થં પબ્બજિતો તસ્સપિ પાસણ્ડસ્સ નિપ્ફલભાવં જાનિત્વા વીરિયં ન હાપેસિ, કિરિયવાદી હુત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તતિ. તસ્મા એવમાહ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

તેવિજ્જવચ્છસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અગ્ગિવચ્છસુત્તવણ્ણના

૧૮૭. એવં મે સુતન્તિ અગ્ગિવચ્છસુત્તં. તત્થ ન ખો અહન્તિ પઠમવારે નાહં સસ્સતદિટ્ઠિકોતિ વદતિ, દુતિયે નાહં ઉચ્છેદદિટ્ઠિકોતિ. એવં અન્તાનન્તિકાદિવસેન સબ્બવારેસુ પટિક્ખેપો વેદિતબ્બો. હોતિ ચ ન ચ હોતીતિ અયં પનેત્થ એકચ્ચસસ્સતવાદો. નેવ હોતિ ન ન હોતીતિ અયં અમરાવિક્ખેપોતિ વેદિતબ્બો.

૧૮૯. સદુક્ખન્તિ કિલેસદુક્ખેન ચેવ વિપાકદુક્ખેન ચ સદુક્ખં. સવિઘાતન્તિ તેસંયેવ દ્વિન્નં વસેન સઉપઘાતકં. સઉપાયાસન્તિ તેસંયેવ વસેન સઉપાયાસં. સપરિળાહન્તિ તેસંયેવ વસેન સપરિળાહં.

કિઞ્ચિ દિટ્ઠિગતન્તિ કાચિ એકા દિટ્ઠિપિ રુચ્ચિત્વા ખમાપેત્વા ગહિતા અત્થીતિ પુચ્છતિ. અપનીતન્તિ નીહટં અપવિદ્ધં. દિટ્ઠન્તિ પઞ્ઞાય દિટ્ઠં. તસ્માતિ યસ્મા પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉદયવયં અદ્દસ, તસ્મા. સબ્બમઞ્ઞિતાનન્તિ સબ્બેસં તિણ્ણમ્પિ તણ્હાદિટ્ઠિમાનમઞ્ઞિતાનં. મથિતાનન્તિ તેસંયેવ વેવચનં. ઇદાનિ તાનિ વિભજિત્વા દસ્સેન્તો સબ્બઅહંકાર-મમંકાર-માનાનુસયાનન્તિ આહ. એત્થ હિ અહંકારો દિટ્ઠિ, મમંકારો તણ્હા, માનાનુસયો માનો. અનુપાદા વિમુત્તોતિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ કઞ્ચિ ધમ્મં અનુપાદિયિત્વા વિમુત્તો.

૧૯૦. ન ઉપેતીતિ ન યુજ્જતિ. એત્થ ચ ‘‘ન ઉપપજ્જતી’’તિ ઇદં અનુજાનિતબ્બં સિયા. યસ્મા પન એવં વુત્તે સો પરિબ્બાજકો ઉચ્છેદં ગણ્હેય્ય, ઉપપજ્જતીતિ પન સસ્સતમેવ, ઉપપજ્જતિ ચ ન ચ ઉપપજ્જતીતિ એકચ્ચસસ્સતં, નેવ ઉપપજ્જતિ ન ન ઉપપજ્જતીતિ અમરાવિક્ખેપં, તસ્મા ભગવા – ‘‘અયં અપ્પતિટ્ઠો અનાલમ્બો હોતુ, સુખપવેસનટ્ઠાનં મા લભતૂ’’તિ અનનુઞ્ઞાય ઠત્વા અનુઞ્ઞમ્પિ પટિક્ખિપિ. અલન્તિ સમત્થં પરિયત્તં. ધમ્મોતિ પચ્ચયાકારધમ્મો. અઞ્ઞત્રયોગેનાતિ અઞ્ઞત્થ પયોગેન. અઞ્ઞત્રાચરિયકેનાતિ પચ્ચયાકારં અજાનન્તાનં અઞ્ઞેસં આચરિયાનં સન્તિકે વસન્તેન.

૧૯૧. તેન હિ વચ્છાતિ યસ્મા ત્વં સમ્મોહમાપાદિન્તિ વદસિ, તસ્મા તંયેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. અનાહારો નિબ્બુતોતિ અપ્પચ્ચયો નિબ્બુતો.

૧૯૨. યેન રૂપેનાતિ યેન રૂપેન સત્તસઙ્ખાતં તથાગતં રૂપીતિ પઞ્ઞાપેય્ય. ગમ્ભીરોતિ ગુણગમ્ભીરો. અપ્પમેય્યોતિ પમાણં ગણ્હિતું ન સક્કુણેય્યો. દુપ્પરિયોગાળ્હોતિ દુઓગાહો દુજ્જાનો. સેય્યથાપિ મહાસમુદ્દોતિ યથા મહાસમુદ્દો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો દુજ્જાનો, એવમેવ ખીણાસવોપિ. તં આરબ્ભ ઉપપજ્જતીતિઆદિ સબ્બં ન યુજ્જતિ. કથં? યથા પરિનિબ્બુતં અગ્ગિં આરબ્ભ પુરત્થિમં દિસં ગતોતિઆદિ સબ્બં ન યુજ્જતિ, એવં.

અનિચ્ચતાતિ અનિચ્ચતાય. સારે પતિટ્ઠિતન્તિ લોકુત્તરધમ્મસારે પતિટ્ઠિતં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અગ્ગિવચ્છસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મહાવચ્છસુત્તવણ્ણના

૧૯૩. એવં મે સુતન્તિ મહાવચ્છસુત્તં. તત્થ સહકથીતિ સદ્ધિંવાદો, બહું મયા તુમ્હેહિ સદ્ધિં કથિતપુબ્બન્તિ કથં સારેતિ મેત્તિં ઘટેતિ. પુરિમાનિ હિ દ્વે સુત્તાનિ એતસ્સેવ કથિતાનિ, સંયુત્તકે અબ્યાકતસંયુત્તં (સં. નિ. ૪.૪૧૬ આદયો) નામ એતસ્સેવ કથિતં – ‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સસ્સતો લોકો ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ અબ્યાકતમેત’’ન્તિ એવં એકુત્તરનિકાયેપિ ઇમિના સદ્ધિં કથિતં અત્થિયેવ. તસ્મા એવમાહ. સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ તસ્સ આગતાગતસ્સ સઙ્ગહં કત્વા ઓકાસમકાસિયેવ. કસ્મા? અયઞ્હિ સસ્સતદિટ્ઠિકો, સસ્સતદિટ્ઠિકા ચ સીઘં લદ્ધિં ન વિસ્સજ્જેન્તિ, વસાતેલમક્ખિતપિલોતિકા વિય ચિરેન સુજ્ઝન્તિ. પસ્સતિ ચ ભગવા – ‘‘અયં પરિબ્બાજકો કાલે ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે લદ્ધિં વિસ્સજ્જેત્વા મમ સન્તિકે પબ્બજિત્વા છ અભિઞ્ઞાયો સચ્છિકત્વા અભિઞ્ઞાતસાવકો ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા તસ્સ આગતાગતસ્સ સઙ્ગહં કત્વા ઓકાસમકાસિયેવ. ઇદં પનસ્સ પચ્છિમગમનં. સો હિ ઇમસ્મિં સુત્તે તરણં વા હોતુ અતરણં વા, યટ્ઠિં ઓતરિત્વા ઉદકે પતમાનો વિય સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજિસ્સામીતિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા આગતો. તસ્મા ધમ્મદેસનં યાચન્તો સાધુ મે ભવં ગોતમોતિઆદિમાહ. તસ્સ ભગવા મૂલવસેન સંખિત્તદેસનં, કમ્મપથવસેન વિત્થારદેસનં દેસેસિ. મૂલવસેન ચેત્થ અતિસંખિત્તા દેસના, કમ્મપથવસેન સંખિત્તા વિત્થારસદિસા. બુદ્ધાનં પન નિપ્પરિયાયેન વિત્થારદેસના નામ નત્થિ. ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનમ્પિ હિ સત્તપકરણે અભિધમ્મપિટકે ચ સબ્બં સંખિત્તમેવ. તસ્મા મૂલવસેનાપિ કમ્મપથવસેનાપિ સંખિત્તમેવ દેસેસીતિ વેદિતબ્બો.

૧૯૪. તત્થ પાણાતિપાતા વેરમણી કુસલન્તિઆદીસુ પટિપાટિયા સત્તધમ્મા કામાવચરા, અનભિજ્ઝાદયો તયો ચતુભૂમિકાપિ વટ્ટન્તિ.

યતો ખો, વચ્છ, ભિક્ખુનોતિ કિઞ્ચાપિ અનિયમેત્વા વુત્તં, યથા પન જીવકસુત્તે ચ ચઙ્કીસુત્તે ચ, એવં ઇમસ્મિં સુત્તે ચ અત્તાનમેવ સન્ધાયેતં ભગવતા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૯૫. અત્થિ પનાતિ કિં પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ? અયં કિરસ્સ લદ્ધિ – ‘‘તસ્મિં તસ્મિં સાસને સત્થાવ અરહા હોતિ, સાવકો પન અરહત્તં પત્તું સમત્થો નત્થિ. સમણો ચ ગોતમો ‘યતો ખો, વચ્છ, ભિક્ખુનો’તિ એકં ભિક્ખું કથેન્તો વિય કથેતિ, અત્થિ નુ ખો સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકો અરહત્તપ્પત્તો’’તિ. એતમત્થં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. તત્થ તિટ્ઠતૂતિ ભવં તાવ ગોતમો તિટ્ઠતુ, ભવઞ્હિ લોકે પાકટો અરહાતિ અત્થો. તસ્મિં બ્યાકતે ઉત્તરિ ભિક્ખુનીઆદીનં વસેન પઞ્હં પુચ્છિ, ભગવાપિસ્સ બ્યાકાસિ.

૧૯૬. આરાધકોતિ સમ્પાદકો પરિપૂરકો.

૧૯૭. સેખાય વિજ્જાય પત્તબ્બન્તિ હેટ્ઠિમફલત્તયં પત્તબ્બં. તં સબ્બં મયા અનુપ્પત્તન્તિ વદતિ. વિતણ્ડવાદી પનાહ – ‘‘કતમે ધમ્મા સેક્ખા? ચત્તારો મગ્ગા અપરિયાપન્ના હેટ્ઠિમાનિ ચ તીણિ સામઞ્ઞફલાની’’તિ (ધ. સ. ૧૦૨૩) વચનતો અરહત્તમગ્ગોપિ અનેન પત્તોયેવ. ફલં પન અપત્તં, તસ્સ પત્તિયા ઉત્તરિ યોગં કથાપેતીતિ. સો એવં સઞ્ઞાપેતબ્બો –

‘‘યો વે કિલેસાનિ પહાય પઞ્ચ,

પરિપુણ્ણસેખો અપરિહાનધમ્મો;

ચેતોવસિપ્પત્તો સમાહિતિન્દ્રિયો,

સ વે ઠિતત્તોતિ નરો પવુચ્ચતી’’તિ. (અ. નિ. ૪.૫);

અનાગામિપુગ્ગલો હિ એકન્તપરિપુણ્ણસેખો. તં સન્ધાય ‘‘સેખાય વિજ્જાય પત્તબ્બ’’ન્તિ આહ. મગ્ગસ્સ પન એકચિત્તક્ખણિકત્તા તત્થ ઠિતસ્સ પુચ્છા નામ નત્થિ. ઇમિના સુત્તેન મગ્ગોપિ બહુચિત્તક્ખણિકો હોતૂતિ ચે. એતં ન બુદ્ધવચનં, વુત્તગાથાય ચ અત્થો વિરુજ્ઝતિ. તસ્મા અનાગામિફલે ઠત્વા અરહત્તમગ્ગસ્સ વિપસ્સનં કથાપેતીતિ વેદિતબ્બો. યસ્મા પનસ્સ ન કેવલં સુદ્ધઅરહત્તસ્સેવ ઉપનિસ્સયો, છન્નમ્પિ અભિઞ્ઞાનં ઉપનિસ્સયો અત્થિ, તસ્મા ભગવા – ‘‘એવમયં સમથે કમ્મં કત્વા પઞ્ચ અભિઞ્ઞા નિબ્બત્તેસ્સતિ, વિપસ્સનાય કમ્મં કત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતિ. એવં છળભિઞ્ઞો મહાસાવકો ભવિસ્સતી’’તિ વિપસ્સનામત્તં અકથેત્વા સમથવિપસ્સના આચિક્ખિ.

૧૯૮. સતિ સતિઆયતનેતિ સતિ સતિકારણે. કિઞ્ચેત્થ કારણં? અભિઞ્ઞા વા અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં વા અવસાને પન અરહત્તં વા કારણં અરહત્તસ્સ વિપસ્સના વાતિ વેદિતબ્બં.

૨૦૦. પરિચિણ્ણો મે ભગવાતિ સત્ત હિ સેખા ભગવન્તં પરિચરન્તિ નામ, ખીણાસવેન ભગવા પરિચિણ્ણો હોતિ. ઇતિ સઙ્ખેપેન અરહત્તં બ્યાકરોન્તો થેરો એવમાહ. તે પન ભિક્ખૂ તમત્થં ન જાનિંસુ, અજાનન્તાવ તસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા. ભગવતો આરોચેસું. દેવતાતિ તેસં ગુણાનં લાભી દેવતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાવચ્છસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દીઘનખસુત્તવણ્ણના

૨૦૧. એવં મે સુતન્તિ દીઘનખસુત્તં. તત્થ સૂકરખતાયન્તિ સૂકરખતાતિ એવંનામકે લેણે. કસ્સપબુદ્ધકાલે કિર તં લેણં એકસ્મિં બુદ્ધન્તરે પથવિયા વડ્ઢમાનાય અન્તોભૂમિગતં જાતં. અથેકદિવસં એકો સૂકરો તસ્સ છદનપરિયન્તસમીપે પંસું ખણિ. દેવે વુટ્ટે પંસુધોતો છદનપરિયન્તો પાકટો અહોસિ. એકો વનચરકો દિસ્વા – ‘‘પુબ્બે સીલવન્તેહિ પરિભુત્તલેણેન ભવિતબ્બં, પટિજગ્ગિસ્સામિ ન’’ન્તિ સમન્તતો પંસું અપનેત્વા લેણં સોધેત્વા કુટ્ટપરિક્ખેપં કત્વા દ્વારવાતપાનં યોજેત્વા સુપરિનિટ્ઠિત-સુધાકમ્મચિત્તકમ્મરજતપટ્ટસદિસાય વાલુકાય સન્થતપરિવેણં લેણં કત્વા મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞાપેત્વા ભગવતો વસનત્થાય અદાસિ. લેણં ગમ્ભીરં અહોસિ ઓતરિત્વા અભિરુહિતબ્બં. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

દીઘનખોતિ તસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ નામં. ઉપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? સો કિર થેરે અડ્ઢમાસપબ્બજિતે ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં માતુલો અઞ્ઞં પાસણ્ડં ગન્ત્વા ન ચિરં તિટ્ઠતિ, ઇદાનિ પનસ્સ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં ગતસ્સ અડ્ઢમાસો જાતો. પવત્તિમ્પિસ્સ ન સુણામિ, ઓજવન્તં નુ ખો સાસનં, જાનિસ્સામિ ન’’ન્તિ ગન્તુકામો જાતો. તસ્મા ઉપસઙ્કમિ. એકમન્તં ઠિતોતિ તસ્મિં કિર સમયે થેરો ભગવન્તં બીજયમાનો ઠિતો હોતિ, પરિબ્બાજકો માતુલે હિરોત્તપ્પેન ઠિતકોવ પઞ્હં પુચ્છિ. તેન વુત્તં ‘‘એકમન્તં ઠિતો’’તિ.

સબ્બં મે નક્ખમતીતિ સબ્બા મે ઉપપત્તિયો નક્ખમન્તિ, પટિસન્ધિયો નક્ખમન્તીતિ અધિપ્પાયેન વદતિ. એત્તાવતાનેન ‘‘ઉચ્છેદવાદોહમસ્મી’’તિ દીપિતં હોતિ. ભગવા પનસ્સ અધિપ્પાયં મુઞ્ચિત્વા અક્ખરે તાવ દોસં દસ્સેન્તો યાપિ ખો તેતિઆદિમાહ. તત્થ એસાપિ તે દિટ્ઠિ નક્ખમતીતિ એસાપિ તે પઠમં રુચ્ચિત્વા ખમાપેત્વા ગહિતદિટ્ઠિ નક્ખમતીતિ. એસા ચે મે, ભો ગોતમ, દિટ્ઠિ ખમેય્યાતિ મય્હઞ્હિ સબ્બં નક્ખમતીતિ દિટ્ઠિ, તસ્સ મય્હં યા એસા સબ્બં મે નક્ખમતીતિ દિટ્ઠિ, એસા મે ખમેય્ય. યં તં ‘‘સબ્બં મે નક્ખમતી’’તિ વુત્તં, તમ્પિસ્સ તાદિસમેવ. યથા સબ્બગહણેન ગહિતાપિ અયં દિટ્ઠિ ખમતિ, એવમેવં તમ્પિ ખમેય્ય. એવં અત્તનો વાદે આરોપિતં દોસં ઞત્વા તં પરિહરામીતિ સઞ્ઞાય વદતિ, અત્થતો પનસ્સ ‘‘એસા દિટ્ઠિ ન મે ખમતી’’તિ આપજ્જતિ. યસ્સ પનેસા ન ખમતિ ન રુચ્ચતિ, તસ્સાયં તાય દિટ્ઠિયા સબ્બં મે ન ખમતીતિ દિટ્ઠિ રુચિતં. તેન હિ દિટ્ઠિઅક્ખમેન અરુચિતેન ભવિતબ્બન્તિ સબ્બં ખમતીતિ રુચ્ચતીતિ આપજ્જતિ. ન પનેસ તં સમ્પટિચ્છતિ, કેવલં તસ્સાપિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા ઉચ્છેદમેવ ગણ્હાતિ. તેનાહ ભગવા અતો ખો તે, અગ્ગિવેસ્સન,…પે… અઞ્ઞઞ્ચ દિટ્ઠિં ઉપાદિયન્તીતિ. તત્થ અતોતિ પજહનકેસુ નિસ્સક્કં, યે પજહન્તિ, તેહિ યે નપ્પજહન્તીતિ વુચ્ચિયન્તિ, તેવ બહુતરાતિ અત્થો. બહૂ હિ બહુતરાતિ એત્થ હિકારો નિપાતમત્તં, બહૂ બહુતરાતિ અત્થો. પરતો તનૂ હિ તનુતરાતિ પદેપિ એસેવ નયો. યે એવમાહંસૂતિ યે એવં વદન્તિ. તઞ્ચેવ દિટ્ઠિં નપ્પજહન્તિ, અઞ્ઞઞ્ચ દિટ્ઠિં ઉપાદિયન્તીતિ મૂલદસ્સનં નપ્પજહન્તિ, અપરદસ્સનં ઉપાદિયન્તિ.

એત્થ ચ સસ્સતં ગહેત્વા તમ્પિ અપ્પહાય ઉચ્છેદં વા એકચ્ચસસ્સતં વા ગહેતું ન સક્કા, ઉચ્છેદમ્પિ ગહેત્વા તં અપ્પહાય સસ્સતં વા એકચ્ચસસ્સતં વા ન સક્કા ગહેતું, એકચ્ચસસ્સતમ્પિ ગહેત્વા તં અપ્પહાય સસ્સતં વા ઉચ્છેદં વા ન સક્કા ગહેતું. મૂલસસ્સતં પન અપ્પહાય અઞ્ઞં સસ્સતમેવ સક્કા ગહેતું. કથં? એકસ્મિઞ્હિ સમયે ‘‘રૂપં સસ્સત’’ન્તિ ગહેત્વા અપરસ્મિં સમયે ‘‘ન સુદ્ધરૂપમેવ સસ્સતં, વેદનાપિ સસ્સતા, વિઞ્ઞાણમ્પિ સસ્સત’’ન્તિ ગણ્હાતિ. ઉચ્છેદેપિ એકચ્ચસસ્સતેપિ એસેવ નયો. યથા ચ ખન્ધેસુ, એવં આયતનેસુપિ યોજેતબ્બં. ઇદં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘તઞ્ચેવ દિટ્ઠિં નપ્પજહન્તિ, અઞ્ઞઞ્ચ દિટ્ઠિં ઉપાદિયન્તી’’તિ.

દુતિયવારે અતોતિ અપ્પજહનકેસુ નિસ્સક્કં, યે નપ્પજહન્તિ, તેહિ, યે પજહન્તીતિ વુચ્ચિયન્તિ, તેવ તનુતરા અપ્પતરાતિ અત્થો. તઞ્ચેવ દિટ્ઠિં પજહન્તિ, અઞ્ઞઞ્ચ દિટ્ઠિં ન ઉપાદિયન્તીતિ તઞ્ચ મૂલદસ્સનં પજહન્તિ, અઞ્ઞઞ્ચ દસ્સનં ન ગણ્હન્તિ. કથં? એકસ્મિઞ્હિ સમયે ‘‘રૂપં સસ્સત’’ન્તિ ગહેત્વા અપરસ્મિં સમયે તત્થ આદીનવં દિસ્વા ‘‘ઓળારિકમેતં મય્હં દસ્સન’’ન્તિ પજહતિ ‘‘ન કેવલઞ્ચ રૂપં સસ્સતન્તિ દસ્સનમેવ ઓળારિકં, વેદનાપિ સસ્સતા…પે… વિઞ્ઞાણમ્પિ સસ્સતન્તિ દસ્સનં ઓળારિકમેવા’’તિ વિસ્સજ્જેતિ. ઉચ્છેદેપિ એકચ્ચસસ્સતેપિ એસેવ નયો. યથા ચ ખન્ધેસુ, એવં આયતનેસુપિ યોજેતબ્બં. એવં તઞ્ચ મૂલદસ્સનં પજહન્તિ, અઞ્ઞઞ્ચ દસ્સનં ન ગણ્હન્તિ.

સન્તગ્ગિવેસ્સનાતિ કસ્મા આરભિ? અયં ઉચ્છેદલદ્ધિકો અત્તનો લદ્ધિં નિગૂહતિ, તસ્સા પન લદ્ધિયા વણ્ણે વુચ્ચમાને અત્તનો લદ્ધિં પાતુકરિસ્સતીતિ તિસ્સો લદ્ધિયો એકતો દસ્સેત્વા વિભજિતું ઇમં દેસનં આરભિ.

સારાગાય સન્તિકેતિઆદીસુ રાગવસેન વટ્ટે રજ્જનસ્સ આસન્ના તણ્હાદિટ્ઠિસંયોજનેન વટ્ટસંયોજનસ્સ સન્તિકે. અભિનન્દનાયાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેનેવ ગિલિત્વા પરિયાદિયનસ્સ ગહણસ્સ ચ આસન્નાતિ અત્થો. અસારાગાય સન્તિકેતિઆદીસુ વટ્ટે અરજ્જનસ્સ આસન્નાતિઆદિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ સસ્સતદસ્સનં અપ્પસાવજ્જં દન્ધવિરાગં, ઉચ્છેદદસ્સનં મહાસાવજ્જં ખિપ્પવિરાગં. કથં? સસ્સતવાદી હિ ઇધલોકં પરલોકઞ્ચ અત્થીતિ જાનાતિ, સુકતદુક્કટાનં ફલં અત્થીતિ જાનાતિ, કુસલં કરોતિ, અકુસલં કરોન્તો ભાયતિ, વટ્ટં અસ્સાદેતિ, અભિનન્દતિ. બુદ્ધાનં વા બુદ્ધસાવકાનં વા સમ્મુખીભૂતો સીઘં લદ્ધિં જહિતું ન સક્કોતિ. તસ્મા તં સસ્સતદસ્સનં અપ્પસાવજ્જં દન્ધવિરાગન્તિ વુચ્ચતિ. ઉચ્છેદવાદી પન ઇધલોકપરલોકં અત્થીતિ જાનાતિ, સુકતદુક્કટાનં ફલં અત્થીતિ જાનાતિ, કુસલં ન કરોતિ, અકુસલં કરોન્તો ન ભાયતિ, વટ્ટં ન અસ્સાદેતિ, નાભિનન્દતિ, બુદ્ધાનં વા બુદ્ધસાવકાનં વા સમ્મુખીભાવે સીઘં દસ્સનં પજહતિ. પારમિયો પૂરેતું સક્કોન્તો બુદ્ધો હુત્વા, અસક્કોન્તો અભિનીહારં કત્વા સાવકો હુત્વા પરિનિબ્બાયતિ. તસ્મા ઉચ્છેદદસ્સનં મહાસાવજ્જં ખિપ્પવિરાગન્તિ વુચ્ચતિ.

૨૦૨. સો પન પરિબ્બાજકો એતમત્થં અસલ્લક્ખેત્વા – ‘‘મય્હં દસ્સનં સંવણ્ણેતિ પસંસતિ, અદ્ધા મે સુન્દરં દસ્સન’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા ઉક્કંસેતિ મે ભવન્તિઆદિમાહ.

ઇદાનિ યસ્મા અયં પરિબ્બાજકો કઞ્જિયેનેવ તિત્તકાલાબુ, ઉચ્છેદદસ્સનેનેવ પૂરિતો, સો યથા કઞ્જિયં અપ્પહાય ન સક્કા લાબુમ્હિ તેલફાણિતાદીનિ પક્ખિપિતું, પક્ખિત્તાનિપિ ન ગણ્હાતિ, એવમેવં તં લદ્ધિં અપ્પહાય અભબ્બો મગ્ગફલાનં લાભાય, તસ્મા લદ્ધિં જહાપનત્થં તત્રગ્ગિવેસ્સનાતિઆદિ આરદ્ધં. વિગ્ગહોતિ કલહો. એવમેતાસં દિટ્ઠીનં પહાનં હોતીતિ એવં વિગ્ગહાદિઆદીનવં દિસ્વા તાસં દિટ્ઠીનં પહાનં હોતિ. સો હિ પરિબ્બાજકો ‘‘કિં મે ઇમિના વિગ્ગહાદિના’’તિ તં ઉચ્છેદદસ્સનં પજહતિ.

૨૦૫. અથસ્સ ભગવા વમિતકઞ્જિયે લાબુમ્હિ સપ્પિફાણિતાદીનિ પક્ખિપન્તો વિય હદયે અમતોસધં પૂરેસ્સામીતિ વિપસ્સનં આચિક્ખન્તો અયં ખો પન, અગ્ગિવેસ્સન, કાયોતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો વમ્મિકસુત્તે વુત્તો. અનિચ્ચતોતિઆદીનિપિ હેટ્ઠા વિત્થારિતાનેવ. યો કાયસ્મિં કાયછન્દોતિ યા કાયસ્મિં તણ્હા. સ્નેહોતિ તણ્હાસ્નેહોવ. કાયન્વયતાતિ કાયાનુગમનભાવો, કાયં અનુગચ્છનકકિલેસોતિ અત્થો.

એવં રૂપકમ્મટ્ઠાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અરૂપકમ્મટ્ઠાનં દસ્સેન્તો તિસ્સો ખોતિઆદિમાહ. પુન તાસંયેવ વેદનાનં અસમ્મિસ્સભાવં દસ્સેન્તો યસ્મિં, અગ્ગિવેસ્સન, સમયેતિઆદિમાહ. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – યસ્મિં સમયે સુખાદીસુ એકં વેદનં વેદયતિ, તસ્મિં સમયે અઞ્ઞા વેદના અત્તનો વારં વા ઓકાસં વા ઓલોકયમાના નિસિન્ના નામ નત્થિ, અથ ખો અનુપ્પન્નાવ હોન્તિ ભિન્નઉદકપુપ્ફુળા વિય ચ અન્તરહિતા વા. સુખાપિ ખોતિઆદિ તાસં વેદનાનં ચુણ્ણવિચુણ્ણભાવદસ્સનત્થં વુત્તં.

ન કેનચિ સંવદતીતિ તસ્સતં ગહેત્વા ‘‘સસ્સતવાદી અહ’’ન્તિ ઉચ્છેદવાદિનાપિ સદ્ધિં ન સંવદતિ, તમેવ ગહેત્વા ‘‘સસ્સતવાદી અહ’’ન્તિ એકચ્ચસસ્સતવાદિના સદ્ધિં ન વિવદતિ. એવં તયોપિ વાદા પરિવત્તેત્વા યોજેતબ્બા. યઞ્ચ લોકે વુત્તન્તિ યં લોકે કથિતં વોહરિતં, તેન વોહરતિ અપરામસન્તો કિઞ્ચિ ધમ્મં પરામાસગ્ગાહેન અગ્ગણ્હન્તો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યો હોતિ ભિક્ખુ અરહં કતાવી,

ખીણાસવો અન્તિમદેહધારી;

અહં વદામીતિપિ સો વદેય્ય,

મમં વદન્તીતિપિ સો વદેય્ય;

લોકે સમઞ્ઞં કુસલો વિદિત્વા,

વોહારમત્તેન સો વોહરેય્યા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૫);

અપરમ્પિ વુત્તં – ‘‘ઇમા ખો ચિત્ત લોકસમઞ્ઞા લોકનિરુત્તિયો લોકવોહારા લોકપઞ્ઞત્તિયો, યાહિ તથાગતો વોહરતિ અપરામસ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૪૪૦).

૨૦૬. અભિઞ્ઞાપહાનમાહાતિ સસ્સતાદીસુ તેસં તેસં ધમ્માનં સસ્સતં અભિઞ્ઞાય જાનિત્વા સસ્સતસ્સ પહાનમાહ, ઉચ્છેદં, એકચ્ચસસ્સતં અભિઞ્ઞાય એકચ્ચસસ્સતસ્સ પહાનં વદતિ. રૂપં અભિઞ્ઞાય રૂપસ્સ પહાનં વદતીતિઆદિના નયેનેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

પટિસઞ્ચિક્ખતોતિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ. અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચીતિ અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુદ્ધેહિ આસવેહિ અગ્ગહેત્વાવ ચિત્તં વિમુચ્ચિ. એત્તાવતા ચેસ પરસ્સ વડ્ઢિતં ભત્તં ભુઞ્જિત્વા ખુદં વિનોદેન્તો વિય પરસ્સ આરદ્ધાય ધમ્મદેસનાય ઞાણં પેસેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તઞ્ચેવ પત્તો, સાવકપારમીઞાણસ્સ ચ મત્થકં, સોળસ ચ પઞ્ઞા પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતો. દીઘનખો પન સોતાપત્તિફલં પત્વા સરણેસુ પતિટ્ઠિતો.

ભગવા પન ઇમં દેસનં સૂરિયે ધરમાનેયેવ નિટ્ઠાપેત્વા ગિજ્ઝકૂટા ઓરુય્હ વેળુવનં ગન્ત્વા સાવકસન્નિપાતમકાસિ, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતો સન્નિપાતો અહોસિ. તત્રિમાનિ અઙ્ગાનિ – માઘનક્ખત્તેન યુત્તો પુણ્ણમઉપોસથદિવસો, કેનચિ અનામન્તિતાનિ હુત્વા અત્તનોયેવ ધમ્મતાય સન્નિપતિતાનિ અડ્ઢતેલસાનિ ભિક્ખુસતાનિ, તેસુ એકોપિ પુથુજ્જનો વા સોતાપન્ન-સકદાગામિ-અનાગામિ-સુક્ખવિપસ્સક-અરહન્તેસુ વા અઞ્ઞતરો નત્થિ, સબ્બે છળભિઞ્ઞાવ, એકોપિ ચેત્થ સત્થકેન કેસે છિન્દિત્વા પબ્બજિતો નામ નત્થિ, સબ્બે એહિભિક્ખુનોયેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

દીઘનખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. માગણ્ડિયસુત્તવણ્ણના

૨૦૭. એવં મે સુતન્તિ માગણ્ડિયસુત્તં. તત્થ અગ્યાગારેતિ અગ્ગિહોમસાલયં. તિણસન્થારકેતિ દ્વે માગણ્ડિયા માતુલો ચ ભાગિનેય્યો ચ. તેસુ માતુલો પબ્બજિત્વા અરહત્તં પત્તો, ભાગિનેય્યોપિ સઉપનિસ્સયો નચિરસ્સેવ પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતિ. અથસ્સ ભગવા ઉપનિસ્સયં દિસ્વા રમણીયં દેવગબ્ભસદિસં ગન્ધકુટિં પહાય તત્થ છારિકતિણકચવરાદીહિ ઉક્લાપે અગ્યાગારે તિણસન્થારકં પઞ્ઞાપેત્વા પરસઙ્ગહકરણત્થં કતિપાહં વસિત્થ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. તેનુપસઙ્કમીતિ ન કેવલં તંદિવસમેવ, યસ્મા પન તં અગ્યાગારં ગામૂપચારે દારકદારિકાહિ ઓકિણ્ણં અવિવિત્તં, તસ્મા ભગવા નિચ્ચકાલમ્પિ દિવસભાગં તસ્મિં વનસણ્ડે વીતિનામેત્વા સાયં વાસત્થાય તત્થ ઉપગચ્છતિ.

અદ્દસા ખો…પે… તિણસન્થારકં પઞ્ઞત્તન્તિ ભગવા અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ તિણસન્થારકં સઙ્ઘરિત્વા સઞ્ઞાણં કત્વા ગચ્છતિ, તંદિવસં પન પઞ્ઞપેત્વાવ અગમાસિ. કસ્મા? તદા હિ પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેત્વાવ અદ્દસ – ‘‘અજ્જ માગણ્ડિયો ઇધાગન્ત્વા ઇમં તિણસન્થારકં દિસ્વા ભારદ્વાજેન સદ્ધિં તિણસન્થારકં આરબ્ભ કથાસલ્લાપં કરિસ્સતિ, અથાહં આગન્ત્વા ધમ્મં દેસેસ્સામિ, સો ધમ્મં સુત્વા મમ સન્તિકે પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતિ. પરેસં સઙ્ગહકરણત્થમેવ હિ મયા પારમિયો પૂરિતા’’તિ તિણસન્થારકં પઞ્ઞપેત્વાવ અગમાસિ.

સમણસેય્યાનુરૂપં મઞ્ઞેતિ ઇમં તિણસન્થારકં ‘‘સમણસ્સ અનુચ્છવિકા સેય્યા’’તિ મઞ્ઞામિ. ન ચ અસઞ્ઞતસમણસ્સ નિવુત્થટ્ઠાનમેતં. તથાહેત્થ હત્થેન આકડ્ઢિતટ્ઠાનં વા પાદેન આકડ્ઢિતટ્ઠાનં વા સીસેન પહટટ્ઠાનં વા ન પઞ્ઞાયતિ, અનાકુલો અનાકિણ્ણો અભિન્નો છેકેન ચિત્તકારેન તૂલિકાય પરિચ્છિન્દિત્વા પઞ્ઞત્તો વિય. સઞ્ઞતસમણસ્સ વસિતટ્ઠાનં, કસ્સ ભો વસિતટ્ઠાનન્તિ પુચ્છતિ. ભૂનહુનોતિ હતવડ્ઢિનો મરિયાદકારકસ્સ. કસ્મા એવમાહ? છસુ દ્વારેસુ વડ્ઢિપઞ્ઞાપનલદ્ધિકત્તા. અયઞ્હિ તસ્સ લદ્ધિ – ચક્ખુ બ્રૂહેતબ્બં વડ્ઢેતબ્બં, અદિટ્ઠં દક્ખિતબ્બં, દિટ્ઠં સમતિક્કમિતબ્બં. સોતં બ્રૂહેતબ્બં વડ્ઢેતબ્બં, અસુતં સોતબ્બં, સુતં સમતિક્કમિતબ્બં. ઘાનં બ્રૂહેતબ્બં વડ્ઢેતબ્બં, અઘાયિતં ઘાયિતબ્બં, ઘાયિતં સમતિક્કમિતબ્બં. જિવ્હા બ્રૂહેતબ્બા વડ્ઢેતબ્બા, અસ્સાયિતં સાયિતબ્બં, સાયિતં સમતિક્કમિતબ્બં. કાયો બ્રૂહેતબ્બો વડ્ઢેતબ્બો, અફુટ્ઠં ફુસિતબ્બં, ફુટ્ઠં સમતિક્કમિતબ્બં. મનો બ્રૂહેતબ્બો વડ્ઢેતબ્બો, અવિઞ્ઞાતં વિજાનિતબ્બં, વિઞ્ઞાતં સમતિક્કમિતબ્બં. એવં સો છસુ દ્વારેસુ વડ્ઢિં પઞ્ઞપેતિ. ભગવા પન –

‘‘ચક્ખુના સંવરો સાધુ, સાધુ સોતેન સંવરો;

ઘાનેન સંવરો સાધુ, સાધુ જિવ્હાય સંવરો.

કાયેન સંવરો સાધુ, સાધુ વાચાય સંવરો;

મનસા સંવરો સાધુ, સાધુ સબ્બત્થ સંવરો;

સબ્બત્થ સંવુતો ભિક્ખુ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ. (ધ. પ. ૩૬૦-૩૬૧) –

છસુ દ્વારેસુ સંવરં પઞ્ઞપેતિ. તસ્મા સો ‘‘વડ્ઢિહતો સમણો ગોતમો મરિયાદકારકો’’તિ મઞ્ઞમાનો ‘‘ભૂનહુનો’’તિ આહ.

અરિયે ઞાયે ધમ્મે કુસલેતિ પરિસુદ્ધે કારણધમ્મે અનવજ્જે. ઇમિના કિં દસ્સેતિ? એવરૂપસ્સ નામ ઉગ્ગતસ્સ પઞ્ઞાતસ્સ યસસ્સિનો ઉપરિ વાચં ભાસમાનેન વીમંસિત્વા ઉપધારેત્વા મુખે આરક્ખં ઠપેત્વા ભાસિતબ્બો હોતિ. તસ્મા મા સહસા અભાસિ, મુખે આરક્ખં ઠપેહીતિ દસ્સેતિ. એવઞ્હિ નો સુત્તે ઓચરતીતિ યસ્મા અમ્હાકં સુત્તે એવં આગચ્છતિ, ન મયં મુખારુળ્હિચ્છામત્તં વદામ, સુત્તે ચ નામ આગતં વદમાના કસ્સ ભાયેય્યામ, તસ્મા સમ્મુખાપિ નં વદેય્યામાતિ અત્થો. અપ્પોસ્સુક્કોતિ મમ રક્ખનત્થાય અનુસ્સુક્કો અવાવટો હુત્વાતિ અત્થો. વુત્તોવ નં વદેય્યાતિ મયા વુત્તોવ હુત્વા અપુચ્છિતોવ કથં સમુટ્ઠાપેત્વા અમ્બજમ્બૂઆદીનિ ગહેત્વા વિય અપૂરયમાનો મયા કથિતનિયામેન ભવં ભારદ્વાજો વદેય્ય, વદસ્સૂતિ અત્થો.

૨૦૮. અસ્સોસિ ખોતિ સત્થા આલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બચક્ખુના માગણ્ડિયં તત્થ આગતં અદ્દસ, દ્વિન્નં જનાનં ભાસમાનાનં દિબ્બસોતેન સદ્દમ્પિ અસ્સોસિ. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ ફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતો. સંવિગ્ગોતિ પીતિસંવેગેન સંવિગ્ગો ચલિતો કમ્પિતો. તસ્સ કિર એતદહોસિ – ‘‘નેવ માગણ્ડિયેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ આરોચિતં, ન મયા. અમ્હે મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞો એત્થ તતિયોપિ નત્થિ, સુતો ભવિસ્સતિ અમ્હાકં સદ્દો તિખિણસોતેન પુરિસેના’’તિ. અથસ્સ અબ્ભન્તરે પીતિ ઉપ્પજ્જિત્વા નવનવુતિલોમકૂપસહસ્સાનિ ઉદ્ધગ્ગાનિ અકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘સંવિગ્ગો લોમહટ્ઠજાતો’’તિ. અથ ખો માગણ્ડિયો પરિબ્બાજકોતિ પરિબ્બાજકસ્સ પભિન્નમુખં વિય બીજં પરિપાકગતં ઞાણં, તસ્મા સન્નિસીદિતું અસક્કોન્તો આહિણ્ડમાનો પુન સત્થુ સન્તિકં આગન્ત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તં દસ્સેતું ‘‘અથ ખો માગણ્ડિયો’’તિઆદિ વુત્તં.

૨૦૯. સત્થા – ‘‘એવં કિર ત્વં, માગણ્ડિય, મં અવચા’’તિ અવત્વાવ ચક્ખું ખો, માગણ્ડિયાતિ પરિબ્બાજકસ્સ ધમ્મદેસનં આરભિ. તત્થ વસનટ્ઠાનટ્ઠેન રૂપં ચક્ખુસ્સ આરામોતિ ચક્ખુ રૂપારામં. રૂપે રતન્તિ રૂપરતં. રૂપેન ચક્ખુ આમોદિતં પમોદિતન્તિ રૂપસમુદિતં. દન્તન્તિ નિબ્બિસેવનં. ગુત્તન્તિ ગોપિતં. રક્ખિતન્તિ ઠપિતરક્ખં. સંવુતન્તિ પિહિતં. સંવરાયાતિ પિધાનત્થાય.

૨૧૦. પરિચારિતપુબ્બોતિ અભિરમિતપુબ્બો. રૂપપરિળાહન્તિ રૂપં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જનપરિળાહં. ઇમસ્સ પન તે, માગણ્ડિય, કિમસ્સ વચનીયન્તિ ઇમસ્સ રૂપં પરિગ્ગણ્હિત્વા અરહત્તપ્પત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ તયા કિં વચનં વત્તબ્બં અસ્સ, વુડ્ઢિહતો મરિયાદકારકોતિ ઇદં વત્તબ્બં, ન વત્તબ્બન્તિ પુચ્છતિ. ન કિઞ્ચિ, ભો ગોતમાતિ, ભો ગોતમ, કિઞ્ચિ વત્તબ્બં નત્થિ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો.

૨૧૧. ઇદાનિ યસ્મા તયા પઞ્ચક્ખન્ધે પરિગ્ગહેત્વા અરહત્તપ્પત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ કિઞ્ચિ વત્તબ્બં નત્થિ, અહઞ્ચ પઞ્ચક્ખન્ધે પરિગ્ગહેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, તસ્મા અહમ્પિ તે ન કિઞ્ચિ વત્તબ્બોતિ દસ્સેતું અહં ખો પનાતિઆદિમાહ. તસ્સ મય્હં માગણ્ડિયાતિ ગિહિકાલે અત્તનો સમ્પત્તિં દસ્સેન્તો આહ. તત્થ વસ્સિકોતિઆદીસુ યત્થ સુખં હોતિ વસ્સકાલે વસિતું, અયં વસ્સિકો. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. અયં પનેત્થ વચનત્થો – વસ્સં વાસો વસ્સં, વસ્સં અરહતીતિ વસ્સિકો. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ વસ્સિકો પાસાદો નાતિઉચ્ચો હોતિ નાતિનીચો, દ્વારવાતપાનાનિપિસ્સ નાતિતનૂનિ નાતિબહૂનિ, ભૂમત્થરણપચ્ચત્થરણખજ્જભોજ્જાનિપેત્થ મિસ્સકાનેવ વટ્ટન્તિ. હેમન્તિકે થમ્ભાપિ ભિત્તિયોપિ નીચા હોન્તિ, દ્વારવાતપાનાનિ તનુકાનિ સુખુમચ્છિદ્દાનિ. ઉણ્હપવેસનત્થાય ભિત્તિનિયૂહાનિ નીહરીયન્તિ. ભૂમત્થરણપચ્ચત્થરણનિવાસનપારુપનાનિ પનેત્થ ઉણ્હવીરિયાનિ કમ્બલાદીનિ વટ્ટન્તિ. ખજ્જભોજ્જં સિનિદ્ધં કટુકસન્નિસ્સિતઞ્ચ. ગિમ્હિકે થમ્ભાપિ ભિત્તિયોપિ ઉચ્ચા હોન્તિ. દ્વારવાતપાનાનિ પનેત્થ બહૂનિ વિપુલજાલાનિ ભવન્તિ. ભૂમત્થરણાદીનિ દુકૂલમયાનિ વટ્ટન્તિ, ખજ્જભોજ્જાનિ મધુરરસસીતવીરિયાનિ. વાતપાનસમીપેસુ ચેત્થ નવ ચાટિયો ઠપેત્વા ઉદકસ્સ પૂરેત્વા નીલુપ્પલાદીહિ સઞ્છાદેન્તિ. તેસુ તેસુ પદેસેસુ ઉદકયન્તાનિ કરોન્તિ, યેહિ દેવે વસ્સન્તે વિય ઉદકધારા નિક્ખમન્તિ.

બોધિસત્તસ્સ પન અટ્ઠસતસુવણ્ણઘટે ચ રજતઘટે ચ ગન્ધોદકસ્સ પૂરેત્વા નીલુપ્પલગચ્છકે કત્વા સયનં પરિવારેત્વા ઠપયિંસુ. મહન્તેસુ લોહકટાહેસુ ગન્ધકલલં પૂરેત્વા નીલુપ્પલપદુમપુણ્ડરીકાનિ રોપેત્વા ઉતુગ્ગહણત્થાય તત્થ તત્થ ઠપેસું. સૂરિયરસ્મીહિ પુપ્ફાનિ પુપ્ફન્તિ. નાનાવિધા ભમરગણા પાસાદં પવિસિત્વા પુપ્ફેસુ રસં ગણ્હન્તા વિચરન્તિ. પાસાદો અતિસુગન્ધો હોતિ. યમકભિત્તિયા અન્તરે લોહનાળિં ઠપેત્વા નવભૂમિકપાસાદસ્સ ઉપરિ આકાસઙ્ગણે રતનમણ્ડપમત્થકે સુખુમચ્છિદ્દકં જાલં બદ્ધં અહોસિ. એકસ્મિં ઠાને સુક્ખમહિંસચમ્મં પસારેતિ. બોધિસત્તસ્સ ઉદકકીળનવેલાય મહિંસચમ્મે પાસાણગુળે ખિપન્તિ, મેઘથનિતસદ્દો વિય હોતિ. હેટ્ઠા યન્તં પરિવત્તેન્તિ, ઉદકં અભિરુહિત્વા જાલમત્થકે પતતિ, વસ્સપતનસલિલં વિય હોતિ. તદા બોધિસત્તો નીલપટં નિવાસેતિ, નીલપટં પારુપતિ, નીલપસાધનં પસાધેતિ. પરિવારાપિસ્સ ચત્તાલીસનાટકસહસ્સાનિ નીલવત્થાભરણાનેવ નીલવિલેપનાનિ હુત્વા મહાપુરિસં પરિવારેત્વા રતનમણ્ડપં ગચ્છન્તિ. દિવસભાગં ઉદકકીળં કીળન્તો સીતલં ઉતુસુખં અનુભોતિ.

પાસાદસ્સ ચતૂસુ દિસાસુ ચત્તારો સરા હોન્તિ. દિવાકાલે નાનાવણ્ણસકુણગણા પાચીનસરતો વુટ્ઠાય વિરવમાના પાસાદમત્થકેન પચ્છિમસરં ગચ્છન્તિ. પચ્છિમસરતો વુટ્ઠાય પાચીનસરં, ઉત્તરસરતો દક્ખિણસરં, દક્ખિણસરતો ઉત્તરસરં ગચ્છન્તિ, અન્તરવસ્સસમયો વિય હોતિ. હેમન્તિકપાસાદો પન પઞ્ચભૂમિકો અહોસિ, વસ્સિકપાસાદો સત્તભૂમિકો.

નિપ્પુરિસેહીતિ પુરિસવિરહિતેહિ. ન કેવલઞ્ચેત્થ તૂરિયાનેવ નિપ્પુરિસાનિ, સબ્બટ્ઠાનાનિપિ નિપ્પુરિસાનેવ. દોવારિકાપિ ઇત્થિયોવ, ન્હાપનાદિપરિકમ્મકરાપિ ઇત્થિયોવ. રાજા કિર – ‘‘તથારૂપં ઇસ્સરિયસુખસમ્પત્તિં અનુભવમાનસ્સ પુરિસં દિસ્વા પરિસઙ્કા ઉપ્પજ્જતિ, સા મે પુત્તસ્સ મા અહોસી’’તિ સબ્બકિચ્ચેસુ ઇત્થિયોવ ઠપેસિ. તાય રતિયા રમમાનોતિ ઇદં ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિરતિં સન્ધાય વુત્તં.

૨૧૨. ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વાતિ એત્થ યસ્મા ખત્તિયાનં સેતચ્છત્તસ્મિંયેવ પત્થના હોતિ, મહા ચ નેસં પપઞ્ચો, બ્રાહ્મણા મન્તેહિ અતિત્તા મન્તે ગવેસન્તા વિચરન્તિ, ગહપતિનો પન મુદ્દાગણનમત્તં ઉગ્ગહિતકાલતો પટ્ઠાય સમ્પત્તિંયેવ અનુભવન્તિ, તસ્મા ખત્તિયબ્રાહ્મણે અગ્ગહેત્વા ‘‘ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા’’તિ આહ. આવટ્ટેય્યાતિ માનુસકકામહેતુ આવટ્ટો ભવેય્યાતિ અત્થો. અભિક્કન્તતરાતિ વિસિટ્ઠતરા. પણીતતરાતિ અતપ્પકતરા. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘કુસગ્ગેનુદકમાદાય, સમુદ્દે ઉદકં મિને;

એવં માનુસકા કામા, દિબ્બકામાન સન્તિકે’’તિ. (જા. ૨.૨૧.૩૮૯) –

સમધિગય્હ તિટ્ઠતીતિ દિબ્બસુખં ગણ્હિત્વા તતો વિસિટ્ઠતરા હુત્વા તિટ્ઠતિ.

ઓપમ્મસંસન્દનં પનેત્થ એવં વેદિતબ્બં – ગહપતિસ્સ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમઙ્ગીભૂતકાલો વિય બોધિસત્તસ્સ તીસુ પાસાદેસુ ચત્તાલીસસહસ્સઇત્થિમજ્ઝે મોદનકાલો, તસ્સ સુચરિતં પૂરેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તકાલો વિય બોધિસત્તસ્સ અભિનિક્ખમનં કત્વા બોધિપલ્લઙ્કે સબ્બઞ્ઞુતં પટિવિદ્ધકાલો, તસ્સ નન્દનવને સમ્પત્તિં અનુભવનકાલો વિય તથાગતસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિરતિયા વીતિવત્તનકાલો, તસ્સ માનુસકાનં પઞ્ચન્નં કામગુણાનં અપત્થનકાલો વિય તથાગતસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિરતિયા વીતિનામેન્તસ્સ હીનજનસુખસ્સ અપત્થનકાલોતિ.

૨૧૩. સુખીતિ પઠમં દુક્ખિતો પચ્છા સુખિતો અસ્સ. સેરીતિ પઠમં વેજ્જદુતિયકો પચ્છા સેરી એકકો ભવેય્ય. સયંવસીતિ પઠમં વેજ્જસ્સ વસે વત્તમાનો વેજ્જેન નિસીદાતિ વુત્તે નિસીદિ, નિપજ્જાતિ વુત્તે નિપજ્જિ, ભુઞ્જાતિ વુત્તે ભુઞ્જિ, પિવાતિ વુત્તે પિવિ, પચ્છા સયંવસી જાતો. યેન કામં ગમોતિ પઠમં ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં ગન્તું નાલત્થ, પચ્છા રોગે વૂપસન્તે વનદસ્સન-ગિરિદસ્સન-પબ્બતદસ્સનાદીસુપિ યેનકામં ગમો જાતો, યત્થ યત્થેવ ગન્તું ઇચ્છતિ, તત્થ તત્થેવ ગચ્છેય્ય.

એત્થાપિ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – પુરિસસ્સ કુટ્ઠિકાલો વિય હિ બોધિસત્તસ્સ અગારમજ્ઝે વસનકાલો, અઙ્ગારકપલ્લં વિય એકં કામવત્થુ, દ્વે કપલ્લાનિ વિય દ્વે વત્થૂનિ, સક્કસ્સ પન દેવરઞ્ઞો અડ્ઢતેય્યકોટિયાનિ અઙ્ગારકપલ્લાનિ વિય અડ્ઢતિયનાટકકોટિયો, નખેહિ વણમુખાનિ તચ્છેત્વા અઙ્ગારકપલ્લે પરિતાપનં વિય વત્થુપટિસેવનં, ભેસજ્જં આગમ્મ અરોગકાલો વિય કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસં દિસ્વા નિક્ખમ્મ બુદ્ધભૂતકાલે ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિરતિયા વીતિવત્તનકાલો, અઞ્ઞં કુટ્ઠિપુરિસં દિસ્વા અપત્થનકાલો વિય તાય રતિયા વીતિનામેન્તસ્સ હીનજનરતિયા અપત્થનકાલોતિ.

૨૧૪. ઉપહતિન્દ્રિયોતિ કિમિરકુટ્ઠેન નામ ઉપહતકાયપ્પસાદો. ઉપહતિન્દ્રિયાતિ ઉપહતપઞ્ઞિન્દ્રિયા. તે યથા સો ઉપહતકાયિન્દ્રિયો કુટ્ઠી દુક્ખસમ્ફસ્સસ્મિંયેવ અગ્ગિસ્મિં સુખમિતિ વિપરીતસઞ્ઞં પચ્ચલત્થ, એવં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ઉપહતત્તા દુક્ખસમ્ફસ્સેસ્વેવ કામેસુ સુખમિતિ વિપરીતસઞ્ઞં પચ્ચલત્થું.

૨૧૫. અસુચિતરાનિ ચેવાતિઆદીસુ પકતિયાવ તાનિ અસુચીનિ ચ દુગ્ગન્ધાનિ ચ પૂતીનિ ચ, ઇદાનિ પન અસુચિતરાનિ ચેવ દુગ્ગન્ધતરાનિ ચ પૂતિતરાનિ ચ હોન્તિ. કાચીતિ તસ્સ હિ પરિતાપેન્તસ્સ ચ કણ્ડૂવન્તસ્સ ચ પાણકા અન્તો પવિસન્તિ, દુટ્ઠલોહિતદુટ્ઠપુબ્બા પગ્ઘરન્તિ. એવમસ્સ કાચિ અસ્સાદમત્તા હોતિ.

આરોગ્યપરમાતિ ગાથાય યે કેચિ ધનલાભા વા યસલાભા વા પુત્તલાભા વા અત્થિ, આરોગ્યં તેસં પરમં ઉત્તમં, નત્થિ તતો ઉત્તરિતરો લાભોતિ, આરોગ્યપરમા લાભા. યંકિઞ્ચિ ઝાનસુખં વા મગ્ગસુખં વા ફલસુખં વા અત્થિ, નિબ્બાનં તત્થ પરમં, નત્થિ તતો ઉત્તરિતરં સુખન્તિ નિબ્બાનં પરમં સુખં. અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગાનન્તિ પુબ્બભાગમગ્ગાનં પુબ્બભાગગમનેનેવ અમતગામીનં અટ્ઠઙ્ગિકો ખેમો, નત્થિ તતો ખેમતરો અઞ્ઞો મગ્ગો. અથ વા ખેમં અમતગામિનન્તિ એત્થ ખેમન્તિપિ અમતન્તિપિ નિબ્બાનસ્સેવ નામં. યાવતા પુથુસમણબ્રાહ્મણા પરપ્પવાદા ખેમગામિનો ચ અમતગામિનો ચાતિ લદ્ધિવસેન ગહિતા, સબ્બેસં તેસં ખેમઅમતગામીનં મગ્ગાનં અટ્ઠઙ્ગિકો પરમો ઉત્તમોતિ અયમેત્થ અત્થો.

૨૧૬. આચરિયપાચરિયાનન્તિ આચરિયાનઞ્ચેવ આચરિયાચરિયાનઞ્ચ. સમેતીતિ એકનાળિયા મિતં વિય એકતુલાય તુલિતં વિય સદિસં હોતિ નિન્નાનાકરણં. અનોમજ્જતીતિ પાણિં હેટ્ઠા ઓતારેન્તો મજ્જતિ – ‘‘ઇદં તં, ભો ગોતમ, આરોગ્યં, ઇદં તં નિબ્બાન’’ન્તિ કાલેન સીસં કાલેન ઉરં પરિમજ્જન્તો એવમાહ.

૨૧૭. છેકન્તિ સમ્પન્નં. સાહુળિચીરેનાતિ કાળકેહિ એળકલોમેહિ કતથૂલચીરેન. સઙ્કારચોળકેનાતિપિ વદન્તિ. વાચં નિચ્છારેય્યાતિ કાલેન દસાય કાલેન અન્તે કાલેન મજ્ઝે પરિમજ્જન્તો નિચ્છારેય્ય, વદેય્યાતિ અત્થો. પુબ્બકેહેસાતિ પુબ્બકેહિ એસા. વિપસ્સીપિ હિ ભગવા…પે… કસ્સપોપિ ભગવા ચતુપરિસમજ્ઝે નિસિન્નો ઇમં ગાથં અભાસિ, ‘‘અત્થનિસ્સિતગાથા’’તિ મહાજનો ઉગ્ગણ્હિ. સત્થરિ પરિનિબ્બુતે અપરભાગે પરિબ્બાજકાનં અન્તરં પવિટ્ઠા. તે પોત્થકગતં કત્વા પદદ્વયમેવ રક્ખિતું સક્ખિંસુ. તેનાહ – સા એતરહિ અનુપુબ્બેન પુથુજ્જનગાથાતિ.

૨૧૮. રોગોવ ભૂતોતિ રોગભૂતો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અરિયં ચક્ખુન્તિ પરિસુદ્ધં વિપસ્સનાઞાણઞ્ચેવ મગ્ગઞાણઞ્ચ. પહોતીતિ સમત્થો. ભેસજ્જં કરેય્યાતિ ઉદ્ધંવિરેચનં અધોવિરેચનં અઞ્જનઞ્ચાતિ ભેસજ્જં કરેય્ય.

૨૧૯. ન ચક્ખૂનિ ઉપ્પાદેય્યાતિ યસ્સ હિ અન્તરા પિત્તસેમ્હાદિપલિવેઠેન ચક્ખુપસાદો ઉપહતો હોતિ, સો છેકં વેજ્જં આગમ્મ સપ્પાયભેસજ્જં સેવન્તો ચક્ખૂનિ ઉપ્પાદેતિ નામ. જચ્ચન્ધસ્સ પન માતુકુચ્છિયંયેવ વિનટ્ઠાનિ, તસ્મા સો ન લભતિ. તેન વુત્તં ‘‘ન ચક્ખૂનિ ઉપ્પાદેય્યા’’તિ.

૨૨૦. દુતિયવારે જચ્ચન્ધોતિ જાતકાલતો પટ્ઠાય પિત્તાદિપલિવેઠેન અન્ધો. અમુસ્મિન્તિ તસ્મિં પુબ્બે વુત્તે. અમિત્તતોપિ દહેય્યાતિ અમિત્તો મે અયન્તિ એવં અમિત્તતો ઠપેય્ય. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. ઇમિના ચિત્તેનાતિ વટ્ટે અનુગતચિત્તેન. તસ્સ મે ઉપાદાનપચ્ચયાતિ એકસન્ધિ દ્વિસઙ્ખેપો પચ્ચયાકારો કથિતો, વટ્ટં વિભાવિતં.

૨૨૧. ધમ્માનુધમ્મન્તિ ધમ્મસ્સ અનુધમ્મં અનુચ્છવિકં પટિપદં. ઇમે રોગા ગણ્ડા સલ્લાતિ પઞ્ચક્ખન્ધે દસ્સેતિ. ઉપાદાનનિરોધાતિ વિવટ્ટં દસ્સેન્તો આહ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

માગણ્ડિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સન્દકસુત્તવણ્ણના

૨૨૩. એવં મે સુતન્તિ સન્દકસુત્તં. તત્થ પિલક્ખગુહાયન્તિ તસ્સા ગુહાય દ્વારે પિલક્ખરુક્ખો અહોસિ, તસ્મા પિલક્ખગુહાત્વેવ સઙ્ખં ગતા. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ વિવેકતો વુટ્ઠિતો. દેવકતસોબ્ભોતિ વસ્સોદકેનેવ તિન્નટ્ઠાને જાતો મહાઉદકરહદો. ગુહાદસ્સનાયાતિ એત્થ ગુહાતિ પંસુગુહા. સા ઉન્નમે ઉદકમુત્તટ્ઠાને અહોસિ, એકતો ઉમઙ્ગં કત્વા ખાણુકે ચ પંસુઞ્ચ નીહરિત્વા અન્તો થમ્ભે ઉસ્સાપેત્વા મત્થકે પદરચ્છન્નગેહસઙ્ખેપેન કતા, તત્થ તે પરિબ્બાજકા વસન્તિ. સા વસ્સાને ઉદકપુણ્ણા તિટ્ઠતિ, નિદાઘે તત્થ વસન્તિ. તં સન્ધાય ‘‘ગુહાદસ્સનાયા’’તિ આહ. વિહારદસ્સનત્થઞ્હિ અનમતગ્ગિયં પચ્ચવેક્ખિત્વા સમુદ્દપબ્બતદસ્સનત્થં વાપિ ગન્તું વટ્ટતીતિ.

ઉન્નાદિનિયાતિ ઉચ્ચં નદમાનાય. એવં નદમાનાય ચસ્સા ઉદ્ધઙ્ગમનવસેન ઉચ્ચો, દિસાસુ પત્થટવસેન મહાસદ્દોતિ ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દો, તાય ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દાય. તેસં પરિબ્બાજકાનં પાતોવ ઉટ્ઠાય કત્તબ્બં નામ ચેતિયવત્તં વા બોધિવત્તં વા આચરિયુપજ્ઝાયવત્તં વા યોનિસોમનસિકારો વા નત્થિ. તેન તે પાતોવ ઉટ્ઠાય બાલાતપે નિસિન્ના, સાયં વા કથાય ફાસુકત્થાય સન્નિપતિતા ‘‘ઇમસ્સ હત્થો સોભણો ઇમસ્સ પાદો’’તિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થપાદાદીનિ વા આરબ્ભ ઇત્થિપુરિસદારકદારિકાવણ્ણે વા અઞ્ઞં વા કામસ્સાદભવસ્સાદાદિવત્થું આરબ્ભ કથં પટ્ઠપેત્વા અનુપુબ્બેન રાજકથાદિઅનેકવિધં તિરચ્છાનકથં કથેન્તિ. સા હિ અનિય્યાનિકત્તા સગ્ગમોક્ખમગ્ગાનં તિરચ્છાનભૂતા કથાતિ તિરચ્છાનકથા. તત્થ રાજાનં આરબ્ભ ‘‘મહાસમ્મતો મન્ધાતા ધમ્માસોકો એવંમહાનુભાવો’’તિઆદિના નયેન પવત્તા કથા રાજકથા. એસ નયો ચોરકથાદીસુ.

તેસુ ‘‘અસુકો રાજા અભિરૂપો દસ્સનીયો’’તિઆદિના નયેન ગેહસ્સિતકથાવ તિરચ્છાનકથા હોતિ. ‘‘સોપિ નામ એવં મહાનુભાવો ખયં ગતો’’તિ એવં પવત્તા પન કમ્મટ્ઠાનભાવે તિટ્ઠતિ. ચોરેસુપિ ‘‘મૂલદેવો એવંમહાનુભાવો, મેઘમાલો એવંમહાનુભાવો’’તિ તેસં કમ્મં પટિચ્ચ અહો સૂરાતિ ગેહસ્સિતકથાવ તિરચ્છાનકથા. યુદ્ધેપિ ભારતયુદ્ધાદીસુ ‘‘અસુકેન અસુકો એવં મારિતો એવં વિદ્ધો’’તિ કામસ્સાદવસેનેવ કથા તિરચ્છાનકથા. ‘‘તેપિ નામ ખયં ગતા’’તિ એવં પવત્તા પન સબ્બત્થ કથા કમ્મટ્ઠાનમેવ હોતિ. અપિચ અન્નાદીસુ ‘‘એવં વણ્ણવન્તં ગન્ધવન્તં રસવન્તં ફસ્સસમ્પન્નં ખાદિમ્હ ભુઞ્જિમ્હ પિવિમ્હ પરિભુઞ્જિમ્હા’’તિ કામસ્સાદવસેન કથેતું ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા – ‘‘પુબ્બે એવં વણ્ણાદિસમ્પન્નં અન્નં પાનં વત્થં સયનં માલં ગન્ધં સીલવન્તાનં અદમ્હ, ચેતિયે પૂજં અકરિમ્હા’’તિ કથેતું વટ્ટતિ.

ઞાતિકથાદીસુપિ ‘‘અમ્હાકં ઞાતકા સૂરા સમત્થા’’તિ વા ‘‘પુબ્બે મયં એવં વિચિત્રેહિ યાનેહિ ચરિમ્હા’’તિ વા અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા ‘‘તેપિ નો ઞાતકા ખયં ગતા’’તિ વા ‘‘પુબ્બે મયં એવરૂપા ઉપાહના સઙ્ઘસ્સ અદમ્હા’’તિ વા કથેતબ્બા. ગામકથાપિ સુનિવિટ્ઠદુન્નિવિટ્ઠસુભિક્ખદુબ્ભિક્ખાદિવસેન વા ‘‘અસુકગામવાસિનો સૂરા સમત્થા’’તિ વા એવં અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા સદ્ધા પસન્નાતિ વા ખયવયં ગતાતિ વા વત્તું વટ્ટતિ. નિગમનગરજનપદકથાસુપિ એસેવ નયો. ઇત્થિકથાપિ વણ્ણસણ્ઠાનાદીનિ પટિચ્ચ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, સદ્ધા પસન્ના ખયં ગતાતિ એવમેવ વટ્ટતિ. સૂરકથાપિ નન્દિમિત્તો નામ યોધો સૂરો અહોસીતિ અસ્સાદવસેનેવ ન વટ્ટતિ, સદ્ધો પસન્નો અહોસિ ખયં ગતોતિ એવમેવ વટ્ટતિ. વિસિખાકથાપિ અસુકા વિસિખા સુનિવિટ્ઠા દુન્નિવિટ્ઠા સૂરા સમત્થાતિ અસ્સાદવસેનેવ ન વટ્ટતિ, સદ્ધા પસન્ના ખયં ગતા ઇચ્ચેવં વટ્ટતિ.

કુમ્ભટ્ઠાનકથાતિ કુમ્ભટ્ઠાનઉદકતિત્થકથા વા વુચ્ચતિ કુમ્ભદાસિકથા વા. સાપિ ‘‘પાસાદિકા નચ્ચિતું ગાયિતું છેકા’’તિ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, સદ્ધા પસન્નાતિઆદિના નયેનેવ વટ્ટતિ. પુબ્બપેતકથાતિ અતીતઞાતિકથા. તત્થ વત્તમાનઞાતિકથાસદિસોવ વિનિચ્છયો.

નાનત્તકથાતિ પુરિમપચ્છિમકથાવિમુત્તા અવસેસા નાનાસભાવા નિરત્થકકથા. લોકક્ખાયિકાતિ અયં લોકો કેન નિમ્મિતો, અસુકેન નામ નિમ્મિતો, કાકા સેતા અટ્ઠીનં સેતત્તા, બકા રત્તા લોહિતસ્સ રત્તત્તાતિ એવમાદિકા લોકાયતવિતણ્ડસલ્લાપકથા.

સમુદ્દક્ખાયિકા નામ કસ્મા સમુદ્દો સાગરો, સાગરદેવેન ખણિતત્તા સાગરો, ખતો મેતિ હત્થમુદ્દાય નિવેદિતત્તા સમુદ્દોતિ એવમાદિકા નિરત્થકા સમુદ્દક્ખાયિકકથા. ઇતિ ભવો, ઇતિ અભવોતિ યં વા તં વા નિરત્થકકારણં વત્વા પવત્તિતકથા ઇતિભવાભવકથા. એત્થ ચ ભવોતિ સસ્સતં, અભવોતિ ઉચ્છેદં. ભવોતિ વડ્ઢિ, અભવોતિ હાનિ. ભવોતિ કામસુખં, અભવોતિ અત્તકિલમથો. ઇતિ ઇમાય છબ્બિધાય ઇતિભવાભવકથાય સદ્ધિં બાત્તિંસતિરચ્છાનકથા નામ હોતિ. એવરૂપિં તિરચ્છાનકથં કથેન્તિયા નિસિન્નો હોતિ.

તતો સન્દકો પરિબ્બાજકો તે પરિબ્બાજકે ઓલોકેત્વા – ‘‘ઇમે પરિબ્બાજકા અતિવિય અઞ્ઞમઞ્ઞં અગારવા અપ્પતિસ્સા, મયઞ્ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ પાતુભાવતો પટ્ઠાય સૂરિયુગ્ગમને ખજ્જોપનકૂપમા જાતા, લાભસક્કારોપિ નો પરિહીનો. સચે પન ઇમં ઠાનં સમણો ગોતમો ગોતમસાવકો વા ગિહિઉપટ્ઠાકોપિ વાસ્સ આગચ્છેય્ય, અતિવિય લજ્જનીયં ભવિસ્સતિ. પરિસદોસો ખો પન પરિસજેટ્ઠકસ્સેવ ઉપરિ આરોહતી’’તિ ઇતો ચિતો ચ વિલોકેન્તો થેરં અદ્દસ. તેન વુત્તં અદ્દસા ખો સન્દકો પરિબ્બાજકો…પે… તુણ્હી અહેસુન્તિ.

તત્થ સણ્ઠપેસીતિ સિક્ખાપેસિ, વજ્જમસ્સા પટિચ્છાદેસિ. યથા સુટ્ઠપિતા હોતિ, તથા નં ઠપેસિ. યથા નામ પરિસમજ્ઝં પવિસન્તો પુરિસો વજ્જપટિચ્છાદનત્થં નિવાસનં સણ્ઠપેતિ, પારુપનં સણ્ઠપેતિ, રજોકિણ્ણટ્ઠાનં પુઞ્છતિ, એવમસ્સા વજ્જપટિચ્છાદનત્થં ‘‘અપ્પસદ્દા ભોન્તો’’તિ સિક્ખાપેન્તો યથા સુટ્ઠપિતા હોતિ, તથા નં ઠપેસીતિ અત્થો. અપ્પસદ્દકામાતિ અપ્પસદ્દં ઇચ્છન્તિ, એકકા નિસીદન્તિ, એકકા તિટ્ઠન્તિ, ન ગણસઙ્ગણિકાય યાપેન્તિ. અપ્પસદ્દવિનીતાતિ અપ્પસદ્દેન નિરવેન બુદ્ધેન વિનીતા. અપ્પસદ્દસ્સ વણ્ણવાદિનોતિ યં ઠાનં અપ્પસદ્દં નિસ્સદ્દં. તસ્સ વણ્ણવાદિનો. ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞેય્યાતિ ઇધાગન્તબ્બં મઞ્ઞેય્ય.

કસ્મા પનેસ થેરસ્સ ઉપસઙ્કમનં પચ્ચાસીસતીતિ. અત્તનો વુદ્ધિં પત્થયમાનો. પરિબ્બાજકા કિર બુદ્ધેસુ વા બુદ્ધસાવકેસુ વા અત્તનો સન્તિકં આગતેસુ – ‘‘અજ્જ અમ્હાકં સન્તિકં સમણો ગોતમો આગતો, સારિપુત્તો આગતો, ન ખો પનેતે યસ્સ વા તસ્સ વા સન્તિકં ગચ્છન્તિ, પસ્સથ અમ્હાકં ઉત્તમભાવ’’ન્તિ અત્તનો ઉપટ્ઠાકાનં સન્તિકે અત્તાનં ઉક્ખિપન્તિ ઉચ્ચે ઠાને ઠપેન્તિ. ભગવતોપિ ઉપટ્ઠાકે ગણ્હિતું વાયમન્તિ. તે કિર ભગવતો ઉપટ્ઠાકે દિસ્વા એવં વદન્તિ – ‘‘તુમ્હાકં સત્થા ભવં ગોતમોપિ ગોતમસ્સ સાવકાપિ અમ્હાકં સન્તિકં આગચ્છન્તિ, મયં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમગ્ગા. તુમ્હે પન અમ્હે અક્ખીહિ પસ્સિતું ન ઇચ્છથ, સામીચિકમ્મં ન કરોથ, કિં વો અમ્હેહિ અપરદ્ધ’’ન્તિ. અપ્પેકચ્ચે મનુસ્સા – ‘‘બુદ્ધાપિ એતેસં સન્તિકં ગચ્છન્તિ, કિં અમ્હાક’’ન્તિ તતો પટ્ઠાય તે દિસ્વા નપ્પમજ્જન્તિ. તુણ્હી અહેસુન્તિ સન્દકં પરિવારેત્વા નિસ્સદ્દા નિસીદિંસુ.

૨૨૪. સ્વાગતં ભોતો આનન્દસ્સાતિ સુઆગમનં ભોતો આનન્દસ્સ. ભવન્તે હિ નો આગતે આનન્દો હોતિ, ગતે સોકોતિ દીપેતિ. ચિરસ્સં ખોતિ પિયસમુદાચારવચનમેતં. થેરો પન કાલેન કાલં પરિબ્બાજકારામં ચારિકત્થાય ગચ્છતીતિ પુરિમગમનં ગહેત્વા એવમાહ. એવઞ્ચ પન વત્વા ન માનત્થદ્ધો હુત્વા નિસીદિ, અત્તનો પન આસના વુટ્ઠાય તં આસનં પપ્ફોટેત્વા થેરં આસનેન નિમન્તેન્તો નિસીદતુ ભવં આનન્દો, ઇદમાસનં પઞ્ઞત્તન્તિ આહ.

અન્તરાકથા વિપ્પકતાતિ નિસિન્નાનં વો આરમ્ભતો પટ્ઠાય યાવ મમાગમનં એતસ્મિં અન્તરે કા નામ કથા વિપ્પકતા, મમાગમનપચ્ચયા કતમા કથા પરિયન્તં ન ગતાતિ પુચ્છતિ.

અથ પરિબ્બાજકો ‘‘નિરત્થકકથાવ એસા નિસ્સારા વટ્ટસન્નિસ્સિતા, ન તુમ્હાકં પુરતો વત્તબ્બતં અરહતી’’તિ દીપેન્તો તિટ્ઠતેસા, ભોતિઆદિમાહ. નેસા ભોતોતિ સચે ભવં સોતુકામો ભવિસ્સતિ, પચ્છાપેસા કથા ન દુલ્લભા ભવિસ્સતિ, અમ્હાકં પનિમાય અત્થો નત્થિ. ભોતો પન આગમનં લભિત્વા અઞ્ઞદેવ સુકારણં કથં સોતુકામમ્હાતિ દીપેતિ. તતો ધમ્મદેસનં યાચન્તો સાધુ વત ભવન્તં યે વાતિઆદિમાહ. તત્થ આચરિયકેતિ આચરિયસમયે. અનસ્સાસિકાનીતિ અસ્સાસવિરહિતાનિ. સસક્કન્તિ એકંસત્થે નિપાતો, વિઞ્ઞૂ પુરિસો એકંસેનેવ ન વસેય્યાતિ અત્થો. વસન્તો ચ નારાધેય્યાતિ ન સમ્પાદેય્ય, ન પરિપૂરેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. ઞાયં ધમ્મં કુસલન્તિ કારણભૂતં અનવજ્જટ્ઠેન કુસલં ધમ્મં.

૨૨૫. ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. નત્થિ દિન્નન્તિઆદીનિ સાલેય્યકસુત્તે (મ. નિ. ૧.૪૪૦) વુત્તાનિ. ચાતુમહાભૂતિકોતિ ચતુમહાભૂતમયો. પથવી પથવીકાયન્તિ અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ બાહિરપથવીધાતું. અનુપેતીતિ અનુયાતિ. અનુપગચ્છતીતિ તસ્સેવ વેવચનં, અનુગચ્છતીતિપિ અત્થો, ઉભયેનાપિ ઉપેતિ ઉપગચ્છતીતિ દસ્સેતિ. આપાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇન્દ્રિયાનીતિ મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ આકાસં પક્ખન્દન્તિ. આસન્દિપઞ્ચમાતિ નિપન્નમઞ્ચેન પઞ્ચમા, મઞ્ચો ચેવ, ચત્તારો મઞ્ચપાદે ગહેત્વા ઠિતા ચત્તારો પુરિસા ચાતિ અત્થો. યાવાળાહનાતિ યાવ સુસાના. પદાનીતિ અયં એવં સીલવા અહોસિ, એવં દુસ્સીલોતિઆદિના નયેન પવત્તાનિ ગુણપદાનિ. સરીરમેવ વા એત્થ પદાનીતિ અધિપ્પેતં. કાપોતકાનીતિ કપોતકવણ્ણાનિ, પારાવતપક્ખવણ્ણાનીતિ અત્થો.

ભસ્સન્તાતિ ભસ્મન્તા, અયમેવ વા પાળિ. આહુતિયોતિ યં પહેણકસક્કારાદિભેદં દિન્નદાનં, સબ્બં તં છારિકાવસાનમેવ હોતિ, ન તતો પરં ફલદાયકં હુત્વા ગચ્છતીતિ અત્થો. દત્તુપઞ્ઞત્તન્તિ દત્તૂહિ બાલમનુસ્સેહિ પઞ્ઞત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – બાલેહિ અબુદ્ધીહિ પઞ્ઞત્તમિદં દાનં, ન પણ્ડિતેહિ. બાલા દેન્તિ, પણ્ડિતા ગણ્હન્તીતિ દસ્સેતિ. અત્થિકવાદન્તિ અત્થિ દિન્નં દિન્નફલન્તિ ઇમં અત્થિકવાદંયેવ વદન્તિ તેસં તુચ્છં વચનં મુસાવિલાપો. બાલે ચ પણ્ડિતે ચાતિ બાલા ચ પણ્ડિતા ચ.

અકતેન મે એત્થ કતન્તિ મય્હં અકતેનેવ સમણકમ્મેન એત્થ એતસ્સ સમયે કમ્મં કતં નામ હોતિ, અવુસિતેનેવ બ્રહ્મચરિયેન વુસિતં નામ હોતિ. એત્થાતિ એતસ્મિં સમણધમ્મે. સમસમાતિ અતિવિય સમા, સમેન વા ગુણેન સમા. સામઞ્ઞં પત્તાતિ સમાનભાવં પત્તા.

૨૨૬. કરતોતિઆદીનિ અપણ્ણકસુત્તે વુત્તાનિ. તથા નત્થિ હેતૂતિઆદીનિ.

૨૨૮. ચતુત્થબ્રહ્મચરિયવાસે અકટાતિ અકતા. અકટવિધાતિ અકતવિધાના, એવં કરોહીતિ કેનચિ કારાપિતા ન હોન્તીતિ અત્થો. અનિમ્મિતાતિ ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતા. અનિમ્માતાતિ અનિમ્માપિતા. કેચિ અનિમ્મિતબ્બાતિ પદં વદન્તિ, તં નેવ પાળિયં, ન અટ્ઠકથાયં સન્દિસ્સતિ. વઞ્ઝાતિ વઞ્ઝપસુવઞ્ઝતાલાદયો વિય અફલા, કસ્સચિ અજનકાતિ અત્થો. એતેન પથવીકાયાદીનં રૂપાદિજનકભાવં પટિક્ખિપતિ. પબ્બતકૂટા વિય ઠિતાતિ કૂટટ્ઠા. ઈસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતાતિ મુઞ્જે ઈસિકા વિય ઠિતા. તત્રાયમધિપ્પાયો – યમિદં જાયતીતિ વુચ્ચતિ, તં મુઞ્જતો ઈસિકા વિય વિજ્જમાનમેવ નિક્ખમતીતિ. ‘‘એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતા’’તિપિ પાઠો, સુનિખાતો એસિકત્થમ્ભો નિચ્ચલો તિટ્ઠતિ, એવં ઠિતાતિ અત્થો. ઉભયેનપિ તેસં વિનાસાભાવં દીપેતિ. ન ઇઞ્જન્તીતિ એસિકત્થમ્ભો વિય ઠિતત્તા ન ચલન્તિ. ન વિપરિણામેન્તીતિ પકતિં ન જહન્તિ. ન અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાબાધેન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ન ઉપહનન્તિ. નાલન્તિ ન સમત્થા.

પથવીકાયોતિઆદીસુ પથવીયેવ પથવીકાયો, પથવીસમૂહો વા. તત્થાતિ તેસુ જીવસત્તમેસુ કાયેસુ. નત્થિ હન્તા વાતિ હન્તું વા ઘાતેતું વા સોતું વા સાવેતું વા જાનિતું વા જાનાપેતું વા સમત્થો નામ નત્થીતિ દીપેતિ. સત્તન્નંત્વેવ કાયાનન્તિ યથા મુગ્ગરાસિઆદીસુ પહટં સત્થં મુગ્ગરાસિઆદીનં અન્તરેન પવિસતિ, એવં સત્તન્નં કાયાનં અન્તરેન છિદ્દેન વિવરેન સત્થં પવિસતિ. તત્થ ‘‘અહં ઇમં જીવિતા વોરોપેમી’’તિ કેવલં સઞ્ઞામત્તમેવ હોતીતિ દસ્સેતિ. યોનિપમુખસતસહસ્સાનીતિ પમુખયોનીનં ઉત્તમયોનીનં ચુદ્દસસતસહસ્સાનિ અઞ્ઞાનિ ચ સટ્ઠિસતાનિ અઞ્ઞાનિ ચ છસતાનિ. પઞ્ચ ચ કમ્મુનો સતાનીતિ પઞ્ચ કમ્મસતાનિ ચ, કેવલં તક્કમત્તકેન નિરત્થકં દિટ્ઠિં દીપેતિ. પઞ્ચ ચ કમ્માનિ તીણિ ચ કમ્માનીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. કેચિ પનાહુ પઞ્ચ કમ્માનીતિ પઞ્ચિન્દ્રિયવસેન ભણતિ. તીણીતિ કાયકમ્માદિવસેનાતિ. કમ્મે ચ અડ્ઢકમ્મે ચાતિ એત્થ પનસ્સ કાયકમ્મઞ્ચ વચીકમ્મઞ્ચ કમ્મન્તિ લદ્ધિ, મનોકમ્મં ઉપડ્ઢકમ્મન્તિ. દ્વટ્ઠિપટિપદાતિ દ્વાસટ્ઠિ પટિપદાતિ વદતિ. દ્વટ્ઠન્તરકપ્પાતિ એકસ્મિં કપ્પે ચતુસટ્ઠિ અન્તરકપ્પા નામ હોન્તિ, અયં પન અઞ્ઞે દ્વે અજાનન્તો એવમાહ. છળાભિજાતિયો અપણ્ણકસુત્તે વિત્થારિતા.

અટ્ઠ પુરિસભૂમિયોતિ મન્દભૂમિ ખિડ્ડાભૂમિ વીમંસકભૂમિ ઉજુગતભૂમિ સેક્ખભૂમિ સમણભૂમિ જિનભૂમિ પન્નભૂમીતિ ઇમા અટ્ઠ પુરિસભૂમિયોતિ વદતિ. તત્થ જાતદિવસતો પટ્ઠાય સત્તદિવસે સમ્બાધટ્ઠાનતો નિક્ખન્તત્તા સત્તા મન્દા હોન્તિ મોમૂહા. અયં મન્દભૂમીતિ વદતિ. યે પન દુગ્ગતિતો આગતા હોન્તિ, તે અભિણ્હં રોદન્તિ ચેવ વિરવન્તિ ચ. સુગતિતો આગતા તં અનુસ્સરિત્વા અનુસ્સરિત્વા હસન્તિ. અયં ખિડ્ડાભૂમિ નામ. માતાપિતૂનં હત્થં વા પાદં વા મઞ્ચં વા પીઠં વા ગહેત્વા ભૂમિયં પદનિક્ખિપનં વીમંસકભૂમિ નામ. પદસાવ ગન્તું સમત્થકાલો ઉજુગતભૂમિ નામ. સિપ્પાનં સિક્ખનકાલો સેક્ખભૂમિ નામ. ઘરા નિક્ખમ્મ પબ્બજનકાલો સમણભૂમિ નામ. આચરિયં સેવિત્વા જાનનકાલો જિનભૂમિ નામ. ભિક્ખુ ચ પન્નકો જિનો ન કિઞ્ચિ આહાતિ એવં અલાભિં સમણં પન્નભૂમીતિ વદતિ.

એકૂનપઞ્ઞાસ આજીવસતેતિ એકૂનપઞ્ઞાસ આજીવવુત્તિસતાનિ. પરિબ્બાજકસતેતિ પરિબ્બાજકપબ્બજ્જસતાનિ. નાગાવાસસતેતિ નાગમણ્ડલસતાનિ. વીસે ઇન્દ્રિયસતેતિ વીસ ઇન્દ્રિયસતાનિ. તિંસે નિરયસતેતિ તિંસ નિરયસતાનિ. રજોધાતુયોતિ રજઓકિરણટ્ઠાનાનિ. હત્થપિટ્ઠિપાદપિટ્ઠાદીનિ સન્ધાય વદતિ. સત્ત સઞ્ઞીગબ્ભાતિ ઓટ્ઠગોણગદ્રભઅજપસુમિગમહિંસે સન્ધાય વદતિ. અસઞ્ઞીગબ્ભાતિ સાલિયવગોધુમમુગ્ગકઙ્ગુવરકકુદ્રૂસકે સન્ધાય વદતિ. નિગણ્ઠિગબ્ભાતિ નિગણ્ઠિમ્હિ જાતગબ્ભા, ઉચ્છુવેળુનળાદયો સન્ધાય વદતિ. સત્ત દેવાતિ બહૂ દેવા, સો પન સત્તાતિ વદતિ. માનુસાપિ અનન્તા, સો સત્તાતિ વદતિ. સત્ત પિસાચાતિ પિસાચા મહન્તા, સત્તાતિ વદતિ.

સરાતિ મહાસરા. કણ્ણમુણ્ડ-રથકાર-અનોતત્ત-સીહપપાતકુળિર-મુચલિન્દ-કુણાલદહે ગહેત્વા વદતિ. પવુટાતિ ગણ્ઠિકા. પપાતાતિ મહાપપાતા. પપાતસતાનીતિ ખુદ્દકપપાતસતાનિ. સુપિનાતિ મહાસુપિના. સુપિનસતાનીતિ ખુદ્દકસુપિનસતાનિ. મહાકપ્પિનોતિ મહાકપ્પાનં. એત્થ એકમ્હા સરા વસ્સસતે વસ્સસતે કુસગ્ગેન એકં ઉદકબિન્દું નીહરિત્વા નીહરિત્વા સત્તક્ખત્તું તમ્હિ સરે નિરુદકે કતે એકો મહાકપ્પોતિ વદતિ. એવરૂપાનં મહાકપ્પાનં ચતુરાસીતિસતસહસ્સાનિ ખેપેત્વા બાલા ચ પણ્ડિતા ચ દુક્ખસ્સન્તં કરોન્તીતિ અયમસ્સ લદ્ધિ. પણ્ડિતોપિ કિર અન્તરા સુજ્ઝિતું ન સક્કોતિ, બાલોપિ તતો ઉદ્ધં ન ગચ્છતિ.

સીલેનાતિ અચેલકસીલેન વા અઞ્ઞેન વા યેન કેનચિ. વતેનાતિ તાદિસેન વતેન. તપેનાતિ તપોકમ્મેન. અપરિપક્કં પરિપાચેતિ નામ યો ‘‘અહં પણ્ડિતો’’તિ અન્તરા વિસુજ્ઝતિ. પરિપક્કં ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તિં કરોતિ નામ યો ‘‘અહં બાલો’’તિ વુત્તપરિમાણં કાલં અતિક્કમિત્વા યાતિ. હેવં નત્થીતિ એવં નત્થિ. તઞ્હિ ઉભયમ્પિ ન સક્કા કાતુન્તિ દીપેતિ. દોણમિતેતિ દોણેન મિતં વિય. સુખદુક્ખેતિ સુખદુક્ખં. પરિયન્તકતેતિ વુત્તપરિમાણેન કાલેન કતપરિયન્તો. નત્થિ હાયનવડ્ઢનેતિ નત્થિ હાયનવડ્ઢનાનિ. ન સંસારો પણ્ડિતસ્સ હાયતિ, ન બાલસ્સ વડ્ઢતીતિ અત્થો. ઉક્કંસાવકંસેતિ ઉક્કંસાવકંસા, હાપનવડ્ઢનાનમેવેતં વેવચનં. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય સાધેન્તો સેય્યથાપિ નામાતિઆદિમાહ. તત્થ સુત્તગુળેતિ વેઠેત્વા કતસુત્તગુળં. નિબ્બેઠિયમાનમેવ પલેતીતિ પબ્બતે વા રુક્ખગ્ગે વા ઠત્વા ખિત્તં સુત્તપમાણેન નિબ્બેઠિયમાનં ગચ્છતિ, સુત્તે ખીણે તત્થ તિટ્ઠતિ ન ગચ્છતિ. એવમેવં વુત્તકાલતો ઉદ્ધં ન ગચ્છતીતિ દસ્સેતિ.

૨૨૯. કિમિદન્તિ કિમિદં તવ અઞ્ઞાણં, કિં સબ્બઞ્ઞુ નામ ત્વન્તિ એવં પુટ્ઠો સમાનો નિયતિવાદે પક્ખિપન્તો સુઞ્ઞં મે અગારન્તિઆદિમાહ.

૨૩૦. અનુસ્સવિકો હોતીતિ અનુસ્સવનિસ્સિતો હોતિ. અનુસ્સવસચ્ચોતિ સવનં સચ્ચતો ગહેત્વા ઠિતો. પિટકસમ્પદાયાતિ વગ્ગપણ્ણાસકાય પિટકગન્થસમ્પત્તિયા.

૨૩૨. મન્દોતિ મન્દપઞ્ઞો. મોમૂહોતિ અતિમૂળ્હો. વાચાવિક્ખેપં આપજ્જતીતિ વાચાય વિક્ખેપં આપજ્જતિ. કીદિસં? અમરાવિક્ખેપં, અપરિયન્તવિક્ખેપન્તિ અત્થો. અથ વા અમરા નામ મચ્છજાતિ. સા ઉમ્મુજ્જનનિમ્મુજ્જનાદિવસેન ઉદકે સન્ધાવમાના ગહેતું ન સક્કાતિ એવમેવ અયમ્પિ વાદો ઇતો ચિતો ચ સન્ધાવતિ, ગાહં ન ઉપગચ્છતીતિ અમરાવિક્ખેપોતિ વુચ્ચતિ. તં અમરાવિક્ખેપં.

એવન્તિપિ મે નોતિઆદીસુ ઇદં કુસલન્તિ પુટ્ઠો ‘‘એવન્તિપિ મે નો’’તિ વદતિ, તતો કિં અકુસલન્તિ વુત્તે ‘‘તથાતિપિ મે નો’’તિ વદતિ, કિં ઉભયતો અઞ્ઞથાતિ વુત્તે ‘‘અઞ્ઞથાતિપિ મે નો’’તિ વદતિ, તતો તિવિધેનાપિ ન હોતીતિ તે લદ્ધીતિ વુત્તે ‘‘નોતિપિ મે નો’’તિ વદતિ, તતો કિં નો નોતિ તે લદ્ધીતિ વુત્તે ‘‘નો નોતિપિ મે નો’’તિ વિક્ખેપમાપજ્જતિ, એકસ્મિમ્પિ પક્ખે ન તિટ્ઠતિ. નિબ્બિજ્જ પક્કમતીતિ અત્તનોપિ એસ સત્થા અવસ્સયો ભવિતું ન સક્કોતિ, મય્હં કિં સક્ખિસ્સતીતિ નિબ્બિન્દિત્વા પક્કમતિ. પુરિમેસુપિ અનસ્સાસિકેસુ એસેવ નયો.

૨૩૪. સન્નિધિકારકં કામે પરિભુઞ્જિતુન્તિ યથા પુબ્બે ગિહિભૂતો સન્નિધિં કત્વા વત્થુકામે પરિભુઞ્જતિ, એવં તિલતણ્ડુલસપ્પિનવનીતાદીનિ સન્નિધિં કત્વા ઇદાનિ પરિભુઞ્જિતું અભબ્બોતિ અત્થો. નનુ ચ ખીણાસવસ્સ વસનટ્ઠાને તિલતણ્ડુલાદયો પઞ્ઞાયન્તીતિ. નો ન પઞ્ઞાયન્તિ, ન પનેસ તે અત્તનો અત્થાય ઠપેતિ, અફાસુકપબ્બજિતાદીનં અત્થાય ઠપેતિ. અનાગામિસ્સ કથન્તિ. તસ્સાપિ પઞ્ચ કામગુણા સબ્બસોવ પહીના, ધમ્મેન પન લદ્ધં વિચારેત્વા પરિભુઞ્જતિ.

૨૩૬. પુત્તમતાય પુત્તાતિ સો કિર ઇમં ધમ્મં સુત્વા આજીવકા મતા નામાતિ સઞ્ઞી હુત્વા એવમાહ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – આજીવકા મતા નામ, તેસં માતા પુત્તમતા હોતિ, ઇતિ આજીવકા પુત્તમતાય પુત્તા નામ હોન્તિ. સમણે ગોતમેતિ સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયવાસો અત્થિ, અઞ્ઞત્થ નત્થીતિ દીપેતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સન્દકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. મહાસકુલુદાયિસુત્તવણ્ણના

૨૩૭. એવં મે સુતન્તિ મહાસકુલુદાયિસુત્તં. તત્થ મોરનિવાપેતિ તસ્મિં ઠાને મોરાનં અભયં ઘોસેત્વા ભોજનં અદંસુ. તસ્મા તં ઠાનં મોરનિવાપોતિ સઙ્ખં ગતં. અન્નભારોતિ એકસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ નામં. તથા વરધરોતિ. અઞ્ઞે ચાતિ ન કેવલં ઇમે તયો, અઞ્ઞેપિ અભિઞ્ઞાતા બહૂ પરિબ્બાજકા. અપ્પસદ્દસ્સ વણ્ણવાદીતિ ઇધ અપ્પસદ્દવિનીતોતિ અવત્વાવ ઇદં વુત્તં. કસ્મા? ન હિ ભગવા અઞ્ઞેન વિનીતોતિ.

૨૩૮. પુરિમાનીતિ હિય્યોદિવસં ઉપાદાય પુરિમાનિ નામ હોન્તિ, તતો પરં પુરિમતરાનિ. કુતૂહલસાલાયન્તિ કુતૂહલસાલા નામ પચ્ચેકસાલા નત્થિ, યત્થ પન નાનાતિત્થિયા સમણબ્રાહ્મણા નાનાવિધં કથં પવત્તેન્તિ, સા બહૂનં – ‘‘અયં કિં વદતિ, અયં કિં વદતી’’તિ કુતૂહલુપ્પત્તિટ્ઠાનતો ‘‘કુતૂહલસાલા’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘કોતૂહલસાલા’’તિપિ પાઠો. લાભાતિ યે એવરૂપે સમણબ્રાહ્મણે દટ્ઠું પઞ્હં પુચ્છિતું ધમ્મકથં વા નેસં સોતું લભન્તિ, તેસં અઙ્ગમગધાનં ઇમે લાભાતિ અત્થો.

સઙ્ઘિનોતિઆદીસુ પબ્બજિતસમૂહસઙ્ખાતો સઙ્ઘો એતેસં અત્થીતિ સઙ્ઘિનો. સ્વેવ ગણો એતેસં અત્થીતિ ગણિનો. આચારસિક્ખાપનવસેન તસ્સ ગણસ્સ આચરિયાતિ ગણાચરિયા. ઞાતાતિ પઞ્ઞાતા પાકટા. યથાભુચ્ચગુણેહિ ચેવ અયથાભૂતગુણેહિ ચ સમુગ્ગતો યસો એતેસં અત્થીતિ યસસ્સિનો. પૂરણાદીનઞ્હિ ‘‘અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો, અપ્પિચ્છતાય વત્થમ્પિ ન નિવાસેતી’’તિઆદિના નયેન યસો સમુગ્ગતો, તથાગતસ્સ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદીહિ યથાભૂતગુણેહિ. તિત્થકરાતિ લદ્ધિકરા. સાધુસમ્મતાતિ ઇમે સાધૂ સુન્દરા સપ્પુરિસાતિ એવં સમ્મતા. બહુજનસ્સાતિ અસ્સુતવતો ચેવ અન્ધબાલપુથુજ્જનસ્સ વિભાવિનો ચ પણ્ડિતજનસ્સ. તત્થ તિત્થિયા બાલજનસ્સ એવં સમ્મતા, તથાગતો પણ્ડિતજનસ્સ. ઇમિના નયેન પૂરણો કસ્સપો સઙ્ઘીતિઆદીસુ અત્થો વેદિતબ્બો. ભગવા પન યસ્મા અટ્ઠતિંસ આરમ્મણાનિ વિભજન્તો બહૂનિ નિબ્બાનઓતરણતિત્થાનિ અકાસિ, તસ્મા ‘‘તિત્થકરો’’તિ વત્તું વટ્ટતિ.

કસ્મા પનેતે સબ્બેપિ તત્થ ઓસટાતિ? ઉપટ્ઠાકરક્ખણત્થઞ્ચેવ લાભસક્કારત્થઞ્ચ. તેસઞ્હિ એવં હોતિ – ‘‘અમ્હાકં ઉપટ્ઠાકા સમણં ગોતમં સરણં ગચ્છેય્યું, તે ચ રક્ખિસ્સામ. સમણસ્સ ચ ગોતમસ્સ ઉપટ્ઠાકે સક્કારં કરોન્તે દિસ્વા અમ્હાકમ્પિ ઉપટ્ઠાકા અમ્હાકં સક્કારં કરિસ્સન્તી’’તિ. તસ્મા યત્થ યત્થ ભગવા ઓસરતિ, તત્થ તત્થ સબ્બે ઓસરન્તિ.

૨૩૯. વાદં આરોપેત્વાતિ વાદે દોસં આરોપેત્વા. અપક્કન્તાતિ, અપગતા, કેચિ દિસં પક્કન્તા, કેચિ ગિહિભાવં પત્તા, કેચિ ઇમં સાસનં આગતા. સહિતં મેતિ મય્હં વચનં સહિતં સિલિટ્ઠં, અત્થયુત્તં કારણયુત્તન્તિ અત્થો. અસહિતં તેતિ તુય્હં વચનં અસહિતં. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તન્તિ યં તુય્હં દીઘરત્તાચિણ્ણવસેન સુપ્પગુણં, તં મય્હં એકવચનેનેવ વિપરાવત્તં વિપરિવત્તિત્વા ઠિતં, ન કિઞ્ચિ જાતન્તિ અત્થો. આરોપિતો તે વાદોતિ મયા તવ વાદે દોસો આરોપિતો. ચર વાદપ્પમોક્ખાયાતિ દોસમોચનત્થં ચર વિચર, તત્થ તત્થ ગન્ત્વા સિક્ખાતિ અત્થો. નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસીતિ અથ સયં પહોસિ, ઇદાનેવ નિબ્બેઠેહિ. ધમ્મક્કોસેનાતિ સભાવક્કોસેન.

૨૪૦. તં નો સોસ્સામાતિ તં અમ્હાકં દેસિતં ધમ્મં સુણિસ્સામ. ખુદ્દમધુન્તિ ખુદ્દકમક્ખિકાહિ કતં દણ્ડકમધું. અનેલકન્તિ નિદ્દોસં અપગતમચ્છિકણ્ડકં. પીળેય્યાતિ દદેય્ય. પચ્ચાસીસમાનરૂપોતિ પૂરેત્વા નુ ખો નો ભોજનં દસ્સતીતિ ભાજનહત્થો પચ્ચાસીસમાનો પચ્ચુપટ્ઠિતો અસ્સ. સમ્પયોજેત્વાતિ અપ્પમત્તકં વિવાદં કત્વા.

૨૪૧. ઇતરીતરેનાતિ લામકલામકેન. પવિવિત્તોતિ ઇદં પરિબ્બાજકો કાયવિવેકમત્તં સન્ધાય વદતિ, ભગવા પન તીહિ વિવેકેહિ વિવિત્તોવ.

૨૪૨. કોસકાહારાપીતિ દાનપતીનં ઘરે અગ્ગભિક્ખાઠપનત્થં ખુદ્દકસરાવા હોન્તિ, દાનપતિનો અગ્ગભત્તં વા તત્થ ઠપેત્વા ભુઞ્જન્તિ, પબ્બજિતે સમ્પત્તે તં ભત્તં તસ્સ દેન્તિ. તં સરાવકં કોસકોતિ વુચ્ચતિ. તસ્મા યે ચ એકેનેવ ભત્તકોસકેન યાપેન્તિ, તે કોસકાહારાતિ. બેલુવાહારાતિ બેલુવમત્તભત્તાહારા. સમતિત્તિકન્તિ ઓટ્ઠવટ્ટિયા હેટ્ઠિમલેખાસમં. ઇમિના ધમ્મેનાતિ ઇમિના અપ્પાહારતાધમ્મેન. એત્થ પન સબ્બાકારેનેવ ભગવા અનપ્પાહારોતિ ન વત્તબ્બો. પધાનભૂમિયં છબ્બસ્સાનિ અપ્પાહારોવ અહોસિ, વેરઞ્જાયં તયો માસે પત્થોદનેનેવ યાપેસિ પાલિલેય્યકવનસણ્ડે તયો માસે ભિસમુળાલેહેવ યાપેસિ. ઇધ પન એતમત્થં દસ્સેતિ – ‘‘અહં એકસ્મિં કાલે અપ્પાહારો અહોસિં, મય્હં પન સાવકા ધુતઙ્ગસમાદાનતો પટ્ઠાય યાવજીવં ધુતઙ્ગં ન ભિન્દન્તી’’તિ. તસ્મા યદિ તે ઇમિના ધમ્મેન સક્કરેય્યું, મયા હિ તે વિસેસતરા. અઞ્ઞો ચેવ પન ધમ્મો અત્થિ, યેન મં તે સક્કરોન્તીતિ દસ્સેતિ. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ યોજના વેદિતબ્બા.

પંસુકૂલિકાતિ સમાદિન્નપંસુકૂલિકઙ્ગા. લૂખચીવરધરાતિ સત્થસુત્તલૂખાનિ ચીવરાનિ ધારયમાના. નન્તકાનીતિ અન્તવિરહિતાનિ વત્થખણ્ડાનિ, યદિ હિ નેસં અન્તો ભવેય્ય, પિલોતિકાતિ સઙ્ખં ગચ્છેય્યું. ઉચ્ચિનિત્વાતિ ફાલેત્વા દુબ્બલટ્ઠાનં પહાય થિરટ્ઠાનમેવ ગહેત્વા. અલાબુલોમસાનીતિ અલાબુલોમસદિસસુત્તાનિ સુખુમાનીતિ દીપેતિ. એત્તાવતા ચ સત્થા ચીવરસન્તોસેન અસન્તુટ્ઠોતિ ન વત્તબ્બો. અતિમુત્તકસુસાનતો હિસ્સ પુણ્ણદાસિયા પારુપિત્વા પાતિતસાણપંસુકૂલં ગહણદિવસે ઉદકપરિયન્તં કત્વા મહાપથવી અકમ્પિ. ઇધ પન એતમત્થં દસ્સેતિ – ‘‘અહં એકસ્મિંયેવ કાલે પંસુકૂલં ગણ્હિં, મય્હં પન સાવકા ધુતઙ્ગસમાદાનતો પટ્ઠાય યાવજીવં ધુતઙ્ગં ન ભિન્દન્તી’’તિ.

પિણ્ડપાતિકાતિ અતિરેકલાભં પટિક્ખિપિત્વા સમાદિન્નપિણ્ડપાતિકઙ્ગા. સપદાનચારિનોતિ લોલુપ્પચારં પટિક્ખિપિત્વા સમાદિન્નસપદાનચારા. ઉઞ્છાસકે વતે રતાતિ ઉઞ્છાચરિયસઙ્ખાતે ભિક્ખૂનં પકતિવતે રતા, ઉચ્ચનીચઘરદ્વારટ્ઠાયિનો હુત્વા કબરમિસ્સકં ભત્તં સંહરિત્વા પરિભુઞ્જન્તીતિ અત્થો. અન્તરઘરન્તિ બ્રહ્માયુસુત્તે ઉમ્મારતો પટ્ઠાય અન્તરઘરં, ઇધ ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય અધિપ્પેતં. એત્તાવતા ચ સત્થા પિણ્ડપાતસન્તોસેન અસન્તુટ્ઠોતિ ન વત્તબ્બો, અપ્પાહારતાય વુત્તનિયામેનેવ પન સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. ઇધ પન એતમત્થં દસ્સેતિ – ‘‘અહં એકસ્મિંયેવ કાલે નિમન્તનં ન સાદયિં, મય્હં પન સાવકા ધુતઙ્ગસમાદાનતો પટ્ઠાય યાવજીવં ધુતઙ્ગં ન ભિન્દન્તી’’તિ.

રુક્ખમૂલિકાતિ છન્નં પટિક્ખિપિત્વા સમાદિન્નરુક્ખમૂલિકઙ્ગા. અબ્ભોકાસિકાતિ છન્નઞ્ચ રુક્ખમૂલઞ્ચ પટિક્ખિપિત્વા સમાદિન્નઅબ્ભોકાસિકઙ્ગા. અટ્ઠમાસેતિ હેમન્તગિમ્હિકે માસે. અન્તોવસ્સે પન ચીવરાનુગ્ગહત્થં છન્નં પવિસન્તિ. એત્તાવતા ચ સત્થા સેનાસનસન્તોસેન અસન્તુટ્ઠોતિ ન વત્તબ્બો, સેનાસનસન્તોસો પનસ્સ છબ્બસ્સિકમહાપધાનેન ચ પાલિલેય્યકવનસણ્ડેન ચ દીપેતબ્બો. ઇધ પન એતમત્થં દસ્સેતિ – ‘‘અહં એકસ્મિંયેવ કાલે છન્નં ન પાવિસિં, મય્હં પન સાવકા ધુતઙ્ગસમાદાનતો પટ્ઠાય યાવજીવં ધુતઙ્ગં ન ભિન્દન્તી’’તિ.

આરઞ્ઞિકાતિ ગામન્તસેનાસનં પટિક્ખિપિત્વા સમાદિન્નઆરઞ્ઞિકઙ્ગા. સઙ્ઘમજ્ઝે ઓસરન્તીતિ અબદ્ધસીમાય કથિતં, બદ્ધસીમાયં પન વસન્તા અત્તનો વસનટ્ઠાનેયેવ ઉપોસથં કરોન્તિ. એત્તાવતા ચ સત્થા નો પવિવિત્તોતિ ન વત્તબ્બો, ‘‘ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, અડ્ઢમાસં પટિસલ્લિયિતુ’’ન્તિ (પારા. ૧૬૨; ૫૬૫) એવઞ્હિસ્સ પવિવેકો પઞ્ઞાયતિ. ઇધ પન એતમત્થં દસ્સેતિ ‘‘અહં એકસ્મિંયેવ તથારૂપે કાલે પટિસલ્લિયિં, મય્હં પન સાવકા ધુતઙ્ગસમાદાનતો પટ્ઠાય યાવજીવં ધુતઙ્ગં ન ભિન્દન્તી’’તિ. મમં સાવકાતિ મં સાવકા.

૨૪૪. સનિદાનન્તિ સપ્પચ્ચયં. કિં પન અપ્પચ્ચયં નિબ્બાનં ન દેસેતીતિ. નો ન દેસેતિ, સહેતુકં પન તં દેસનં કત્વા દેસેતિ, નો અહેતુકન્તિ. સપ્પાટિહારિયન્તિ પુરિમસ્સેવેતં વેવચનં, સકારણન્તિ અત્થો. તં વતાતિ એત્થ વતાતિ નિપાતમત્તં.

૨૪૫. અનાગતં વાદપથન્તિ અજ્જ ઠપેત્વા સ્વે વા પુનદિવસે વા અડ્ઢમાસે વા માસે વા સંવચ્છરે વા તસ્સ તસ્સ પઞ્હસ્સ ઉપરિ આગમનવાદપથં. ન દક્ખતીતિ યથા સચ્ચકો નિગણ્ઠો અત્તનો નિગ્ગહણત્થં આગતકારણં વિસેસેત્વા વદન્તો ન અદ્દસ, એવં ન દક્ખતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સહધમ્મેનાતિ સકારણેન. અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેય્યુન્તિ મમ કથાવારં પચ્છિન્દિત્વા અન્તરન્તરે અત્તનો કથં પવેસેય્યુન્તિ અત્થો. ન ખો પનાહં, ઉદાયીતિ, ઉદાયિ, અહં અમ્બટ્ઠસોણદણ્ડકૂટદન્તસચ્ચકનિગણ્ઠાદીહિ સદ્ધિં મહાવાદે વત્તમાનેપિ – ‘‘અહો વત મે એકસાવકોપિ ઉપમં વા કારણં વા આહરિત્વા દદેય્યા’’તિ એવં સાવકેસુ અનુસાસનિં ન પચ્ચાસીસામિ. મમયેવાતિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ સાવકા મમયેવ અનુસાસનિં ઓવાદં પચ્ચાસીસન્તિ.

૨૪૬. તેસાહં ચિત્તં આરાધેમીતિ તેસં અહં તસ્સ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણેન ચિત્તં ગણ્હામિ સમ્પાદેમિ પરિપૂરેમિ, અઞ્ઞં પુટ્ઠો અઞ્ઞં ન બ્યાકરોમિ, અમ્બં પુટ્ઠો લબુજં વિય લબુજં વા પુટ્ઠો અમ્બં વિય. એત્થ ચ ‘‘અધિસીલે સમ્ભાવેન્તી’’તિ વુત્તટ્ઠાને બુદ્ધસીલં નામ કથિતં, ‘‘અભિક્કન્તે ઞાણદસ્સને સમ્ભાવેન્તી’’તિ વુત્તટ્ઠાને સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, ‘‘અધિપઞ્ઞાય સમ્ભાવેન્તી’’તિ વુત્તટ્ઠાને ઠાનુપ્પત્તિકપઞ્ઞા, ‘‘યેન દુક્ખેના’’તિ વુત્તટ્ઠાને સચ્ચબ્યાકરણપઞ્ઞા. તત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચ સચ્ચબ્યાકરણપઞ્ઞઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસા પઞ્ઞા અધિપઞ્ઞં ભજતિ.

૨૪૭. ઇદાનિ તેસં તેસં વિસેસાધિગમાનં પટિપદં આચિક્ખન્તો પુન ચપરં ઉદાયીતિઆદિમાહ. તત્થ અભિઞ્ઞાવોસાનપારમિપ્પત્તાતિ અભિઞ્ઞાવોસાનસઙ્ખાતઞ્ચેવ અભિઞ્ઞાપારમીસઙ્ખાતઞ્ચ અરહત્તં પત્તા.

સમ્મપ્પધાનેતિ ઉપાયપધાને. છન્દં જનેતીતિ કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દં જનેતિ. વાયમતીતિ વાયામં કરોતિ. વીરિયં આરભતીતિ વીરિયં પવત્તેતિ. ચિત્તં પગ્ગણ્હાતીતિ ચિત્તં ઉક્ખિપતિ. પદહતીતિ ઉપાયપધાનં કરોતિ. ભાવનાય પારિપૂરિયાતિ વડ્ઢિયા પરિપૂરણત્થં. અપિચેત્થ – ‘‘યા ઠિતિ, સો અસમ્મોસો…પે… યં વેપુલ્લં, સા ભાવનાપારિપૂરી’’તિ (વિભ. ૪૦૬) એવં પુરિમં પુરિમસ્સ પચ્છિમં પચ્છિમસ્સ અત્થોતિપિ વેદિતબ્બં.

ઇમેહિ પન સમ્મપ્પધાનેહિ કિં કથિતં? કસ્સપસંયુત્તપરિયાયેન સાવકસ્સ પુબ્બભાગપટિપદા કથિતા. વુત્તઞ્હેતં તત્થ –

‘‘ચત્તારોમે, આવુસો, સમ્મપ્પધાના. કતમે ચત્તારો? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ, અનુપ્પન્ના મે પાપકા અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુન્તિ આતપ્પં કરોતિ. ઉપ્પન્ના મે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપ્પહીયમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુન્તિ આતપ્પં કરોતિ. અનુપ્પન્ના મે કુસલા ધમ્મા અનુપ્પજ્જમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુન્તિ આતપ્પં કરોતિ. ઉપ્પન્ના મે કુસલા ધમ્મા નિરુજ્ઝમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુન્તિ આતપ્પં કરોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૪૫).

એત્થ ચ પાપકા અકુસલાતિ લોભાદયો વેદિતબ્બા. અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્માતિ સમથવિપસ્સના ચેવ મગ્ગો ચ, ઉપ્પન્ના કુસલા નામ સમથવિપસ્સનાવ. મગ્ગો પન સકિં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝમાનો અનત્થાય સંવત્તનકો નામ નત્થિ. સો હિ ફલસ્સ પચ્ચયં દત્વાવ નિરુજ્ઝતિ. પુરિમસ્મિમ્પિ વા સમથવિપસ્સનાવ ગહેતબ્બાતિ વુત્તં, તં પન ન યુત્તં.