૭. મહાસકુલુદાયિસુત્તવણ્ણના

૨૩૭. એવં મે સુતન્તિ મહાસકુલુદાયિસુત્તં. તત્થ મોરનિવાપેતિ તસ્મિં ઠાને મોરાનં અભયં ઘોસેત્વા ભોજનં અદંસુ. તસ્મા તં ઠાનં મોરનિવાપોતિ સઙ્ખં ગતં. અન્નભારોતિ એકસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ નામં. તથા વરધરોતિ. અઞ્ઞે ચાતિ ન કેવલં ઇમે તયો, અઞ્ઞેપિ અભિઞ્ઞાતા બહૂ પરિબ્બાજકા. અપ્પસદ્દસ્સ વણ્ણવાદીતિ ઇધ અપ્પસદ્દવિનીતોતિ અવત્વાવ ઇદં વુત્તં. કસ્મા? ન હિ ભગવા અઞ્ઞેન વિનીતોતિ.

૨૩૮. પુરિમાનીતિ હિય્યોદિવસં ઉપાદાય પુરિમાનિ નામ હોન્તિ, તતો પરં પુરિમતરાનિ. કુતૂહલસાલાયન્તિ કુતૂહલસાલા નામ પચ્ચેકસાલા નત્થિ, યત્થ પન નાનાતિત્થિયા સમણબ્રાહ્મણા નાનાવિધં કથં પવત્તેન્તિ, સા બહૂનં – ‘‘અયં કિં વદતિ, અયં કિં વદતી’’તિ કુતૂહલુપ્પત્તિટ્ઠાનતો ‘‘કુતૂહલસાલા’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘કોતૂહલસાલા’’તિપિ પાઠો. લાભાતિ યે એવરૂપે સમણબ્રાહ્મણે દટ્ઠું પઞ્હં પુચ્છિતું ધમ્મકથં વા નેસં સોતું લભન્તિ, તેસં અઙ્ગમગધાનં ઇમે લાભાતિ અત્થો.

સઙ્ઘિનોતિઆદીસુ પબ્બજિતસમૂહસઙ્ખાતો સઙ્ઘો એતેસં અત્થીતિ સઙ્ઘિનો. સ્વેવ ગણો એતેસં અત્થીતિ ગણિનો. આચારસિક્ખાપનવસેન તસ્સ ગણસ્સ આચરિયાતિ ગણાચરિયા. ઞાતાતિ પઞ્ઞાતા પાકટા. યથાભુચ્ચગુણેહિ ચેવ અયથાભૂતગુણેહિ ચ સમુગ્ગતો યસો એતેસં અત્થીતિ યસસ્સિનો. પૂરણાદીનઞ્હિ ‘‘અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો, અપ્પિચ્છતાય વત્થમ્પિ ન નિવાસેતી’’તિઆદિના નયેન યસો સમુગ્ગતો, તથાગતસ્સ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદીહિ યથાભૂતગુણેહિ. તિત્થકરાતિ લદ્ધિકરા. સાધુસમ્મતાતિ ઇમે સાધૂ સુન્દરા સપ્પુરિસાતિ એવં સમ્મતા. બહુજનસ્સાતિ અસ્સુતવતો ચેવ અન્ધબાલપુથુજ્જનસ્સ વિભાવિનો ચ પણ્ડિતજનસ્સ. તત્થ તિત્થિયા બાલજનસ્સ એવં સમ્મતા, તથાગતો પણ્ડિતજનસ્સ. ઇમિના નયેન પૂરણો કસ્સપો સઙ્ઘીતિઆદીસુ અત્થો વેદિતબ્બો. ભગવા પન યસ્મા અટ્ઠતિંસ આરમ્મણાનિ વિભજન્તો બહૂનિ નિબ્બાનઓતરણતિત્થાનિ અકાસિ, તસ્મા ‘‘તિત્થકરો’’તિ વત્તું વટ્ટતિ.

કસ્મા પનેતે સબ્બેપિ તત્થ ઓસટાતિ? ઉપટ્ઠાકરક્ખણત્થઞ્ચેવ લાભસક્કારત્થઞ્ચ. તેસઞ્હિ એવં હોતિ – ‘‘અમ્હાકં ઉપટ્ઠાકા સમણં ગોતમં સરણં ગચ્છેય્યું, તે ચ રક્ખિસ્સામ. સમણસ્સ ચ ગોતમસ્સ ઉપટ્ઠાકે સક્કારં કરોન્તે દિસ્વા અમ્હાકમ્પિ ઉપટ્ઠાકા અમ્હાકં સક્કારં કરિસ્સન્તી’’તિ. તસ્મા યત્થ યત્થ ભગવા ઓસરતિ, તત્થ તત્થ સબ્બે ઓસરન્તિ.

૨૩૯. વાદં આરોપેત્વાતિ વાદે દોસં આરોપેત્વા. અપક્કન્તાતિ, અપગતા, કેચિ દિસં પક્કન્તા, કેચિ ગિહિભાવં પત્તા, કેચિ ઇમં સાસનં આગતા. સહિતં મેતિ મય્હં વચનં સહિતં સિલિટ્ઠં, અત્થયુત્તં કારણયુત્તન્તિ અત્થો. અસહિતં તેતિ તુય્હં વચનં અસહિતં. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તન્તિ યં તુય્હં દીઘરત્તાચિણ્ણવસેન સુપ્પગુણં, તં મય્હં એકવચનેનેવ વિપરાવત્તં વિપરિવત્તિત્વા ઠિતં, ન કિઞ્ચિ જાતન્તિ અત્થો. આરોપિતો તે વાદોતિ મયા તવ વાદે દોસો આરોપિતો. ચર વાદપ્પમોક્ખાયાતિ દોસમોચનત્થં ચર વિચર, તત્થ તત્થ ગન્ત્વા સિક્ખાતિ અત્થો. નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસીતિ અથ સયં પહોસિ, ઇદાનેવ નિબ્બેઠેહિ. ધમ્મક્કોસેનાતિ સભાવક્કોસેન.

૨૪૦. તં નો સોસ્સામાતિ તં અમ્હાકં દેસિતં ધમ્મં સુણિસ્સામ. ખુદ્દમધુન્તિ ખુદ્દકમક્ખિકાહિ કતં દણ્ડકમધું. અનેલકન્તિ નિદ્દોસં અપગતમચ્છિકણ્ડકં. પીળેય્યાતિ દદેય્ય. પચ્ચાસીસમાનરૂપોતિ પૂરેત્વા નુ ખો નો ભોજનં દસ્સતીતિ ભાજનહત્થો પચ્ચાસીસમાનો પચ્ચુપટ્ઠિતો અસ્સ. સમ્પયોજેત્વાતિ અપ્પમત્તકં વિવાદં કત્વા.

૨૪૧. ઇતરીતરેનાતિ લામકલામકેન. પવિવિત્તોતિ ઇદં પરિબ્બાજકો કાયવિવેકમત્તં સન્ધાય વદતિ, ભગવા પન તીહિ વિવેકેહિ વિવિત્તોવ.

૨૪૨. કોસકાહારાપીતિ દાનપતીનં ઘરે અગ્ગભિક્ખાઠપનત્થં ખુદ્દકસરાવા હોન્તિ, દાનપતિનો અગ્ગભત્તં વા તત્થ ઠપેત્વા ભુઞ્જન્તિ, પબ્બજિતે સમ્પત્તે તં ભત્તં તસ્સ દેન્તિ. તં સરાવકં કોસકોતિ વુચ્ચતિ. તસ્મા યે ચ એકેનેવ ભત્તકોસકેન યાપેન્તિ, તે કોસકાહારાતિ. બેલુવાહારાતિ બેલુવમત્તભત્તાહારા. સમતિત્તિકન્તિ ઓટ્ઠવટ્ટિયા હેટ્ઠિમલેખાસમં. ઇમિના ધમ્મેનાતિ ઇમિના અપ્પાહારતાધમ્મેન. એત્થ પન સબ્બાકારેનેવ ભગવા અનપ્પાહારોતિ ન વત્તબ્બો. પધાનભૂમિયં છબ્બસ્સાનિ અપ્પાહારોવ અહોસિ, વેરઞ્જાયં તયો માસે પત્થોદનેનેવ યાપેસિ પાલિલેય્યકવનસણ્ડે તયો માસે ભિસમુળાલેહેવ યાપેસિ. ઇધ પન એતમત્થં દસ્સેતિ – ‘‘અહં એકસ્મિં કાલે અપ્પાહારો અહોસિં, મય્હં પન સાવકા ધુતઙ્ગસમાદાનતો પટ્ઠાય યાવજીવં ધુતઙ્ગં ન ભિન્દન્તી’’તિ. તસ્મા યદિ તે ઇમિના ધમ્મેન સક્કરેય્યું, મયા હિ તે વિસેસતરા. અઞ્ઞો ચેવ પન ધમ્મો અત્થિ, યેન મં તે સક્કરોન્તીતિ દસ્સેતિ. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ યોજના વેદિતબ્બા.

પંસુકૂલિકાતિ સમાદિન્નપંસુકૂલિકઙ્ગા. લૂખચીવરધરાતિ સત્થસુત્તલૂખાનિ ચીવરાનિ ધારયમાના. નન્તકાનીતિ અન્તવિરહિતાનિ વત્થખણ્ડાનિ, યદિ હિ નેસં અન્તો ભવેય્ય, પિલોતિકાતિ સઙ્ખં ગચ્છેય્યું. ઉચ્ચિનિત્વાતિ ફાલેત્વા દુબ્બલટ્ઠાનં પહાય થિરટ્ઠાનમેવ ગહેત્વા. અલાબુલોમસાનીતિ અલાબુલોમસદિસસુત્તાનિ સુખુમાનીતિ દીપેતિ. એત્તાવતા ચ સત્થા ચીવરસન્તોસેન અસન્તુટ્ઠોતિ ન વત્તબ્બો. અતિમુત્તકસુસાનતો હિસ્સ પુણ્ણદાસિયા પારુપિત્વા પાતિતસાણપંસુકૂલં ગહણદિવસે ઉદકપરિયન્તં કત્વા મહાપથવી અકમ્પિ. ઇધ પન એતમત્થં દસ્સેતિ – ‘‘અહં એકસ્મિંયેવ કાલે પંસુકૂલં ગણ્હિં, મય્હં પન સાવકા ધુતઙ્ગસમાદાનતો પટ્ઠાય યાવજીવં ધુતઙ્ગં ન ભિન્દન્તી’’તિ.

પિણ્ડપાતિકાતિ અતિરેકલાભં પટિક્ખિપિત્વા સમાદિન્નપિણ્ડપાતિકઙ્ગા. સપદાનચારિનોતિ લોલુપ્પચારં પટિક્ખિપિત્વા સમાદિન્નસપદાનચારા. ઉઞ્છાસકે વતે રતાતિ ઉઞ્છાચરિયસઙ્ખાતે ભિક્ખૂનં પકતિવતે રતા, ઉચ્ચનીચઘરદ્વારટ્ઠાયિનો હુત્વા કબરમિસ્સકં ભત્તં સંહરિત્વા પરિભુઞ્જન્તીતિ અત્થો. અન્તરઘરન્તિ બ્રહ્માયુસુત્તે ઉમ્મારતો પટ્ઠાય અન્તરઘરં, ઇધ ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય અધિપ્પેતં. એત્તાવતા ચ સત્થા પિણ્ડપાતસન્તોસેન અસન્તુટ્ઠોતિ ન વત્તબ્બો, અપ્પાહારતાય વુત્તનિયામેનેવ પન સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. ઇધ પન એતમત્થં દસ્સેતિ – ‘‘અહં એકસ્મિંયેવ કાલે નિમન્તનં ન સાદયિં, મય્હં પન સાવકા ધુતઙ્ગસમાદાનતો પટ્ઠાય યાવજીવં ધુતઙ્ગં ન ભિન્દન્તી’’તિ.

રુક્ખમૂલિકાતિ છન્નં પટિક્ખિપિત્વા સમાદિન્નરુક્ખમૂલિકઙ્ગા. અબ્ભોકાસિકાતિ છન્નઞ્ચ રુક્ખમૂલઞ્ચ પટિક્ખિપિત્વા સમાદિન્નઅબ્ભોકાસિકઙ્ગા. અટ્ઠમાસેતિ હેમન્તગિમ્હિકે માસે. અન્તોવસ્સે પન ચીવરાનુગ્ગહત્થં છન્નં પવિસન્તિ. એત્તાવતા ચ સત્થા સેનાસનસન્તોસેન અસન્તુટ્ઠોતિ ન વત્તબ્બો, સેનાસનસન્તોસો પનસ્સ છબ્બસ્સિકમહાપધાનેન ચ પાલિલેય્યકવનસણ્ડેન ચ દીપેતબ્બો. ઇધ પન એતમત્થં દસ્સેતિ – ‘‘અહં એકસ્મિંયેવ કાલે છન્નં ન પાવિસિં, મય્હં પન સાવકા ધુતઙ્ગસમાદાનતો પટ્ઠાય યાવજીવં ધુતઙ્ગં ન ભિન્દન્તી’’તિ.

આરઞ્ઞિકાતિ ગામન્તસેનાસનં પટિક્ખિપિત્વા સમાદિન્નઆરઞ્ઞિકઙ્ગા. સઙ્ઘમજ્ઝે ઓસરન્તીતિ અબદ્ધસીમાય કથિતં, બદ્ધસીમાયં પન વસન્તા અત્તનો વસનટ્ઠાનેયેવ ઉપોસથં કરોન્તિ. એત્તાવતા ચ સત્થા નો પવિવિત્તોતિ ન વત્તબ્બો, ‘‘ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, અડ્ઢમાસં પટિસલ્લિયિતુ’’ન્તિ (પારા. ૧૬૨; ૫૬૫) એવઞ્હિસ્સ પવિવેકો પઞ્ઞાયતિ. ઇધ પન એતમત્થં દસ્સેતિ ‘‘અહં એકસ્મિંયેવ તથારૂપે કાલે પટિસલ્લિયિં, મય્હં પન સાવકા ધુતઙ્ગસમાદાનતો પટ્ઠાય યાવજીવં ધુતઙ્ગં ન ભિન્દન્તી’’તિ. મમં સાવકાતિ મં સાવકા.

૨૪૪. સનિદાનન્તિ સપ્પચ્ચયં. કિં પન અપ્પચ્ચયં નિબ્બાનં ન દેસેતીતિ. નો ન દેસેતિ, સહેતુકં પન તં દેસનં કત્વા દેસેતિ, નો અહેતુકન્તિ. સપ્પાટિહારિયન્તિ પુરિમસ્સેવેતં વેવચનં, સકારણન્તિ અત્થો. તં વતાતિ એત્થ વતાતિ નિપાતમત્તં.

૨૪૫. અનાગતં વાદપથન્તિ અજ્જ ઠપેત્વા સ્વે વા પુનદિવસે વા અડ્ઢમાસે વા માસે વા સંવચ્છરે વા તસ્સ તસ્સ પઞ્હસ્સ ઉપરિ આગમનવાદપથં. ન દક્ખતીતિ યથા સચ્ચકો નિગણ્ઠો અત્તનો નિગ્ગહણત્થં આગતકારણં વિસેસેત્વા વદન્તો ન અદ્દસ, એવં ન દક્ખતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સહધમ્મેનાતિ સકારણેન. અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેય્યુન્તિ મમ કથાવારં પચ્છિન્દિત્વા અન્તરન્તરે અત્તનો કથં પવેસેય્યુન્તિ અત્થો. ન ખો પનાહં, ઉદાયીતિ, ઉદાયિ, અહં અમ્બટ્ઠસોણદણ્ડકૂટદન્તસચ્ચકનિગણ્ઠાદીહિ સદ્ધિં મહાવાદે વત્તમાનેપિ – ‘‘અહો વત મે એકસાવકોપિ ઉપમં વા કારણં વા આહરિત્વા દદેય્યા’’તિ એવં સાવકેસુ અનુસાસનિં ન પચ્ચાસીસામિ. મમયેવાતિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ સાવકા મમયેવ અનુસાસનિં ઓવાદં પચ્ચાસીસન્તિ.

૨૪૬. તેસાહં ચિત્તં આરાધેમીતિ તેસં અહં તસ્સ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણેન ચિત્તં ગણ્હામિ સમ્પાદેમિ પરિપૂરેમિ, અઞ્ઞં પુટ્ઠો અઞ્ઞં ન બ્યાકરોમિ, અમ્બં પુટ્ઠો લબુજં વિય લબુજં વા પુટ્ઠો અમ્બં વિય. એત્થ ચ ‘‘અધિસીલે સમ્ભાવેન્તી’’તિ વુત્તટ્ઠાને બુદ્ધસીલં નામ કથિતં, ‘‘અભિક્કન્તે ઞાણદસ્સને સમ્ભાવેન્તી’’તિ વુત્તટ્ઠાને સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, ‘‘અધિપઞ્ઞાય સમ્ભાવેન્તી’’તિ વુત્તટ્ઠાને ઠાનુપ્પત્તિકપઞ્ઞા, ‘‘યેન દુક્ખેના’’તિ વુત્તટ્ઠાને સચ્ચબ્યાકરણપઞ્ઞા. તત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચ સચ્ચબ્યાકરણપઞ્ઞઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસા પઞ્ઞા અધિપઞ્ઞં ભજતિ.

૨૪૭. ઇદાનિ તેસં તેસં વિસેસાધિગમાનં પટિપદં આચિક્ખન્તો પુન ચપરં ઉદાયીતિઆદિમાહ. તત્થ અભિઞ્ઞાવોસાનપારમિપ્પત્તાતિ અભિઞ્ઞાવોસાનસઙ્ખાતઞ્ચેવ અભિઞ્ઞાપારમીસઙ્ખાતઞ્ચ અરહત્તં પત્તા.

સમ્મપ્પધાનેતિ ઉપાયપધાને. છન્દં જનેતીતિ કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દં જનેતિ. વાયમતીતિ વાયામં કરોતિ. વીરિયં આરભતીતિ વીરિયં પવત્તેતિ. ચિત્તં પગ્ગણ્હાતીતિ ચિત્તં ઉક્ખિપતિ. પદહતીતિ ઉપાયપધાનં કરોતિ. ભાવનાય પારિપૂરિયાતિ વડ્ઢિયા પરિપૂરણત્થં. અપિચેત્થ – ‘‘યા ઠિતિ, સો અસમ્મોસો…પે… યં વેપુલ્લં, સા ભાવનાપારિપૂરી’’તિ (વિભ. ૪૦૬) એવં પુરિમં પુરિમસ્સ પચ્છિમં પચ્છિમસ્સ અત્થોતિપિ વેદિતબ્બં.

ઇમેહિ પન સમ્મપ્પધાનેહિ કિં કથિતં? કસ્સપસંયુત્તપરિયાયેન સાવકસ્સ પુબ્બભાગપટિપદા કથિતા. વુત્તઞ્હેતં તત્થ –

‘‘ચત્તારોમે, આવુસો, સમ્મપ્પધાના. કતમે ચત્તારો? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ, અનુપ્પન્ના મે પાપકા અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુન્તિ આતપ્પં કરોતિ. ઉપ્પન્ના મે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપ્પહીયમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુન્તિ આતપ્પં કરોતિ. અનુપ્પન્ના મે કુસલા ધમ્મા અનુપ્પજ્જમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુન્તિ આતપ્પં કરોતિ. ઉપ્પન્ના મે કુસલા ધમ્મા નિરુજ્ઝમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુન્તિ આતપ્પં કરોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૪૫).

એત્થ ચ પાપકા અકુસલાતિ લોભાદયો વેદિતબ્બા. અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્માતિ સમથવિપસ્સના ચેવ મગ્ગો ચ, ઉપ્પન્ના કુસલા નામ સમથવિપસ્સનાવ. મગ્ગો પન સકિં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝમાનો અનત્થાય સંવત્તનકો નામ નત્થિ. સો હિ ફલસ્સ પચ્ચયં દત્વાવ નિરુજ્ઝતિ. પુરિમસ્મિમ્પિ વા સમથવિપસ્સનાવ ગહેતબ્બાતિ વુત્તં, તં પન ન યુત્તં.

તત્થ ‘‘ઉપ્પન્ના સમથવિપસ્સના નિરુજ્ઝમાના અનત્થાય સંવત્તન્તી’’તિ અત્થસ્સ આવિભાવત્થમિદં વત્થુ – એકો કિર ખીણાસવત્થેરો ‘‘મહાચેતિયઞ્ચ મહાબોધિઞ્ચ વન્દિસ્સામી’’તિ સમાપત્તિલાભિના ભણ્ડગાહકસામણેરેન સદ્ધિં જનપદતો મહાવિહારં આગન્ત્વા વિહારપરિવેણં પાવિસિ. સાયન્હસમયે મહાભિક્ખુસઙ્ઘે ચેતિયં વન્દમાને ચેતિયં વન્દનત્થાય ન નિક્ખમિ. કસ્મા? ખીણાસવાનઞ્હિ તીસુ રતનેસુ મહન્તં ગારવં હોતિ. તસ્મા ભિક્ખુસઙ્ઘે વન્દિત્વા પટિક્કમન્તે મનુસ્સાનં સાયમાસભુત્તવેલાયં સામણેરમ્પિ અજાનાપેત્વા ‘‘ચેતિયં વન્દિસ્સામી’’તિ એકકોવ નિક્ખમિ. સામણેરો – ‘‘કિં નુ ખો થેરો અવેલાય એકકોવ ગચ્છતિ, જાનિસ્સામી’’તિ ઉપજ્ઝાયસ્સ પદાનુપદિકો નિક્ખમિ. થેરો અનાવજ્જનેન તસ્સ આગમનં અજાનન્તો દક્ખિણદ્વારેન ચેતિયઙ્ગણં આરુહિ. સામણેરોપિ અનુપદંયેવ આરુળ્હો.

મહાથેરો મહાચેતિયં ઉલ્લોકેત્વા બુદ્ધારમ્મણં પીતિં ગહેત્વા સબ્બં ચેતસો સમન્નાહરિત્વા હટ્ઠપહટ્ઠો ચેતિયં વન્દતિ. સામણેરો થેરસ્સ વન્દનાકારં દિસ્વા ‘‘ઉપજ્ઝાયો મે અતિવિય પસન્નચિત્તો વન્દતિ, કિં નુ ખો પુપ્ફાનિ લભિત્વા પૂજં કરેય્યા’’તિ ચિન્તેસિ. થેરો વન્દિત્વા ઉટ્ઠાય સિરસિ અઞ્જલિં ઠપેત્વા મહાચેતિયં ઉલ્લોકેત્વા ઠિતો. સામણેરો ઉક્કાસિત્વા અત્તનો આગતભાવં જાનાપેસિ. થેરો પરિવત્તેત્વા ઓલોકેન્તો ‘‘કદા આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. તુમ્હાકં ચેતિયં વન્દનકાલે, ભન્તે. અતિવિય પસન્ના ચેતિયં વન્દિત્થ કિં નુ ખો પુપ્ફાનિ લભિત્વા પૂજેય્યાથાતિ? આમ સામણેર ઇમસ્મિં ચેતિયે વિય અઞ્ઞત્ર એત્તકં ધાતૂનં નિધાનં નામ નત્થિ, એવરૂપં અસદિસં મહાથૂપં પુપ્ફાનિ લભિત્વા કો ન પૂજેય્યાતિ. તેન હિ, ભન્તે, અધિવાસેથ, આહરિસ્સામીતિ તાવદેવ ઝાનં સમાપજ્જિત્વા ઇદ્ધિયા હિમવન્તં ગન્ત્વા વણ્ણગન્ધસમ્પન્નપુપ્ફાનિ પરિસ્સાવનં પૂરેત્વા મહાથેરે દક્ખિણમુખતો પચ્છિમં મુખં અસમ્પત્તેયેવ આગન્ત્વા પુપ્ફપરિસ્સાવનં હત્થે ઠપેત્વા ‘‘પૂજેથ, ભન્તે,’’તિ આહ. થેરો ‘‘અતિમન્દાનિ નો સામણેર પુપ્ફાની’’તિ આહ. ગચ્છથ, ભન્તે, ભગવતો ગુણે આવજ્જિત્વા પૂજેથાતિ.

થેરો પચ્છિમમુખનિસ્સિતેન સોપાણેન આરુય્હ કુચ્છિવેદિકાભૂમિયં પુપ્ફપૂજં કાતું આરદ્ધો. વેદિકાભૂમિયં પરિપુણ્ણાનિ પુપ્ફાનિ પતિત્વા દુતિયભૂમિયં જણ્ણુપમાણેન ઓધિના પૂરયિંસુ. તતો ઓતરિત્વા પાદપિટ્ઠિકપન્તિં પૂજેસિ. સાપિ પરિપૂરિ. પરિપુણ્ણભાવં ઞત્વા હેટ્ઠિમતલે વિકિરન્તો અગમાસિ. સબ્બં ચેતિયઙ્ગણં પરિપૂરિ. તસ્મિં પરિપુણ્ણે ‘‘સામણેર પુપ્ફાનિ ન ખીયન્તી’’તિ આહ. પરિસ્સાવનં, ભન્તે, અધોમુખં કરોથાતિ. અધોમુખં કત્વા ચાલેસિ, તદા પુપ્ફાનિ ખીણાનિ. પરિસ્સાવનં સામણેરસ્સ દત્વા સદ્ધિં હત્થિપાકારેન ચેતિયં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ચતૂસુ ઠાનેસુ વન્દિત્વા પરિવેણં ગચ્છન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘યાવ મહિદ્ધિકો વતાયં સામણેરો, સક્ખિસ્સતિ નુ ખો ઇમં ઇદ્ધાનુભાવં રક્ખિતુ’’ન્તિ. તતો ‘‘ન સક્ખિસ્સતી’’તિ દિસ્વા સામણેરમાહ – ‘‘સામણેર ત્વં ઇદાનિ મહિદ્ધિકો, એવરૂપં પન ઇદ્ધિં નાસેત્વા પચ્છિમકાલે કાણપેસકારિયા હત્થેન મદ્દિતકઞ્જિયં પિવિસ્સસી’’તિ. દહરકભાવસ્સ નામેસ દોસોયં, સો ઉપજ્ઝાયસ્સ કથાયં સંવિજ્જિત્વા – ‘‘કમ્મટ્ઠાનં મે, ભન્તે, આચિક્ખથા’’તિ ન યાચિ, અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો કિં વદતીતિ તં પન અસુણન્તો વિય અગમાસિ.

થેરો મહાચેતિયઞ્ચ મહાબોધિઞ્ચ વન્દિત્વા સામણેરં પત્તચીવરં ગાહાપેત્વા અનુપુબ્બેન કુટેળિતિસ્સમહાવિહારં અગમાસિ. સામણેરો ઉપજ્ઝાયસ્સ પદાનુપદિકો હુત્વા ભિક્ખાચારં ન ગચ્છતિ, ‘‘કતરં ગામં પવિસથ, ભન્તે,’’તિ પુચ્છિત્વા પન ‘‘ઇદાનિ મે ઉપજ્ઝાયો ગામદ્વારં પત્તો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા અત્તનો ચ ઉપજ્ઝાયસ્સ ચ પત્તચીવરં ગહેત્વા આકાસેન ગન્ત્વા થેરસ્સ પત્તચીવરં દત્વા પિણ્ડાય પવિસતિ. થેરો સબ્બકાલં ઓવદતિ – ‘‘સામણેર મા એવમકાસિ, પુથુજ્જનિદ્ધિ નામ ચલા અનિબદ્ધા, અસપ્પાયં રૂપાદિઆરમ્મણં લભિત્વા અપ્પમત્તકેનેવ ભિજ્જતિ, સન્તાય સમાપત્તિયા પરિહીનાય બ્રહ્મચરિયવાસો સન્થમ્ભિતું ન સક્કોતી’’તિ. સામણેરો ‘‘કિં કથેતિ મય્હં ઉપજ્ઝાયો’’તિ સોતું ન ઇચ્છતિ, તથેવ કરોતિ. થેરો અનુપુબ્બેન ચેતિયવન્દનં કરોન્તો કમ્મુબિન્દુવિહારં નામ ગતો. તત્થ વસન્તેપિ થેરે સામણેરો તથેવ કરોતિ.

અથેકદિવસં એકા પેસકારધીતા અભિરૂપા પઠમવયે ઠિતા કમ્મબિન્દુગામતો નિક્ખમિત્વા પદુમસ્સરં ઓરુય્હ ગાયમાના પુપ્ફાનિ ભઞ્જતિ. તસ્મિં સમયે સામણેરો પદુમસ્સરમત્થકેન ગચ્છતિ, ગચ્છન્તો પન સિલેસિકાય કાણમચ્છિકા વિય તસ્સા ગીતસદ્દે બજ્ઝિ. તાવદેવસ્સ ઇદ્ધિ અન્તરહિતા, છિન્નપક્ખકાકો વિય અહોસિ. સન્તસમાપત્તિબલેન પન તત્થેવ ઉદકપિટ્ઠે અપતિત્વા સિમ્બલિતૂલં વિય પતમાનં અનુપુબ્બેન પદુમસરતીરે અટ્ઠાસિ. સો વેગેન ગન્ત્વા ઉપજ્ઝાયસ્સ પત્તચીવરં દત્વા નિવત્તિ. મહાથેરો ‘‘પગેવેતં મયા દિટ્ઠં, નિવારિયમાનોપિ ન નિવત્તિસ્સતી’’તિ કિઞ્ચિ અવત્વા પિણ્ડાય પાવિસિ.

સામણેરો ગન્ત્વા પદુમસરતીરે અટ્ઠાસિ તસ્સા પચ્ચુત્તરણં આગમયમાનો. સાપિ સામણેરં આકાસેન ગચ્છન્તઞ્ચ પુન આગન્ત્વા ઠિતઞ્ચ દિસ્વા ‘‘અદ્ધા એસ મં નિસ્સાય ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ ઞત્વા ‘‘પટિક્કમ સામણેરા’’તિ આહ. સો પટિક્કમિ. ઇતરા પચ્ચુત્તરિત્વા સાટકં નિવાસેત્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કિં, ભન્તે,’’તિ પુચ્છિ. સો તમત્થં આરોચેસિ. સા બહૂહિ કારણેહિ ઘરાવાસે આદીનવં બ્રહ્મચરિયવાસે આનિસંસઞ્ચ દસ્સેત્વા ઓવદમાનાપિ તસ્સ ઉક્કણ્ઠં વિનોદેતું અસક્કોન્તી – ‘‘અયં મમ કારણા એવરૂપાય ઇદ્ધિયા પરિહીનો, ન દાનિ યુત્તં પરિચ્ચજિતુ’’ન્તિ ઇધેવ તિટ્ઠાતિ વત્વા ઘરં ગન્ત્વા માતાપિતૂનં તં પવત્તિં આરોચેસિ. તેપિ આગન્ત્વા નાનપ્પકારં ઓવદમાના વચનં અગ્ગણ્હન્તં આહંસુ – ‘‘ત્વં અમ્હે ઉચ્ચકુલાતિ સલ્લક્ખેસિ, મયં પેસકારા. સક્ખિસ્સસિ પેસકારકમ્મં કાતુ’’ન્તિ સામણેરો આહ – ‘‘ઉપાસક ગિહિભૂતો નામ પેસકારકમ્મં વા કરેય્ય નળકારકમ્મં વા, કિં ઇમિના સાટકમત્તેન લોભં કરોથા’’તિ. પેસકારો ઉદરે બદ્ધસાટકં દત્વા ઘરં નેત્વા ધીતરં અદાસિ.

સો પેસકારકમ્મં ઉગ્ગણ્હિત્વા પેસકારેહિ સદ્ધિં સાલાય કમ્મં કરોતિ. અઞ્ઞેસં ઇત્થિયો પાતોવ ભત્તં સમ્પાદેત્વા આહરિંસુ, તસ્સ ભરિયા ન તાવ આગચ્છતિ. સો ઇતરેસુ કમ્મં વિસ્સજ્જેત્વા ભુઞ્જમાનેસુ તસરં વટ્ટેન્તો નિસીદિ. સા પચ્છા અગમાસિ. અથ નં સો ‘‘અતિચિરેન આગતાસી’’તિ તજ્જેસિ. માતુગામો ચ નામ અપિ ચક્કવત્તિરાજાનં અત્તનિ પટિબદ્ધચિત્તં ઞત્વા દાસં વિય સલ્લક્ખેતિ. તસ્મા સા એવમાહ – ‘‘અઞ્ઞેસં ઘરે દારુપણ્ણલોણાદીનિ સન્નિહિતાનિ, બાહિરતો આહરિત્વા દાયકા પેસનતકારકાપિ અત્થિ, અહં પન એકિકાવ, ત્વમ્પિ મય્હં ઘરે ઇદં અત્થિ ઇદં નત્થીતિ ન જાનાસિ. સચે ઇચ્છસિ, ભુઞ્જ, નો ચે ઇચ્છસિ, મા ભુઞ્જા’’તિ. સો ‘‘ન કેવલઞ્ચ ઉસ્સૂરે ભત્તં આહરસિ, વાચાયપિ મં ઘટ્ટેસી’’તિ કુજ્ઝિત્વા અઞ્ઞં પહરણં અપસ્સન્તો તમેવ તસરદણ્ડકં તસરતો લુઞ્ચિત્વા ખિપિ. સા તં આગચ્છન્તં દિસ્વા ઈસકં પરિવત્તિ. તસરદણ્ડકસ્સ ચ કોટિ નામ તિખિણા હોતિ, સા તસ્સા પરિવત્તમાનાય અક્ખિકોટિયં પવિસિત્વા અટ્ઠાસિ. સા ઉભોહિ હત્થેહિ વેગેન અક્ખિં અગ્ગહેસિ, ભિન્નટ્ઠાનતો લોહિતં પગ્ઘરતિ. સો તસ્મિં કાલે ઉપજ્ઝાયસ્સ વચનં અનુસ્સરિ – ‘‘ઇદં સન્ધાય મં ઉપજ્ઝાયો ‘અનાગતે કાલે કાણપેસકારિયા હત્થેહિ મદ્દિતકઞ્જિયં પિવિસ્સસી’તિ આહ, ઇદં થેરેન દિટ્ઠં ભવિસ્સતિ, અહો દીઘદસ્સી અય્યો’’તિ મહાસદ્દેન રોદિતું આરભિ. તમેનં અઞ્ઞે – ‘‘અલં, આવુસો, મા રોદિ, અક્ખિ નામ ભિન્નં ન સક્કા રોદનેન પટિપાકતિકં કાતુ’’ન્તિ આહંસુ. સો ‘‘નાહમેતમત્થં રોદામિ, અપિચ ખો ઇમં સન્ધાય રોદામી’’તિ સબ્બં પટિપાટિયા કથેસિ. એવં ઉપ્પન્ના સમથવિપસ્સના નિરુજ્ઝમાના અનત્થાય સંવત્તન્તિ.

અપરમ્પિ વત્થુ – તિંસમત્તા ભિક્ખૂ કલ્યાણિમહાચેતિયં વન્દિત્વા અટવિમગ્ગેન મહામગ્ગં ઓતરમાના અન્તરામગ્ગે ઝામખેત્તે કમ્મં કત્વા આગચ્છન્તં એકં મનુસ્સં અદ્દસંસુ. તસ્સ સરીરં મસિમક્ખિતં વિય અહોસિ. મસિમક્ખિતંયેવ એકં કાસાવં કચ્છં પીળેત્વા નિવત્થં, ઓલોકિયમાનો ઝામખાણુકો વિય ખાયતિ. સો દિવસભાગે કમ્મં કત્વા ઉપડ્ઢજ્ઝાયમાનાનં દારૂનં કલાપં ઉક્ખિપિત્વા પિટ્ઠિયં વિપ્પકિણ્ણેહિ કેસેહિ કુમ્મગ્ગેન આગન્ત્વા ભિક્ખૂનં સમ્મુખે અટ્ઠાસિ. સામણેરા દિસ્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓલોકયમાના, – ‘‘આવુસો, તુય્હં પિતા તુય્હં મહાપિતા તુય્હં માતુલો’’તિ હસમાના ગન્ત્વા ‘‘કોનામો ત્વં ઉપાસકા’’તિ નામં પુચ્છિંસુ. સો નામં પુચ્છિતો વિપ્પટિસારી હુત્વા દારુકલાપં છડ્ડેત્વા વત્થં સંવિધાય નિવાસેત્વા મહાથેરે વન્દિત્વા ‘‘તિટ્ઠથ તાવ, ભન્તે,’’તિ આહ. મહાથેરા અટ્ઠંસુ.

દહરસામણેરા આગન્ત્વા મહાથેરાનં સમ્મુખાપિ પરિહાસં કરોન્તિ. ઉપાસકો આહ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હે મં પસ્સિત્વા પરિહસથ, એત્તકેનેવ મત્થકં પત્તમ્હાતિ મા સલ્લક્ખેથ. અહમ્પિ પુબ્બે તુમ્હાદિસોવ સમણો અહોસિં. તુમ્હાકં પન ચિત્તેકગ્ગતામત્તકમ્પિ નત્થિ, અહં ઇમસ્મિં સાસને મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો અહોસિં, આકાસં ગહેત્વા પથવિં કરોમિ, પથવિં આકાસં. દૂરં ગણ્હિત્વા સન્તિકં કરોમિ, સન્તિકં દૂરં. ચક્કવાળસતસહસ્સં ખણેન વિનિવિજ્ઝામિ. હત્થે મે પસ્સથ, ઇદાનિ મક્કટહત્થસદિસા, અહં ઇમેહેવ હત્થેહિ ઇધ નિસિન્નોવ ચન્દિમસૂરિયે પરામસિં. ઇમેસંયેવ પાદાનં ચન્દિમસૂરિયે પાદકથલિકં કત્વા નિસીદિં. એવરૂપા મે ઇદ્ધિ પમાદેન અન્તરહિતા, તુમ્હે મા પમજ્જિત્થ. પમાદેન હિ એવરૂપં બ્યસનં પાપુણન્તિ. અપ્પમત્તા વિહરન્તા જાતિજરામરણસ્સ અન્તં કરોન્તિ. તસ્મા તુમ્હે મઞ્ઞેવ આરમ્મણં કરિત્વા અપ્પમત્તા હોથ, ભન્તે,’’તિ તજ્જેત્વા ઓવાદમદાસિ. તે તસ્સ કથેન્તસ્સેવ સંવેગં આપજ્જિત્વા વિપસ્સમાના તિંસજના તત્થેવ અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ. એવમ્પિ ઉપ્પન્ના સમથવિપસ્સના નિરુજ્ઝમાના અનત્થાય સંવત્તન્તીતિ વેદિતબ્બા.

અનુપ્પન્નાનં પાપકાનન્તિ ચેત્થ ‘‘અનુપ્પન્નો વા કામાસવો ન ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીસુ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઉપ્પન્નાનં પાપકાનન્તિ એત્થ પન ચતુબ્બિધં ઉપ્પન્નં વત્તમાનુપ્પન્નં ભુત્વાવિગતુપ્પન્નં, ઓકાસકતુપ્પન્નં, ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નન્તિ. તત્થ યે કિલેસા વિજ્જમાના ઉપ્પાદાદિસમઙ્ગિનો, ઇદં વત્તમાનુપ્પન્નં નામ. કમ્મે પન જવિતે આરમ્મણરસં અનુભવિત્વા નિરુદ્ધવિપાકો ભુત્વા વિગતં નામ. કમ્મં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધં ભવિત્વા વિગતં નામ. તદુભયમ્પિ ભુત્વાવિગતુપ્પન્નન્તિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. કુસલાકુસલં કમ્મં અઞ્ઞસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતિ, એવં કતે ઓકાસે વિપાકો ઉપ્પજ્જમાનો ઓકાસકરણતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નોતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. ઇદં ઓકાસકતુપ્પન્નં નામ. પઞ્ચક્ખન્ધા પન વિપસ્સનાય ભૂમિ નામ. તે અતીતાદિભેદા હોન્તિ. તેસુ અનુસયિતકિલેસા પન અતીતા વા અનાગતા વા પચ્ચુપ્પન્ના વાતિ ન વત્તબ્બા. અતીતખન્ધેસુ અનુસયિતાપિ હિ અપ્પહીનાવ હોન્તિ, અનાગતખન્ધેસુ, પચ્ચુપ્પન્નખન્ધેસુ અનુસયિતાપિ અપ્પહીનાવ હોન્તિ. ઇદં ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં નામ. તેનાહુ પોરાણા – ‘‘તાસુ તાસુ ભૂમીસુ અસમુગ્ઘાતિતકિલેસા ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નાતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તી’’તિ.

અપરમ્પિ ચતુબ્બિધં ઉપ્પન્નં સમુદાચારુપ્પન્નં, આરમ્મણાધિગહિતુપ્પન્નં, અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્નં અસમુગ્ઘાતિતુપ્પન્નન્તિ. તત્થ સમ્પતિ વત્તમાનંયેવ સમુદાચારુપ્પન્નં નામ. સકિં ચક્ખૂનિ ઉમ્મીલેત્વા આરમ્મણે નિમિત્તે ગહિતે અનુસ્સરિતાનુસ્સરિતક્ખણે કિલેસા નુપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ ન વત્તબ્બા. કસ્મા? આરમ્મણસ્સ અધિગહિતત્તા. યથા કિં? યથા ખીરરુક્ખસ્સ કુઠારિયા આહતાહતટ્ઠાને ખીરં ન નિક્ખમિસ્સતીતિ ન વત્તબ્બં, એવં. ઇદં આરમ્મણાધિગહિતુપ્પન્નં નામ. સમાપત્તિયા અવિક્ખમ્ભિતા કિલેસા પન ઇમસ્મિં નામ ઠાને નુપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ ન વત્તબ્બા. કસ્મા? અવિક્ખમ્ભિતત્તા. યથા કિં? યથા સચે ખીરરુક્ખે કુઠારિયા આહનેય્યું, ઇમસ્મિં નામ ઠાને ખીરં ન નિક્ખમેય્યાતિ ન વત્તબ્બં, એવં. ઇદં અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્નં નામ. મગ્ગેન અસમુગ્ઘાતિતકિલેસા પન ભવગ્ગે નિબ્બત્તસ્સાપિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ પુરિમનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં. ઇદં અસમુગ્ઘાતિતુપ્પન્નં નામ.

ઇમેસુ ઉપ્પન્નેસુ વત્તમાનુપ્પન્નં ભુત્વાવિગતુપ્પન્નં ઓકાસકતુપ્પન્નં સમુદાચારુપ્પન્નન્તિ ચતુબ્બિધં ઉપ્પન્નં ન મગ્ગવજ્ઝં, ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં આરમ્મણાધિગહિતુપ્પન્નં અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્નં અસમુગ્ઘાતિતુપ્પન્નન્તિ ચતુબ્બિધં મગ્ગવજ્ઝં. મગ્ગો હિ ઉપ્પજ્જમાનો એતે કિલેસે પજહતિ. સો યે કિલેસે પજહતિ, તે અતીતા વા અનાગતા વા પચ્ચુપ્પન્ના વાતિ ન વત્તબ્બા. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘હઞ્ચિ અતીતે કિલેસે પજહતિ, તેન હિ ખીણં ખેપેતિ, નિરુદ્ધં નિરોધેતિ, વિગતં વિગમેતિ અત્થઙ્ગતં અત્થઙ્ગમેતિ. અતીતં યં નત્થિ, તં પજહતિ. હઞ્ચિ અનાગતે કિલેસે પજહતિ, તેન હિ અજાતં પજહતિ, અનિબ્બત્તં, અનુપ્પન્નં, અપાતુભૂતં પજહતિ. અનાગતં યં નત્થિ, તં પજહતિ, હઞ્ચિ પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતિ, તેન હિ રત્તો રાગં પજહતિ, દુટ્ઠો દોસં, મૂળ્હો મોહં, વિનિબદ્ધો માનં, પરામટ્ઠો દિટ્ઠિં, વિક્ખેપગતો ઉદ્ધચ્ચં, અનિટ્ઠઙ્ગતો વિચિકિચ્છં, થામગતો અનુસયં પજહતિ. કણ્હસુક્કધમ્મા યુગનદ્ધા સમમેવ વત્તન્તિ. સંકિલેસિકા મગ્ગભાવના હોતિ…પે… તેન હિ નત્થિ મગ્ગભાવના, નત્થિ ફલસચ્છિકિરિયા, નત્થિ કિલેસપ્પહાનં, નત્થિ ધમ્માભિસમયોતિ. અત્થિ મગ્ગભાવના…પે… અત્થિ ધમ્માભિસમયોતિ. યથા કથં વિય, સેય્યથાપિ તરુણો રુક્ખો અજાતફલો…પે… અપાતુભૂતાયેવ ન પાતુભવન્તી’’તિ.

ઇતિ પાળિયં અજાતફલરુક્ખો આગતો, જાતફલરુક્ખેન પન દીપેતબ્બં. યથા હિ સફલો તરુણમ્બરુક્ખો, તસ્સ ફલાનિ મનુસ્સા પરિભુઞ્જેય્યું, સેસાનિ પાતેત્વા પચ્છિયો પૂરેય્યું. અથઞ્ઞો પુરિસો તં ફરસુના છિન્દેય્ય, તેનસ્સ નેવ અતીતાનિ ફલાનિ નાસિતાનિ હોન્તિ, ન અનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનિ નાસિતાનિ. અતીતાનિ હિ મનુસ્સેહિ પરિભુત્તાનિ, અનાગતાનિ અનિબ્બત્તાનિ, ન સક્કા નાસેતું. યસ્મિં પન સમયે સો છિન્નો, તદા ફલાનિયેવ નત્થીતિ પચ્ચુપ્પન્નાનિપિ અનાસિતાનિ. સચે પન રુક્ખો અચ્છિન્નો, અથસ્સ પથવીરસઞ્ચ આપોરસઞ્ચ આગમ્મ યાનિ ફલાનિ નિબ્બત્તેય્યું, તાનિ નાસિતાનિ હોન્તિ. તાનિ હિ અજાતાનેવ ન જાયન્તિ, અનિબ્બત્તાનેવ ન નિબ્બત્તન્તિ, અપાતુભૂતાનેવ ન પાતુભવન્તિ, એવમેવ મગ્ગો નાપિ અતીતાદિભેદે કિલેસે પજહતિ, નાપિ ન પજહતિ. યેસઞ્હિ કિલેસાનં મગ્ગેન ખન્ધેસુ અપરિઞ્ઞાતેસુ ઉપ્પત્તિ સિયા, મગ્ગેન ઉપ્પજ્જિત્વા ખન્ધાનં પરિઞ્ઞાતત્તા તે કિલેસા અજાતાવ ન જાયન્તિ, અનિબ્બત્તાવ ન નિબ્બત્તન્તિ, અપાતુભૂતાવ ન પાતુભવન્તિ, તરુણપુત્તાય ઇત્થિયા પુન અવિજાયનત્થં, બ્યાધિતાનં રોગવૂપસમનત્થં પીતભેસજ્જેહિ ચાપિ અયમત્થો વિભાવેતબ્બો. એવં મગ્ગો યે કિલેસે પજહતિ, તે અતીતા વા અનાગતા વા પચ્ચુપ્પન્ના વાતિ ન વત્તબ્બા, ન ચ મગ્ગો કિલેસે ન પજહતિ. યે પન મગ્ગો કિલેસે પજહતિ, તે સન્ધાય ‘‘ઉપ્પન્નાનં પાપકાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

ન કેવલઞ્ચ મગ્ગો કિલેસેયેવ પજહતિ, કિલેસાનં પન અપ્પહીનત્તા યે ચ ઉપ્પજ્જેય્યું ઉપાદિન્નકક્ખન્ધા, તેપિ પજહતિયેવ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન સત્ત ભવે ઠપેત્વા અનમતગ્ગે સંસારે યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તી’’તિ (ચૂળનિ. ૬) વિત્થારો. ઇતિ મગ્ગો ઉપાદિન્નઅનુપાદિન્નતો વુટ્ઠાતિ. ભવવસેન પન સોતાપત્તિમગ્ગો અપાયભવતો વુટ્ઠાતિ, સકદાગામિમગ્ગો સુગતિભવેકદેસતો, અનાગામિમગ્ગો સુગતિકામભવતો, અરહત્તમગ્ગો રૂપારૂપભવતો વુટ્ઠાતિ. સબ્બભવેહિ વુટ્ઠાતિયેવાતિપિ વદન્તિ.

અથ મગ્ગક્ખણે કથં અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદાય ભાવના હોતિ, કથં વા ઉપ્પન્નાનં ઠિતિયાતિ. મગ્ગપ્પવત્તિયાયેવ. મગ્ગો હિ પવત્તમાનો પુબ્બે અનુપ્પન્નપુબ્બત્તા અનુપ્પન્નો નામ વુચ્ચતિ. અનાગતપુબ્બઞ્હિ ઠાનં આગન્ત્વા અનનુભૂતપુબ્બં વા આરમ્મણં અનુભવિત્વા વત્તારો ભવન્તિ ‘‘અનાગતટ્ઠાનં આગતમ્હા, અનનુભૂતં આરમ્મણં અનુભવામા’’તિ. યા ચસ્સ પવત્તિ, અયમેવ ઠિતિ નામાતિ ઠિતિયા ભાવેતીતિપિ વત્તું વટ્ટતિ.

ઇદ્ધિપાદેસુ સઙ્ખેપકથા ચેતોખિલસુત્તે (મ. નિ. ૧.૧૮૫ આદયો) વુત્તા. ઉપસમમાનં ગચ્છતિ, કિલેસૂપસમત્થં વા ગચ્છતીતિ ઉપસમગામી. સમ્બુજ્ઝમાના ગચ્છતિ, મગ્ગસમ્બોધત્થાય વા ગચ્છતીતિ સમ્બોધગામી.

વિવેકનિસ્સિતાદીનિ સબ્બાસવસંવરે વુત્તાનિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનાયં બોધિપક્ખિયકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તા.

૨૪૮. વિમોક્ખકથાયં વિમોક્ખેતિ કેનટ્ઠેન વિમોક્ખા, અધિમુચ્ચનટ્ઠેન. કો પનાયં અધિમુચ્ચનટ્ઠો નામ? પચ્ચનીકધમ્મેહિ ચ સુટ્ઠુ મુચ્ચનટ્ઠો, આરમ્મણે ચ અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ મુચ્ચનટ્ઠો, પિતુઅઙ્કે વિસ્સટ્ઠઙ્ગપચ્ચઙ્ગસ્સ દારકસ્સ સયનં વિય અનિગ્ગહિતભાવેન નિરાસઙ્કતાય આરમ્મણે પવત્તીતિ વુત્તં હોતિ. અયં પનત્થો પચ્છિમવિમોક્ખે નત્થિ, પુરિમેસુ સબ્બેસુ અત્થિ. રૂપી રૂપાનિ પસ્સતીતિ એત્થ અજ્ઝત્તકેસાદીસુ નીલકસિણાદિવસેન ઉપ્પાદિતં રૂપજ્ઝાનં રૂપં, તદસ્સ અત્થીતિ રૂપી. બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતીતિ બહિદ્ધાપિ નીલકસિણાદીનિ રૂપાનિ ઝાનચક્ખુના પસ્સતિ. ઇમિના અજ્ઝત્ત બહિદ્ધાવત્થુકેસુ કસિણેસુ ઉપ્પાદિતજ્ઝાનસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચત્તારિપિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ દસ્સિતાનિ.

અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞીતિ અજ્ઝત્તં ન રૂપસઞ્ઞી, અત્તનો કેસાદીસુ અનુપ્પાદિતરૂપાવચરજ્ઝાનોતિ અત્થો. ઇમિના બહિદ્ધા પરિકમ્મં કત્વા બહિદ્ધાવ ઉપ્પાદિતજ્ઝાનસ્સ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ દસ્સિતાનિ. સુભન્તેવ અધિમુત્તો હોતીતિ ઇમિના સુવિસુદ્ધેસુ નીલાદીસુ વણ્ણકસિણેસુ ઝાનાનિ દસ્સિતાનિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અન્તોઅપ્પનાયં સુભન્તિ આભોગો નત્થિ, યો પન સુવિસુદ્ધં સુભકસિણં આરમ્મણં કત્વા વિહરતિ, સો યસ્મા સુભન્તિ અધિમુત્તો હોતીતિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ, તસ્મા એવં દેસના કતા. પટિસમ્ભિદામગ્ગે પન ‘‘કથં સુભન્તેવ અધિમુત્તો હોતીતિ વિમોક્ખો. ઇધ ભિક્ખુ મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ…પે… મેત્તાય ભાવિતત્તા સત્તા અપ્પટિકૂલા હોન્તિ. કરુણાસહગતેન, મુદિતાસહગતેન, ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ…પે… ઉપેક્ખાય ભાવિતત્તા સત્તા અપ્પટિકૂલા હોન્તિ. એવં સુભન્તેવ અધિમુત્તો હોતીતિ વિમોક્ખો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૧૨) વુત્તં.

સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તમેવ. અયં અટ્ઠમો વિમોક્ખોતિ અયં ચતુન્નં ખન્ધાનં સબ્બસો વિસ્સટ્ઠત્તા વિમુત્તત્તા અટ્ઠમો ઉત્તમો વિમોક્ખો નામ.

૨૪૯. અભિભાયતનકથાયં અભિભાયતનાનીતિ અભિભવનકારણાનિ. કિં અભિભવન્તિ? પચ્ચનીકધમ્મેપિ આરમ્મણાનિપિ. તાનિ હિ પટિપક્ખભાવેન પચ્ચનીકધમ્મે અભિભવન્તિ, પુગ્ગલસ્સ ઞાણુત્તરિતાય આરમ્મણાનિ. અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞીતિઆદીસુ પન અજ્ઝત્તરૂપે પરિકમ્મવસેન અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી નામ હોતિ. અજ્ઝત્તઞ્ચ નીલપરિકમ્મં કરોન્તો કેસે વા પિત્તે વા અક્ખિતારકાય વા કરોતિ, પીતપરિકમ્મં કરોન્તો મેદે વા છવિયા વા હત્થતલપાદતલેસુ વા અક્ખીનં પીતટ્ઠાને વા કરોતિ, લોહિતપરિકમ્મં કરોન્તો મંસે વા લોહિતે વા જિવ્હાય વા અક્ખીનં રત્તટ્ઠાને વા કરોતિ, ઓદાતપરિકમ્મં કરોન્તો અટ્ઠિમ્હિ વા દન્તે વા નખે વા અક્ખીનં સેતટ્ઠાને વા કરોતિ. તં પન સુનીલં સુપીતકં સુલોહિતકં સુઓદાતં ન હોતિ, અસુવિસુદ્ધમેવ હોતિ.

એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતીતિ યસ્સેતં પરિકમ્મં અજ્ઝત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, નિમિત્તં પન બહિદ્ધા, સો એવં અજ્ઝત્તં પરિકમ્મસ્સ બહિદ્ધા ચ અપ્પનાય વસેન – ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ વુચ્ચતિ. પરિત્તાનીતિ અવડ્ઢિતાનિ. સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનીતિ સુવણ્ણાનિ વા હોન્તુ દુબ્બણ્ણાનિ વા, પરિત્તવસેનેવ ઇદમભિભાયતનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તાનિ અભિભુય્યાતિ યથા નામ સમ્પન્નગહણિકો કટચ્છુમત્તં ભત્તં લભિત્વા ‘‘કિમેત્થ ભુઞ્જિતબ્બં અત્થી’’તિ સઙ્કડ્ઢિત્વા એકકબળમેવ કરોતિ, એવમેવં ઞાણુત્તરિકો પુગ્ગલો વિસદઞાણો – ‘‘કિમેત્થ પરિત્તકે આરમ્મણે સમાપજ્જિતબ્બં અત્થિ, નાયં મમ ભારો’’તિ તાનિ રૂપાનિ અભિભવિત્વા સમાપજ્જતિ, સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં પાપેતીતિ અત્થો. જાનામિ પસ્સામીતિ ઇમિના પનસ્સ આભોગો કથિતો, સો ચ ખો સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ, ન અન્તોસમાપત્તિયં. એવંસઞ્ઞી હોતીતિ આભોગસઞ્ઞાયપિ ઝાનસઞ્ઞાયપિ એવંસઞ્ઞી હોતિ. અભિભવસઞ્ઞા હિસ્સ અન્તોસમાપત્તિયં અત્થિ, આભોગસઞ્ઞા પન સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સેવ.

અપ્પમાણાનીતિ વડ્ઢિતપ્પમાણાનિ, મહન્તાનીતિ અત્થો. અભિભુય્યાતિ એત્થ પન યથા મહગ્ઘસો પુરિસો એકં ભત્તવડ્ઢિતકં લભિત્વા ‘‘અઞ્ઞાપિ હોતુ, અઞ્ઞાપિ હોતુ, કિમેસા મય્હં કરિસ્સતી’’તિ તં ન મહન્તતો પસ્સતિ, એવમેવ ઞાણુત્તરો પુગ્ગલો વિસદઞાણો ‘‘કિમેત્થ સમાપજ્જિતબ્બં, નયિદં અપ્પમાણં, ન મય્હં ચિત્તેકગ્ગતાકરણે ભારો અત્થી’’તિ તાનિ અભિભવિત્વા સમાપજ્જતિ, સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં પાપેતીતિ અત્થો.

અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞીતિ અલાભિતાય વા અનત્થિકતાય વા અજ્ઝત્તરૂપે પરિકમ્મસઞ્ઞાવિરહિતો. એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતીતિ યસ્સ પરિકમ્મમ્પિ નિમિત્તમ્પિ બહિદ્ધાવ ઉપ્પન્નં, સો એવં બહિદ્ધા પરિકમ્મસ્સ ચેવ અપ્પનાય ચ વસેન – ‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ વુચ્ચતિ. સેસમેત્થ ચતુત્થાભિભાયતને વુત્તનયમેવ. ઇમેસુ પન ચતૂસુ પરિત્તં વિતક્કચરિતવસેન આગતં, અપ્પમાણં મોહચરિતવસેન, સુવણ્ણં દોસચરિતવસેન, દુબ્બણ્ણં રાગચરિતવસેન. એતેસઞ્હિ એતાનિ સપ્પાયાનિ. સા ચ નેસં સપ્પાયતા વિત્થારતો વિસુદ્ધિમગ્ગેચરિયનિદ્દેસે વુત્તા.

પઞ્ચમઅભિભાયતનાદીસુ નીલાનીતિ સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન વુત્તં. નીલવણ્ણાનીતિ વણ્ણવસેન. નીલનિદસ્સનાનીતિ નિદસ્સનવસેન. અપઞ્ઞાયમાનવિવરાનિ અસમ્ભિન્નવણ્ણાનિ એકનીલાનેવ હુત્વા દિસ્સન્તીતિ વુત્તં હોતિ. નીલનિભાસાનીતિ ઇદં પન ઓભાસવસેન વુત્તં, નીલોભાસાનિ નીલપભાયુત્તાનીતિ અત્થો. એતેન નેસં સુવિસુદ્ધતં દસ્સેતિ. વિસુદ્ધવણ્ણવસેનેવ હિ ઇમાનિ ચત્તારિ અભિભાયતનાનિ વુત્તાનિ. ઉમાપુપ્ફન્તિ એતઞ્હિ પુપ્ફં સિનિદ્ધં મુદું દિસ્સમાનમ્પિ નીલમેવ હોતિ. ગિરિકણ્ણિકપુપ્ફાદીનિ પન દિસ્સમાનાનિ સેતધાતુકાનિ હોન્તિ. તસ્મા ઇદમેવ ગહિતં, ન તાનિ. બારાણસેય્યકન્તિ બારાણસિયં ભવં. તત્થ કિર કપ્પાસોપિ મુદુ, સુત્તકન્તિકાયોપિ તન્તવાયાપિ છેકા, ઉદકમ્પિ સુચિ સિનિદ્ધં, તસ્મા વત્થં ઉભતોભાગવિમટ્ઠં હોતિ, દ્વીસુ પસ્સેસુ મટ્ઠં મુદુ સિનિદ્ધં ખાયતિ. પીતાનીતિઆદીસુ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘નીલકસિણં ઉગ્ગણ્હન્તો નીલસ્મિં નિમિત્તં ગણ્હાતિ પુપ્ફસ્મિં વા વત્થસ્મિં વા વણ્ણધાતુયા વા’’તિઆદિકં પનેત્થ કસિણકરણઞ્ચેવ પરિકમ્મઞ્ચ અપ્પનાવિધાનઞ્ચ સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારતો વુત્તમેવ.

અભિઞ્ઞાવોસાનપારમિપ્પત્તાતિ ઇતો પુબ્બેસુ સતિપટ્ઠાનાદીસુ તે ધમ્મે ભાવેત્વા અરહત્તપ્પત્તાવ અભિઞ્ઞાવોસાનપારમિપ્પત્તા નામ હોન્તિ, ઇમેસુ પન અટ્ઠસુ અભિભાયતનેસુ ચિણ્ણવસીભાવાયેવ અભિઞ્ઞાવોસાનપારમિપ્પત્તા નામ.

૨૫૦. કસિણકથાયં સકલટ્ઠેન કસિણાનિ, તદારમ્મણાનં ધમ્માનં ખેત્તટ્ઠેન અધિટ્ઠાનટ્ઠેન વા આયતનાનિ. ઉદ્ધન્તિ ઉપરિ ગગનતલાભિમુખં. અધોતિ હેટ્ઠા ભૂમિતલાભિમુખં. તિરિયન્તિ ખેત્તમણ્ડલમિવ સમન્તા પરિચ્છિન્દિત્વા. એકચ્ચો હિ ઉદ્ધમેવ કસિણં વડ્ઢેતિ, એકચ્ચો અધો, એકચ્ચો સમન્તતો. તેન તેન કારણેન એવં પસારેતિ આલોકમિવ રૂપદસ્સનકામો. તેન વુત્તં – ‘‘પથવીકસિણમેકો સઞ્જાનાતિ ઉદ્ધંઅધોતિરિય’’ન્તિ. અદ્વયન્તિ દિસાઅનુદિસાસુ અદ્વયં. ઇદં પન એકસ્સ અઞ્ઞભાવાનુપગમનત્થં વુત્તં. યથા હિ ઉદકં પવિટ્ઠસ્સ સબ્બદિસાસુ ઉદકમેવ હોતિ અનઞ્ઞં, એવમેવં પથવીકસિણં પથવીકસિણમેવ હોતિ, નત્થિ તસ્સ અઞ્ઞો કસિણસમ્ભેદોતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. અપ્પમાણન્તિ ઇદં તસ્સ તસ્સ ફરણઅપ્પમાણવસેન વુત્તં. તઞ્હિ ચેતસા ફરન્તો સકલમેવ ફરતિ, અયમસ્સ આદિ, ઇદં મજ્ઝન્તિ પમાણં ગણ્હાતીતિ. વિઞ્ઞાણકસિણન્તિ ચેત્થ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તં વિઞ્ઞાણં. તત્થ કસિણવસેન કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે, કસિણુગ્ઘાટિમાકાસવસેન તત્થ પવત્તવિઞ્ઞાણે ઉદ્ધંઅધોતિરિયતા વેદિતબ્બા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. કમ્મટ્ઠાનભાવનાનયેન પનેતાનિ પથવીકસિણાદીનિ વિત્થારતો વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તાનેવ. ઇધાપિ ચિણ્ણવસિભાવેનેવ અભિઞ્ઞાવોસાનપારમિપ્પત્તા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. તથા ઇતો અનન્તરેસુ ચતૂસુ ઝાનેસુ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં મહાઅસ્સપુરસુત્તે વુત્તમેવ.

૨૫૨. વિપસ્સનાઞાણે પન રૂપીતિઆદીનમત્થો વુત્તોયેવ. એત્થ સિતમેત્થ પટિબદ્ધન્તિ એત્થ ચાતુમહાભૂતિકે કાયે નિસ્સિતઞ્ચ પટિબદ્ધઞ્ચ. સુભોતિ સુન્દરો. જાતિમાતિ સુપરિસુદ્ધઆકરસમુટ્ઠિતો. સુપરિકમ્મકતોતિ સુટ્ઠુ કતપરિકમ્મો અપનીતપાસાણસક્ખરો. અચ્છોતિ તનુચ્છવિ. વિપ્પસન્નોતિ સુટ્ઠુ વિપ્પસન્નો. સબ્બાકારસમ્પન્નોતિ ધોવન વેધનાદીહિ સબ્બેહિ આકારેહિ સમ્પન્નો. નીલન્તિઆદીહિ વણ્ણસમ્પત્તિં દસ્સેતિ. તાદિસઞ્હિ આવુતં પાકટં હોતિ.

એવમેવ ખોતિ એત્થ એવં ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં – મણિ વિય હિ કરજકાયો. આવુતસુત્તં વિય વિપસ્સનાઞાણં. ચક્ખુમા પુરિસો વિય વિપસ્સનાલાભી ભિક્ખુ. હત્થે કરિત્વા પચ્ચવેક્ખતો ‘‘અયં ખો મણી’’તિ મણિનો આવિભૂતકાલો વિય વિપસ્સનાઞાણં અભિનીહરિત્વા નિસિન્નસ્સ ભિક્ખુનો ચાતુમહાભૂતિકકાયસ્સ આવિભૂતકાલો. ‘‘તત્રિદં સુત્તં આવુત’’ન્તિ સુત્તસ્સ આવિભૂતકાલો વિય વિપસ્સનાઞાણં અભિનીહરિત્વા નિસિન્નસ્સ ભિક્ખુનો તદારમ્મણાનં ફસ્સપઞ્ચમકાનં વા સબ્બચિત્તચેતસિકાનં વા વિપસ્સનાઞાણસ્સેવ વા આવિભૂતકાલોતિ.

કિં પનેતં ઞાણસ્સ આવિભૂતં, પુગ્ગલસ્સાતિ. ઞાણસ્સ, તસ્સ પન આવિભાવત્તા પુગ્ગલસ્સ આવિભૂતાવ હોન્તિ. ઇદઞ્ચ વિપસ્સનાઞાણં મગ્ગસ્સ અનન્તરં, એવં સન્તેપિ યસ્મા અભિઞ્ઞાવારે આરદ્ધે એતસ્સ અન્તરાવારો નત્થિ, તસ્મા ઇધેવ દસ્સિતં. યસ્મા ચ અનિચ્ચાદિવસેન અકતસમ્મસનસ્સ દિબ્બાય સોતધાતુયા ભેરવસદ્દં સુણન્તો પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિયા ભેરવે ખન્ધે અનુસ્સરતો દિબ્બેન ચક્ખુના ભેરવરૂપં પસ્સતો ભયસન્તાસો ઉપ્પજ્જતિ, ન અનિચ્ચાદિવસેન કતસમ્મસનસ્સ, તસ્મા અભિઞ્ઞાપત્તસ્સ ભયવિનોદકહેતુસમ્પાદનત્થમ્પિ ઇદં ઇધેવ દસ્સિતં. ઇધાપિ અરહત્તવસેનેવ અભિઞ્ઞાવોસાનપારમિપ્પત્તતા વેદિતબ્બા.

૨૫૩. મનોમયિદ્ધિયં ચિણ્ણવસિતાય. તત્થ મનોમયન્તિ મનેન નિબ્બત્તં. સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગિન્તિ સબ્બેહિ અઙ્ગેહિ ચ પચ્ચઙ્ગેહિ ચ સમન્નાગતં. અહીનિન્દ્રિયન્તિ સણ્ઠાનવસેન અવિકલિન્દ્રિયં. ઇદ્ધિમતા નિમ્મિતરૂપઞ્હિ સચે ઇદ્ધિમા ઓદાતો, તમ્પિ ઓદાતં. સચે અવિદ્ધકણ્ણો, તમ્પિ અવિદ્ધકણ્ણન્તિ એવં સબ્બાકારેહિ તેન સદિસમેવ હોતિ. મુઞ્જમ્હા ઈસિકન્તિઆદિ ઉપમત્તયમ્પિ તં સદિસભાવદસ્સનત્થમેવ વુત્તં. મુઞ્જસદિસા એવ હિ તસ્સ અન્તો ઈસિકા હોતિ. કોસસદિસોયેવ અસિ, વટ્ટાય કોસિયા વટ્ટં અસિમેવ પક્ખિપન્તિ, પત્થટાય પત્થટં.

કરણ્ડાતિ ઇદમ્પિ અહિકઞ્ચુકસ્સ નામં, ન વિલીવકરણ્ડકસ્સ. અહિકઞ્ચુકો હિ અહિના સદિસોવ હોતિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘પુરિસો અહિં કરણ્ડા ઉદ્ધરેય્યા’’તિ હત્થેન ઉદ્ધરમાનો વિય દસ્સિતો, અથ ખો ચિત્તેનેવસ્સ ઉદ્ધરણં વેદિતબ્બં. અયઞ્હિ અહિ નામ સજાતિયં ઠિતો, કટ્ઠન્તરં વા રુક્ખન્તરં વા નિસ્સાય, તચતો સરીરનિક્કડ્ઢનપયોગસઙ્ખાતેન થામેન, સરીરં ખાદમાનં વિય પુરાણતચં જિગુચ્છન્તોતિ ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ સયમેવ કઞ્ચુકં જહાતિ, ન સક્કા તતો અઞ્ઞેન ઉદ્ધરિતું. તસ્મા ચિત્તેન ઉદ્ધરણં સન્ધાય ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇતિ મુઞ્જાદિસદિસં ઇમસ્સ ભિક્ખુનો સરીરં, ઈસિકાદિસદિસં નિમ્મિતરૂપન્તિ ઇદમેત્થ ઓપમ્મસંસન્દનં. નિમ્માનવિધાનં પનેત્થ પરતો ચ ઇદ્ધિવિધાદિપઞ્ચઅભિઞ્ઞાકથા સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતાતિ તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. ઉપમામત્તમેવ હિ ઇધ અધિકં.

તત્થ છેકકુમ્ભકારાદયો વિય ઇદ્ધિવિધઞાણલાભી ભિક્ખુ દટ્ઠબ્બો. સુપરિકમ્મકતમત્તિકાદયો વિય ઇદ્ધિવિધઞાણં દટ્ઠબ્બં. ઇચ્છિતિચ્છિતભાજનવિકતિઆદિકરણં વિય તસ્સ ભિક્ખુનો વિકુબ્બનં દટ્ઠબ્બં. ઇધાપિ ચિણ્ણવસિતાવસેનેવ અભિઞ્ઞાવોસાનપારમિપ્પત્તતા વેદિતબ્બા. તથા ઇતો પરાસુ ચતૂસુ અભિઞ્ઞાસુ.

૨૫૫. તત્થ દિબ્બસોતધાતુઉપમાયં સઙ્ખધમોતિ સઙ્ખધમકો. અપ્પકસિરેનેવાતિ નિદ્દુક્ખેનેવ. વિઞ્ઞાપેય્યાતિ જાનાપેય્ય. તત્થ એવં ચાતુદ્દિસા વિઞ્ઞાપેન્તે સઙ્ખધમકે ‘‘સઙ્ખસદ્દો અય’’ન્તિ વવત્થાપેન્તાનં સત્તાનં તસ્સ સઙ્ખસદ્દસ્સ આવિભૂતકાલો વિય યોગિનો દૂરસન્તિકભેદાનં દિબ્બાનઞ્ચેવ માનુસકાનઞ્ચ સદ્દાનં આવિભૂતકાલો દટ્ઠબ્બો.

૨૫૬. ચેતોપરિયઞાણ-ઉપમાયં દહરોતિ તરુણો. યુવાતિ યોબ્બનેન સમન્નાગતો. મણ્ડનકજાતિકોતિ યુવાપિ સમાનો ન અલસિયો કિલિટ્ઠવત્થસરીરો, અથ ખો મણ્ડનકપકતિકો, દિવસસ્સ દ્વે તયો વારે ન્હાયિત્વા સુદ્ધવત્થ-પરિદહન-અલઙ્કારકરણસીલોતિ અત્થો. સકણિકન્તિ કાળતિલકવઙ્ક-મુખદૂસિપીળકાદીનં અઞ્ઞતરેન સદોસં. તત્થ યથા તસ્સ મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખતો મુખદોસો પાકટો હોતિ, એવં ચેતોપરિયઞાણાય ચિત્તં અભિનીહરિત્વા નિસિન્નસ્સ ભિક્ખુનો પરેસં સોળસવિધં ચિત્તં પાકટં હોતીતિ વેદિતબ્બં. પુબ્બેનિવાસઉપમાદીસુ યં વત્તબ્બં, તં સબ્બં મહાઅસ્સપુરે વુત્તમેવ.

૨૫૯. અયં ખો ઉદાયિ પઞ્ચમો ધમ્મોતિ એકૂનવીસતિ પબ્બાનિ પટિપદાવસેન એકં ધમ્મં કત્વા પઞ્ચમો ધમ્મોતિ વુત્તો. યથા હિ અટ્ઠકનાગરસુત્તે (મ. નિ. ૨.૧૭ આદયો) એકાદસ પબ્બાનિ પુચ્છાવસેન એકધમ્મો કતો, એવમિધ એકૂનવીસતિ પબ્બાનિ પટિપદાવસેન એકો ધમ્મો કતોતિ વેદિતબ્બાનિ. ઇમેસુ ચ પન એકૂનવીસતિયા પબ્બેસુ પટિપાટિયા અટ્ઠસુ કોટ્ઠાસેસુ વિપસ્સનાઞાણે ચ આસવક્ખયઞાણે ચ અરહત્તવસેન અભિઞ્ઞાવોસાનપારમિપ્પત્તતા વેદિતબ્બા, સેસેસુ ચિણ્ણવસિભાવવસેન. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાસકુલુદાયિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.