૫. માગણ્ડિયસુત્તવણ્ણના

૨૦૭. એવં મે સુતન્તિ માગણ્ડિયસુત્તં. તત્થ અગ્યાગારેતિ અગ્ગિહોમસાલયં. તિણસન્થારકેતિ દ્વે માગણ્ડિયા માતુલો ચ ભાગિનેય્યો ચ. તેસુ માતુલો પબ્બજિત્વા અરહત્તં પત્તો, ભાગિનેય્યોપિ સઉપનિસ્સયો નચિરસ્સેવ પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતિ. અથસ્સ ભગવા ઉપનિસ્સયં દિસ્વા રમણીયં દેવગબ્ભસદિસં ગન્ધકુટિં પહાય તત્થ છારિકતિણકચવરાદીહિ ઉક્લાપે અગ્યાગારે તિણસન્થારકં પઞ્ઞાપેત્વા પરસઙ્ગહકરણત્થં કતિપાહં વસિત્થ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. તેનુપસઙ્કમીતિ ન કેવલં તંદિવસમેવ, યસ્મા પન તં અગ્યાગારં ગામૂપચારે દારકદારિકાહિ ઓકિણ્ણં અવિવિત્તં, તસ્મા ભગવા નિચ્ચકાલમ્પિ દિવસભાગં તસ્મિં વનસણ્ડે વીતિનામેત્વા સાયં વાસત્થાય તત્થ ઉપગચ્છતિ.

અદ્દસા ખો…પે… તિણસન્થારકં પઞ્ઞત્તન્તિ ભગવા અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ તિણસન્થારકં સઙ્ઘરિત્વા સઞ્ઞાણં કત્વા ગચ્છતિ, તંદિવસં પન પઞ્ઞપેત્વાવ અગમાસિ. કસ્મા? તદા હિ પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેત્વાવ અદ્દસ – ‘‘અજ્જ માગણ્ડિયો ઇધાગન્ત્વા ઇમં તિણસન્થારકં દિસ્વા ભારદ્વાજેન સદ્ધિં તિણસન્થારકં આરબ્ભ કથાસલ્લાપં કરિસ્સતિ, અથાહં આગન્ત્વા ધમ્મં દેસેસ્સામિ, સો ધમ્મં સુત્વા મમ સન્તિકે પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતિ. પરેસં સઙ્ગહકરણત્થમેવ હિ મયા પારમિયો પૂરિતા’’તિ તિણસન્થારકં પઞ્ઞપેત્વાવ અગમાસિ.

સમણસેય્યાનુરૂપં મઞ્ઞેતિ ઇમં તિણસન્થારકં ‘‘સમણસ્સ અનુચ્છવિકા સેય્યા’’તિ મઞ્ઞામિ. ન ચ અસઞ્ઞતસમણસ્સ નિવુત્થટ્ઠાનમેતં. તથાહેત્થ હત્થેન આકડ્ઢિતટ્ઠાનં વા પાદેન આકડ્ઢિતટ્ઠાનં વા સીસેન પહટટ્ઠાનં વા ન પઞ્ઞાયતિ, અનાકુલો અનાકિણ્ણો અભિન્નો છેકેન ચિત્તકારેન તૂલિકાય પરિચ્છિન્દિત્વા પઞ્ઞત્તો વિય. સઞ્ઞતસમણસ્સ વસિતટ્ઠાનં, કસ્સ ભો વસિતટ્ઠાનન્તિ પુચ્છતિ. ભૂનહુનોતિ હતવડ્ઢિનો મરિયાદકારકસ્સ. કસ્મા એવમાહ? છસુ દ્વારેસુ વડ્ઢિપઞ્ઞાપનલદ્ધિકત્તા. અયઞ્હિ તસ્સ લદ્ધિ – ચક્ખુ બ્રૂહેતબ્બં વડ્ઢેતબ્બં, અદિટ્ઠં દક્ખિતબ્બં, દિટ્ઠં સમતિક્કમિતબ્બં. સોતં બ્રૂહેતબ્બં વડ્ઢેતબ્બં, અસુતં સોતબ્બં, સુતં સમતિક્કમિતબ્બં. ઘાનં બ્રૂહેતબ્બં વડ્ઢેતબ્બં, અઘાયિતં ઘાયિતબ્બં, ઘાયિતં સમતિક્કમિતબ્બં. જિવ્હા બ્રૂહેતબ્બા વડ્ઢેતબ્બા, અસ્સાયિતં સાયિતબ્બં, સાયિતં સમતિક્કમિતબ્બં. કાયો બ્રૂહેતબ્બો વડ્ઢેતબ્બો, અફુટ્ઠં ફુસિતબ્બં, ફુટ્ઠં સમતિક્કમિતબ્બં. મનો બ્રૂહેતબ્બો વડ્ઢેતબ્બો, અવિઞ્ઞાતં વિજાનિતબ્બં, વિઞ્ઞાતં સમતિક્કમિતબ્બં. એવં સો છસુ દ્વારેસુ વડ્ઢિં પઞ્ઞપેતિ. ભગવા પન –

‘‘ચક્ખુના સંવરો સાધુ, સાધુ સોતેન સંવરો;

ઘાનેન સંવરો સાધુ, સાધુ જિવ્હાય સંવરો.

કાયેન સંવરો સાધુ, સાધુ વાચાય સંવરો;

મનસા સંવરો સાધુ, સાધુ સબ્બત્થ સંવરો;

સબ્બત્થ સંવુતો ભિક્ખુ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ. (ધ. પ. ૩૬૦-૩૬૧) –

છસુ દ્વારેસુ સંવરં પઞ્ઞપેતિ. તસ્મા સો ‘‘વડ્ઢિહતો સમણો ગોતમો મરિયાદકારકો’’તિ મઞ્ઞમાનો ‘‘ભૂનહુનો’’તિ આહ.

અરિયે ઞાયે ધમ્મે કુસલેતિ પરિસુદ્ધે કારણધમ્મે અનવજ્જે. ઇમિના કિં દસ્સેતિ? એવરૂપસ્સ નામ ઉગ્ગતસ્સ પઞ્ઞાતસ્સ યસસ્સિનો ઉપરિ વાચં ભાસમાનેન વીમંસિત્વા ઉપધારેત્વા મુખે આરક્ખં ઠપેત્વા ભાસિતબ્બો હોતિ. તસ્મા મા સહસા અભાસિ, મુખે આરક્ખં ઠપેહીતિ દસ્સેતિ. એવઞ્હિ નો સુત્તે ઓચરતીતિ યસ્મા અમ્હાકં સુત્તે એવં આગચ્છતિ, ન મયં મુખારુળ્હિચ્છામત્તં વદામ, સુત્તે ચ નામ આગતં વદમાના કસ્સ ભાયેય્યામ, તસ્મા સમ્મુખાપિ નં વદેય્યામાતિ અત્થો. અપ્પોસ્સુક્કોતિ મમ રક્ખનત્થાય અનુસ્સુક્કો અવાવટો હુત્વાતિ અત્થો. વુત્તોવ નં વદેય્યાતિ મયા વુત્તોવ હુત્વા અપુચ્છિતોવ કથં સમુટ્ઠાપેત્વા અમ્બજમ્બૂઆદીનિ ગહેત્વા વિય અપૂરયમાનો મયા કથિતનિયામેન ભવં ભારદ્વાજો વદેય્ય, વદસ્સૂતિ અત્થો.

૨૦૮. અસ્સોસિ ખોતિ સત્થા આલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બચક્ખુના માગણ્ડિયં તત્થ આગતં અદ્દસ, દ્વિન્નં જનાનં ભાસમાનાનં દિબ્બસોતેન સદ્દમ્પિ અસ્સોસિ. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ ફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતો. સંવિગ્ગોતિ પીતિસંવેગેન સંવિગ્ગો ચલિતો કમ્પિતો. તસ્સ કિર એતદહોસિ – ‘‘નેવ માગણ્ડિયેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ આરોચિતં, ન મયા. અમ્હે મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞો એત્થ તતિયોપિ નત્થિ, સુતો ભવિસ્સતિ અમ્હાકં સદ્દો તિખિણસોતેન પુરિસેના’’તિ. અથસ્સ અબ્ભન્તરે પીતિ ઉપ્પજ્જિત્વા નવનવુતિલોમકૂપસહસ્સાનિ ઉદ્ધગ્ગાનિ અકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘સંવિગ્ગો લોમહટ્ઠજાતો’’તિ. અથ ખો માગણ્ડિયો પરિબ્બાજકોતિ પરિબ્બાજકસ્સ પભિન્નમુખં વિય બીજં પરિપાકગતં ઞાણં, તસ્મા સન્નિસીદિતું અસક્કોન્તો આહિણ્ડમાનો પુન સત્થુ સન્તિકં આગન્ત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તં દસ્સેતું ‘‘અથ ખો માગણ્ડિયો’’તિઆદિ વુત્તં.

૨૦૯. સત્થા – ‘‘એવં કિર ત્વં, માગણ્ડિય, મં અવચા’’તિ અવત્વાવ ચક્ખું ખો, માગણ્ડિયાતિ પરિબ્બાજકસ્સ ધમ્મદેસનં આરભિ. તત્થ વસનટ્ઠાનટ્ઠેન રૂપં ચક્ખુસ્સ આરામોતિ ચક્ખુ રૂપારામં. રૂપે રતન્તિ રૂપરતં. રૂપેન ચક્ખુ આમોદિતં પમોદિતન્તિ રૂપસમુદિતં. દન્તન્તિ નિબ્બિસેવનં. ગુત્તન્તિ ગોપિતં. રક્ખિતન્તિ ઠપિતરક્ખં. સંવુતન્તિ પિહિતં. સંવરાયાતિ પિધાનત્થાય.

૨૧૦. પરિચારિતપુબ્બોતિ અભિરમિતપુબ્બો. રૂપપરિળાહન્તિ રૂપં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જનપરિળાહં. ઇમસ્સ પન તે, માગણ્ડિય, કિમસ્સ વચનીયન્તિ ઇમસ્સ રૂપં પરિગ્ગણ્હિત્વા અરહત્તપ્પત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ તયા કિં વચનં વત્તબ્બં અસ્સ, વુડ્ઢિહતો મરિયાદકારકોતિ ઇદં વત્તબ્બં, ન વત્તબ્બન્તિ પુચ્છતિ. ન કિઞ્ચિ, ભો ગોતમાતિ, ભો ગોતમ, કિઞ્ચિ વત્તબ્બં નત્થિ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો.

૨૧૧. ઇદાનિ યસ્મા તયા પઞ્ચક્ખન્ધે પરિગ્ગહેત્વા અરહત્તપ્પત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ કિઞ્ચિ વત્તબ્બં નત્થિ, અહઞ્ચ પઞ્ચક્ખન્ધે પરિગ્ગહેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, તસ્મા અહમ્પિ તે ન કિઞ્ચિ વત્તબ્બોતિ દસ્સેતું અહં ખો પનાતિઆદિમાહ. તસ્સ મય્હં માગણ્ડિયાતિ ગિહિકાલે અત્તનો સમ્પત્તિં દસ્સેન્તો આહ. તત્થ વસ્સિકોતિઆદીસુ યત્થ સુખં હોતિ વસ્સકાલે વસિતું, અયં વસ્સિકો. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. અયં પનેત્થ વચનત્થો – વસ્સં વાસો વસ્સં, વસ્સં અરહતીતિ વસ્સિકો. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ વસ્સિકો પાસાદો નાતિઉચ્ચો હોતિ નાતિનીચો, દ્વારવાતપાનાનિપિસ્સ નાતિતનૂનિ નાતિબહૂનિ, ભૂમત્થરણપચ્ચત્થરણખજ્જભોજ્જાનિપેત્થ મિસ્સકાનેવ વટ્ટન્તિ. હેમન્તિકે થમ્ભાપિ ભિત્તિયોપિ નીચા હોન્તિ, દ્વારવાતપાનાનિ તનુકાનિ સુખુમચ્છિદ્દાનિ. ઉણ્હપવેસનત્થાય ભિત્તિનિયૂહાનિ નીહરીયન્તિ. ભૂમત્થરણપચ્ચત્થરણનિવાસનપારુપનાનિ પનેત્થ ઉણ્હવીરિયાનિ કમ્બલાદીનિ વટ્ટન્તિ. ખજ્જભોજ્જં સિનિદ્ધં કટુકસન્નિસ્સિતઞ્ચ. ગિમ્હિકે થમ્ભાપિ ભિત્તિયોપિ ઉચ્ચા હોન્તિ. દ્વારવાતપાનાનિ પનેત્થ બહૂનિ વિપુલજાલાનિ ભવન્તિ. ભૂમત્થરણાદીનિ દુકૂલમયાનિ વટ્ટન્તિ, ખજ્જભોજ્જાનિ મધુરરસસીતવીરિયાનિ. વાતપાનસમીપેસુ ચેત્થ નવ ચાટિયો ઠપેત્વા ઉદકસ્સ પૂરેત્વા નીલુપ્પલાદીહિ સઞ્છાદેન્તિ. તેસુ તેસુ પદેસેસુ ઉદકયન્તાનિ કરોન્તિ, યેહિ દેવે વસ્સન્તે વિય ઉદકધારા નિક્ખમન્તિ.

બોધિસત્તસ્સ પન અટ્ઠસતસુવણ્ણઘટે ચ રજતઘટે ચ ગન્ધોદકસ્સ પૂરેત્વા નીલુપ્પલગચ્છકે કત્વા સયનં પરિવારેત્વા ઠપયિંસુ. મહન્તેસુ લોહકટાહેસુ ગન્ધકલલં પૂરેત્વા નીલુપ્પલપદુમપુણ્ડરીકાનિ રોપેત્વા ઉતુગ્ગહણત્થાય તત્થ તત્થ ઠપેસું. સૂરિયરસ્મીહિ પુપ્ફાનિ પુપ્ફન્તિ. નાનાવિધા ભમરગણા પાસાદં પવિસિત્વા પુપ્ફેસુ રસં ગણ્હન્તા વિચરન્તિ. પાસાદો અતિસુગન્ધો હોતિ. યમકભિત્તિયા અન્તરે લોહનાળિં ઠપેત્વા નવભૂમિકપાસાદસ્સ ઉપરિ આકાસઙ્ગણે રતનમણ્ડપમત્થકે સુખુમચ્છિદ્દકં જાલં બદ્ધં અહોસિ. એકસ્મિં ઠાને સુક્ખમહિંસચમ્મં પસારેતિ. બોધિસત્તસ્સ ઉદકકીળનવેલાય મહિંસચમ્મે પાસાણગુળે ખિપન્તિ, મેઘથનિતસદ્દો વિય હોતિ. હેટ્ઠા યન્તં પરિવત્તેન્તિ, ઉદકં અભિરુહિત્વા જાલમત્થકે પતતિ, વસ્સપતનસલિલં વિય હોતિ. તદા બોધિસત્તો નીલપટં નિવાસેતિ, નીલપટં પારુપતિ, નીલપસાધનં પસાધેતિ. પરિવારાપિસ્સ ચત્તાલીસનાટકસહસ્સાનિ નીલવત્થાભરણાનેવ નીલવિલેપનાનિ હુત્વા મહાપુરિસં પરિવારેત્વા રતનમણ્ડપં ગચ્છન્તિ. દિવસભાગં ઉદકકીળં કીળન્તો સીતલં ઉતુસુખં અનુભોતિ.

પાસાદસ્સ ચતૂસુ દિસાસુ ચત્તારો સરા હોન્તિ. દિવાકાલે નાનાવણ્ણસકુણગણા પાચીનસરતો વુટ્ઠાય વિરવમાના પાસાદમત્થકેન પચ્છિમસરં ગચ્છન્તિ. પચ્છિમસરતો વુટ્ઠાય પાચીનસરં, ઉત્તરસરતો દક્ખિણસરં, દક્ખિણસરતો ઉત્તરસરં ગચ્છન્તિ, અન્તરવસ્સસમયો વિય હોતિ. હેમન્તિકપાસાદો પન પઞ્ચભૂમિકો અહોસિ, વસ્સિકપાસાદો સત્તભૂમિકો.

નિપ્પુરિસેહીતિ પુરિસવિરહિતેહિ. ન કેવલઞ્ચેત્થ તૂરિયાનેવ નિપ્પુરિસાનિ, સબ્બટ્ઠાનાનિપિ નિપ્પુરિસાનેવ. દોવારિકાપિ ઇત્થિયોવ, ન્હાપનાદિપરિકમ્મકરાપિ ઇત્થિયોવ. રાજા કિર – ‘‘તથારૂપં ઇસ્સરિયસુખસમ્પત્તિં અનુભવમાનસ્સ પુરિસં દિસ્વા પરિસઙ્કા ઉપ્પજ્જતિ, સા મે પુત્તસ્સ મા અહોસી’’તિ સબ્બકિચ્ચેસુ ઇત્થિયોવ ઠપેસિ. તાય રતિયા રમમાનોતિ ઇદં ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિરતિં સન્ધાય વુત્તં.

૨૧૨. ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વાતિ એત્થ યસ્મા ખત્તિયાનં સેતચ્છત્તસ્મિંયેવ પત્થના હોતિ, મહા ચ નેસં પપઞ્ચો, બ્રાહ્મણા મન્તેહિ અતિત્તા મન્તે ગવેસન્તા વિચરન્તિ, ગહપતિનો પન મુદ્દાગણનમત્તં ઉગ્ગહિતકાલતો પટ્ઠાય સમ્પત્તિંયેવ અનુભવન્તિ, તસ્મા ખત્તિયબ્રાહ્મણે અગ્ગહેત્વા ‘‘ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા’’તિ આહ. આવટ્ટેય્યાતિ માનુસકકામહેતુ આવટ્ટો ભવેય્યાતિ અત્થો. અભિક્કન્તતરાતિ વિસિટ્ઠતરા. પણીતતરાતિ અતપ્પકતરા. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘કુસગ્ગેનુદકમાદાય, સમુદ્દે ઉદકં મિને;

એવં માનુસકા કામા, દિબ્બકામાન સન્તિકે’’તિ. (જા. ૨.૨૧.૩૮૯) –

સમધિગય્હ તિટ્ઠતીતિ દિબ્બસુખં ગણ્હિત્વા તતો વિસિટ્ઠતરા હુત્વા તિટ્ઠતિ.

ઓપમ્મસંસન્દનં પનેત્થ એવં વેદિતબ્બં – ગહપતિસ્સ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમઙ્ગીભૂતકાલો વિય બોધિસત્તસ્સ તીસુ પાસાદેસુ ચત્તાલીસસહસ્સઇત્થિમજ્ઝે મોદનકાલો, તસ્સ સુચરિતં પૂરેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તકાલો વિય બોધિસત્તસ્સ અભિનિક્ખમનં કત્વા બોધિપલ્લઙ્કે સબ્બઞ્ઞુતં પટિવિદ્ધકાલો, તસ્સ નન્દનવને સમ્પત્તિં અનુભવનકાલો વિય તથાગતસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિરતિયા વીતિવત્તનકાલો, તસ્સ માનુસકાનં પઞ્ચન્નં કામગુણાનં અપત્થનકાલો વિય તથાગતસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિરતિયા વીતિનામેન્તસ્સ હીનજનસુખસ્સ અપત્થનકાલોતિ.

૨૧૩. સુખીતિ પઠમં દુક્ખિતો પચ્છા સુખિતો અસ્સ. સેરીતિ પઠમં વેજ્જદુતિયકો પચ્છા સેરી એકકો ભવેય્ય. સયંવસીતિ પઠમં વેજ્જસ્સ વસે વત્તમાનો વેજ્જેન નિસીદાતિ વુત્તે નિસીદિ, નિપજ્જાતિ વુત્તે નિપજ્જિ, ભુઞ્જાતિ વુત્તે ભુઞ્જિ, પિવાતિ વુત્તે પિવિ, પચ્છા સયંવસી જાતો. યેન કામં ગમોતિ પઠમં ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં ગન્તું નાલત્થ, પચ્છા રોગે વૂપસન્તે વનદસ્સન-ગિરિદસ્સન-પબ્બતદસ્સનાદીસુપિ યેનકામં ગમો જાતો, યત્થ યત્થેવ ગન્તું ઇચ્છતિ, તત્થ તત્થેવ ગચ્છેય્ય.

એત્થાપિ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – પુરિસસ્સ કુટ્ઠિકાલો વિય હિ બોધિસત્તસ્સ અગારમજ્ઝે વસનકાલો, અઙ્ગારકપલ્લં વિય એકં કામવત્થુ, દ્વે કપલ્લાનિ વિય દ્વે વત્થૂનિ, સક્કસ્સ પન દેવરઞ્ઞો અડ્ઢતેય્યકોટિયાનિ અઙ્ગારકપલ્લાનિ વિય અડ્ઢતિયનાટકકોટિયો, નખેહિ વણમુખાનિ તચ્છેત્વા અઙ્ગારકપલ્લે પરિતાપનં વિય વત્થુપટિસેવનં, ભેસજ્જં આગમ્મ અરોગકાલો વિય કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસં દિસ્વા નિક્ખમ્મ બુદ્ધભૂતકાલે ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિરતિયા વીતિવત્તનકાલો, અઞ્ઞં કુટ્ઠિપુરિસં દિસ્વા અપત્થનકાલો વિય તાય રતિયા વીતિનામેન્તસ્સ હીનજનરતિયા અપત્થનકાલોતિ.

૨૧૪. ઉપહતિન્દ્રિયોતિ કિમિરકુટ્ઠેન નામ ઉપહતકાયપ્પસાદો. ઉપહતિન્દ્રિયાતિ ઉપહતપઞ્ઞિન્દ્રિયા. તે યથા સો ઉપહતકાયિન્દ્રિયો કુટ્ઠી દુક્ખસમ્ફસ્સસ્મિંયેવ અગ્ગિસ્મિં સુખમિતિ વિપરીતસઞ્ઞં પચ્ચલત્થ, એવં પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ઉપહતત્તા દુક્ખસમ્ફસ્સેસ્વેવ કામેસુ સુખમિતિ વિપરીતસઞ્ઞં પચ્ચલત્થું.

૨૧૫. અસુચિતરાનિ ચેવાતિઆદીસુ પકતિયાવ તાનિ અસુચીનિ ચ દુગ્ગન્ધાનિ ચ પૂતીનિ ચ, ઇદાનિ પન અસુચિતરાનિ ચેવ દુગ્ગન્ધતરાનિ ચ પૂતિતરાનિ ચ હોન્તિ. કાચીતિ તસ્સ હિ પરિતાપેન્તસ્સ ચ કણ્ડૂવન્તસ્સ ચ પાણકા અન્તો પવિસન્તિ, દુટ્ઠલોહિતદુટ્ઠપુબ્બા પગ્ઘરન્તિ. એવમસ્સ કાચિ અસ્સાદમત્તા હોતિ.

આરોગ્યપરમાતિ ગાથાય યે કેચિ ધનલાભા વા યસલાભા વા પુત્તલાભા વા અત્થિ, આરોગ્યં તેસં પરમં ઉત્તમં, નત્થિ તતો ઉત્તરિતરો લાભોતિ, આરોગ્યપરમા લાભા. યંકિઞ્ચિ ઝાનસુખં વા મગ્ગસુખં વા ફલસુખં વા અત્થિ, નિબ્બાનં તત્થ પરમં, નત્થિ તતો ઉત્તરિતરં સુખન્તિ નિબ્બાનં પરમં સુખં. અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગાનન્તિ પુબ્બભાગમગ્ગાનં પુબ્બભાગગમનેનેવ અમતગામીનં અટ્ઠઙ્ગિકો ખેમો, નત્થિ તતો ખેમતરો અઞ્ઞો મગ્ગો. અથ વા ખેમં અમતગામિનન્તિ એત્થ ખેમન્તિપિ અમતન્તિપિ નિબ્બાનસ્સેવ નામં. યાવતા પુથુસમણબ્રાહ્મણા પરપ્પવાદા ખેમગામિનો ચ અમતગામિનો ચાતિ લદ્ધિવસેન ગહિતા, સબ્બેસં તેસં ખેમઅમતગામીનં મગ્ગાનં અટ્ઠઙ્ગિકો પરમો ઉત્તમોતિ અયમેત્થ અત્થો.

૨૧૬. આચરિયપાચરિયાનન્તિ આચરિયાનઞ્ચેવ આચરિયાચરિયાનઞ્ચ. સમેતીતિ એકનાળિયા મિતં વિય એકતુલાય તુલિતં વિય સદિસં હોતિ નિન્નાનાકરણં. અનોમજ્જતીતિ પાણિં હેટ્ઠા ઓતારેન્તો મજ્જતિ – ‘‘ઇદં તં, ભો ગોતમ, આરોગ્યં, ઇદં તં નિબ્બાન’’ન્તિ કાલેન સીસં કાલેન ઉરં પરિમજ્જન્તો એવમાહ.

૨૧૭. છેકન્તિ સમ્પન્નં. સાહુળિચીરેનાતિ કાળકેહિ એળકલોમેહિ કતથૂલચીરેન. સઙ્કારચોળકેનાતિપિ વદન્તિ. વાચં નિચ્છારેય્યાતિ કાલેન દસાય કાલેન અન્તે કાલેન મજ્ઝે પરિમજ્જન્તો નિચ્છારેય્ય, વદેય્યાતિ અત્થો. પુબ્બકેહેસાતિ પુબ્બકેહિ એસા. વિપસ્સીપિ હિ ભગવા…પે… કસ્સપોપિ ભગવા ચતુપરિસમજ્ઝે નિસિન્નો ઇમં ગાથં અભાસિ, ‘‘અત્થનિસ્સિતગાથા’’તિ મહાજનો ઉગ્ગણ્હિ. સત્થરિ પરિનિબ્બુતે અપરભાગે પરિબ્બાજકાનં અન્તરં પવિટ્ઠા. તે પોત્થકગતં કત્વા પદદ્વયમેવ રક્ખિતું સક્ખિંસુ. તેનાહ – સા એતરહિ અનુપુબ્બેન પુથુજ્જનગાથાતિ.

૨૧૮. રોગોવ ભૂતોતિ રોગભૂતો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અરિયં ચક્ખુન્તિ પરિસુદ્ધં વિપસ્સનાઞાણઞ્ચેવ મગ્ગઞાણઞ્ચ. પહોતીતિ સમત્થો. ભેસજ્જં કરેય્યાતિ ઉદ્ધંવિરેચનં અધોવિરેચનં અઞ્જનઞ્ચાતિ ભેસજ્જં કરેય્ય.

૨૧૯. ન ચક્ખૂનિ ઉપ્પાદેય્યાતિ યસ્સ હિ અન્તરા પિત્તસેમ્હાદિપલિવેઠેન ચક્ખુપસાદો ઉપહતો હોતિ, સો છેકં વેજ્જં આગમ્મ સપ્પાયભેસજ્જં સેવન્તો ચક્ખૂનિ ઉપ્પાદેતિ નામ. જચ્ચન્ધસ્સ પન માતુકુચ્છિયંયેવ વિનટ્ઠાનિ, તસ્મા સો ન લભતિ. તેન વુત્તં ‘‘ન ચક્ખૂનિ ઉપ્પાદેય્યા’’તિ.

૨૨૦. દુતિયવારે જચ્ચન્ધોતિ જાતકાલતો પટ્ઠાય પિત્તાદિપલિવેઠેન અન્ધો. અમુસ્મિન્તિ તસ્મિં પુબ્બે વુત્તે. અમિત્તતોપિ દહેય્યાતિ અમિત્તો મે અયન્તિ એવં અમિત્તતો ઠપેય્ય. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. ઇમિના ચિત્તેનાતિ વટ્ટે અનુગતચિત્તેન. તસ્સ મે ઉપાદાનપચ્ચયાતિ એકસન્ધિ દ્વિસઙ્ખેપો પચ્ચયાકારો કથિતો, વટ્ટં વિભાવિતં.

૨૨૧. ધમ્માનુધમ્મન્તિ ધમ્મસ્સ અનુધમ્મં અનુચ્છવિકં પટિપદં. ઇમે રોગા ગણ્ડા સલ્લાતિ પઞ્ચક્ખન્ધે દસ્સેતિ. ઉપાદાનનિરોધાતિ વિવટ્ટં દસ્સેન્તો આહ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

માગણ્ડિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.