૮. નળકપાનસુત્તવણ્ણના

૧૬૬. એવં મે સુતન્તિ નળકપાનસુત્તં. તત્થ નળકપાનેતિ એવંનામકે ગામે. પુબ્બે કિર અમ્હાકં બોધિસત્તો વાનરયોનિયં નિબ્બત્તો, મહાકાયો કપિરાજા અનેકવાનરસહસ્સપરિવુતો પબ્બતપાદે વિચરતિ. પઞ્ઞવા ખો પન હોતિ મહાપુઞ્ઞો. સો પરિસં એવં ઓવદતિ – ‘‘ઇમસ્મિં પબ્બતપાદે તાતા, વિસફલાનિ નામ હોન્તિ, અમનુસ્સપરિગ્ગહિતા પોક્ખરણિયો નામ હોન્તિ, તુમ્હે પુબ્બે ખાદિતપુબ્બાનેવ ફલાનિ ખાદથ, પીતપુબ્બાનેવ પાનીયાનિ ચ પિવથ, એત્થ વો મં પટિપુચ્છિતબ્બકિચ્ચં નત્થિ, અખાદિતપુબ્બાનિ પન ફલાનિ અપીતપુબ્બાનિ ચ પાનીયાનિ મં અપુચ્છિત્વા મા ખાદિત્થ મા પિવિત્થા’’તિ.

તે એકદિવસં ચરમાના અઞ્ઞં પબ્બતપાદં ગન્ત્વા ગોચરં ગહેત્વા પાનીયં ઓલોકેન્તા એકં અમનુસ્સપરિગ્ગહિતં પોક્ખરણિં દિસ્વા સહસા અપિવિત્વા સમન્તા પરિવારેત્વા મહાસત્તસ્સ આગમનં ઓલોકયમાના નિસીદિંસુ. મહાસત્તો આગન્ત્વા ‘‘કિં તાતા પાનીયં ન પિવથા’’તિ આહ. તુમ્હાકં આગમનં ઓલોકેમાતિ. સાધુ તાતાતિ સમન્તા પદં પરિયેસમાનો ઓતિણ્ણપદંયેવ અદ્દસ, ન ઉત્તિણ્ણપદં, દિસ્વા સપરિસ્સયાતિ અઞ્ઞાસિ. તાવદેવ ચ તત્થ અભિનિબ્બત્તઅમનુસ્સો ઉદકં દ્વેધા કત્વા ઉટ્ઠાસિ સેતમુખો નીલકુચ્છિ રત્તહત્થપાદો મહાદાઠિકો વઙ્કદાઠો વિરૂપો બીભચ્છો ઉદકરક્ખસો. સો એવમાહ – ‘‘કસ્મા પાનીયં ન પિવથ, મધુરં ઉદકં પિવથ, કિં તુમ્હે એતસ્સ વચનં સુણાથા’’તિ? મહાસત્તો આહ – ‘‘ત્વં ઇધ અધિવત્થો અમનુસ્સો’’તિ? આમાહન્તિ. ત્વં ઇધ ઓતિણ્ણે લભસીતિ? આમ લભામિ, તુમ્હે પન સબ્બે ખાદિસ્સામીતિ. ન સક્ખિસ્સસિ, યક્ખાતિ. પાનીયં પન પિવિસ્સથાતિ? આમ પિવિસ્સામાતિ. એવં સન્તે એકોપિ વો ન મુચ્ચિસ્સતીતિ. પાનીયઞ્ચ પિવિસ્સામ, ન ચ તે વસં ગમિસ્સામાતિ એકનળં આહરાપેત્વા કોટિયં ગહેત્વા ધમિ, સબ્બો એકચ્છિદ્દો અહોસિ, તીરે નિસીદિત્વાવ પાનીયં પિવિ, સેસવાનરાનં પાટિયેક્કે નળે આહરાપેત્વા ધમિત્વા અદાસિ. સબ્બે યક્ખસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ પાનીયં પિવિંસુ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘દિસ્વા પદમનુત્તિણ્ણં, દિસ્વાનો’ તરિતં પદં;

નળેન વારિં પિસ્સામ, નેવ મં ત્વં વધિસ્સસી’’તિ. (જા. ૧.૧.૨૦);

તતો પટ્ઠાય યાવ અજ્જદિવસા તસ્મિં ઠાને નળા એકચ્છિદ્દાવ હોન્તિ. ઇમિના હિ સદ્ધિં ઇમસ્મિં કપ્પે ચત્તારિ કપ્પટ્ઠિયપાટિહારિયાનિ નામ – ચન્દે સસબિમ્બં, વટ્ટકજાતકમ્હિ સચ્ચકિરિયટ્ઠાને અગ્ગિસ્સ ગમનુપચ્છેદો, ઘટિકારકુમ્ભકારસ્સ માતાપિતૂનં વસનટ્ઠાને દેવસ્સ અવસ્સનં, તસ્સા પોક્ખરણિયા તીરે નળાનં એકચ્છિદ્દભાવોતિ. ઇતિ સા પોક્ખરણી નળેન પાનીયસ્સ પીતત્તા નળકપાનાતિ નામં લભિ. અપરભાગે તં પોક્ખરણિં નિસ્સાય ગામો પતિટ્ઠાસિ, તસ્સાપિ નળકપાનન્તેવ નામં જાતં. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘નળકપાને’’તિ. પલાસવનેતિ કિંસુકવને.

૧૬૭. તગ્ઘ મયં, ભન્તેતિ એકંસેનેવ મયં, ભન્તે, અભિરતા. અઞ્ઞેપિ યે તુમ્હાકં સાસને અભિરમન્તિ, તે અમ્હેહિ સદિસાવ હુત્વા અભિરમન્તીતિ દીપેન્તિ.

નેવ રાજાભિનીતાતિઆદીસુ એકો રઞ્ઞો અપરાધં કત્વા પલાયતિ. રાજા કુહિં, ભો, અસુકોતિ? પલાતો દેવાતિ. પલાતટ્ઠાનેપિ મે ન મુચ્ચિસ્સતિ, સચે પન પબ્બજેય્ય, મુચ્ચેય્યાતિ વદતિ. તસ્સ કોચિદેવ સુહદો ગન્ત્વા તં પવત્તિં આરોચેત્વા ત્વં સચે જીવિતુમિચ્છસિ, પબ્બજાહીતિ. સો પબ્બજિત્વા જીવિતં રક્ખમાનો ચરતિ. અયં રાજાભિનીતો નામ.

એકો પન ચોરાનં મૂલં છિન્દન્તો ચરતિ. ચોરા સુત્વા ‘‘પુરિસાનં અત્થિકભાવં ન જાનાતિ, જાનાપેસ્સામ ન’’ન્તિ વદન્તિ. સો તં પવત્તિં સુત્વા પલાયતિ. ચોરા પલાતોતિ સુત્વા ‘‘પલાતટ્ઠાનેપિ નો ન મુચ્ચિસ્સતિ, સચે પન પબ્બજેય્ય, મુચ્ચેય્યા’’તિ વદન્તિ. સો તં પવત્તિં સુત્વા પબ્બજતિ. અયં ચોરાભિનીતો નામ.

એકો પન બહું ઇણં ખાદિત્વા તેન ઇણેન અટ્ટો પીળિતો તમ્હા ગામા પલાયતિ. ઇણસામિકા સુત્વા ‘‘પલાતટ્ઠાનેપિ નો ન મુચ્ચિસ્સતિ, સચે પન પબ્બજેય્ય, મુચ્ચેય્યા’’તિ વદન્તિ. સો તં પવત્તિં સુત્વા પબ્બજતિ. અયં ઇણટ્ટો નામ.

રાજભયાદીનં પન અઞ્ઞતરેન ભયેન ભીતો અટ્ટો આતુરો હુત્વા નિક્ખમ્મ પબ્બજિતો ભયટ્ટો નામ. દુબ્ભિક્ખાદીસુ જીવિતું અસક્કોન્તો પબ્બજિતો આજીવિકાપકતો નામ, આજીવિકાય પકતો અભિભૂતોતિ અત્થો. ઇમેસુ પન એકોપિ ઇમેહિ કારણેહિ પબ્બજિતો નામ નત્થિ, તસ્મા ‘‘નેવ રાજાભિનીતો’’તિઆદિમાહ.

વિવેકન્તિ વિવિચ્ચ વિવિત્તો હુત્વા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં કામેહિ ચ અકુસલધમ્મેહિ ચ વિવિત્તેન પઠમદુતિયજ્ઝાનસઙ્ખાતં પીતિસુખં અધિગન્તબ્બં, સચે તં વિવિચ્ચ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ પીતિસુખં નાધિગચ્છતિ, અઞ્ઞં વા ઉપરિ દ્વિન્નં ઝાનાનં ચતુન્નઞ્ચ મગ્ગાનં વસેન સન્તતરં સુખં નાધિગચ્છતિ, તસ્સ ઇમે અભિજ્ઝાદયો ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તીતિ. તત્થ અરતીતિ અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ ઉક્કણ્ઠિતતા. તન્દીતિ આલસિયભાવો. એવં યો પબ્બજિત્વા પબ્બજિતકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતિ, તસ્સ ઇમે સત્ત પાપધમ્મા ઉપ્પજ્જિત્વા ચિત્તં પરિયાદિયન્તીતિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ યસ્સ તે ધમ્મા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ, સોયેવ સમણકિચ્ચમ્પિ કાતું ન સક્કોતીતિ પુન વિવેકં અનુરુદ્ધા…પે… અઞ્ઞં વા તતો સન્તતરન્તિ આહ.

એવં કણ્હપક્ખં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેનેવ નયેન સુક્કપક્ખં દસ્સેતું પુન વિવેકન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૧૬૮. સઙ્ખાયાતિ જાનિત્વા. એકન્તિ એકચ્ચં. પટિસેવતીતિ સેવિતબ્બયુત્તકં સેવતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઉપપત્તીસુ બ્યાકરોતીતિ સપ્પટિસન્ધિકે તાવ બ્યાકરોતુ, અપ્પટિસન્ધિકે કથં બ્યાકરોતીતિ. અપ્પટિસન્ધિકસ્સ પુન ભવે પટિસન્ધિ નત્થીતિ વદન્તો ઉપપત્તીસુ બ્યાકરોતિ નામ.

જનકુહનત્થન્તિ જનવિમ્હાપનત્થં. જનલપનત્થન્તિ મહાજનસ્સ ઉપલાપનત્થં. ન ઇતિ મં જનો જાનાતૂતિ એવં મં મહાજનો જાનિસ્સતિ, એવં મે મહાજનસ્સ અન્તરે કિત્તિસદ્દો ઉગ્ગચ્છિસ્સતીતિ ઇમિનાપિ કારણેન ન બ્યાકરોતીતિ અત્થો. ઉળારવેદાતિ મહન્તતુટ્ઠિનો.

૧૬૯. સો ખો પનસ્સ આયસ્માતિ સો પરિનિબ્બુતો આયસ્મા ઇમસ્સ ઠિતસ્સ આયસ્મતો. એવંસીલોતિઆદીસુ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાવ સીલાદયો વેદિતબ્બો. એવંધમ્મોતિ એત્થ પન સમાધિપક્ખિકા ધમ્મા ધમ્માતિ અધિપ્પેતા. ફાસુવિહારો હોતીતિ તેન ભિક્ખુના પૂરિતપટિપત્તિં પૂરેન્તસ્સ અરહત્તફલં સચ્છિકત્વા ફલસમાપત્તિવિહારેન ફાસુવિહારો હોતિ, અરહત્તં પત્તુમસક્કોન્તસ્સ પટિપત્તિં પૂરયમાનસ્સ ચરતોપિ ફાસુવિહારોયેવ નામ હોતિ. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

નળકપાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.