૬. સન્દકસુત્તવણ્ણના

૨૨૩. એવં મે સુતન્તિ સન્દકસુત્તં. તત્થ પિલક્ખગુહાયન્તિ તસ્સા ગુહાય દ્વારે પિલક્ખરુક્ખો અહોસિ, તસ્મા પિલક્ખગુહાત્વેવ સઙ્ખં ગતા. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ વિવેકતો વુટ્ઠિતો. દેવકતસોબ્ભોતિ વસ્સોદકેનેવ તિન્નટ્ઠાને જાતો મહાઉદકરહદો. ગુહાદસ્સનાયાતિ એત્થ ગુહાતિ પંસુગુહા. સા ઉન્નમે ઉદકમુત્તટ્ઠાને અહોસિ, એકતો ઉમઙ્ગં કત્વા ખાણુકે ચ પંસુઞ્ચ નીહરિત્વા અન્તો થમ્ભે ઉસ્સાપેત્વા મત્થકે પદરચ્છન્નગેહસઙ્ખેપેન કતા, તત્થ તે પરિબ્બાજકા વસન્તિ. સા વસ્સાને ઉદકપુણ્ણા તિટ્ઠતિ, નિદાઘે તત્થ વસન્તિ. તં સન્ધાય ‘‘ગુહાદસ્સનાયા’’તિ આહ. વિહારદસ્સનત્થઞ્હિ અનમતગ્ગિયં પચ્ચવેક્ખિત્વા સમુદ્દપબ્બતદસ્સનત્થં વાપિ ગન્તું વટ્ટતીતિ.

ઉન્નાદિનિયાતિ ઉચ્ચં નદમાનાય. એવં નદમાનાય ચસ્સા ઉદ્ધઙ્ગમનવસેન ઉચ્ચો, દિસાસુ પત્થટવસેન મહાસદ્દોતિ ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દો, તાય ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દાય. તેસં પરિબ્બાજકાનં પાતોવ ઉટ્ઠાય કત્તબ્બં નામ ચેતિયવત્તં વા બોધિવત્તં વા આચરિયુપજ્ઝાયવત્તં વા યોનિસોમનસિકારો વા નત્થિ. તેન તે પાતોવ ઉટ્ઠાય બાલાતપે નિસિન્ના, સાયં વા કથાય ફાસુકત્થાય સન્નિપતિતા ‘‘ઇમસ્સ હત્થો સોભણો ઇમસ્સ પાદો’’તિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થપાદાદીનિ વા આરબ્ભ ઇત્થિપુરિસદારકદારિકાવણ્ણે વા અઞ્ઞં વા કામસ્સાદભવસ્સાદાદિવત્થું આરબ્ભ કથં પટ્ઠપેત્વા અનુપુબ્બેન રાજકથાદિઅનેકવિધં તિરચ્છાનકથં કથેન્તિ. સા હિ અનિય્યાનિકત્તા સગ્ગમોક્ખમગ્ગાનં તિરચ્છાનભૂતા કથાતિ તિરચ્છાનકથા. તત્થ રાજાનં આરબ્ભ ‘‘મહાસમ્મતો મન્ધાતા ધમ્માસોકો એવંમહાનુભાવો’’તિઆદિના નયેન પવત્તા કથા રાજકથા. એસ નયો ચોરકથાદીસુ.

તેસુ ‘‘અસુકો રાજા અભિરૂપો દસ્સનીયો’’તિઆદિના નયેન ગેહસ્સિતકથાવ તિરચ્છાનકથા હોતિ. ‘‘સોપિ નામ એવં મહાનુભાવો ખયં ગતો’’તિ એવં પવત્તા પન કમ્મટ્ઠાનભાવે તિટ્ઠતિ. ચોરેસુપિ ‘‘મૂલદેવો એવંમહાનુભાવો, મેઘમાલો એવંમહાનુભાવો’’તિ તેસં કમ્મં પટિચ્ચ અહો સૂરાતિ ગેહસ્સિતકથાવ તિરચ્છાનકથા. યુદ્ધેપિ ભારતયુદ્ધાદીસુ ‘‘અસુકેન અસુકો એવં મારિતો એવં વિદ્ધો’’તિ કામસ્સાદવસેનેવ કથા તિરચ્છાનકથા. ‘‘તેપિ નામ ખયં ગતા’’તિ એવં પવત્તા પન સબ્બત્થ કથા કમ્મટ્ઠાનમેવ હોતિ. અપિચ અન્નાદીસુ ‘‘એવં વણ્ણવન્તં ગન્ધવન્તં રસવન્તં ફસ્સસમ્પન્નં ખાદિમ્હ ભુઞ્જિમ્હ પિવિમ્હ પરિભુઞ્જિમ્હા’’તિ કામસ્સાદવસેન કથેતું ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા – ‘‘પુબ્બે એવં વણ્ણાદિસમ્પન્નં અન્નં પાનં વત્થં સયનં માલં ગન્ધં સીલવન્તાનં અદમ્હ, ચેતિયે પૂજં અકરિમ્હા’’તિ કથેતું વટ્ટતિ.

ઞાતિકથાદીસુપિ ‘‘અમ્હાકં ઞાતકા સૂરા સમત્થા’’તિ વા ‘‘પુબ્બે મયં એવં વિચિત્રેહિ યાનેહિ ચરિમ્હા’’તિ વા અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા ‘‘તેપિ નો ઞાતકા ખયં ગતા’’તિ વા ‘‘પુબ્બે મયં એવરૂપા ઉપાહના સઙ્ઘસ્સ અદમ્હા’’તિ વા કથેતબ્બા. ગામકથાપિ સુનિવિટ્ઠદુન્નિવિટ્ઠસુભિક્ખદુબ્ભિક્ખાદિવસેન વા ‘‘અસુકગામવાસિનો સૂરા સમત્થા’’તિ વા એવં અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા સદ્ધા પસન્નાતિ વા ખયવયં ગતાતિ વા વત્તું વટ્ટતિ. નિગમનગરજનપદકથાસુપિ એસેવ નયો. ઇત્થિકથાપિ વણ્ણસણ્ઠાનાદીનિ પટિચ્ચ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, સદ્ધા પસન્ના ખયં ગતાતિ એવમેવ વટ્ટતિ. સૂરકથાપિ નન્દિમિત્તો નામ યોધો સૂરો અહોસીતિ અસ્સાદવસેનેવ ન વટ્ટતિ, સદ્ધો પસન્નો અહોસિ ખયં ગતોતિ એવમેવ વટ્ટતિ. વિસિખાકથાપિ અસુકા વિસિખા સુનિવિટ્ઠા દુન્નિવિટ્ઠા સૂરા સમત્થાતિ અસ્સાદવસેનેવ ન વટ્ટતિ, સદ્ધા પસન્ના ખયં ગતા ઇચ્ચેવં વટ્ટતિ.

કુમ્ભટ્ઠાનકથાતિ કુમ્ભટ્ઠાનઉદકતિત્થકથા વા વુચ્ચતિ કુમ્ભદાસિકથા વા. સાપિ ‘‘પાસાદિકા નચ્ચિતું ગાયિતું છેકા’’તિ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, સદ્ધા પસન્નાતિઆદિના નયેનેવ વટ્ટતિ. પુબ્બપેતકથાતિ અતીતઞાતિકથા. તત્થ વત્તમાનઞાતિકથાસદિસોવ વિનિચ્છયો.

નાનત્તકથાતિ પુરિમપચ્છિમકથાવિમુત્તા અવસેસા નાનાસભાવા નિરત્થકકથા. લોકક્ખાયિકાતિ અયં લોકો કેન નિમ્મિતો, અસુકેન નામ નિમ્મિતો, કાકા સેતા અટ્ઠીનં સેતત્તા, બકા રત્તા લોહિતસ્સ રત્તત્તાતિ એવમાદિકા લોકાયતવિતણ્ડસલ્લાપકથા.

સમુદ્દક્ખાયિકા નામ કસ્મા સમુદ્દો સાગરો, સાગરદેવેન ખણિતત્તા સાગરો, ખતો મેતિ હત્થમુદ્દાય નિવેદિતત્તા સમુદ્દોતિ એવમાદિકા નિરત્થકા સમુદ્દક્ખાયિકકથા. ઇતિ ભવો, ઇતિ અભવોતિ યં વા તં વા નિરત્થકકારણં વત્વા પવત્તિતકથા ઇતિભવાભવકથા. એત્થ ચ ભવોતિ સસ્સતં, અભવોતિ ઉચ્છેદં. ભવોતિ વડ્ઢિ, અભવોતિ હાનિ. ભવોતિ કામસુખં, અભવોતિ અત્તકિલમથો. ઇતિ ઇમાય છબ્બિધાય ઇતિભવાભવકથાય સદ્ધિં બાત્તિંસતિરચ્છાનકથા નામ હોતિ. એવરૂપિં તિરચ્છાનકથં કથેન્તિયા નિસિન્નો હોતિ.

તતો સન્દકો પરિબ્બાજકો તે પરિબ્બાજકે ઓલોકેત્વા – ‘‘ઇમે પરિબ્બાજકા અતિવિય અઞ્ઞમઞ્ઞં અગારવા અપ્પતિસ્સા, મયઞ્ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ પાતુભાવતો પટ્ઠાય સૂરિયુગ્ગમને ખજ્જોપનકૂપમા જાતા, લાભસક્કારોપિ નો પરિહીનો. સચે પન ઇમં ઠાનં સમણો ગોતમો ગોતમસાવકો વા ગિહિઉપટ્ઠાકોપિ વાસ્સ આગચ્છેય્ય, અતિવિય લજ્જનીયં ભવિસ્સતિ. પરિસદોસો ખો પન પરિસજેટ્ઠકસ્સેવ ઉપરિ આરોહતી’’તિ ઇતો ચિતો ચ વિલોકેન્તો થેરં અદ્દસ. તેન વુત્તં અદ્દસા ખો સન્દકો પરિબ્બાજકો…પે… તુણ્હી અહેસુન્તિ.

તત્થ સણ્ઠપેસીતિ સિક્ખાપેસિ, વજ્જમસ્સા પટિચ્છાદેસિ. યથા સુટ્ઠપિતા હોતિ, તથા નં ઠપેસિ. યથા નામ પરિસમજ્ઝં પવિસન્તો પુરિસો વજ્જપટિચ્છાદનત્થં નિવાસનં સણ્ઠપેતિ, પારુપનં સણ્ઠપેતિ, રજોકિણ્ણટ્ઠાનં પુઞ્છતિ, એવમસ્સા વજ્જપટિચ્છાદનત્થં ‘‘અપ્પસદ્દા ભોન્તો’’તિ સિક્ખાપેન્તો યથા સુટ્ઠપિતા હોતિ, તથા નં ઠપેસીતિ અત્થો. અપ્પસદ્દકામાતિ અપ્પસદ્દં ઇચ્છન્તિ, એકકા નિસીદન્તિ, એકકા તિટ્ઠન્તિ, ન ગણસઙ્ગણિકાય યાપેન્તિ. અપ્પસદ્દવિનીતાતિ અપ્પસદ્દેન નિરવેન બુદ્ધેન વિનીતા. અપ્પસદ્દસ્સ વણ્ણવાદિનોતિ યં ઠાનં અપ્પસદ્દં નિસ્સદ્દં. તસ્સ વણ્ણવાદિનો. ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞેય્યાતિ ઇધાગન્તબ્બં મઞ્ઞેય્ય.

કસ્મા પનેસ થેરસ્સ ઉપસઙ્કમનં પચ્ચાસીસતીતિ. અત્તનો વુદ્ધિં પત્થયમાનો. પરિબ્બાજકા કિર બુદ્ધેસુ વા બુદ્ધસાવકેસુ વા અત્તનો સન્તિકં આગતેસુ – ‘‘અજ્જ અમ્હાકં સન્તિકં સમણો ગોતમો આગતો, સારિપુત્તો આગતો, ન ખો પનેતે યસ્સ વા તસ્સ વા સન્તિકં ગચ્છન્તિ, પસ્સથ અમ્હાકં ઉત્તમભાવ’’ન્તિ અત્તનો ઉપટ્ઠાકાનં સન્તિકે અત્તાનં ઉક્ખિપન્તિ ઉચ્ચે ઠાને ઠપેન્તિ. ભગવતોપિ ઉપટ્ઠાકે ગણ્હિતું વાયમન્તિ. તે કિર ભગવતો ઉપટ્ઠાકે દિસ્વા એવં વદન્તિ – ‘‘તુમ્હાકં સત્થા ભવં ગોતમોપિ ગોતમસ્સ સાવકાપિ અમ્હાકં સન્તિકં આગચ્છન્તિ, મયં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમગ્ગા. તુમ્હે પન અમ્હે અક્ખીહિ પસ્સિતું ન ઇચ્છથ, સામીચિકમ્મં ન કરોથ, કિં વો અમ્હેહિ અપરદ્ધ’’ન્તિ. અપ્પેકચ્ચે મનુસ્સા – ‘‘બુદ્ધાપિ એતેસં સન્તિકં ગચ્છન્તિ, કિં અમ્હાક’’ન્તિ તતો પટ્ઠાય તે દિસ્વા નપ્પમજ્જન્તિ. તુણ્હી અહેસુન્તિ સન્દકં પરિવારેત્વા નિસ્સદ્દા નિસીદિંસુ.

૨૨૪. સ્વાગતં ભોતો આનન્દસ્સાતિ સુઆગમનં ભોતો આનન્દસ્સ. ભવન્તે હિ નો આગતે આનન્દો હોતિ, ગતે સોકોતિ દીપેતિ. ચિરસ્સં ખોતિ પિયસમુદાચારવચનમેતં. થેરો પન કાલેન કાલં પરિબ્બાજકારામં ચારિકત્થાય ગચ્છતીતિ પુરિમગમનં ગહેત્વા એવમાહ. એવઞ્ચ પન વત્વા ન માનત્થદ્ધો હુત્વા નિસીદિ, અત્તનો પન આસના વુટ્ઠાય તં આસનં પપ્ફોટેત્વા થેરં આસનેન નિમન્તેન્તો નિસીદતુ ભવં આનન્દો, ઇદમાસનં પઞ્ઞત્તન્તિ આહ.

અન્તરાકથા વિપ્પકતાતિ નિસિન્નાનં વો આરમ્ભતો પટ્ઠાય યાવ મમાગમનં એતસ્મિં અન્તરે કા નામ કથા વિપ્પકતા, મમાગમનપચ્ચયા કતમા કથા પરિયન્તં ન ગતાતિ પુચ્છતિ.

અથ પરિબ્બાજકો ‘‘નિરત્થકકથાવ એસા નિસ્સારા વટ્ટસન્નિસ્સિતા, ન તુમ્હાકં પુરતો વત્તબ્બતં અરહતી’’તિ દીપેન્તો તિટ્ઠતેસા, ભોતિઆદિમાહ. નેસા ભોતોતિ સચે ભવં સોતુકામો ભવિસ્સતિ, પચ્છાપેસા કથા ન દુલ્લભા ભવિસ્સતિ, અમ્હાકં પનિમાય અત્થો નત્થિ. ભોતો પન આગમનં લભિત્વા અઞ્ઞદેવ સુકારણં કથં સોતુકામમ્હાતિ દીપેતિ. તતો ધમ્મદેસનં યાચન્તો સાધુ વત ભવન્તં યે વાતિઆદિમાહ. તત્થ આચરિયકેતિ આચરિયસમયે. અનસ્સાસિકાનીતિ અસ્સાસવિરહિતાનિ. સસક્કન્તિ એકંસત્થે નિપાતો, વિઞ્ઞૂ પુરિસો એકંસેનેવ ન વસેય્યાતિ અત્થો. વસન્તો ચ નારાધેય્યાતિ ન સમ્પાદેય્ય, ન પરિપૂરેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. ઞાયં ધમ્મં કુસલન્તિ કારણભૂતં અનવજ્જટ્ઠેન કુસલં ધમ્મં.

૨૨૫. ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. નત્થિ દિન્નન્તિઆદીનિ સાલેય્યકસુત્તે (મ. નિ. ૧.૪૪૦) વુત્તાનિ. ચાતુમહાભૂતિકોતિ ચતુમહાભૂતમયો. પથવી પથવીકાયન્તિ અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ બાહિરપથવીધાતું. અનુપેતીતિ અનુયાતિ. અનુપગચ્છતીતિ તસ્સેવ વેવચનં, અનુગચ્છતીતિપિ અત્થો, ઉભયેનાપિ ઉપેતિ ઉપગચ્છતીતિ દસ્સેતિ. આપાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇન્દ્રિયાનીતિ મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ આકાસં પક્ખન્દન્તિ. આસન્દિપઞ્ચમાતિ નિપન્નમઞ્ચેન પઞ્ચમા, મઞ્ચો ચેવ, ચત્તારો મઞ્ચપાદે ગહેત્વા ઠિતા ચત્તારો પુરિસા ચાતિ અત્થો. યાવાળાહનાતિ યાવ સુસાના. પદાનીતિ અયં એવં સીલવા અહોસિ, એવં દુસ્સીલોતિઆદિના નયેન પવત્તાનિ ગુણપદાનિ. સરીરમેવ વા એત્થ પદાનીતિ અધિપ્પેતં. કાપોતકાનીતિ કપોતકવણ્ણાનિ, પારાવતપક્ખવણ્ણાનીતિ અત્થો.

ભસ્સન્તાતિ ભસ્મન્તા, અયમેવ વા પાળિ. આહુતિયોતિ યં પહેણકસક્કારાદિભેદં દિન્નદાનં, સબ્બં તં છારિકાવસાનમેવ હોતિ, ન તતો પરં ફલદાયકં હુત્વા ગચ્છતીતિ અત્થો. દત્તુપઞ્ઞત્તન્તિ દત્તૂહિ બાલમનુસ્સેહિ પઞ્ઞત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – બાલેહિ અબુદ્ધીહિ પઞ્ઞત્તમિદં દાનં, ન પણ્ડિતેહિ. બાલા દેન્તિ, પણ્ડિતા ગણ્હન્તીતિ દસ્સેતિ. અત્થિકવાદન્તિ અત્થિ દિન્નં દિન્નફલન્તિ ઇમં અત્થિકવાદંયેવ વદન્તિ તેસં તુચ્છં વચનં મુસાવિલાપો. બાલે ચ પણ્ડિતે ચાતિ બાલા ચ પણ્ડિતા ચ.

અકતેન મે એત્થ કતન્તિ મય્હં અકતેનેવ સમણકમ્મેન એત્થ એતસ્સ સમયે કમ્મં કતં નામ હોતિ, અવુસિતેનેવ બ્રહ્મચરિયેન વુસિતં નામ હોતિ. એત્થાતિ એતસ્મિં સમણધમ્મે. સમસમાતિ અતિવિય સમા, સમેન વા ગુણેન સમા. સામઞ્ઞં પત્તાતિ સમાનભાવં પત્તા.

૨૨૬. કરતોતિઆદીનિ અપણ્ણકસુત્તે વુત્તાનિ. તથા નત્થિ હેતૂતિઆદીનિ.

૨૨૮. ચતુત્થબ્રહ્મચરિયવાસે અકટાતિ અકતા. અકટવિધાતિ અકતવિધાના, એવં કરોહીતિ કેનચિ કારાપિતા ન હોન્તીતિ અત્થો. અનિમ્મિતાતિ ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતા. અનિમ્માતાતિ અનિમ્માપિતા. કેચિ અનિમ્મિતબ્બાતિ પદં વદન્તિ, તં નેવ પાળિયં, ન અટ્ઠકથાયં સન્દિસ્સતિ. વઞ્ઝાતિ વઞ્ઝપસુવઞ્ઝતાલાદયો વિય અફલા, કસ્સચિ અજનકાતિ અત્થો. એતેન પથવીકાયાદીનં રૂપાદિજનકભાવં પટિક્ખિપતિ. પબ્બતકૂટા વિય ઠિતાતિ કૂટટ્ઠા. ઈસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતાતિ મુઞ્જે ઈસિકા વિય ઠિતા. તત્રાયમધિપ્પાયો – યમિદં જાયતીતિ વુચ્ચતિ, તં મુઞ્જતો ઈસિકા વિય વિજ્જમાનમેવ નિક્ખમતીતિ. ‘‘એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતા’’તિપિ પાઠો, સુનિખાતો એસિકત્થમ્ભો નિચ્ચલો તિટ્ઠતિ, એવં ઠિતાતિ અત્થો. ઉભયેનપિ તેસં વિનાસાભાવં દીપેતિ. ન ઇઞ્જન્તીતિ એસિકત્થમ્ભો વિય ઠિતત્તા ન ચલન્તિ. ન વિપરિણામેન્તીતિ પકતિં ન જહન્તિ. ન અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાબાધેન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ન ઉપહનન્તિ. નાલન્તિ ન સમત્થા.

પથવીકાયોતિઆદીસુ પથવીયેવ પથવીકાયો, પથવીસમૂહો વા. તત્થાતિ તેસુ જીવસત્તમેસુ કાયેસુ. નત્થિ હન્તા વાતિ હન્તું વા ઘાતેતું વા સોતું વા સાવેતું વા જાનિતું વા જાનાપેતું વા સમત્થો નામ નત્થીતિ દીપેતિ. સત્તન્નંત્વેવ કાયાનન્તિ યથા મુગ્ગરાસિઆદીસુ પહટં સત્થં મુગ્ગરાસિઆદીનં અન્તરેન પવિસતિ, એવં સત્તન્નં કાયાનં અન્તરેન છિદ્દેન વિવરેન સત્થં પવિસતિ. તત્થ ‘‘અહં ઇમં જીવિતા વોરોપેમી’’તિ કેવલં સઞ્ઞામત્તમેવ હોતીતિ દસ્સેતિ. યોનિપમુખસતસહસ્સાનીતિ પમુખયોનીનં ઉત્તમયોનીનં ચુદ્દસસતસહસ્સાનિ અઞ્ઞાનિ ચ સટ્ઠિસતાનિ અઞ્ઞાનિ ચ છસતાનિ. પઞ્ચ ચ કમ્મુનો સતાનીતિ પઞ્ચ કમ્મસતાનિ ચ, કેવલં તક્કમત્તકેન નિરત્થકં દિટ્ઠિં દીપેતિ. પઞ્ચ ચ કમ્માનિ તીણિ ચ કમ્માનીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. કેચિ પનાહુ પઞ્ચ કમ્માનીતિ પઞ્ચિન્દ્રિયવસેન ભણતિ. તીણીતિ કાયકમ્માદિવસેનાતિ. કમ્મે ચ અડ્ઢકમ્મે ચાતિ એત્થ પનસ્સ કાયકમ્મઞ્ચ વચીકમ્મઞ્ચ કમ્મન્તિ લદ્ધિ, મનોકમ્મં ઉપડ્ઢકમ્મન્તિ. દ્વટ્ઠિપટિપદાતિ દ્વાસટ્ઠિ પટિપદાતિ વદતિ. દ્વટ્ઠન્તરકપ્પાતિ એકસ્મિં કપ્પે ચતુસટ્ઠિ અન્તરકપ્પા નામ હોન્તિ, અયં પન અઞ્ઞે દ્વે અજાનન્તો એવમાહ. છળાભિજાતિયો અપણ્ણકસુત્તે વિત્થારિતા.

અટ્ઠ પુરિસભૂમિયોતિ મન્દભૂમિ ખિડ્ડાભૂમિ વીમંસકભૂમિ ઉજુગતભૂમિ સેક્ખભૂમિ સમણભૂમિ જિનભૂમિ પન્નભૂમીતિ ઇમા અટ્ઠ પુરિસભૂમિયોતિ વદતિ. તત્થ જાતદિવસતો પટ્ઠાય સત્તદિવસે સમ્બાધટ્ઠાનતો નિક્ખન્તત્તા સત્તા મન્દા હોન્તિ મોમૂહા. અયં મન્દભૂમીતિ વદતિ. યે પન દુગ્ગતિતો આગતા હોન્તિ, તે અભિણ્હં રોદન્તિ ચેવ વિરવન્તિ ચ. સુગતિતો આગતા તં અનુસ્સરિત્વા અનુસ્સરિત્વા હસન્તિ. અયં ખિડ્ડાભૂમિ નામ. માતાપિતૂનં હત્થં વા પાદં વા મઞ્ચં વા પીઠં વા ગહેત્વા ભૂમિયં પદનિક્ખિપનં વીમંસકભૂમિ નામ. પદસાવ ગન્તું સમત્થકાલો ઉજુગતભૂમિ નામ. સિપ્પાનં સિક્ખનકાલો સેક્ખભૂમિ નામ. ઘરા નિક્ખમ્મ પબ્બજનકાલો સમણભૂમિ નામ. આચરિયં સેવિત્વા જાનનકાલો જિનભૂમિ નામ. ભિક્ખુ ચ પન્નકો જિનો ન કિઞ્ચિ આહાતિ એવં અલાભિં સમણં પન્નભૂમીતિ વદતિ.

એકૂનપઞ્ઞાસ આજીવસતેતિ એકૂનપઞ્ઞાસ આજીવવુત્તિસતાનિ. પરિબ્બાજકસતેતિ પરિબ્બાજકપબ્બજ્જસતાનિ. નાગાવાસસતેતિ નાગમણ્ડલસતાનિ. વીસે ઇન્દ્રિયસતેતિ વીસ ઇન્દ્રિયસતાનિ. તિંસે નિરયસતેતિ તિંસ નિરયસતાનિ. રજોધાતુયોતિ રજઓકિરણટ્ઠાનાનિ. હત્થપિટ્ઠિપાદપિટ્ઠાદીનિ સન્ધાય વદતિ. સત્ત સઞ્ઞીગબ્ભાતિ ઓટ્ઠગોણગદ્રભઅજપસુમિગમહિંસે સન્ધાય વદતિ. અસઞ્ઞીગબ્ભાતિ સાલિયવગોધુમમુગ્ગકઙ્ગુવરકકુદ્રૂસકે સન્ધાય વદતિ. નિગણ્ઠિગબ્ભાતિ નિગણ્ઠિમ્હિ જાતગબ્ભા, ઉચ્છુવેળુનળાદયો સન્ધાય વદતિ. સત્ત દેવાતિ બહૂ દેવા, સો પન સત્તાતિ વદતિ. માનુસાપિ અનન્તા, સો સત્તાતિ વદતિ. સત્ત પિસાચાતિ પિસાચા મહન્તા, સત્તાતિ વદતિ.

સરાતિ મહાસરા. કણ્ણમુણ્ડ-રથકાર-અનોતત્ત-સીહપપાતકુળિર-મુચલિન્દ-કુણાલદહે ગહેત્વા વદતિ. પવુટાતિ ગણ્ઠિકા. પપાતાતિ મહાપપાતા. પપાતસતાનીતિ ખુદ્દકપપાતસતાનિ. સુપિનાતિ મહાસુપિના. સુપિનસતાનીતિ ખુદ્દકસુપિનસતાનિ. મહાકપ્પિનોતિ મહાકપ્પાનં. એત્થ એકમ્હા સરા વસ્સસતે વસ્સસતે કુસગ્ગેન એકં ઉદકબિન્દું નીહરિત્વા નીહરિત્વા સત્તક્ખત્તું તમ્હિ સરે નિરુદકે કતે એકો મહાકપ્પોતિ વદતિ. એવરૂપાનં મહાકપ્પાનં ચતુરાસીતિસતસહસ્સાનિ ખેપેત્વા બાલા ચ પણ્ડિતા ચ દુક્ખસ્સન્તં કરોન્તીતિ અયમસ્સ લદ્ધિ. પણ્ડિતોપિ કિર અન્તરા સુજ્ઝિતું ન સક્કોતિ, બાલોપિ તતો ઉદ્ધં ન ગચ્છતિ.

સીલેનાતિ અચેલકસીલેન વા અઞ્ઞેન વા યેન કેનચિ. વતેનાતિ તાદિસેન વતેન. તપેનાતિ તપોકમ્મેન. અપરિપક્કં પરિપાચેતિ નામ યો ‘‘અહં પણ્ડિતો’’તિ અન્તરા વિસુજ્ઝતિ. પરિપક્કં ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તિં કરોતિ નામ યો ‘‘અહં બાલો’’તિ વુત્તપરિમાણં કાલં અતિક્કમિત્વા યાતિ. હેવં નત્થીતિ એવં નત્થિ. તઞ્હિ ઉભયમ્પિ ન સક્કા કાતુન્તિ દીપેતિ. દોણમિતેતિ દોણેન મિતં વિય. સુખદુક્ખેતિ સુખદુક્ખં. પરિયન્તકતેતિ વુત્તપરિમાણેન કાલેન કતપરિયન્તો. નત્થિ હાયનવડ્ઢનેતિ નત્થિ હાયનવડ્ઢનાનિ. ન સંસારો પણ્ડિતસ્સ હાયતિ, ન બાલસ્સ વડ્ઢતીતિ અત્થો. ઉક્કંસાવકંસેતિ ઉક્કંસાવકંસા, હાપનવડ્ઢનાનમેવેતં વેવચનં. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય સાધેન્તો સેય્યથાપિ નામાતિઆદિમાહ. તત્થ સુત્તગુળેતિ વેઠેત્વા કતસુત્તગુળં. નિબ્બેઠિયમાનમેવ પલેતીતિ પબ્બતે વા રુક્ખગ્ગે વા ઠત્વા ખિત્તં સુત્તપમાણેન નિબ્બેઠિયમાનં ગચ્છતિ, સુત્તે ખીણે તત્થ તિટ્ઠતિ ન ગચ્છતિ. એવમેવં વુત્તકાલતો ઉદ્ધં ન ગચ્છતીતિ દસ્સેતિ.

૨૨૯. કિમિદન્તિ કિમિદં તવ અઞ્ઞાણં, કિં સબ્બઞ્ઞુ નામ ત્વન્તિ એવં પુટ્ઠો સમાનો નિયતિવાદે પક્ખિપન્તો સુઞ્ઞં મે અગારન્તિઆદિમાહ.

૨૩૦. અનુસ્સવિકો હોતીતિ અનુસ્સવનિસ્સિતો હોતિ. અનુસ્સવસચ્ચોતિ સવનં સચ્ચતો ગહેત્વા ઠિતો. પિટકસમ્પદાયાતિ વગ્ગપણ્ણાસકાય પિટકગન્થસમ્પત્તિયા.

૨૩૨. મન્દોતિ મન્દપઞ્ઞો. મોમૂહોતિ અતિમૂળ્હો. વાચાવિક્ખેપં આપજ્જતીતિ વાચાય વિક્ખેપં આપજ્જતિ. કીદિસં? અમરાવિક્ખેપં, અપરિયન્તવિક્ખેપન્તિ અત્થો. અથ વા અમરા નામ મચ્છજાતિ. સા ઉમ્મુજ્જનનિમ્મુજ્જનાદિવસેન ઉદકે સન્ધાવમાના ગહેતું ન સક્કાતિ એવમેવ અયમ્પિ વાદો ઇતો ચિતો ચ સન્ધાવતિ, ગાહં ન ઉપગચ્છતીતિ અમરાવિક્ખેપોતિ વુચ્ચતિ. તં અમરાવિક્ખેપં.

એવન્તિપિ મે નોતિઆદીસુ ઇદં કુસલન્તિ પુટ્ઠો ‘‘એવન્તિપિ મે નો’’તિ વદતિ, તતો કિં અકુસલન્તિ વુત્તે ‘‘તથાતિપિ મે નો’’તિ વદતિ, કિં ઉભયતો અઞ્ઞથાતિ વુત્તે ‘‘અઞ્ઞથાતિપિ મે નો’’તિ વદતિ, તતો તિવિધેનાપિ ન હોતીતિ તે લદ્ધીતિ વુત્તે ‘‘નોતિપિ મે નો’’તિ વદતિ, તતો કિં નો નોતિ તે લદ્ધીતિ વુત્તે ‘‘નો નોતિપિ મે નો’’તિ વિક્ખેપમાપજ્જતિ, એકસ્મિમ્પિ પક્ખે ન તિટ્ઠતિ. નિબ્બિજ્જ પક્કમતીતિ અત્તનોપિ એસ સત્થા અવસ્સયો ભવિતું ન સક્કોતિ, મય્હં કિં સક્ખિસ્સતીતિ નિબ્બિન્દિત્વા પક્કમતિ. પુરિમેસુપિ અનસ્સાસિકેસુ એસેવ નયો.

૨૩૪. સન્નિધિકારકં કામે પરિભુઞ્જિતુન્તિ યથા પુબ્બે ગિહિભૂતો સન્નિધિં કત્વા વત્થુકામે પરિભુઞ્જતિ, એવં તિલતણ્ડુલસપ્પિનવનીતાદીનિ સન્નિધિં કત્વા ઇદાનિ પરિભુઞ્જિતું અભબ્બોતિ અત્થો. નનુ ચ ખીણાસવસ્સ વસનટ્ઠાને તિલતણ્ડુલાદયો પઞ્ઞાયન્તીતિ. નો ન પઞ્ઞાયન્તિ, ન પનેસ તે અત્તનો અત્થાય ઠપેતિ, અફાસુકપબ્બજિતાદીનં અત્થાય ઠપેતિ. અનાગામિસ્સ કથન્તિ. તસ્સાપિ પઞ્ચ કામગુણા સબ્બસોવ પહીના, ધમ્મેન પન લદ્ધં વિચારેત્વા પરિભુઞ્જતિ.

૨૩૬. પુત્તમતાય પુત્તાતિ સો કિર ઇમં ધમ્મં સુત્વા આજીવકા મતા નામાતિ સઞ્ઞી હુત્વા એવમાહ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – આજીવકા મતા નામ, તેસં માતા પુત્તમતા હોતિ, ઇતિ આજીવકા પુત્તમતાય પુત્તા નામ હોન્તિ. સમણે ગોતમેતિ સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયવાસો અત્થિ, અઞ્ઞત્થ નત્થીતિ દીપેતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સન્દકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.