૨. ભિક્ખુવગ્ગો

૧. અમ્બલટ્ઠિકરાહુલોવાદસુત્તવણ્ણના

૧૦૭. એવં મે સુતન્તિ અમ્બલટ્ઠિકરાહુલોવાદસુત્તં. તત્થ અમ્બલટ્ઠિકાયં વિહરતીતિ વેળુવનવિહારસ્સ પચ્ચન્તે પધાનઘરસઙ્ખેપે વિવેકકામાનં વસનત્થાય કતે અમ્બલટ્ઠિકાતિ એવંનામકે પાસાદે પવિવેકં બ્રૂહયન્તો વિહરતિ. કણ્ટકો નામ જાતકાલતો પટ્ઠાય તિખિણોવ હોતિ, એવમેવં અયમ્પિ આયસ્મા સત્તવસ્સિકસામણેરકાલેયેવ પવિવેકં બ્રૂહયમાનો તત્થ વિહાસિ. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય. આસનન્તિ પકતિપઞ્ઞત્તમેવેત્થ આસનં અત્થિ, તં પપ્ફોટેત્વા ઠપેસિ. ઉદકાધાનેતિ ઉદકભાજને. ‘‘ઉદકટ્ઠાને’’તિપિ પાઠો.

આયસ્મન્તં રાહુલં આમન્તેસીતિ ઓવાદદાનત્થં આમન્તેસિ. ભગવતા હિ રાહુલત્થેરસ્સ સમ્બહુલા ધમ્મદેસના કતા. સામણેરપઞ્હં થેરસ્સેવ વુત્તં. તથા રાહુલસંયુત્તં મહારાહુલોવાદસુત્તં ચૂળરાહુલોવાદસુત્તમિદં અમ્બલટ્ઠિકરાહુલોવાદસુત્તન્તિ.

અયઞ્હિ આયસ્મા સત્તવસ્સિકકાલે ભગવન્તં ચીવરકણ્ણે ગહેત્વા ‘‘દાયજ્જં મે સમણ દેહી’’તિ દાયજ્જં યાચમાનો ભગવતા ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરસ્સ નિય્યાદેત્વા પબ્બાજિતો. અથ ભગવા દહરકુમારા નામ યુત્તાયુત્તં કથં કથેન્તિ, ઓવાદમસ્સ દેમીતિ રાહુલકુમારં આમન્તેત્વા ‘‘સામણેરેન નામ, રાહુલ, તિરચ્છાનકથં કથેતું ન વટ્ટતિ, ત્વં કથયમાનો એવરૂપં કથં કથેય્યાસી’’તિ સબ્બબુદ્ધેહિ અવિજહિતં દસપુચ્છં પઞ્ચપણ્ણાસવિસ્સજ્જનં – ‘‘એકો પઞ્હો એકો ઉદ્દેસો એકં વેય્યાકરણં દ્વે પઞ્હા…પે… દસ પઞ્હા દસ ઉદ્દેસા દસ વેય્યાકરણાતિ. એકં નામ કિં? સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા…પે… દસ નામ કિં? દસહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો અરહાતિ વુચ્ચતી’’તિ (ખુ. પા. ૪.૧૦) ઇમં સામણેરપઞ્હં કથેસિ. પુન ચિન્તેસિ ‘‘દહરકુમારા નામ પિયમુસાવાદા હોન્તિ, અદિટ્ઠમેવ દિટ્ઠં અમ્હેહિ, દિટ્ઠમેવ ન દિટ્ઠં અમ્હેહીતિ વદન્તિ ઓવાદમસ્સ દેમી’’તિ અક્ખીહિ ઓલોકેત્વાપિ સુખસઞ્જાનનત્થં પઠમમેવ ચતસ્સો ઉદકાધાનૂપમાયો, તતો દ્વે હત્થિઉપમાયો એકં આદાસૂપમઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇમં સુત્તં કથેસિ. ચતૂસુ પન પચ્ચયેસુ તણ્હાવિવટ્ટનં પઞ્ચસુ કામગુણેસુ છન્દરાગપ્પહાનં કલ્યાણમિત્તુપનિસ્સયસ્સ મહન્તભાવઞ્ચ દસ્સેત્વા રાહુલસુત્તં (સુ. નિ. રાહુલસુત્ત) કથેસિ. આગતાગતટ્ઠાને ભવેસુ છન્દરાગો ન કત્તબ્બોતિ દસ્સેતું રાહુલસંયુત્તં (સં. નિ. ૨.૧૮૮ આદયો) કથેસિ. ‘‘અહં સોભામિ, મમ વણ્ણાયતનં પસન્ન’’ન્તિ અત્તભાવં નિસ્સાય ગેહસ્સિતછન્દરાગો ન કત્તબ્બોતિ મહારાહુલોવાદસુત્તં કથેસિ.

તત્થ રાહુલસુત્તં ઇમસ્મિં નામ કાલે વુત્તન્તિ ન વત્તબ્બં. તઞ્હિ અભિણ્હોવાદવસેન વુત્તં. રાહુલસંયુત્તં સત્તવસ્સિકકાલતો પટ્ઠાય યાવ અવસ્સિકભિક્ખુકાલા વુત્તં. મહારાહુલોવાદસુત્તં અટ્ઠારસ વસ્સસામણેરકાલે વુત્તં. ચૂળરાહુલોવાદસુત્તં અવસ્સિકભિક્ખુકાલે વુત્તં. કુમારકપઞ્હઞ્ચ ઇદઞ્ચ અમ્બલટ્ઠિકરાહુલોવાદસુત્તં સત્તવસ્સિકસામણેરકાલે વુત્તં. તેસુ રાહુલસુત્તં અભિણ્હોવાદત્થં, રાહુલસંયુત્તં, થેરસ્સ વિપસ્સનાગબ્ભગહણત્થં, મહારાહુલોવાદં ગેહસ્સિતછન્દરાગવિનોદનત્થં, ચૂળરાહુલોવાદં થેરસ્સ પઞ્ચદસ-વિમુત્તિપરિપાચનીય-ધમ્મપરિપાકકાલે અરહત્તગાહાપનત્થં વુત્તં. ઇદઞ્ચ પન સન્ધાય રાહુલત્થેરો ભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે તથાગતસ્સ ગુણં કથેન્તો ઇદમાહ –

‘‘કિકીવ બીજં રક્ખેય્ય, ચામરી વાલમુત્તમં;

નિપકો સીલસમ્પન્નો, મમં રક્ખિ તથાગતો’’તિ. (અપ. ૧.૨.૮૩);

સામણેરપઞ્હં અયુત્તવચનપહાનત્થં, ઇદં અમ્બલટ્ઠિકરાહુલોવાદસુત્તં સમ્પજાનમુસાવાદસ્સ અકરણત્થં વુત્તં.

તત્થ પસ્સસિ નોતિ પસ્સસિ નુ. પરિત્તન્તિ થોકં. સામઞ્ઞન્તિ સમણધમ્મો. નિક્કુજ્જિત્વાતિ અધોમુખં કત્વા. ઉક્કુજ્જિત્વાતિ ઉત્તાનં કત્વા.

૧૦૮. સેય્યથાપિ, રાહુલ, રઞ્ઞો નાગોતિ અયં ઉપમા સમ્પજાનમુસાવાદે સંવરરહિતસ્સ ઓપમ્મદસ્સનત્થં વુત્તા. તત્થ ઈસાદન્તોતિ રથીસાસદિસદન્તો. ઉરુળ્હવાતિ અભિવડ્ઢિતો આરોહસમ્પન્નો. અભિજાતોતિ સુજાતો જાતિસમ્પન્નો. સઙ્ગામાવચરોતિ સઙ્ગામં ઓતિણ્ણપુબ્બો. કમ્મં કરોતીતિ આગતાગતે પવટ્ટેન્તો ઘાતેતિ. પુરત્થિમકાયાદીસુ પન પુરત્થિમકાયેન તાવ પટિસેનાય ફલકકોટ્ઠકમુણ્ડપાકારાદયો પાતેતિ, તથા પચ્છિમકાયેન. સીસેન કમ્મં નામ નિયમેત્વા એતં પદેસં મદ્દિસ્સામીતિ નિવત્તિત્વા ઓલોકેતિ, એત્તકેન સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ દ્વેધા ભિજ્જતિ. કણ્ણેહિ કમ્મં નામ આગતાગતે સરે કણ્ણેહિ પહરિત્વા પાતનં. દન્તેહિ કમ્મં નામ પટિહત્થિઅસ્સહત્થારોહઅસ્સારોહપદાદીનં વિજ્ઝનં. નઙ્ગુટ્ઠેન કમ્મં નામ નઙ્ગુટ્ઠે બન્ધાય દીઘાસિલટ્ઠિયા વા અયમુસલેન વા છેદનભેદનં. રક્ખતેવ સોણ્ડન્તિ સોણ્ડં પન મુખે પક્ખિપિત્વા રક્ખતિ.

તત્થાતિ તસ્મિં તસ્સ હત્થિનો કરણે. અપરિચ્ચત્તન્તિ અનિસ્સટ્ઠં, પરેસં જયં અમ્હાકઞ્ચ પરાજયં પસ્સીતિ મઞ્ઞતિ. સોણ્ડાયપિ કમ્મં કરોતીતિ અયમુગ્ગરં વા ખદિરમુસલં વા ગહેત્વા સમન્તા અટ્ઠારસહત્થટ્ઠાનં મદ્દતિ. પરિચ્ચત્તન્તિ વિસ્સટ્ઠં, ઇદાનિ હત્થિયોધાદીસુ ન કુતોચિ ભાયતિ, અમ્હાકં જયં પરેસઞ્ચ પરાજયં પસ્સીતિ મઞ્ઞતિ. નાહં તસ્સ કિઞ્ચિ પાપન્તિ તસ્સ દુક્કટાદિઆપત્તિવીતિક્કમે વા માતુઘાતકાદિકમ્મેસુ વા કિઞ્ચિ પાપં અકત્તબ્બં નામ નત્થિ. તસ્મા તિહ તેતિ યસ્મા સમ્પજાનમુસાવાદિનો અકત્તબ્બં પાપં નામ નત્થિ, તસ્મા તયા હસાયપિ દવકમ્યતાયપિ મુસા ન ભણિસ્સામીતિ સિક્ખિતબ્બં. પચ્ચવેક્ખણત્થોતિ ઓલોકનત્થો, યં મુખે વજ્જં હોતિ, તસ્સ દસ્સનત્થોતિ વુત્તં હોતિ. પચ્ચવેક્ખિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ ઓલોકેત્વા ઓલોકેત્વા.

૧૦૯. સસક્કં ન કરણીયન્તિ એકંસેનેવ ન કાતબ્બં. પટિસંહરેય્યાસીતિ નિવત્તેય્યાસિ મા કરેય્યાસિ. અનુપદજ્જેય્યાસીતિ અનુપદેય્યાસિ ઉપત્થમ્ભેય્યાસિ પુનપ્પુનં કરેય્યાસિ. અહોરત્તાનુસિક્ખીતિ રત્તિઞ્ચ દિવઞ્ચ સિક્ખમાનો.

૧૧૧. અટ્ટીયિતબ્બન્તિ અટ્ટેન પીળિતેન ભવિતબ્બં. હરાયિતબ્બન્તિ લજ્જિતબ્બં. જિગુચ્છિતબ્બન્તિ ગૂથં દિસ્વા વિય જિગુચ્છા ઉપ્પાદેતબ્બા. મનોકમ્મસ્સ પન અદેસનાવત્થુકત્તા ઇધ દેસેતબ્બન્તિ ન વુત્તં. કિત્તકે પન ઠાને કાયકમ્મવચીકમ્માનિ સોધેતબ્બાનિ, કિત્તકે મનોકમ્મન્તિ. કાયકમ્મવચીકમ્માનિ તાવ એકસ્મિં પુરેભત્તેયેવ સોધેતબ્બાનિ. ભત્તકિચ્ચં કત્વા દિવાટ્ઠાને નિસિન્નેન હિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં ‘‘અરુણુગ્ગમનતો પટ્ઠાય યાવ ઇમસ્મિં ઠાને નિસજ્જા અત્થિ નુ ખો મે ઇમસ્મિં અન્તરે પરેસં અપ્પિયં કાયકમ્મં વા વચીકમ્મં વા’’તિ. સચે અત્થીતિ જાનાતિ, દેસનાયુત્તં દેસેતબ્બં, આવિકરણયુત્તં આવિકાતબ્બં. સચે નત્થિ, તેનેવ પીતિપામોજ્જેન વિહાતબ્બં. મનોકમ્મં પન એતસ્મિં પિણ્ડપાતપરિયેસનટ્ઠાને સોધેતબ્બં. કથં? ‘‘અત્થિ નુ ખો મે અજ્જ પિણ્ડપાતપરિયેસનટ્ઠાને રૂપાદીસુ છન્દો વા રાગો વા પટિઘં વા’’તિ? સચે અત્થિ, ‘‘પુન ન એવં કરિસ્સામી’’તિ ચિત્તેનેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. સચે નત્થિ, તેનેવ પીતિપામોજ્જેન વિહાતબ્બં.

૧૧૨. સમણા વા બ્રાહ્મણા વાતિ બુદ્ધા વા પચ્ચેકબુદ્ધા વા તથાગતસાવકા વા. તસ્માતિહાતિ યસ્મા અતીતેપિ એવં પરિસોધેસું, અનાગતેપિ પરિસોધેસ્સન્તિ, એતરહિપિ પરિસોધેન્તિ, તસ્મા તુમ્હેહિપિ તેસં અનુસિક્ખન્તેહિ એવં સિક્ખિતબ્બન્તિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. ઇમં પન દેસનં ભગવા યાવ ભવગ્ગા ઉસ્સિતસ્સ રતનરાસિનો યોજનિયમણિક્ખન્ધેન કૂટં ગણ્હન્તો વિય નેય્યપુગ્ગલવસેન પરિનિટ્ઠાપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અમ્બલટ્ઠિકરાહુલોવાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. મહારાહુલોવાદસુત્તવણ્ણના

૧૧૩. એવં મે સુતન્તિ મહારાહુલોવાદસુત્તં. તત્થ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધીતિ દસ્સનં અવિજહિત્વા ગમનં અબ્બોચ્છિન્નં કત્વા પચ્છતો પચ્છતો ઇરિયાપથાનુબન્ધનેન અનુબન્ધિ. તદા હિ ભગવા પદે પદં નિક્ખિપન્તો વિલાસિતગમનેન પુરતો પુરતો ગચ્છતિ, રાહુલત્થેરો દસબલસ્સ પદાનુપદિકો હુત્વા પચ્છતો પચ્છતો.

તત્થ ભગવા સુપુપ્ફિતસાલવનમજ્ઝગતો સુભૂમિઓતરણત્થાય નિક્ખન્તમત્તવરવારણો વિય વિરોચિત્થ, રાહુલભદ્દો ચ વરવારણસ્સ પચ્છતો નિક્ખન્તગજપોતકો વિય. ભગવા સાયન્હસમયે મણિગુહતો નિક્ખમિત્વા ગોચરં પટિપન્નો કેસરસીહો વિય, રાહુલભદ્દો ચ સીહમિગરાજાનં અનુબન્ધન્તો નિક્ખન્તસીહપોતકો વિય. ભગવા મણિપબ્બતસસ્સિરિકવનસણ્ડતો દાઠબલો મહાબ્યગ્ઘો વિય, રાહુલભદ્દો ચ બ્યગ્ઘરાજાનં અનુબન્ધબ્યગ્ઘપોતકો વિય. ભગવા સિમ્બલિદાયતો નિક્ખન્તસુપણ્ણરાજા વિય, રાહુલભદ્દો ચ સુપણ્ણરાજસ્સ પચ્છતો નિક્ખન્તસુપણ્ણપોતકો વિય. ભગવા ચિત્તકૂટપબ્બતતો ગગનતલં પક્ખન્દસુવણ્ણહંસરાજા વિય, રાહુલભદ્દો ચ હંસાધિપતિં અનુપક્ખન્દહંસપોતકો વિય. ભગવા મહાસરં અજ્ઝોગાળ્હા સુવણ્ણમહાનાવા વિય, રાહુલભદ્દો ચ સુવણ્ણનાવં પચ્છા અનુબન્ધનાવાપોતકો વિય. ભગવા ચક્કરતનાનુભાવેન ગગનતલે સમ્પયાતચક્કવત્તિરાજા વિય, રાહુલભદ્દો ચ રાજાનં અનુસમ્પયાતપરિણાયકરતનં વિય. ભગવા વિગતવલાહકં નભં પટિપન્નતારકરાજા વિય, રાહુલભદ્દો ચ તારકાધિપતિનો અનુમગ્ગપટિપન્ના પરિસુદ્ધઓસધિતારકા વિય.

ભગવાપિ મહાસમ્મતપવેણિયં ઓક્કાકરાજવંસે જાતો, રાહુલભદ્દોપિ. ભગવાપિ સઙ્ખે પક્ખિત્તખીરસદિસો સુપરિસુદ્ધજાતિખત્તિયકુલે જાતો, રાહુલભદ્દોપિ. ભગવાપિ રજ્જં પહાય પબ્બજિતો, રાહુલભદ્દોપિ. ભગવતોપિ સરીરં દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણપટિમણ્ડિતં દેવનગરેસુ સમુસ્સિતરતનતોરણં વિય સબ્બપાલિફુલ્લો પારિચ્છત્તકો વિય ચ અતિમનોહરણં, રાહુલભદ્દસ્સાપિ. ઇતિ દ્વેપિ અભિનીહારસમ્પન્ના, દ્વેપિ રાજપબ્બજિતા, દ્વેપિ ખત્તિયસુખુમાલા, દ્વેપિ સુવણ્ણવણ્ણા, દ્વેપિ લક્ખણસમ્પન્ના એકમગ્ગં પટિપન્ના પટિપાટિયા ગચ્છન્તાનં દ્વિન્નં ચન્દમણ્ડલાનં દ્વિન્નં સૂરિયમણ્ડલાનં દ્વિન્નં સક્કસુયામસન્તુસિતસુનિમ્મિતવસવત્તિમહાબ્રહ્માદીનં સિરિયા સિરિં અભિભવમાના વિય વિરોચિંસુ.

તત્રાયસ્મા રાહુલો ભગવતો પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો ગચ્છન્તોવ પાદતલતો યાવ ઉપરિ કેસન્તા તથાગતં આલોકેસિ. સો ભગવતો બુદ્ધવેસવિલાસં દિસ્વા ‘‘સોભતિ ભગવા દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવિચિત્તસરીરો બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તતાય વિપ્પકિણ્ણસુવણ્ણચુણ્ણમજ્ઝગતો વિય, વિજ્જુલતાપરિક્ખિત્તો કનકપબ્બતો વિય, યન્તસુત્તસમાકડ્ઢિતરતનવિચિત્તં સુવણ્ણઅગ્ઘિકં વિય, રત્તપંસુકૂલચીવરપટિચ્છન્નોપિ રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તકનકપબ્બતો વિય, પવાળલતાપટિમણ્ડિતં સુવણ્ણઅગ્ઘિકં વિય, ચીનપિટ્ઠચુણ્ણપૂજિતં સુવણ્ણચેતિયં વિય, લાખારસાનુલિત્તો કનકયૂપો વિય, રત્તવલાહકન્તરતો તઙ્ખણબ્ભુગ્ગતપુણ્ણચન્દો વિય, અહો સમતિંસપારમિતાનુભાવસજ્જિતસ્સ અત્તભાવસ્સ સિરીસમ્પત્તી’’તિ ચિન્તેસિ. તતો અત્તાનમ્પિ ઓલોકેત્વા – ‘‘અહમ્પિ સોભામિ. સચે ભગવા ચતૂસુ મહાદીપેસુ ચક્કવત્તિરજ્જં અકરિસ્સા, મય્હં પરિણાયકટ્ઠાનન્તરં અદસ્સા. એવં સન્તે અતિવિય જમ્બુદીપતલં અસોભિસ્સા’’તિ અત્તભાવં નિસ્સાય ગેહસ્સિતં છન્દરાગં ઉપ્પાદેસિ.

ભગવાપિ પુરતો ગચ્છન્તોવ ચિન્તેસિ – ‘‘પરિપુણ્ણચ્છવિમંસલોહિતો દાનિ રાહુલસ્સ અત્તભાવો. રજનીયેસુ રૂપારમ્મણાદીસુ હિ ચિત્તસ્સ પક્ખન્દનકાલો જાતો, કિં બહુલતાય નુ ખો રાહુલો વીતિનામેતી’’તિ. અથ સહાવજ્જનેનેવ પસન્નઉદકે મચ્છં વિય, પરિસુદ્ધે આદાસમણ્ડલે મુખનિમિત્તં વિય ચ તસ્સ તં ચિત્તુપ્પાદં અદ્દસ. દિસ્વાવ – ‘‘અયં રાહુલો મય્હં અત્રજો હુત્વા મમ પચ્છતો આગચ્છન્તો ‘અહં સોભામિ, મય્હં વણ્ણાયતનં પસન્ન’ન્તિ અત્તભાવં નિસ્સાય ગેહસ્સિતછન્દરાગં ઉપ્પાદેતિ, અતિત્થે પક્ખન્દો ઉપ્પથં પટિપન્નો અગોચરે ચરતિ, દિસામૂળ્હઅદ્ધિકો વિય અગન્તબ્બં દિસં ગચ્છતિ. અયં ખો પનસ્સ કિલેસો અબ્ભન્તરે વડ્ઢન્તો અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં પસ્સિતું ન દસ્સતિ, પરત્થમ્પિ, ઉભયત્થમ્પિ. તતો નિરયેપિ પટિસન્ધિં ગણ્હાપેસ્સતિ, તિરચ્છાનયોનિયમ્પિ, પેત્તિવિસયેપિ, અસુરકાયેપિ, સમ્બાધેપિ માતુકુચ્છિસ્મિન્તિ અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે પરિપાતેસ્સતિ. અયઞ્હિ –

અનત્થજનનો લોભો, લોભો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

લુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, લુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધતમં તદા હોતિ, યં લોભો સહતે નરં. (ઇતિવુ. ૮૮) –

યથા ખો પન અનેકરતનપૂરા મહાનાવા ભિન્નફલકન્તરેન ઉદકં આદિયમાના મુહુત્તમ્પિ ન અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બા હોતિ, વેગેનસ્સા વિવરં પિદહિતું વટ્ટતિ, એવમેવં અયમ્પિ ન અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો. યાવસ્સ અયં કિલેસો અબ્ભન્તરે સીલરતનાદીનિ ન વિનાસેતિ, તાવદેવ નં નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ અજ્ઝાસયમકાસિ. એવરૂપેસુ પન ઠાનેસુ બુદ્ધાનં નાગવિલોકનં નામ હોતિ. તસ્મા યન્તેન પરિવત્તિતસુવણ્ણપટિમા વિય સકલકાયેનેવ પરિવત્તેત્વા ઠિતો રાહુલભદ્દં આમન્તેસિ. તં સન્ધાય ‘‘અથ ખો ભગવા અપલોકેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ યંકિઞ્ચિ રૂપન્તિઆદીનિ સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે ખન્ધનિદ્દેસે વિત્થારિતાનિ. નેતં મમાતિઆદીનિ મહાહત્થિપદોપમે વુત્તાનિ. રૂપમેવ નુ ખો ભગવાતિ કસ્મા પુચ્છતિ? તસ્સ કિર – ‘‘સબ્બં રૂપં નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ ન મેસો અત્તા’’તિ સુત્વા – ‘‘ભગવા સબ્બં રૂપં વિપસ્સનાપઞ્ઞાય એવં દટ્ઠબ્બન્તિ વદતિ, વેદનાદીસુ નુ ખો કથં પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ નયો ઉદપાદિ. તસ્મા તસ્મિં નયે ઠિતો પુચ્છતિ. નયકુસલો હેસ આયસ્મા રાહુલો, ઇદં ન કત્તબ્બન્તિ વુત્તે ઇદમ્પિ ન કત્તબ્બં ઇદમ્પિ ન કત્તબ્બમેવાતિ નયસતેનપિ નયસહસ્સેનપિ પટિવિજ્ઝતિ. ઇદં કત્તબ્બન્તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો.

સિક્ખાકામો હિ અયં આયસ્મા, પાતોવ ગન્ધકુટિપરિવેણે પત્થમત્તં વાલિકં ઓકિરતિ – ‘‘અજ્જ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તિકા મય્હં ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકા એત્તકં ઓવાદં એત્તકં પરિભાસં લભામી’’તિ. સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ નં એતદગ્ગે ઠપેન્તો – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં સિક્ખાકામાનં યદિદં રાહુલો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૦૯) સિક્ખાયમેવ અગ્ગં કત્વા ઠપેસિ. સોપિ આયસ્મા ભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે તમેવ સીહનાદં નદિ –

‘‘સબ્બમેતં અભિઞ્ઞાય, ધમ્મરાજા પિતા મમ;

સમ્મુખા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં.

સિક્ખાકામાનહં અગ્ગો, ધમ્મરાજેન થોમિતો;

સદ્ધાપબ્બજિતાનઞ્ચ, સહાયો પવરો મમ.

ધમ્મરાજા પિતા મય્હં, ધમ્મારક્ખો ચ પેત્તિયો;

સારિપુત્તો ઉપજ્ઝાયો, સબ્બં મે જિનસાસન’’ન્તિ.

અથસ્સ ભગવા યસ્મા ન કેવલં રૂપમેવ, વેદનાદયોપિ એવં દટ્ઠબ્બા, તસ્મા રૂપમ્પિ રાહુલાતિઆદિમાહ. કો નજ્જાતિ કો નુ અજ્જ. થેરસ્સ કિર એતદહોસિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો મય્હં અત્તભાવનિસ્સિતં છન્દરાગં ઞત્વા ‘સમણેન નામ એવરૂપો વિતક્કો ન વિતક્કિતબ્બો’તિ નેવ પરિયાયેન કથં કથેસિ, ગચ્છ ભિક્ખુ રાહુલં વદેહિ ‘મા પુન એવરૂપં વિતક્કં વિતક્કેસી’તિ ન દૂતં પેસેસિ. મં સમ્મુક્ખે ઠત્વાયેવ પન સભણ્ડકં ચોરં ચૂળાય ગણ્હન્તો વિય સમ્મુખા સુગતોવાદં અદાસિ. સુગતોવાદો ચ નામ અસઙ્ખેય્યેહિપિ કપ્પેહિ દુલ્લભો. એવરૂપસ્સ બુદ્ધસ્સ સમ્મુખા ઓવાદં લભિત્વા કો નુ વિઞ્ઞૂ પણ્ડિતજાતિકો અજ્જ ગામં પિણ્ડાય પવિસિસ્સતી’’તિ. અથેસ આયસ્મા આહારકિચ્ચં પહાય યસ્મિં નિસિન્નટ્ઠાને ઠિતેન ઓવાદો લદ્ધો, તતોવ પટિનિવત્તેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. ભગવાપિ તં આયસ્મન્તં નિવત્તમાનં દિસ્વા ન એવમાહ – ‘‘મા નિવત્ત તાવ, રાહુલ, ભિક્ખાચારકાલો તે’’તિ. કસ્મા? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અજ્જ તાવ કાયગતાસતિઅમતભોજનં ભુઞ્જતૂ’’તિ.

અદ્દસા ખો આયસ્મા સારિપુત્તોતિ ભગવતિ ગતે પચ્છા ગચ્છન્તો અદ્દસ. એતસ્સ કિરાયસ્મતો એકકસ્સ વિહરતો અઞ્ઞં વત્તં, ભગવતા સદ્ધિં વિહરતો અઞ્ઞં. યદા હિ દ્વે અગ્ગસાવકા એકાકિનો વસન્તિ, તદા પાતોવ સેનાસનં સમ્મજ્જિત્વા સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા સમાપત્તિં અપ્પેત્વા સન્નિસિન્ના અત્તનો ચિત્તરુચિયા ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તિ. ભગવતા સદ્ધિં વિહરન્તા પન થેરા એવં ન કરોન્તિ. તદા હિ ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો પઠમં ભિક્ખાચારં ગચ્છતિ. તસ્મિં ગતે થેરો અત્તનો સેનાસના નિક્ખમિત્વા – ‘‘બહૂનં વસનટ્ઠાને નામ સબ્બેવ પાસાદિકં કાતું સક્કોન્તિ વા, ન વા સક્કોન્તી’’તિ તત્થ તત્થ ગન્ત્વા અસમ્મટ્ઠં ઠાનં સમ્મજ્જતિ. સચે કચવરો અછડ્ડિતો હોતિ, તં છડ્ડેતિ. પાનીયટ્ઠપેતબ્બટ્ઠાનમ્હિ પાનીયકૂટે અસતિ પાનીયઘટં ઠપેતિ. ગિલાનાનં સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘આવુસો, તુમ્હાકં કિં આહરામિ, કિં વો ઇચ્છિતબ્બ’’ન્તિ? પુચ્છતિ. અવસ્સિકદહરાનં સન્તિકં ગન્ત્વા – ‘‘અભિરમથ, આવુસો, મા ઉક્કણ્ઠિત્થ, પટિપત્તિસારકં બુદ્ધસાસન’’ન્તિ ઓવદતિ. એવં કત્વા સબ્બપચ્છા ભિક્ખાચારં ગચ્છતિ. યથા હિ ચક્કવત્તિ કુહિઞ્ચિ ગન્તુકામો સેનાય પરિવારિતો પઠમં નિક્ખમતિ, પરિણાયકરતનં સેનઙ્ગાનિ સંવિધાય પચ્છા નિક્ખમતિ, એવં સદ્ધમ્મચક્કવત્તિ ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો પઠમં નિક્ખમતિ, તસ્સ ભગવતો પરિણાયકરતનભૂતો ધમ્મસેનાપતિ ઇમં કિચ્ચં કત્વા સબ્બપચ્છા નિક્ખમતિ. સો એવં નિક્ખન્તો તસ્મિં દિવસે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં રાહુલભદ્દં અદ્દસ. તેન વુત્તં ‘‘પચ્છા ગચ્છન્તો અદ્દસા’’તિ.

અથ કસ્મા આનાપાનસ્સતિયં નિયોજેસિ? નિસજ્જાનુચ્છવિકત્તા. થેરો કિર ‘‘એતસ્સ ભગવતા રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથિત’’ન્તિ અનાવજ્જિત્વાવ યેનાકારેન અયં અચલો અનોબદ્ધો હુત્વા નિસિન્નો, ઇદમસ્સ એતિસ્સા નિસજ્જાય કમ્મટ્ઠાનં અનુચ્છવિકન્તિ ચિન્તેત્વા એવમાહ. તત્થ આનાપાનસ્સતિન્તિ અસ્સાસપસ્સાસે પરિગ્ગહેત્વા તત્થ ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં ગણ્હાહીતિ દસ્સેતિ.

મહપ્ફલા હોતીતિ કીવમહપ્ફલા હોતિ? ઇધ ભિક્ખુ આનાપાનસ્સતિં અનુયુત્તો એકાસને નિસિન્નોવ સબ્બાસવે ખેપેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, તથા અસક્કોન્તો મરણકાલે સમસીસી હોતિ, તથા અસક્કોન્તો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા ધમ્મકથિકદેવપુત્તસ્સ ધમ્મં સુત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, તતો વિરદ્ધો અનુપ્પન્ને બુદ્ધુપ્પાદે પચ્ચેકબોધિં સચ્છિકરોતિ, તં અસચ્છિકરોન્તો બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવે બાહિયત્થેરાદયો વિય ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતિ, એવં મહપ્ફલા. મહાનિસંસાતિ તસ્સેવ વેવચનં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘આનાપાનસ્સતી યસ્સ, પરિપુણ્ણા સુભાવિતા;

અનુપુબ્બં પરિચિતા, યથા બુદ્ધેન દેસિતા;

સોમં લોકં પભાસેતિ, અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા’’તિ. (થેરગા. ૫૪૮; પટિ. મ. ૧.૧.૬૦) –

ઇમં મહપ્ફલતં સમ્પસ્સમાનો થેરો સદ્ધિવિહારિકં તત્થ નિયોજેતિ.

ઇતિ ભગવા રૂપકમ્મટ્ઠાનં, થેરો આનાપાનસ્સતિન્તિ ઉભોપિ કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા ગતા, રાહુલભદ્દો વિહારેયેવ ઓહીનો. ભગવા તસ્સ ઓહીનભાવં જાનન્તોપિ નેવ અત્તના ખાદનીયં ભોજનીયં ગહેત્વા અગમાસિ, ન આનન્દત્થેરસ્સ હત્થે પેસેસિ, ન પસેનદિમહારાજઅનાથપિણ્ડિકાદીનં સઞ્ઞં અદાસિ. સઞ્ઞામત્તકઞ્હિ લભિત્વા તે કાજભત્તં અભિહરેય્યું. યથા ચ ભગવા, એવં સારિપુત્તત્થેરોપિ ન કિઞ્ચિ અકાસિ. રાહુલત્થેરો નિરાહારો છિન્નભત્તો અહોસિ. તસ્સ પનાયસ્મતો – ‘‘ભગવા મં વિહારે ઓહીનં જાનન્તોપિ અત્તના લદ્ધપિણ્ડપાતં નાપિ સયં ગહેત્વા આગતો, ન અઞ્ઞસ્સ હત્થે પહિણિ, ન મનુસ્સાનં સઞ્ઞં અદાસિ, ઉપજ્ઝાયોપિ મે ઓહીનભાવં જાનન્તો તથેવ ન કિઞ્ચિ અકાસી’’તિ ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પન્નં, કુતો તપ્પચ્ચયા ઓમાનં વા અતિમાનં વા જનેસ્સતિ. ભગવતા પન આચિક્ખિતકમ્મટ્ઠાનમેવ પુરેભત્તમ્પિ પચ્છાભત્તમ્પિ – ‘‘ઇતિપિ રૂપં અનિચ્ચં, ઇતિપિ દુક્ખં, ઇતિપિ અસુભં, ઇતિપિ અનત્તા’’તિ અગ્ગિં અભિમત્થેન્તો વિય નિરન્તરં મનસિકત્વા સાયન્હસમયે ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ઉપજ્ઝાયેન આનાપાનસ્સતિં ભાવેહીતિ વુત્તો, તસ્સ વચનં ન કરિસ્સામિ. આચરિયુપજ્ઝાયાનઞ્હિ વચનં અકરોન્તો દુબ્બચો નામ હોતિ. ‘દુબ્બચો રાહુલો, ઉપજ્ઝાયસ્સપિ વચનં ન કરોતી’તિ ચ ગરહુપ્પત્તિતો કક્ખળતરા પીળા નામ નત્થી’’તિ ભાવનાવિધાનં પુચ્છિતુકામો ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. તં દસ્સેતું અથ ખો આયસ્મા રાહુલોતિઆદિ વુત્તં.

૧૧૪. તત્થ પટિસલ્લાનાતિ એકીભાવતો. યંકિઞ્ચિ રાહુલાતિ કસ્મા? ભગવા આનાપાનસ્સતિં પુટ્ઠો રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેતીતિ. રૂપે છન્દરાગપ્પહાનત્થં. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘રાહુલસ્સ અત્તભાવં નિસ્સાય છન્દરાગો ઉપ્પન્નો, હેટ્ઠા ચસ્સ સઙ્ખેપેન રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથિતં. ઇદાનિસ્સાપિ દ્વિચત્તાલીસાય આકારેહિ અત્તભાવં વિરાજેત્વા વિસઙ્ખરિત્વા તંનિસ્સિતં છન્દરાગં અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદેસ્સામી’’તિ. અથ આકાસધાતું કસ્મા વિત્થારેસીતિ? ઉપાદારૂપદસ્સનત્થં. હેટ્ઠા હિ ચત્તારિ મહાભૂતાનેવ કથિતાનિ, ન ઉપાદારૂપં. તસ્મા ઇમિના મુખેન તં દસ્સેતું આકાસધાતું વિત્થારેસિ. અપિચ અજ્ઝત્તિકેન આકાસેન પરિચ્છિન્નરૂપમ્પિ પાકટં હોતિ.

આકાસેન પરિચ્છિન્નં, રૂપં યાતિ વિભૂતતં;

તસ્સેવં આવિભાવત્થં, તં પકાસેસિ નાયકો.

એત્થ પન પુરિમાસુ તાવ ચતૂસુ ધાતૂસુ યં વત્તબ્બં, તં મહાહત્થિપદોપમે વુત્તમેવ.

૧૧૮. આકાસધાતુયં આકાસગતન્તિ આકાસભાવં ગતં. ઉપાદિન્નન્તિઆદિન્નં ગહિતં પરામટ્ઠં, સરીરટ્ઠકન્તિ અત્થો. કણ્ણચ્છિદ્દન્તિ મંસલોહિતાદીહિ અસમ્ફુટ્ઠકણ્ણવિવરં. નાસચ્છિદ્દાદીસુપિ એસેવ નયો. યેન ચાતિ યેન છિદ્દેન. અજ્ઝોહરતીતિ અન્તો પવેસેતિ, જિવ્હાબન્ધનતો હિ યાવ ઉદરપટલા મનુસ્સાનં વિદત્થિચતુરઙ્ગુલં છિદ્દટ્ઠાનં હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. યત્થ ચાતિ યસ્મિં ઓકાસે. સન્તિટ્ઠતીતિ પતિટ્ઠાતિ. મનુસ્સાનઞ્હિ મહન્તં પટપરિસ્સાવનમત્તઞ્ચ ઉદરપટલં નામ હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. અધોભાગં નિક્ખમતીતિ યેન હેટ્ઠા નિક્ખમતિ. દ્વત્તિંસહત્થમત્તં એકવીસતિયા ઠાનેસુ વઙ્કં અન્તં નામ હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. યં વા પનઞ્ઞમ્પીતિ ઇમિના સુખુમસુખુમં ચમ્મમંસાદિઅન્તરગતઞ્ચેવ લોમકૂપભાવેન ચ ઠિતં આકાસં દસ્સેતિ. સેસમેત્થાપિ પથવીધાતુઆદીસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૧૧૯. ઇદાનિસ્સ તાદિભાવલક્ખણં આચિક્ખન્તો પથવીસમન્તિઆદિમાહ. ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ હિ અરજ્જન્તો અદુસ્સન્તો તાદી નામ હોતિ. મનાપામનાપાતિ એત્થ અટ્ઠ લોભસહગતચિત્તસમ્પયુત્તા મનાપા નામ, દ્વે દોમનસ્સચિત્તસમ્પયુત્તા અમનાપા નામ. ચિત્તં ન પરિયાદાય ઠસ્સન્તીતિ એતે ફસ્સા ઉપ્પજ્જિત્વા તવ ચિત્તં અન્તોમુટ્ઠિગતં કરોન્તો વિય પરિયાદાય ગહેત્વા ઠાતું ન સક્ખિસ્સન્તિ ‘‘અહં સોભામિ, મય્હં વણ્ણાયતનં પસન્ન’’ન્તિ પુન અત્તભાવં નિસ્સાય છન્દરાગો નુપ્પજ્જિસ્સતિ. ગૂથગતન્તિઆદીસુ ગૂથમેવ ગૂથગતં. એવં સબ્બત્થ.

ન કત્થચિ પતિટ્ઠિતોતિ પથવીપબ્બતરુક્ખાદીસુ એકસ્મિમ્પિ ન પતિટ્ઠિતો, યદિ હિ પથવિયં પતિટ્ઠિતો ભવેય્ય, પથવિયા ભિજ્જમાનાય સહેવ ભિજ્જેય્ય, પબ્બતે પતમાને સહેવ પતેય્ય, રુક્ખે છિજ્જમાને સહેવ છિજ્જેય્ય.

૧૨૦. મેત્તં રાહુલાતિ કસ્મા આરભિ? તાદિભાવસ્સ કારણદસ્સનત્થં. હેટ્ઠા હિ તાદિભાવલક્ખણં દસ્સિતં, ન ચ સક્કા અહં તાદી હોમીતિ અકારણા ભવિતું, નપિ ‘‘અહં ઉચ્ચાકુલપ્પસુતો બહુસ્સુતો લાભી, મં રાજરાજમહામત્તાદયો ભજન્તિ, અહં તાદી હોમી’’તિ ઇમેહિ કારણેહિ કોચિ તાદી નામ હોતિ, મેત્તાદિભાવનાય પન હોતીતિ તાદિભાવસ્સ કારણદસ્સનત્થં ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્થ ભાવયતોતિ ઉપચારં વા અપ્પનં વા પાપેન્તસ્સ. યો બ્યાપાદોતિ યો સત્તે કોપો, સો પહીયિસ્સતિ. વિહેસાતિ પાણિઆદીહિ સત્તાનં વિહિંસનં. અરતીતિ પન્તસેનાસનેસુ ચેવ અધિકુસલધમ્મેસુ ચ ઉક્કણ્ઠિતતા. પટિઘોતિ યત્થ કત્થચિ સત્તેસુ સઙ્ખારેસુ ચ પટિહઞ્ઞનકિલેસો. અસુભન્તિ ઉદ્ધુમાતકાદીસુ ઉપચારપ્પનં. ઉદ્ધુમાતકાદીસુ અસુભભાવના ચ નામેસા વિત્થારતો વિસુદ્ધિમગ્ગે કથિતાવ. રાગોતિ પઞ્ચકામગુણિકરાગો. અનિચ્ચસઞ્ઞન્તિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય સહજાતસઞ્ઞં. વિપસ્સના એવ વા એસા અસઞ્ઞાપિ સઞ્ઞાસીસેન સઞ્ઞાતિ વુત્તા. અસ્મિમાનોતિ રૂપાદીસુ અસ્મીતિ માનો.

૧૨૧. ઇદાનિ થેરેન પુચ્છિતં પઞ્હં વિત્થારેન્તો આનાપાનસ્સતિન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઇદં કમ્મટ્ઠાનઞ્ચ કમ્મટ્ઠાનભાવના ચ પાળિઅત્થો ચ સદ્ધિં આનિસંસકથાય સબ્બો સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે અનુસ્સતિનિદ્દેસે વિત્થારિતોયેવ. ઇમં દેસનં ભગવા નેય્યપુગ્ગલવસેનેવ પરિનિટ્ઠાપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

માહારાહુલોવાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ચૂળમાલુક્યસુત્તવણ્ણના

૧૨૨. એવં મે સુતન્તિ માલુક્યસુત્તં. તત્થ માલુક્યપુત્તસ્સાતિ એવંનામકસ્સ થેરસ્સ. ઠપિતાનિ પટિક્ખિત્તાનીતિ દિટ્ઠિગતાનિ નામ ન બ્યાકાતબ્બાનીતિ એવં ઠપિતાનિ ચેવ પટિક્ખિત્તાનિ ચ. તથાગતોતિ સત્તો. તં મે ન રુચ્ચતીતિ તં અબ્યાકરણં મય્હં ન રુચ્ચતિ. સિક્ખં પચ્ચક્ખાયાતિ સિક્ખં પટિક્ખિપિત્વા.

૧૨૫. કો સન્તો કં પચ્ચાચિક્ખસીતિ યાચકો વા હિ યાચિતકં પચ્ચાચિક્ખેય્ય, યાચિતકો વા યાચકં. ત્વં નેવ યાચકો ન યાચિતકો, સો દાનિ ત્વં કો સન્તો કં પચ્ચાચિક્ખસીતિ અત્થો.

૧૨૬. વિદ્ધો અસ્સાતિ પરસેનાય ઠિતેન વિદ્ધો ભવેય્ય. ગાળ્હપલેપનેનાતિ બહલલેપનેન. ભિસક્કન્તિ વેજ્જં. સલ્લકત્તન્તિ સલ્લકન્તનં સલ્લકન્તિયસુત્તવાચકં. અક્કસ્સાતિ અક્કવાકે ગહેત્વા જિયં કરોન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘અક્કસ્સા’’તિ. સણ્હસ્સાતિ વેણુવિલીવસ્સ. મરુવાખીરપણ્ણીનમ્પિ વાકેહિયેવ કરોન્તિ. તેન વુત્તં યદિ વા મરુવાય યદિ વા ખીરપણ્ણિનોતિ. ગચ્છન્તિ પબ્બતગચ્છનદીગચ્છાદીસુ જાતં. રોપિમન્તિ રોપેત્વા વડ્ઢિતં સરવનતો સરં ગહેત્વા કતં. સિથિલહનુનોતિ એવંનામકસ્સ પક્ખિનો. ભેરવસ્સાતિ કાળસીહસ્સ. સેમ્હારસ્સાતિ મક્કટસ્સ. એવં નોતિ એતાય દિટ્ઠિયા સતિ ન હોતીતિ અત્થો.

૧૨૭. અત્થેવ જાતીતિ એતાય દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસોવ નત્થિ, જાતિ પન અત્થિયેવ. તથા જરામરણાદીનીતિ દસ્સેતિ. યેસાહન્તિ યેસં અહં. નિઘાતન્તિ ઉપઘાતં વિનાસં. મમ સાવકા હિ એતેસુ નિબ્બિન્ના ઇધેવ નિબ્બાનં પાપુણન્તીતિ અધિપ્પાયો.

૧૨૮. તસ્માતિહાતિ યસ્મા અબ્યાકતમેતં, ચતુસચ્ચમેવ મયા બ્યાકતં, તસ્માતિ અત્થો. ન હેતં માલુક્યપુત્ત અત્થસંહિતન્તિ એતં દિટ્ઠિગતં વા એતં બ્યાકરણં વા કારણનિસ્સિતં ન હોતિ. ન આદિબ્રહ્મચરિયકન્તિ બ્રહ્મચરિયસ્સ આદિમત્તમ્પિ પુબ્બભાગસીલમત્તમ્પિ ન હોતિ. ન નિબ્બિદાયાતિઆદીસુ વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાય વા વિરજ્ઝનત્થાય વા વટ્ટનિરોધાય વા રાગાદિવૂપસમનત્થાય વા અભિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે અભિજાનનત્થાય વા ચતુમગ્ગસઙ્ખાતસમ્બોધત્થાય વા અસઙ્ખતનિબ્બાનસચ્છિકિરિયત્થાય વા ન હોતિ. એતં હીતિ એતં ચતુસચ્ચબ્યાકરણં. આદિબ્રહ્મચરિયકન્તિ બ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતં પુબ્બપદટ્ઠાનં. સેસં વુત્તપટિવિપક્ખનયેન વેદિતબ્બં. ઇમમ્પિ દેસનં ભગવા નેય્યપુગ્ગલવસેન નિટ્ઠાપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળમાલુક્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. મહામાલુક્યસુત્તવણ્ણના

૧૨૯. એવં મે સુતન્તિ મહામાલુક્યસુત્તં. તત્થ ઓરમ્ભાગિયાનીતિ હેટ્ઠા કોટ્ઠાસિકાનિ કામભવે નિબ્બત્તિસંવત્તનિકાનિ. સંયોજનાનીતિ બન્ધનાનિ. કસ્સ ખો નામાતિ કસ્સ દેવસ્સ વા મનુસ્સસ્સ વા દેસિતાનિ ધારેસિ, કિં ત્વમેવેકો અસ્સોસિ, ન અઞ્ઞો કોચીતિ? અનુસેતીતિ અપ્પહીનતાય અનુસેતિ. અનુસયમાનો સંયોજનં નામ હોતિ.

એત્થ ચ ભગવતા સંયોજનં પુચ્છિતં, થેરેનપિ સંયોજનમેવ બ્યાકતં. એવં સન્તેપિ તસ્સ વાદે ભગવતા દોસો આરોપિતો. સો કસ્માતિ ચે? થેરસ્સ તથાલદ્ધિકત્તા. અયઞ્હિ તસ્સ લદ્ધિ ‘‘સમુદાચારક્ખણેયેવ કિલેસેહિ સંયુત્તો નામ હોતિ, ઇતરસ્મિં ખણે અસંયુત્તો’’તિ. તેનસ્સ ભગવતા દોસો આરોપિતો. અથાયસ્મા આનન્દો ચિન્તેસિ – ‘‘ભગવતા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ધમ્મં દેસેસ્સામીતિ અત્તનો ધમ્મતાયેવ અયં ધમ્મદેસના આરદ્ધા, સા ઇમિના અપણ્ડિતેન ભિક્ખુના વિસંવાદિતા. હન્દાહં ભગવન્તં યાચિત્વા ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ. સો એવમકાસિ. તં દસ્સેતું ‘‘એવં વુત્તે આયસ્મા આનન્દો’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ સક્કાયદિટ્ઠિપરિયુટ્ઠિતેનાતિ સક્કાયદિટ્ઠિયા ગહિતેન અભિભૂતેન. સક્કાયદિટ્ઠિપરેતેનાતિ સક્કાયદિટ્ઠિયા અનુગતેન. નિસ્સરણન્તિ દિટ્ઠિનિસ્સરણં નામ નિબ્બાનં, તં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અપ્પટિવિનીતાતિ અવિનોદિતા અનીહટા. ઓરમ્ભાગિયં સંયોજનન્તિ હેટ્ઠાભાગિયસંયોજનં નામ હોતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સુક્કપક્ખો ઉત્તાનત્થોયેવ. ‘‘સાનુસયા પહીયતી’’તિ વચનતો પનેત્થ એકચ્ચે ‘‘અઞ્ઞં સંયોજનં અઞ્ઞો અનુસયો’’તિ વદન્તિ. ‘‘યથા હિ સબ્યઞ્જનં ભત્ત’’ન્તિ વુત્તે ભત્તતો અઞ્ઞં બ્યઞ્જનં હોતિ, એવં ‘‘સાનુસયા’’તિ વચનતો પરિયુટ્ઠાનસક્કાયદિટ્ઠિતો અઞ્ઞેન અનુસયેન ભવિતબ્બન્તિ તેસં લદ્ધિ. તે ‘‘સસીસં પારુપિત્વા’’તિઆદીહિ પટિક્ખિપિતબ્બા. ન હિ સીસતો અઞ્ઞો પુરિસો અત્થિ. અથાપિ સિયા – ‘‘યદિ તદેવ સંયોજનં સો અનુસયો, એવં સન્તે ભગવતા થેરસ્સ તરુણૂપમો ઉપારમ્ભો દુઆરોપિતો હોતી’’તિ. ન દુઆરોપિતો, કસ્મા? એવંલદ્ધિકત્તાતિ વિત્થારિતમેતં. તસ્મા સોયેવ કિલેસો બન્ધનટ્ઠેન સંયોજનં, અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસયોતિ ઇમમત્થં સન્ધાય ભગવતા ‘‘સાનુસયા પહીયતી’’તિ એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૩૨. તચં છેત્વાતિઆદીસુ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – તચચ્છેદો વિય હિ સમાપત્તિ દટ્ઠબ્બા, ફેગ્ગુચ્છેદો વિય વિપસ્સના, સારચ્છેદો વિય મગ્ગો. પટિપદા પન લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાવ વટ્ટતિ. એવમેતે દટ્ઠબ્બાતિ એવરૂપા પુગ્ગલા એવં દટ્ઠબ્બા.

૧૩૩. ઉપધિવિવેકાતિ ઉપધિવિવેકેન. ઇમિના પઞ્ચકામગુણવિવેકો કથિતો. અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાતિ ઇમિના નીવરણપ્પહાનં કથિતં. કાયદુટ્ઠુલ્લાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયાતિ ઇમિના કાયાલસિયપટિપ્પસ્સદ્ધિ કથિતા. વિવિચ્ચેવ કામેહીતિ ઉપધિવિવેકેન કામેહિ વિના હુત્વા. વિવિચ્ચ અકુસલેહીતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનેન કાયદુટ્ઠુલ્લાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા ચ અકુસલેહિ વિના હુત્વા. યદેવ તત્થ હોતીતિ યં તત્થ અન્તોસમાપત્તિક્ખણેયેવ સમાપત્તિસમુટ્ઠિતઞ્ચ રૂપાદિધમ્મજાતં હોતિ. તે ધમ્મેતિ તે રૂપગતન્તિઆદિના નયેન વુત્તે રૂપાદયો ધમ્મે. અનિચ્ચતોતિ ન નિચ્ચતો. દુક્ખતોતિ ન સુખતો. રોગતોતિઆદીસુ આબાધટ્ઠેન રોગતો, અન્તોદોસટ્ઠેન ગણ્ડતો, અનુપવિદ્ધટ્ઠેન દુક્ખજનનટ્ઠેન ચ સલ્લતો, દુક્ખટ્ઠેન અઘતો, રોગટ્ઠેન આબાધતો, અસકટ્ઠેન પરતો, પલુજ્જનટ્ઠેન પલોકતો, નિસ્સત્તટ્ઠેન સુઞ્ઞતો, ન અત્તટ્ઠેન અનત્તતો. તત્થ અનિચ્ચતો, પલોકતોતિ દ્વીહિ પદેહિ અનિચ્ચલક્ખણં કથિતં, દુક્ખતોતિઆદીહિ છહિ દુક્ખલક્ખણં, પરતો સુઞ્ઞતો અનત્તતોતિ તીહિ અનત્તલક્ખણં.

સો તેહિ ધમ્મેહીતિ સો તેહિ એવં તિલક્ખણં આરોપેત્વા દિટ્ઠેહિ અન્તોસમાપત્તિયં પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મેહિ. ચિત્તં પટિવાપેતીતિ ચિત્તં પટિસંહરતિ મોચેતિ અપનેતિ. ઉપસંહરતીતિ વિપસ્સનાચિત્તં તાવ સવનવસેન થુતિવસેન પરિયત્તિવસેન પઞ્ઞત્તિવસેન ચ એતં સન્તં નિબ્બાનન્તિ એવં અસઙ્ખતાય અમતાય ધાતુયા ઉપસંહરતિ. મગ્ગચિત્તં નિબ્બાનં આરમ્મણકરણવસેનેવ એતં સન્તમેતં પણીતન્તિ ન એવં વદતિ, ઇમિના પન આકારેન તં પટિવિજ્ઝન્તો તત્થ ચિત્તં ઉપસંહરતીતિ અત્થો. સો તત્થ ઠિતોતિ તાય તિલક્ખણારમ્મણાય વિપસ્સનાય ઠિતો. આસવાનં ખયં પાપુણાતીતિ અનુક્કમેન ચત્તારો મગ્ગે ભાવેત્વા પાપુણાતિ. તેનેવ ધમ્મરાગેનાતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મે છન્દરાગેન. સમથવિપસ્સનાસુ હિ સબ્બસો છન્દરાગં પરિયાદાતું સક્કોન્તો અરહત્તં પાપુણાતિ, અસક્કોન્તો અનાગામી હોતિ.

યદેવ તત્થ હોતિ વેદનાગતન્તિ ઇધ પન રૂપં ન ગહિતં. કસ્મા? સમતિક્કન્તત્તા. અયઞ્હિ હેટ્ઠા રૂપાવચરજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા રૂપં અતિક્કમિત્વા અરૂપાવચરસમાપત્તિં સમાપન્નોતિ સમથવસેનપિનેન રૂપં અતિક્કન્તં, હેટ્ઠા રૂપં સમ્મદેવ સમ્મસિત્વા તં અતિક્કમ્મ ઇદાનિ અરૂપં સમ્મસતીતિ વિપસ્સનાવસેનપિનેન રૂપં અતિક્કન્તં. અરૂપે પન સબ્બસોપિ રૂપં નત્થીતિ તં સન્ધાયપિ ઇધ રૂપં ન ગહિતં.

અથ કિઞ્ચરહીતિ કિં પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ? સમથવસેન ગચ્છતો ચિત્તેકગ્ગતા ધુરં હોતિ, સો ચેતોવિમુત્તો નામ. વિપસ્સનાવસેન ગચ્છતો પઞ્ઞા ધુરં હોતિ, સો પઞ્ઞાવિમુત્તો નામાતિ એત્થ થેરસ્સ કઙ્ખા નત્થિ. અયં સભાવધમ્મોયેવ, સમથવસેનેવ પન ગચ્છન્તેસુ એકો ચેતોવિમુત્તો નામ હોતિ, એકો પઞ્ઞાવિમુત્તો. વિપસ્સનાવસેન ગચ્છન્તેસુપિ એકો પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ હોતિ, એકો ચેતોવિમુત્તોતિ એત્થ કિં કારણન્તિ પુચ્છતિ.

ઇન્દ્રિયવેમત્તતં વદામીતિ ઇન્દ્રિયનાનત્તતં વદામિ. ઇદં વુત્તં હોતિ, ન ત્વં, આનન્દ, દસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પટિવિજ્ઝિ, તેન તે એતં અપાકટં. અહં પન પટિવિજ્ઝિં, તેન મે એતં પાકટં. એત્થ હિ ઇન્દ્રિયનાનત્તતા કારણં. સમથવસેનેવ હિ ગચ્છન્તેસુ એકસ્સ ભિક્ખુનો ચિત્તેકગ્ગતા ધુરં હોતિ, સો ચેતોવિમુત્તો નામ હોતિ. એકસ્સ પઞ્ઞા ધુરં હોતિ, સો પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ હોતિ. વિપસ્સનાવસેનેવ ચ ગચ્છન્તેસુ એકસ્સ પઞ્ઞા ધુરં હોતિ, સો પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ હોતિ. એકસ્સ ચિત્તેકગ્ગતા ધુરં હોતિ, સો ચેતોવિમુત્તો નામ હોતિ. દ્વે અગ્ગસાવકા સમથવિપસ્સનાધુરેન અરહત્તં પત્તા. તેસુ ધમ્મસેનાપતિ પઞ્ઞાવિમુત્તો જાતો, મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો ચેતોવિમુત્તો. ઇતિ ઇન્દ્રિયવેમત્તમેત્થ કારણન્તિ વેદિતબ્બં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહામાલુક્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ભદ્દાલિસુત્તવણ્ણના

૧૩૪. એવં મે સુતન્તિ ભદ્દાલિસુત્તં. તત્થ એકાસનભોજનન્તિ એકસ્મિં પુરેભત્તે અસનભોજનં, ભુઞ્જિતબ્બભત્તન્તિ અત્થો. અપ્પાબાધતન્તિઆદીનિ કકચોપમે વિત્થારિતાનિ. ન ઉસ્સહામીતિ ન સક્કોમિ. સિયા કુક્કુચ્ચં સિયા વિપ્પટિસારોતિ એવં ભુઞ્જન્તો યાવજીવં બ્રહ્મચરિયં ચરિતું સક્ખિસ્સામિ નુ ખો, ન નુ ખોતિ ઇતિ મે વિપ્પટિસારકુક્કુચ્ચં ભવેય્યાતિ અત્થો. એકદેસં ભુઞ્જિત્વાતિ પોરાણકત્થેરા કિર પત્તે ભત્તં પક્ખિપિત્વા સપ્પિમ્હિ દિન્ને સપ્પિના ઉણ્હમેવ થોકં ભુઞ્જિત્વા હત્થે ધોવિત્વા અવસેસં બહિ નીહરિત્વા છાયૂદકફાસુકે ઠાને નિસીદિત્વા ભુઞ્જન્તિ. એતં સન્ધાય સત્થા આહ. ભદ્દાલિ, પન ચિન્તેસિ – ‘‘સચે સકિં પત્તં પૂરેત્વા દિન્નં ભત્તં ભુઞ્જિત્વા પુન પત્તં ધોવિત્વા ઓદનસ્સ પૂરેત્વા લદ્ધં બહિ નીહરિત્વા છાયૂદકફાસુકે ઠાને ભુઞ્જેય્ય, ઇતિ એવં વટ્ટેય્ય, ઇતરથા કો સક્કોતી’’તિ. તસ્મા એવમ્પિ ખો અહં, ભન્તે, ન ઉસ્સહામીતિ આહ. અયં કિર અતીતે અનન્તરાય જાતિયા કાકયોનિયં નિબ્બત્તિ. કાકા ચ નામ મહાછાતકા હોન્તિ. તસ્મા છાતકત્થેરો નામ અહોસિ. તસ્સ પન વિરવન્તસ્સેવ ભગવા તં મદ્દિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વા – ‘‘યો પન ભિક્ખુ વિકાલે ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા ખાદેય્ય વા ભુઞ્જેય્ય વા પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૨૪૮) સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ. તેન વુત્તં અથ ખો આયસ્મા, ભદ્દાલિ,…પે… અનુસ્સાહં પવેદેસીતિ.

યથા તન્તિ યથા અઞ્ઞોપિ સિક્ખાય ન પરિપૂરકારી એકવિહારેપિ વસન્તો સત્થુ સમ્મુખીભાવં ન દદેય્ય, તથેવ ન અદાસીતિ અત્થો. નેવ ભગવતો ઉપટ્ઠાનં અગમાસિ, ન ધમ્મદેસનટ્ઠાનં ન વિતક્કમાળકં, ન એકં ભિક્ખાચારમગ્ગં પટિપજ્જિ. યસ્મિં કુલે ભગવા નિસીદતિ, તસ્સ દ્વારેપિ ન અટ્ઠાસિ. સચસ્સ વસનટ્ઠાનં ભગવા ગચ્છતિ, સો પુરેતરમેવ ઞત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છતિ. સદ્ધાપબ્બજિતો કિરેસ કુલપુત્તો પરિસુદ્ધસીલો. તેનસ્સ ન અઞ્ઞો વિતક્કો અહોસિ, – ‘‘મયા નામ ઉદરકારણા ભગવતો સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં પટિબાહિતં, અનનુચ્છવિકં મે કત’’ન્તિ અયમેવ વિતક્કો અહોસિ. તસ્મા એકવિહારે વસન્તોપિ લજ્જાય સત્થુ સમ્મુખીભાવં નાદાસિ.

૧૩૫. ચીવરકમ્મં કરોન્તીતિ મનુસ્સા ભગવતો ચીવરસાટકં અદંસુ, તં ગહેત્વા ચીવરં કરોન્તિ. એતં દોસકન્તિ એતં ઓકાસમેતં અપરાધં, સત્થુ સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેન્તસ્સ પટિબાહિતકારણં સાધુકં મનસિ કરોહીતિ અત્થો. દુક્કરતરન્તિ વસ્સઞ્હિ વસિત્વા દિસાપક્કન્તે ભિક્ખૂ કુહિં વસિત્થાતિ પુચ્છન્તિ, તેહિ જેતવને વસિમ્હાતિ વુત્તે, ‘‘આવુસો, ભગવા ઇમસ્મિં અન્તોવસ્સે કતરં જાતકં કથેસિ, કતરં સુત્તન્તં, કતરં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસી’’તિ પુચ્છિતારો હોન્તિ. તતો ‘‘વિકાલભોજનસિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ, ભદ્દાલિ, નામ નં એકો થેરો પટિબાહી’’તિ વક્ખન્તિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ – ‘‘ભગવતોપિ નામ સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેન્તસ્સ પટિબાહિતં અયુત્તં અકારણ’’ન્તિ વદન્તિ. એવં તે અયં દોસો મહાજનન્તરે પાકટો હુત્વા દુપ્પટિકારતં આપજ્જિસ્સતીતિ મઞ્ઞમાના એવમાહંસુ. અપિચ અઞ્ઞેપિ ભિક્ખૂ પવારેત્વા સત્થુ સન્તિકં આગમિસ્સન્તિ. અથ ત્વં ‘‘એથાવુસો, મમ સત્થારં ખમાપેન્તસ્સ સહાયા હોથા’’તિ સઙ્ઘં સન્નિપાતેસ્સસિ. તત્થ આગન્તુકા પુચ્છિસ્સન્તિ, ‘‘આવુસો, કિં ઇમિનાપિ ભિક્ખુના કત’’ન્તિ. તતો એતમત્થં સુત્વા ‘‘ભારિયં કતં ભિક્ખુના, દસબલં નામ પટિબાહિસ્સતીતિ અયુત્તમેત’’ન્તિ વક્ખન્તિ. એવમ્પિ તે અયં અપરાધો મહાજનન્તરે પાકટો હુત્વા દુપ્પટિકારતં આપજ્જિસ્સતીતિ મઞ્ઞમાનાપિ એવમાહંસુ. અથ વા ભગવા પવારેત્વા ચારિકં પક્કમિસ્સતિ, અથ ત્વં ગતગતટ્ઠાને ભગવતો ખમાપનત્થાય સઙ્ઘં સન્નિપાતેસ્સસિ. તત્ર દિસાવાસિનો ભિક્ખૂ પુચ્છિસ્સન્તિ, ‘‘આવુસો, કિં ઇમિના ભિક્ખુના કત’’ન્તિ…પે… દુપ્પટિકારતં આપજ્જિસ્સતીતિ મઞ્ઞમાનાપિ એવમાહંસુ.

એતદવોચાતિ અપ્પતિરૂપં મયા કતં, ભગવા પન મહન્તેપિ અગુણે અલગ્ગિત્વા મય્હં અચ્ચયં પટિગ્ગણ્હિસ્સતીતિ મઞ્ઞમાનો એતં ‘‘અચ્ચયો મં, ભન્તે,’’તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ અચ્ચયોતિ અપરાધો. મં અચ્ચગમાતિ મં અતિક્કમ્મ અભિભવિત્વા પવત્તો. પટિગ્ગણ્હાતૂતિ ખમતુ. આયતિં સંવરાયાતિ અનાગતે સંવરણત્થાય, પુન એવરૂપસ્સ અપરાધસ્સ દોસસ્સ ખલિતસ્સ અકરણત્થાય. તગ્ઘાતિ એકંસેન. સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલીતિ, ભદ્દાલિ, તયા પટિવિજ્ઝિતબ્બયુત્તકં એકં કારણં અત્થિ, તમ્પિ તે ન પટિવિદ્ધં ન સલ્લક્ખિતન્તિ દસ્સેતિ.

૧૩૬. ઉભતોભાગવિમુત્તોતિઆદીસુ ધમ્માનુસારી, સદ્ધાનુસારીતિ દ્વે એકચિત્તક્ખણિકા મગ્ગસમઙ્ગિપુગ્ગલા. એતે પન સત્તપિ અરિયપુગ્ગલે ભગવતાપિ એવં આણાપેતું ન યુત્તં, ભગવતા આણત્તે તેસમ્પિ એવં કાતું ન યુત્તં. અટ્ઠાનપરિકપ્પવસેન પન અરિયપુગ્ગલાનં સુવચભાવદસ્સનત્થં ભદ્દાલિત્થેરસ્સ ચ દુબ્બચભાવદસ્સનત્થમેતં વુત્તં.

અપિ નુ ત્વં તસ્મિં સમયે ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ દેસનં કસ્મા આરભિ? ભદ્દાલિસ્સ નિગ્ગહણત્થં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ભદ્દાલિ, ઇમે સત્ત અરિયપુગ્ગલા લોકે દક્ખિણેય્યા મમ સાસને સામિનો, મયિ સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેન્તે પટિબાહિતબ્બયુત્તે કારણે સતિ એતેસં પટિબાહિતું યુત્તં. ત્વં પન મમ સાસનતો બાહિરકો, મયિ સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેન્તે તુય્હં પટિબાહિતું ન યુત્તન્તિ.

રિત્તો તુચ્છોતિ અન્તો અરિયગુણાનં અભાવેન રિત્તકો તુચ્છકો, ઇસ્સરવચને કિઞ્ચિ ન હોતિ. યથાધમ્મં પટિકરોસીતિ યથા ધમ્મો ઠિતો, તથેવ કરોસિ, ખમાપેસીતિ વુત્તં હોતિ. તં તે મયં પટિગ્ગણ્હામાતિ તં તવ અપરાધં મયં ખમામ. વુડ્ઢિ હેસા, ભદ્દાલિ, અરિયસ્સ વિનયેતિ એસા, ભદ્દાલિ, અરિયસ્સ વિનયે બુદ્ધસ્સ ભગવતો સાસને વુડ્ઢિ નામ. કતમા? અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરિત્વા આયતિં સંવરાપજ્જના. દેસનં પન પુગ્ગલાધિટ્ઠાનં કરોન્તો ‘‘યો અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોતિ, આયતિં સંવરં આપજ્જતી’’તિ આહ.

૧૩૭. સત્થાપિ ઉપવદતીતિ ‘‘અસુકવિહારવાસી અસુકસ્સ થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકો અસુકસ્સ અન્તેવાસિકો ઇત્થન્નામો નામ ભિક્ખુ લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેતું અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો’’તિ સુત્વા – ‘‘કિં તસ્સ અરઞ્ઞવાસેન, યો મય્હં પન સાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’’તિ એવં ઉપવદતિ, સેસપદેસુપિ એસેવ નયો, અપિચેત્થ દેવતા ન કેવલં ઉપવદન્તિ, ભેરવારમ્મણં દસ્સેત્વા પલાયનાકારમ્પિ કરોન્તિ. અત્તનાપિ અત્તાનન્તિ સીલં આવજ્જન્તસ્સ સંકિલિટ્ઠટ્ઠાનં પાકટં હોતિ, ચિત્તં વિધાવતિ, ન કમ્મટ્ઠાનં અલ્લીયતિ. સો ‘‘કિં માદિસસ્સ અરઞ્ઞવાસેના’’તિ વિપ્પટિસારી ઉટ્ઠાય પક્કમતિ. અત્તાપિ અત્તાનં ઉપવદિતોતિ અત્તનાપિ અત્તા ઉપવદિતો, અયમેવ વા પાઠો. સુક્કપક્ખો વુત્તપચ્ચનીકનયેન વેદિતબ્બો. સો વિવિચ્ચેવ કામેહીતિઆદિ એવં સચ્છિકરોતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં.

૧૪૦. પસય્હ પસય્હ કારણં કરોન્તીતિ અપ્પમત્તકેપિ દોસે નિગ્ગહેત્વા પુનપ્પુનં કારેન્તિ. નો તથાતિ મહન્તેપિ અપરાધે યથા ઇતરં, એવં પસય્હ ન કારેન્તિ. સો કિર, ‘‘આવુસો, ભદ્દાલિ, મા ચિન્તયિત્થ, એવરૂપં નામ હોતિ, એહિ સત્થારં ખમાપેહી’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘતોપિ, કઞ્ચિ ભિક્ખું પેસેત્વા અત્તનો સન્તિકં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘ભદ્દાલિ, મા ચિન્તયિત્થ, એવરૂપં નામ હોતી’’તિ એવં સત્થુસન્તિકાપિ અનુગ્ગહં પચ્ચાસીસતિ. તતો ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘેનાપિ ન સમસ્સાસિતો, સત્થારાપી’’તિ ચિન્તેત્વા એવમાહ.

અથ ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ સત્થાપિ ઓવદિતબ્બયુત્તમેવ ઓવદતિ, ન ઇતરન્તિ દસ્સેતું ઇધ, ભદ્દાલિ, એકચ્ચોતિઆદિમાહ. તત્થ અઞ્ઞેનાઞ્ઞન્તિઆદીનિ અનુમાનસુત્તે વિત્થારિતાનિ. ન સમ્મા વત્તતીતિ સમ્મા વત્તમ્પિ ન વત્તતિ. ન લોમં પાતેતીતિ અનુલોમવત્તે ન વત્તતિ, વિલોમમેવ ગણ્હાતિ. ન નિત્થારં વત્તતીતિ નિત્થારણકવત્તમ્હિ ન વત્તતિ, આપત્તિવુટ્ઠાનત્થં તુરિતતુરિતો છન્દજાતો ન હોતિ. તત્રાતિ તસ્મિં તસ્સ દુબ્બચકરણે. અભિણ્હાપત્તિકોતિ નિરન્તરાપત્તિકો. આપત્તિબહુલોતિ સાપત્તિકકાલોવસ્સ બહુ, સુદ્ધો નિરાપત્તિકકાલો અપ્પોતિ અત્થો. ન ખિપ્પમેવ વૂપસમ્મતીતિ ખિપ્પં ન વૂપસમ્મતિ, દીઘસુત્તં હોતિ. વિનયધરા પાદધોવનકાલે આગતં ‘‘ગચ્છાવુસો, વત્તવેલા’’તિ વદન્તિ. પુન કાલં મઞ્ઞિત્વા આગતં ‘‘ગચ્છાવુસો, તુય્હં વિહારવેલા, ગચ્છાવુસો, સામણેરાદીનં ઉદ્દેસદાનવેલા, અમ્હાકં ન્હાનવેલા, થેરૂપટ્ઠાનવેલા, મુખધોવનવેલા’’તિઆદીનિ વત્વા દિવસભાગેપિ રત્તિભાગેપિ આગતં ઉય્યોજેન્તિયેવ. ‘‘કાય વેલાય, ભન્તે, ઓકાસો ભવિસ્સતી’’તિ વુત્તેપિ ‘‘ગચ્છાવુસો, ત્વં ઇમમેવ ઠાનં જાનાસિ, અસુકો નામ વિનયધરત્થેરો સિનેહપાનં પિવતિ, અસુકો વિરેચનં કારેતિ, કસ્મા તુરિતોસી’’તિઆદીનિ વત્વા દીઘસુત્તમેવ કરોન્તિ.

૧૪૧. ખિપ્પમેવ વૂપસમ્મતીતિ લહું વૂપસમ્મતિ, ન દીઘસુત્તં હોતિ. ઉસ્સુક્કાપન્ના ભિક્ખૂ – ‘‘આવુસો, અયં સુબ્બચો ભિક્ખુ, જનપદવાસિનો નામ ગામન્તસેનાસને વસનટ્ઠાનનિસજ્જનાદીનિ ન ફાસુકાનિ હોન્તિ, ભિક્ખાચારોપિ દુક્ખો હોતિ, સીઘમસ્સ અધિકરણં વૂપસમેમા’’તિ સન્નિપતિત્વા આપત્તિતો વુટ્ઠાપેત્વા સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠાપેન્તિ.

૧૪૨. અધિચ્ચાપત્તિકોતિ કદાચિ કદાચિ આપત્તિં આપજ્જતિ. સો કિઞ્ચાપિ લજ્જી હોતિ પકતત્તો, દુબ્બચત્તા પનસ્સ ભિક્ખૂ તથેવ પટિપજ્જન્તિ.

૧૪૪. સદ્ધામત્તકેન વહતિ પેમમત્તકેનાતિ આચરિયુપજ્ઝાયેસુ અપ્પમત્તિકાય ગેહસ્સિતસદ્ધાય અપ્પમત્તકેન ગેહસ્સિતપેમેન યાપેતિ. પટિસન્ધિગ્ગહણસદિસા હિ અયં પબ્બજ્જા નામ, નવપબ્બજિતો પબ્બજ્જાય ગુણં અજાનન્તો આચરિયુપજ્ઝાયેસુ પેમમત્તેન યાપેતિ, તસ્મા એવરૂપા સઙ્ગણ્હિતબ્બા. અપ્પમત્તકમ્પિ હિ સઙ્ગહં લભિત્વા પબ્બજ્જાય ઠિતા અભિઞ્ઞાપત્તા મહાસમણા ભવિસ્સન્તિ. એત્તકેન કથામગ્ગેન ‘‘ઓવદિતબ્બયુત્તકં ઓવદન્તિ, ન ઇતર’’ન્તિ ઇમમેવ ભગવતા દસ્સિતં.

૧૪૫. અઞ્ઞાય સણ્ઠહિંસૂતિ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ. સત્તેસુ હાયમાનેસૂતિ પટિપત્તિયા હાયમાનાય સત્તા હાયન્તિ નામ. સદ્ધમ્મે અન્તરધાયમાનેતિ પટિપત્તિસદ્ધમ્મે અન્તરધાયમાને. પટિપત્તિસદ્ધમ્મોપિ હિ પટિપત્તિપૂરકેસુ સત્તેસુ અસતિ અન્તરધાયતિ નામ. આસવટ્ઠાનીયાતિ આસવા તિટ્ઠન્તિ એતેસૂતિ આસવટ્ઠાનીયા. યેસુ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકા પરૂપવાદવિપ્પટિસારવધબન્ધનાદયો ચેવ અપાયદુક્ખવિસેસભૂતા ચ આસવા તિટ્ઠન્તિયેવ. યસ્મા નેસં તે કારણં હોન્તીતિ અત્થો. તે આસવટ્ઠાનીયા વીતિક્કમધમ્મા યાવ ન સઙ્ઘે પાતુભવન્તિ, ન તાવ સત્થા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતીતિ અયમેત્થ યોજના.

એવં અકાલં દસ્સેત્વા પુન કાલં દસ્સેતું યતો ચ ખો, ભદ્દાલીતિઆદિમાહ. તત્થ યતોતિ યદા, યસ્મિં કાલેતિ વુત્તં હોતિ. સેસં વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. અયં વા એત્થ સઙ્ખેપત્થો – યસ્મિં કાલે આસવટ્ઠાનીયા ધમ્માતિ સઙ્ખં ગતા વીતિક્કમદોસા સઙ્ઘે પાતુભવન્તિ, તદા સત્થા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતિ. કસ્મા? તેસંયેવ આસવટ્ઠાનીયધમ્મસઙ્ખાતાનં વીતિક્કમદોસાનં પટિઘાતાય.

એવં આસવટ્ઠાનીયાનં ધમ્માનં અનુપ્પત્તિં સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા અકાલં, ઉપ્પત્તિઞ્ચ કાલન્તિ વત્વા ઇદાનિ તેસં ધમ્માનં અનુપ્પત્તિકાલઞ્ચ ઉપ્પત્તિકાલઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘ન તાવ, ભદ્દાલિ, ઇધેકચ્ચે’’તિઆદિમાહ. તત્થ મહત્તન્તિ મહન્તભાવં. સઙ્ઘો હિ યાવ ન થેરનવમજ્ઝિમાનં વસેન મહત્તં પત્તો હોતિ, તાવ સેનાસનાનિ પહોન્તિ, સાસને એકચ્ચે આસવટ્ઠાનીયા ધમ્મા ન ઉપ્પજ્જન્તિ. મહત્તં પત્તે પન તે ઉપ્પજ્જન્તિ, અથ સત્થા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતિ. તત્થ મહત્તં પત્તે સઙ્ઘે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદાનિ –

‘‘યો પન ભિક્ખુ અનુપસમ્પન્નેન ઉત્તરિદ્વિરત્તતિરત્તં સહસેય્યં કપ્પેય્ય પાચિત્તિયં (પાચિ. ૫૧). યા પન ભિક્ખુની અનુવસ્સં વુટ્ઠાપેય્ય પાચિત્તિયં (પાચિ. ૧૧૭૧). યા પન ભિક્ખુની એકવસ્સં દ્વે વુટ્ઠાપેય્ય પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૧૧૭૫).

ઇમિના નયેન વેદિતબ્બાનિ.

લાભગ્ગન્તિ લાભસ્સ અગ્ગં. સઙ્ઘો હિ યાવ ન લાભગ્ગપત્તો હોતિ, ન તાવ લાભં પટિચ્ચ આસવટ્ઠાનીયા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. પત્તે પન ઉપ્પજ્જન્તિ, અથ સત્થા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતિ –

‘‘યો પન ભિક્ખુ અચેલકસ્સ વા પરિબ્બાજકસ્સ વા પરિબ્બાજિકાય વા સહત્થા ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા દદેય્ય પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૨૭૦).

ઇદઞ્હિ લાભગ્ગપત્તે સઙ્ઘે સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં.

યસગ્ગન્તિ યસસ્સ અગ્ગં. સઙ્ઘો હિ યાવ ન યસગ્ગપત્તો હોતિ, ન તાવ યસં પટિચ્ચ આસવટ્ઠાનીયા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. પત્તે પન ઉપ્પજ્જન્તિ, અથ સત્થા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતિ ‘‘સુરામેરયપાને પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૩૨૭). ઇદઞ્હિ યસગ્ગપત્તે સઙ્ઘે સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં.

બાહુસચ્ચન્તિ બહુસ્સુતભાવં. સઙ્ઘો હિ યાવ ન બાહુસચ્ચપત્તો હોતિ, ન તાવ આસવટ્ઠાનીયા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. બાહુસચ્ચપત્તે પન યસ્મા એકં નિકાયં દ્વે નિકાયે પઞ્ચપિ નિકાયે ઉગ્ગહેત્વા અયોનિસો ઉમ્મુજ્જમાના પુગ્ગલા રસેન રસં સંસન્દેત્વા ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સત્થુ સાસનં દીપેન્તિ, અથ સત્થા – ‘‘યો પન ભિક્ખુ એવં વદેય્ય તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ (પાચિ. ૪૧૮)…પે… સમણુદ્દેસોપિ ચે એવં વદેય્યા’’તિઆદિના (પાચિ. ૪૨૯) નયેન સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતિ.

રત્તઞ્ઞુતં પત્તોતિ એત્થ રત્તિયો જાનન્તીતિ રત્તઞ્ઞૂ. અત્તનો પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય બહૂ રત્તિયો જાનન્તિ, ચિરપબ્બજિતાતિ વુત્તં હોતિ. રત્તઞ્ઞૂનં ભાવં રત્તઞ્ઞુતં. તત્ર રત્તઞ્ઞુતં પત્તે સઙ્ઘે ઉપસેનં વઙ્ગન્તપુત્તં આરબ્ભ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સો હાયસ્મા ઊનદસવસ્સે ભિક્ખૂ ઉપસમ્પાદેન્તે દિસ્વા એકવસ્સો સદ્ધિવિહારિકં ઉપસમ્પાદેસિ. અથ ભગવા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઊનદસવસ્સેન ઉપસમ્પાદેતબ્બો, યો ઉપસમ્પાદેય્ય આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૭૫). એવં પઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદે પુન ભિક્ખૂ ‘‘દસવસ્સમ્હા દસવસ્સમ્હા’’તિ બાલા અબ્યત્તા ઉપસમ્પાદેન્તિ. અથ ભગવા અપરમ્પિ સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, બાલેન અબ્યત્તેન ઉપસમ્પાદેતબ્બો, યો ઉપસમ્પાદેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન દસવસ્સેન વા અતિરેકદસવસ્સેન વા ઉપસમ્પાદેતુ’’ન્તિ. ઇતિ રત્તઞ્ઞુતં પત્તકાલે દ્વે સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞત્તાનિ.

૧૪૬. આજાનીયસુસૂપમં ધમ્મપરિયાયં દેસેસિન્તિ તરુણાજાનીયઉપમં કત્વા ધમ્મં દેસયિં. તત્રાતિ તસ્મિં અસરણે. ન ખો, ભદ્દાલિ, એસેવ હેતૂતિ ન એસ સિક્ખાય અપરિપૂરકારીભાવોયેવ એકો હેતુ.

૧૪૭. મુખાધાને કારણં કારેતીતિ ખલીનબન્ધાદીહિ મુખટ્ઠપને સાધુકં ગીવં પગ્ગણ્હાપેતું કારણં કારેતિ. વિસૂકાયિતાનીતિઆદીહિ વિસેવનાચારં કથેસિ. સબ્બાનેવ હેતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. તસ્મિં ઠાનેતિ તસ્મિં વિસેવનાચારે. પરિનિબ્બાયતીતિ નિબ્બિસેવનો હોતિ, તં વિસેવનં જહતીતિ અત્થો. યુગાધાનેતિ યુગટ્ઠપને યુગસ્સ સાધુકં ગહણત્થં.

અનુક્કમેતિ ચત્તારોપિ પાદે એકપ્પહારેનેવ ઉક્ખિપને ચ નિક્ખિપને ચ. પરસેનાય હિ આવાટે ઠત્વા અસિં ગહેત્વા આગચ્છન્તસ્સ અસ્સસ્સ પાદે છિન્દન્તિ. તસ્મિં સમયે એસ એકપ્પહારેનેવ ચત્તારોપિ પાદે ઉક્ખિપિસ્સતીતિ રજ્જુબન્ધનવિધાનેન એતં કારણં કરોન્તિ. મણ્ડલેતિ યથા અસ્સે નિસિન્નોયેવ ભૂમિયં પતિતં આવુધં ગહેતું સક્કોતિ, એવં કરણત્થં મણ્ડલે કારણં કારેતિ. ખુરકાસેતિ અગ્ગગ્ગખુરેહિ પથવીકમને. રત્તિં ઓક્કન્તકરણસ્મિઞ્હિ યથા પદસદ્દો ન સુય્યતિ, તદત્થં એકસ્મિં ઠાને સઞ્ઞં દત્વા અગ્ગગ્ગખુરેહિયેવ ગમનં સિક્ખાપેન્તિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. જવેતિ સીઘવાહને. ‘‘ધાવે’’તિપિ પાઠો. અત્તનો પરાજયે સતિ પલાયનત્થં, પરં પલાયન્તં અનુબન્ધિત્વા ગહણત્થઞ્ચ એતં કારણં કારેતિ. દવત્તેતિ દવત્તાય, યુદ્ધકાલસ્મિઞ્હિ હત્થીસુ વા કોઞ્ચનાદં કરોન્તેસુ અસ્સેસુ વા હસન્તેસુ રથેસુ વા નિઘોસન્તેસુ યોધેસુ વા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તેસુ તસ્સ રવસ્સ અભાયિત્વા પરસેનપવેસનત્થં અયં કારણા કરીયતિ.

રાજગુણેતિ રઞ્ઞા જાનિતબ્બગુણે. કૂટકણ્ણરઞ્ઞો કિર ગુળવણ્ણો નામ અસ્સો અહોસિ. રાજા પાચીનદ્વારેન નિક્ખમિત્વા ચેતિયપબ્બતં ગમિસ્સામીતિ કલમ્બનદીતીરં સમ્પત્તો. અસ્સો તીરે ઠત્વા ઉદકં ઓતરિતું ન ઇચ્છતિ, રાજા અસ્સાચરિયં આમન્તેત્વા – ‘‘અહો તયા અસ્સો સિક્ખાપિતો ઉદકં ઓતરિતું ન ઇચ્છતી’’તિ આહ. આચરિયો – ‘‘સુસિક્ખાપિતો દેવ અસ્સો, એવમસ્સ હિ ચિત્તં ‘સચાહં ઉદકં ઓતરિસ્સામિ, વાલં તેમિસ્સતિ, વાલે તિન્તે રઞ્ઞો અઙ્ગે ઉદકં પાતેય્યા’તિ એવં તુમ્હાકં સરીરે ઉદકપાતનભયેન ન ઓતરતિ, વાલં ગણ્હાપેથા’’તિ આહ. રાજા તથા કારેસિ. અસ્સો વેગેન ઓતરિત્વા પારં ગતો. એતદત્થં અયં કારણા કરીયતિ. રાજવંસેતિ અસ્સરાજવંસે. વંસો ચેસો અસ્સરાજાનં, તથારૂપેન પહારેન છિન્નભિન્નસરીરાપિ અસ્સારોહં પરસેનાય અપાતેત્વા બહિ નીહરન્તિયેવ. એતદત્થં કારણં કારેતીતિ અત્થો.

ઉત્તમે જવેતિ જવસમ્પત્તિયં, યથા ઉત્તમજવો હોતિ, એવં કારણં કારેતીતિ અત્થો. ઉત્તમે હયેતિ ઉત્તમહયભાવે, યથા ઉત્તમહયો હોતિ, એવં કારણં કારેતીતિ અત્થો. તત્થ પકતિયા ઉત્તમહયોવ ઉત્તમહયકારણં અરહતિ, ન અઞ્ઞો. ઉત્તમહયકારણાય એવ ચ હયો ઉત્તમજવં પટિપજ્જતિ, ન અઞ્ઞોતિ.

તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર રાજા એકં સિન્ધવપોતકં લભિત્વા સિન્ધવભાવં અજાનિત્વાવ ઇમં સિક્ખાપેહીતિ આચરિયસ્સ અદાસિ. આચરિયોપિ તસ્સ સિન્ધવભાવં અજાનન્તો તં માસખાદકઘોટકાનં કારણાસુ ઉપનેતિ. સો અત્તનો અનનુચ્છવિકત્તા કારણં ન પટિપજ્જતિ. સો તં દમેતું અસક્કોન્તો ‘‘કૂટસ્સો અયં મહારાજા’’તિ વિસ્સજ્જાપેસિ.

અથેકદિવસં એકો અસ્સાચરિયપુબ્બકો દહરો ઉપજ્ઝાયસ્સ ભણ્ડકં ગહેત્વા ગચ્છન્તો તં પરિખાપિટ્ઠે ચરન્તં દિસ્વા – ‘‘અનગ્ઘો, ભન્તે, સિન્ધવપોતકો’’તિ ઉપજ્ઝાયસ્સ કથેસિ. સચે રાજા જાનેય્ય, મઙ્ગલસ્સં નં કરેય્યાતિ. થેરો આહ – ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકો, તાત, રાજા અપ્પેવ નામ બુદ્ધસાસને પસીદેય્ય રઞ્ઞો કથેહી’’તિ. સો ગન્ત્વા, – ‘‘મહારાજ, અનગ્ઘો સિન્ધવપોતકો અત્થી’’તિ કથેસિ. તયા દિટ્ઠો, તાતાતિ? આમ, મહારાજાતિ. કિં લદ્ધું વટ્ટતીતિ? તુમ્હાકં ભુઞ્જનકસુવણ્ણથાલે તુમ્હાકં ભુઞ્જનકભત્તં તુમ્હાકં પિવનકરસો તુમ્હાકં ગન્ધા તુમ્હાકં માલાતિ. રાજા સબ્બં દાપેસિ. દહરો ગાહાપેત્વા અગમાસિ.

અસ્સો ગન્ધં ઘાયિત્વાવ ‘‘મય્હં ગુણજાનનકઆચરિયો અત્થિ મઞ્ઞે’’તિ સીસં ઉક્ખિપિત્વા ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. દહરો ગન્ત્વા ‘‘ભત્તં ભુઞ્જા’’તિ અચ્છરં પહરિ. અસ્સો આગન્ત્વા સુવણ્ણથાલે ભત્તં ભુઞ્જિ, રસં પિવિ. અથ નં ગન્ધેહિ વિલિમ્પિત્વા રાજપિળન્ધનં પિળન્ધિત્વા ‘‘પુરતો પુરતો ગચ્છા’’તિ અચ્છરં પહરિ. સો દહરસ્સ પુરતો પુરતો ગન્ત્વા મઙ્ગલસ્સટ્ઠાને અટ્ઠાસિ. દહરો – ‘‘અયં તે, મહારાજ, અનગ્ઘો સિન્ધવપોતકો, ઇમિનાવ નં નિયામેન કતિપાહં પટિજગ્ગાપેહી’’તિ વત્વા નિક્ખમિ.

અથ કતિપાહસ્સ અચ્ચયેન આગન્ત્વા અસ્સસ્સ આનુભાવં પસ્સિસ્સસિ, મહારાજાતિ. સાધુ આચરિય કુહિં ઠત્વા પસ્સામાતિ? ઉય્યાનં ગચ્છ, મહારાજાતિ. રાજા અસ્સં ગાહાપેત્વા અગમાસિ. દહરો અચ્છરં પહરિત્વા ‘‘એતં રુક્ખં અનુપરિયાહી’’તિ અસ્સસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ. અસ્સો પક્ખન્દિત્વા રુક્ખં અનુપરિગન્ત્વા આગતો. રાજા નેવ ગચ્છન્તં ન આગચ્છન્તં અદ્દસ. દિટ્ઠો તે, મહારાજાતિ? ન દિટ્ઠો, તાતાતિ. વલઞ્જકદણ્ડં એતં રુક્ખં નિસ્સાય ઠપેથાતિ વત્વા અચ્છરં પહરિ ‘‘વલઞ્જકદણ્ડં ગહેત્વા એહી’’તિ. અસ્સો પક્ખન્દિત્વા મુખેન ગહેત્વા આગતો. દિટ્ઠં, મહારાજાતિ. દિટ્ઠં, તાતાતિ.

પુન અચ્છરં પહરિ ‘‘ઉય્યાનસ્સ પાકારમત્થકેન ચરિત્વા એહી’’તિ. અસ્સો તથા અકાસિ. દિટ્ઠો, મહારાજાતિ. ન દિટ્ઠો, તાતાતિ. રત્તકમ્બલં આહરાપેત્વા અસ્સસ્સ પાદે બન્ધાપેત્વા તથેવ સઞ્ઞં અદાસિ. અસ્સો ઉલ્લઙ્ઘિત્વા પાકારમત્થકેન અનુપરિયાયિ. બલવતા પુરિસેન આવિઞ્છનઅલાતગ્ગિસિખા વિય ઉય્યાનપાકારમત્થકે પઞ્ઞાયિત્થ. અસ્સો ગન્ત્વા સમીપે ઠિતો. દિટ્ઠં, મહારાજાતિ. દિટ્ઠં, તાતાતિ. મઙ્ગલપોક્ખરણિપાકારમત્થકે અનુપરિયાહીતિ સઞ્ઞં અદાસિ.

પુન ‘‘પોક્ખરણિં ઓતરિત્વા પદુમપત્તેસુ ચારિકં ચરાહી’’તિ સઞ્ઞં અદાસિ. પોક્ખરણિં ઓતરિત્વા સબ્બપદુમપત્તે ચરિત્વા અગમાસિ, એકં પત્તમ્પિ અનક્કન્તં વા ફાલિતં વા છિન્દિતં વા ખણ્ડિતં વા નાહોસિ. દિટ્ઠં, મહારાજાતિ. દિટ્ઠં, તાતાતિ. અચ્છરં પહરિત્વા તં હત્થતલં ઉપનામેસિ. ધાતૂપત્થદ્ધો લઙ્ઘિત્વા હત્થતલે અટ્ઠાસિ. દિટ્ઠં, મહારાજાતિ? દિટ્ઠં, તાતાતિ. એવં ઉત્તમહયો એવ ઉત્તમકારણાય ઉત્તમજવં પટિપજ્જતિ.

ઉત્તમે સાખલ્યેતિ મુદુવાચાય. મુદુવાચાય હિ, ‘‘તાત, ત્વં મા ચિન્તયિ, રઞ્ઞો મઙ્ગલસ્સો ભવિસ્સસિ, રાજભોજનાદીનિ લભિસ્સસી’’તિ ઉત્તમહયકારણં કારેતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘ઉત્તમે સાખલ્યે’’તિ. રાજભોગ્ગોતિ રઞ્ઞો ઉપભોગો. રઞ્ઞો અઙ્ગન્તેવ સઙ્ખં ગચ્છતીતિ યત્થ કત્થચિ ગચ્છન્તેન હત્થં વિય પાદં વિય અનોહાયેવ ગન્તબ્બં હોતિ. તસ્મા અઙ્ગન્તિ સઙ્ખં ગચ્છતિ, ચતૂસુ વા સેનઙ્ગેસુ એકં અઙ્ગં હોતિ.

અસેખાય સમ્માદિટ્ઠિયાતિ અરહત્તફલસમ્માદિટ્ઠિયા. સમ્માસઙ્કપ્પાદયોપિ તંસમ્પયુત્તાવ. સમ્માઞાણં પુબ્બે વુત્તસમ્માદિટ્ઠિયેવ. ઠપેત્વા પન અટ્ઠ ફલઙ્ગાનિ સેસા ધમ્મા વિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. અયં પન દેસના ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂપુગ્ગલસ્સ વસેન અરહત્તનિકૂટં ગહેત્વા નિટ્ઠાપિતાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ભદ્દાલિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. લટુકિકોપમસુત્તવણ્ણના

૧૪૮. એવં મે સુતન્તિ લટુકિકોપમસુત્તં. તત્થ યેન સો વનસણ્ડોતિ અયમ્પિ મહાઉદાયિત્થેરો ભગવતા સદ્ધિંયેવ પિણ્ડાય પવિસિત્વા સદ્ધિં પટિક્કમિ. તસ્મા યેન સો ભગવતા ઉપસઙ્કમન્તો વનસણ્ડો તેનુપસઙ્કમીતિ વેદિતબ્બો. અપહત્તાતિ અપહારકો. ઉપહત્તાતિ ઉપહારકો. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતો.

૧૪૯. યં ભગવાતિ યસ્મિં સમયે ભગવા. ઇઙ્ઘાતિ આણત્તિયં નિપાતો. અઞ્ઞથત્તન્તિ ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં. તઞ્ચ ખો ન ભગવન્તં પટિચ્ચ, એવરૂપં પન પણીતભોજનં અલભન્તા કથં યાપેસ્સામાતિ એવં પણીતભોજનં પટિચ્ચ અહોસીતિ વેદિતબ્બં. ભૂતપુબ્બન્તિ ઇમિના રત્તિભોજનસ્સ પણીતભાવં દસ્સેતિ. સૂપેય્યન્તિ સૂપેન ઉપનેતબ્બં મચ્છમંસકળીરાદિ. સમગ્ગા ભુઞ્જિસ્સામાતિ એકતો ભુઞ્જિસ્સામ. સઙ્ખતિયોતિ અભિસઙ્ખારિકખાદનીયાનિ. સબ્બા તા રત્તિન્તિ સબ્બા તા સઙ્ખતિયો રત્તિંયેવ હોન્તિ, દિવા પન અપ્પા પરિત્તા થોકિકા હોન્તીતિ. મનુસ્સા હિ દિવા યાગુકઞ્જિયાદીહિ યાપેત્વાપિ રત્તિં યથાસત્તિ યથાપણીતમેવ ભુઞ્જન્તિ.

પુન ભૂતપુબ્બન્તિ ઇમિના રત્તિ વિકાલભોજને આદીનવં દસ્સેતિ. તત્થ અન્ધકારતિમિસાયન્તિ બહલન્ધકારે. માણવેહીતિ ચોરેહિ. કતકમ્મેહીતિ કતચોરકમ્મેહિ. ચોરા કિર કતકમ્મા યં નેસં દેવતં આયાચિત્વા કમ્મં નિપ્ફન્નં, તસ્સ ઉપહારત્થાય મનુસ્સે મારેત્વા ગલલોહિતાદીનિ ગણ્હન્તિ. તે અઞ્ઞેસુ મનુસ્સેસુ મારિયમાનેસુ કોલાહલા ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ, પબ્બજિતં પરિયેસન્તો નામ નત્થીતિ મઞ્ઞમાના ભિક્ખૂ ગહેત્વા મારેન્તિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. અકતકમ્મેહીતિ અટવિતો ગામં આગમનકાલે કમ્મનિપ્ફન્નત્થં પુરેતરં બલિકમ્મં કાતુકામેહિ. અસદ્ધમ્મેન નિમન્તેતીતિ ‘‘એહિ ભિક્ખુ અજ્જેકરત્તિં ઇધેવ ભુઞ્જિત્વા ઇધ વસિત્વા સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા સ્વે ગમિસ્સસી’’તિ મેથુનધમ્મેન નિમન્તેતિ.

પુન ભૂતપુબ્બન્તિ ઇમિના અત્તના દિટ્ઠકારણં કથેતિ. વિજ્જન્તરિકાયાતિ વિજ્જુવિજ્જોતનક્ખણે. વિસ્સરમકાસીતિ મહાસદ્દમકાસિ. અભુમ્મેતિ ભૂ’તિ વડ્ઢિ, અભૂ’તિ અવડ્ઢિ, વિનાસો મય્હન્તિ અત્થો. પિસાચો વત મન્તિ પિસાચો મં ખાદિતું આગતો વત. આતુમારી માતુમારીતિ એત્થ આતૂતિ પિતા, માતૂતિ માતા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્સ પિતા વા માતા વા અત્થિ, તં માતાપિતરો અમ્હાકં પુત્તકોતિ યથા તથા વા ઉપ્પાદેત્વા યંકિઞ્ચિ ખાદનીયભોજનીયં દત્વા એકસ્મિં ઠાને સયાપેન્તિ. સો એવં રત્તિં પિણ્ડાય ન ચરતિ. તુય્હં પન માતાપિતરો મતા મઞ્ઞે, તેન એવં ચરસીતિ.

૧૫૦. એવમેવાતિ એવમેવ કિઞ્ચિ આનિસંસં અપસ્સન્તા નિક્કારણેનેવ. એવમાહંસૂતિ ગરહન્તો આહ. તત્થ આહંસૂતિ વદન્તિ. કિં પનિમસ્સાતિ ઇમસ્સ અપ્પમત્તકસ્સ હેતુ કિં વત્તબ્બં નામ, નનુ અપસ્સન્તેન વિય અસુણન્તેન વિય ભવિતબ્બન્તિ. ઓરમત્તકસ્સાતિ પરિત્તમત્તકસ્સ. અધિસલ્લિખતેવાયન્તિ અયં સમણો નવનીતં પિસન્તો વિય પદુમનાળસુત્તં કકચેન ઓક્કન્તન્તો વિય અતિસલ્લેખતિ, અતિવાયામં કરોતિ. સિક્ખાકામાતિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાદયો વિય સિક્ખાકામા, તેસુ ચ અપ્પચ્ચયં ઉપટ્ઠપેન્તિ. તેસઞ્હિ એવં હોતિ ‘‘સચે એતે ‘અપ્પમત્તકમેતં, હરથ ભગવા’તિ વદેય્યું, કિં સત્થા ન હરેય્ય. એવં પન અવત્વા ભગવન્તં પરિવારેત્વા નિસિન્ના ‘એવં ભગવા, સાધુ ભગવા, પઞ્ઞપેથ ભગવા’તિ અતિરેકતરં ઉસ્સાહં પટિલભન્તી’’તિ. તસ્મા તેસુ અપ્પચ્ચયં ઉપટ્ઠપેન્તિ.

તેસન્તિ તેસં એકચ્ચાનં મોઘપુરિસાનં. તન્તિ તં અપ્પમત્તકં પહાતબ્બં. થૂલો કલિઙ્ગરોતિ ગલે બદ્ધં મહાકટ્ઠં વિય હોતિ. લટુકિકા સકુણિકાતિ ચાતકસકુણિકા. સા કિર રવસતં રવિત્વા નચ્ચસતં નચ્ચિત્વા સકિં ગોચરં ગણ્હાતિ. આકાસતો ભૂમિયં પતિટ્ઠિતં પન નં દિસ્વા વચ્છપાલકાદયો કીળનત્થં પૂતિલતાય બન્ધન્તિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. આગમેતીતિ ઉપેતિ. તઞ્હિ તસ્સાતિ તં પૂતિલતાબન્ધનં તસ્સા અપ્પસરીરતાય ચેવ અપ્પથામતાય ચ બલવબન્ધનં નામ, મહન્તં નાળિકેરરજ્જુ વિય દુચ્છિજ્જં હોતિ. તેસન્તિ તેસં મોઘપુરિસાનં સદ્ધામન્દતાય ચ પઞ્ઞામન્દતાય ચ બલવં બન્ધનં નામ, દુક્કટવત્થુમત્તકમ્પિ મહન્તં પારાજિકવત્થુ વિય દુપ્પજહં હોતિ.

૧૫૧. સુક્કપક્ખે પહાતબ્બસ્સાતિ કિં ઇમસ્સ અપ્પમત્તકસ્સ પહાતબ્બસ્સ હેતુ ભગવતા વત્તબ્બં અત્થિ, યસ્સ નો ભગવા પહાનમાહ. નનુ એવં ભગવતો અધિપ્પાયં ઞત્વાપિ પહાતબ્બમેવાતિ અત્થો. અપ્પોસ્સુક્કાતિ અનુસ્સુક્કા. પન્નલોમાતિ પતિતલોમા, ન તસ્સ પહાતબ્બભયેન ઉદ્ધગ્ગલોમા. પરદત્તવુત્તાતિ પરેહિ દિન્નવુત્તિનો, પરતો લદ્ધેન યાપેન્તાતિ અત્થો. મિગભૂતેન ચેતસા વિહરન્તીતિ અપચ્ચાસીસનપક્ખે ઠિતા હુત્વા વિહરન્તિ. મિગો હિ પહારં લભિત્વા મનુસ્સાવાસં ગન્ત્વા ભેસજ્જં વા વણતેલં વા લભિસ્સામીતિ અજ્ઝાસયં અકત્વા પહારં લભિત્વાવ અગામકં અરઞ્ઞં પવિસિત્વા પહટટ્ઠાનં હેટ્ઠા કત્વા નિપતિત્વા ફાસુભૂતકાલે ઉટ્ઠાય ગચ્છતિ. એવં મિગા અપચ્ચાસીસનપક્ખે ઠિતા. ઇદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘મિગભૂતેન ચેતસા વિહરન્તી’’તિ. તઞ્હિ તસ્સાતિ તં વરત્તબન્ધનં તસ્સ હત્થિનાગસ્સ મહાસરીરતાય ચેવ મહાથામતાય ચ દુબ્બલબન્ધનં નામ. પૂતિલતા વિય સુછિજ્જં હોતિ. તેસં તન્તિ તેસં તં કુલપુત્તાનં સદ્ધામહન્તતાય ચ પઞ્ઞામહન્તતાય ચ મહન્તં પારાજિકવત્થુપિ દુક્કટવત્થુમત્તકં વિય સુપ્પજહં હોતિ.

૧૫૨. દલિદ્દોતિ દાલિદ્દિયેન સમન્નાગતો. અસ્સકોતિ નિસ્સકો. અનાળ્હિયોતિ અનડ્ઢો. અગારકન્તિ ખુદ્દકગેહં. ઓલુગ્ગવિલુગ્ગન્તિ યસ્સ ગેહયટ્ઠિયો પિટ્ઠિવંસતો મુચ્ચિત્વા મણ્ડલે લગ્ગા, મણ્ડલતો મુચ્ચિત્વા ભૂમિયં લગ્ગા. કાકાતિદાયિન્તિ યત્થ કિઞ્ચિદેવ ભુઞ્જિસ્સામાતિ અન્તો નિસિન્નકાલે વિસું દ્વારકિચ્ચં નામ નત્થિ, તતો તતો કાકા પવિસિત્વા પરિવારેન્તિ. સૂરકાકા હિ પલાયનકાલે ચ યથાસમ્મુખટ્ઠાનેનેવ નિક્ખમિત્વા પલાયન્તિ. નપરમરૂપન્તિ ન પુઞ્ઞવન્તાનં ગેહં વિય ઉત્તમરૂપં. ખટોપિકાતિ વિલીવમઞ્ચકો. ઓલુગ્ગવિલુગ્ગાતિ ઓણતુણ્ણતા. ધઞ્ઞસમવાપકન્તિ ધઞ્ઞઞ્ચ સમવાપકઞ્ચ. તત્થ ધઞ્ઞં નામ કુદ્રૂસકો. સમવાપકન્તિ લાબુબીજકુમ્ભણ્ડબીજકાદિ બીજજાતં. નપરમરૂપન્તિ યથા પુઞ્ઞવન્તાનં ગન્ધસાલિબીજાદિ પરિસુદ્ધં બીજં, ન એવરૂપં. જાયિકાતિ કપણજાયા. નપરમરૂપાતિ પચ્છિસીસા લમ્બત્થની મહોદરા પિસાચા વિય બીભચ્છા. સામઞ્ઞન્તિ સમણભાવો. સો વતસ્સં, યોહન્તિ સો વતાહં પુરિસો નામ અસ્સં, યો કેસમસ્સું ઓહારેત્વા પબ્બજેય્યન્તિ.

સો ન સક્કુણેય્યાતિ સો એવં ચિન્તેત્વાપિ ગેહં ગન્ત્વા – ‘‘પબ્બજ્જા નામ લાભગરુકા દુક્કરા દુરાસદા, સત્તપિ અટ્ઠપિ ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા યથાધોતેનેવ પત્તેન આગન્તબ્બમ્પિ હોતિ, એવં યાપેતું અસક્કોન્તસ્સ મે પુન આગતસ્સ વસનટ્ઠાનં ઇચ્છિતબ્બં, તિણવલ્લિદબ્બસમ્ભારા નામ દુસ્સમોધાનિયા, કિન્તિ કરોમી’’તિ વીમંસતિ. અથસ્સ તં અગારકં વેજયન્તપાસાદો વિય ઉપટ્ઠાતિ. અથસ્સ ખટોપિકં ઓલોકેત્વા – ‘‘મયિ ગતે ઇમં વિસઙ્ખરિત્વા ઉદ્ધનાલાતં કરિસ્સન્તિ, પુન અટ્ટનિપાદવિલીવાદીનિ લદ્ધબ્બાનિ હોન્તિ, કિન્તિ કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેતિ. અથસ્સ સા સિરિસયનં વિય ઉપટ્ઠાતિ. તતો ધઞ્ઞકુમ્ભિં ઓલોકેત્વા – ‘‘મયિ ગતે અયં ઘરણી ઇમં ધઞ્ઞં તેન તેન સદ્ધિં ભુઞ્જિસ્સતિ. પુન આગતેન જીવિતવુત્તિ નામ લદ્ધબ્બા હોતિ, કિન્તિ કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેતિ. અથસ્સ સા અડ્ઢતેળસાનિ કોટ્ઠાગારસતાનિ વિય ઉપટ્ઠાતિ. તતો માતુગામં ઓલોકેત્વા – ‘‘મયિ ગતે ઇમં હત્થિગોપકો વા અસ્સગોપકો વા યો કોચિ પલોભેસ્સતિ, પુન આગતેન ભત્તપાચિકા નામ લદ્ધબ્બા હોતિ, કિન્તિ કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેતિ. અથસ્સ સા રૂપિની દેવી વિય ઉપટ્ઠાતિ. ઇદં સન્ધાય ‘‘સો ન સક્કુણેય્યા’’તિઆદિ વુત્તં.

૧૫૩. નિક્ખગણાનન્તિ સુવણ્ણનિક્ખસતાનં. ચયોતિ સન્તાનતો કતસન્નિચયો. ધઞ્ઞગણાનન્તિ ધઞ્ઞસકટસતાનં.

૧૫૪. ચત્તારોમે, ઉદાયિ, પુગ્ગલાતિ ઇધ કિં દસ્સેતિ? હેટ્ઠા ‘‘તે તઞ્ચેવ પજહન્તિ, તે તઞ્ચેવ નપ્પજહન્તી’’તિ પજહનકા ચ અપ્પજહનકા ચ રાસિવસેન દસ્સિતા, ન પાટિયેક્કં વિભત્તા. ઇદાનિ યથા નામ દબ્બસમ્ભારત્થં ગતો પુરિસો પટિપાટિયા રુક્ખે છિન્દિત્વા પુન નિવત્તિત્વા વઙ્કઞ્ચ પહાય કમ્મે ઉપનેતબ્બયુત્તકમેવ ગણ્હાતિ, એવમેવ અપ્પજહનકે છડ્ડેત્વા અબ્બોહારિકે કત્વા પજહનકપુગ્ગલા ચત્તારો હોન્તીતિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ.

ઉપધિપહાનાયાતિ ખન્ધુપધિકિલેસુપધિઅભિસઙ્ખારુપધિકામગુણૂપધીતિ ઇમેસં ઉપધીનં પહાનાય. ઉપધિપટિસંયુત્તાતિ ઉપધિઅનુધાવનકા. સરસઙ્કપ્પાતિ એત્થ સરન્તિ ધાવન્તીતિ સરા. સઙ્કપ્પેન્તીતિ સઙ્કપ્પા. પદદ્વયેનપિ વિતક્કાયેવ વુત્તા. સમુદાચરન્તીતિ અભિભવન્તિ અજ્ઝોત્થરિત્વા વત્તન્તિ. સંયુત્તોતિ કિલેસેહિ સંયુત્તો. ઇન્દ્રિયવેમત્તતાતિ ઇન્દ્રિયનાનત્તતા. કદાચિ કરહચીતિ બહુકાલં વીતિવત્તેત્વા. સતિસમ્મોસાતિ સતિસમ્મોસેન. નિપાતોતિ અયોકટાહમ્હિ પતનં. એત્તાવતા ‘‘નપ્પજહતિ, પજહતિ, ખિપ્પં પજહતી’’તિ તયો રાસયો દસ્સિતા. તેસુ ચત્તારો જના નપ્પજહન્તિ નામ, ચત્તારો પજહન્તિ નામ, ચત્તારો ખિપ્પં પજહન્તિ નામ.

તત્થ પુથુજ્જનો સોતાપન્નો સકદાગામી અનાગામીતિ ઇમે ચત્તારો જના નપ્પજહન્તિ નામ. પુથુજ્જનાદયો તાવ મા પજહન્તુ, અનાગામી કથં ન પજહતીતિ? સોપિ હિ યાવદેવસ્સ ભવલોભો અત્થિ, તાવ અહોસુખં અહોસુખન્તિ અભિનન્દતિ. તસ્મા નપ્પજહતિ નામ. એતેયેવ પન ચત્તારો જના પજહન્તિ નામ. સોતાપન્નાદયો તાવ પજહન્તુ, પુથુજ્જનો કથં પજહતીતિ? આરદ્ધવિપસ્સકો હિ સતિસમ્મોસેન સહસા કિલેસે ઉપ્પન્ને ‘‘માદિસસ્સ નામ ભિક્ખુનો કિલેસો ઉપ્પન્નો’’તિ સંવેગં કત્વા વીરિયં પગ્ગય્હ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મગ્ગેન કિલેસે સમુગ્ઘાતેતિ. ઇતિ સો પજહતિ નામ. તેયેવ ચત્તારો ખિપ્પં પજહન્તિ નામ. તત્થ ઇમસ્મિં સુત્તે, મહાહત્થિપદોપમે (મ. નિ. ૧.૨૮૮ આદયો), ઇન્દ્રિયભાવનેતિ (મ. નિ. ૩.૪૫૩ આદયો) ઇમેસુ સુત્તેસુ કિઞ્ચાપિ તતિયવારો ગહિતો, પઞ્હો પન દુતિયવારેનેવ કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

ઉપધિ દુક્ખસ્સ મૂલન્તિ એત્થ પઞ્ચ ખન્ધા ઉપધિ નામ. તં દુક્ખસ્સ મૂલન્તિ ઇતિ વિદિત્વા કિલેસુપધિના નિરુપધિ હોતિ, નિગ્ગહણો નિતણ્હોતિ અત્થો. ઉપધિસઙ્ખયે વિમુત્તોતિ તણ્હક્ખયે નિબ્બાને આરમ્મણતો વિમુત્તો.

૧૫૫. એવં ચત્તારો પુગ્ગલે વિત્થારેત્વા ઇદાનિ યે પજહન્તિ, તે ‘‘ઇમે નામ એત્તકે કિલેસે પજહન્તિ’’. યે નપ્પજહન્તિ, તેપિ ‘‘ઇમે નામ એત્તકે કિલેસે નપ્પજહન્તી’’તિ દસ્સેતું પઞ્ચ ખો ઇમે ઉદાયિ કામગુણાતિઆદિમાહ. તત્થ મિળ્હસુખન્તિ અસુચિસુખં. અનરિયસુખન્તિ અનરિયેહિ સેવિતસુખં. ભાયિતબ્બન્તિ એતસ્સ સુખસ્સ પટિલાભતોપિ વિપાકતોપિ ભાયિતબ્બં. નેક્ખમ્મસુખન્તિ કામતો નિક્ખન્તસુખં. પવિવેકસુખન્તિ ગણતોપિ કિલેસતોપિ પવિવિત્તસુખં. ઉપસમસુખન્તિ રાગાદિવૂપસમત્થાય સુખં. સમ્બોધસુખન્તિ મગ્ગસઙ્ખાતસ્સ સમ્બોધસ્સ નિબ્બત્તનત્થાય સુખં. ન ભાયિતબ્બન્તિ એતસ્સ સુખસ્સ પટિલાભતોપિ વિપાકતોપિ ન ભાયિતબ્બં, ભાવેતબ્બમેવેતં.

૧૫૬. ઇઞ્જિતસ્મિં વદામીતિ ઇઞ્જનં ચલનં ફન્દનન્તિ વદામિ. કિઞ્ચ તત્થ ઇઞ્જિતસ્મિન્તિ કિઞ્ચ તત્થ ઇઞ્જિતં. ઇદં તત્થ ઇઞ્જિતસ્મિન્તિ યે એતે અનિરુદ્ધા વિતક્કવિચારા, ઇદં તત્થ ઇઞ્જિતં. દુતિયતતિયજ્ઝાનેસુપિ એસેવ નયો. અનિઞ્જિતસ્મિં વદામીતિ ઇદં ચતુત્થજ્ઝાનં અનિઞ્જનં અચલનં નિપ્ફન્દનન્તિ વદામિ.

અનલન્તિ વદામીતિ અકત્તબ્બઆલયન્તિ વદામિ, તણ્હાલયો એત્થ ન ઉપ્પાદેતબ્બોતિ દસ્સેતિ. અથ વા અનલં અપરિયત્તં, ન એત્તાવતા અલમેતન્તિ સન્નિટ્ઠાનં કાતબ્બન્તિ વદામિ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સાપીતિ એવરૂપાયપિ સન્તાય સમાપત્તિયા પહાનમેવ વદામિ. અણું વા થૂલં વાતિ ખુદ્દકં વા મહન્તં વા અપ્પસાવજ્જં વા મહાસાવજ્જં વા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. દેસના પન નેય્યપુગ્ગલસ્સ વસેન અરહત્તનિકૂટેનેવ નિટ્ઠાપિતાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

લટુકિકોપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ચાતુમસુત્તવણ્ણના

૧૫૭. એવં મે સુતન્તિ ચાતુમસુત્તં. તત્થ ચાતુમાયન્તિ એવંનામકે ગામે. પઞ્ચમત્તાનિ ભિક્ખુસતાનીતિ અધુના પબ્બજિતાનં ભિક્ખૂનં પઞ્ચ સતાનિ. થેરા કિર ચિન્તેસું – ‘‘ઇમે કુલપુત્તા દસબલં અદિસ્વાવ પબ્બજિતા, એતેસં ભગવન્તં દસ્સેસ્સામ, ભગવતો સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા અત્તનો અત્તનો યથાઉપનિસ્સયેન પતિટ્ઠહિસ્સન્તી’’તિ. તસ્મા તે ભિક્ખૂ ગહેત્વા આગતા. પટિસમ્મોદમાનાતિ ‘‘કચ્ચાવુસો, ખમનીય’’ન્તિઆદિં પટિસન્થારકથં કુરુમાના. સેનાસનાનિ પઞ્ઞાપયમાનાતિ અત્તનો અત્તનો આચરિયુપજ્ઝાયાનં વસનટ્ઠાનાનિ પુચ્છિત્વા દ્વારવાતપાનાનિ વિવરિત્વા મઞ્ચપીઠકટસારકાદીનિ નીહરિત્વા પપ્ફોટેત્વા યથાટ્ઠાને સણ્ઠાપયમાના. પત્તચીવરાનિ પટિસામયમાનાતિ, ભન્તે, ઇદં મે પત્તં ઠપેથ, ઇદં ચીવરં, ઇદં થાલકં, ઇદં ઉદકતુમ્બં, ઇમં કત્તરયટ્ઠિન્તિ એવં સમણપરિક્ખારે સઙ્ગોપયમાના.

ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દાતિ ઉદ્ધં ઉગ્ગતત્તા ઉચ્ચં, પત્થટત્તા મહન્તં અવિનિબ્ભોગસદ્દં કરોન્તા. કેવટ્ટા મઞ્ઞે મચ્છવિલોપેતિ કેવટ્ટાનં મચ્છપચ્છિઠપિતટ્ઠાને મહાજનો સન્નિપતિત્વા – ‘‘ઇધ અઞ્ઞં એકં મચ્છં દેહિ, એકં મચ્છફાલં દેહિ, એતસ્સ તે મહા દિન્નો, મય્હં ખુદ્દકો’’તિ એવં ઉચ્ચાસદ્દં મહાસદ્દં કરોન્તિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. મચ્છગહણત્થં જાલે પક્ખિત્તેપિ તસ્મિં ઠાને કેવટ્ટા ચેવ અઞ્ઞે ચ ‘‘પવિટ્ઠો ન પવિટ્ઠો, ગહિતો ન ગહિતો’’તિ મહાસદ્દં કરોન્તિ. તમ્પિ સન્ધાયેતં વુત્તં. પણામેમીતિ નીહરામિ. ન વો મમ સન્તિકે વત્થબ્બન્તિ તુમ્હે માદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ વસનટ્ઠાનં આગન્ત્વા એવં મહાસદ્દં કરોથ, અત્તનો ધમ્મતાય વસન્તા કિં નામ સારુપ્પં કરિસ્સથ, તુમ્હાદિસાનં મમ સન્તિકે વસનકિચ્ચં નત્થીતિ દીપેતિ. તેસુ એકભિક્ખુપિ ‘‘ભગવા તુમ્હે મહાસદ્દમત્તકેન અમ્હે પણામેથા’’તિ વા અઞ્ઞં વા કિઞ્ચિ વત્તું નાસક્ખિ, સબ્બે ભગવતો વચનં સમ્પટિચ્છન્તા ‘‘એવં, ભન્તે,’’તિ વત્વા નિક્ખમિંસુ. એવં પન તેસં અહોસિ ‘‘મયં સત્થારં પસ્સિસ્સામ, ધમ્મકથં સોસ્સામ, સત્થુ સન્તિકે વસિસ્સામાતિ આગતા. એવરૂપસ્સ પન ગરુનો સત્થુ સન્તિકં આગન્ત્વા મહાસદ્દં કરિમ્હા, અમ્હાકમેવ દોસોયં, પણામિતમ્હા, ન નો લદ્ધં ભગવતો સન્તિકે વત્થું, ન સુવણ્ણવણ્ણસરીરં ઓલોકેતું, ન મધુરસ્સરેન ધમ્મં સોતુ’’ન્તિ. તે બલવદોમનસ્સજાતા હુત્વા પક્કમિંસુ.

૧૫૮. તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ તે કિર સક્યા આગમનસમયેપિ તે ભિક્ખૂ તત્થેવ નિસિન્ના પસ્સિંસુ. અથ નેસં એતદહોસિ – ‘‘કિં નુ ખો એતે ભિક્ખૂ પવિસિત્વાવ પટિનિવત્તા, જાનિસ્સામ તં કારણ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિંસુ. હન્દાતિ વવસ્સગ્ગત્થે નિપાતો. કહં પન તુમ્હેતિ તુમ્હે ઇદાનેવ આગન્ત્વા કહં ગચ્છથ, કિં તુમ્હાકં કોચિ ઉપદ્દવો, ઉદાહુ દસબલસ્સાતિ? તેસં પન ભિક્ખૂનં, – ‘‘આવુસો, મયં ભગવન્તં દસ્સનાય આગતા, દિટ્ઠો નો ભગવા, ઇદાનિ અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગચ્છામા’’તિ કિઞ્ચાપિ એવં વચનપરિહારો અત્થિ, એવરૂપં પન લેસકપ્પં અકત્વા યથાભૂતમેવ આરોચેત્વા ભગવતા ખો, આવુસો, ભિક્ખુસઙ્ઘો પણામિતોતિ આહંસુ. તે પન રાજાનો સાસને ધુરવહા, તસ્મા ચિન્તેસું – ‘‘દ્વીહિ અગ્ગસાવકેહિ સદ્ધિં પઞ્ચસુ ભિક્ખુસતેસુ ગચ્છન્તેસુ ભગવતો પાદમૂલં વિગચ્છિસ્સતિ, ઇમેસં નિવત્તનાકારં કરિસ્સામા’’તિ. એવં ચિન્તેત્વા તેન હાયસ્મન્તોતિઆદિમાહંસુ. તેસુપિ ભિક્ખૂસુ ‘‘મયં મહાસદ્દમત્તકેન પણામિતા, ન મયં જીવિતું અસક્કોન્તા પબ્બજિતા’’તિ એકભિક્ખુપિ પટિપ્ફરિતો નામ નાહોસિ, સબ્બે પન સમકંયેવ, ‘‘એવમાવુસો,’’તિ સમ્પટિચ્છિંસુ.

૧૫૯. અભિનન્દતૂતિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આગમનં ઇચ્છન્તો અભિનન્દતુ. અભિવદતૂતિ એતુ ભિક્ખુસઙ્ઘોતિ એવં ચિત્તં ઉપ્પાદેન્તો અભિવદતુ. અનુગ્ગહિતોતિ આમિસાનુગ્ગહેન ચ ધમ્માનુગ્ગહેન ચ અનુગ્ગહિતો. અઞ્ઞથત્તન્તિ દસબલસ્સ દસ્સનં ન લભામાતિ પસાદઞ્ઞથત્તં ભવેય્ય. વિપરિણામોતિ પસાદઞ્ઞથત્તેન વિબ્ભમન્તાનં વિપરિણામઞ્ઞથત્તં ભવેય્ય. બીજાનં તરુણાનન્તિ તરુણસસ્સાનં. સિયા અઞ્ઞથત્તન્તિ ઉદકવારકાલે ઉદકં અલભન્તાનં મિલાતભાવેન અઞ્ઞથત્તં ભવેય્ય, સુસ્સિત્વા મિલાતભાવં આપજ્જનેન વિપરિણામો ભવેય્ય. વચ્છકસ્સ પન ખીરપિપાસાય સુસ્સનં અઞ્ઞથત્તં નામ, સુસ્સિત્વા કાલકિરિયા વિપરિણામો નામ.

૧૬૦. પસાદિતો ભગવાતિ થેરો કિર તત્થ નિસિન્નોવ દિબ્બચક્ખુના બ્રહ્માનં આગતં અદ્દસ, દિબ્બાય સોતધાતુયા ચ આયાચનસદ્દં સુણિ, ચેતોપરિયઞાણેન ભગવતો પસન્નભાવં અઞ્ઞાસિ. તસ્મા – ‘‘કઞ્ચિ ભિક્ખું પેસેત્વા પક્કોસિયમાનાનં ગમનં નામ ન ફાસુકં, યાવ સત્થા ન પેસેતિ, તાવદેવ ગમિસ્સામા’’તિ મઞ્ઞમાનો એવમાહ. અપ્પોસ્સુક્કોતિ અઞ્ઞેસુ કિચ્ચેસુ અનુસ્સુક્કો હુત્વા. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારન્તિ ફલસમાપત્તિવિહારં અનુયુત્તો મઞ્ઞે ભગવા વિહરિતુકામો, સો ઇદાનિ યથારુચિયા વિહરિસ્સતીતિ એવં મે અહોસીતિ વદતિ. મયમ્પિ દાનીતિ મયં પરં ઓવદમાના વિહારતો નિક્કડ્ઢિતા, કિં અમ્હાકં પરોવાદેન. ઇદાનિ મયમ્પિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારેનેવ વિહરિસ્સામાતિ દીપેતિ. થેરો ઇમસ્મિં ઠાને વિરદ્ધો અત્તનો ભારભાવં ન અઞ્ઞાસિ. અયઞ્હિ ભિક્ખુસઙ્ઘો દ્વિન્નમ્પિ મહાથેરાનં ભારો, તેન નં પટિસેધેન્તો ભગવા આગમેહીતિઆદિમાહ. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો પન અત્તનો ભારભાવં અઞ્ઞાસિ. તેનસ્સ ભગવા સાધુકારં અદાસિ.

૧૬૧. ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવેતિ કસ્મા આરભિ? ઇમસ્મિં સાસને ચત્તારિ ભયાનિ. યો તાનિ અભીતો હોતિ, સો ઇમસ્મિં સાસને પતિટ્ઠાતું સક્કોતિ. ઇતરો પન ન સક્કોતીતિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ ઉદકોરોહન્તેતિ ઉદકં ઓરોહન્તે પુગ્ગલે. કુમ્ભીલભયન્તિ સુંસુમારભયં. સુસુકાભયન્તિ ચણ્ડમચ્છભયં.

૧૬૨. કોધુપાયાસસ્સેતં અધિવચનન્તિ યથા હિ બાહિરં ઉદકં ઓતિણ્ણો ઊમીસુ ઓસીદિત્વા મરતિ, એવં ઇમસ્મિં સાસને કોધુપાયાસે ઓસીદિત્વા વિબ્ભમતિ. તસ્મા કોધુપાયાસો ‘‘ઊમિભય’’ન્તિ વુત્તો.

૧૬૩. ઓદરિકત્તસ્સેતં અધિવચનન્તિ યથા હિ બાહિરં ઉદકં ઓતિણ્ણો કુમ્ભીલેન ખાદિતો મરતિ, એવં ઇમસ્મિં સાસને ઓદરિકત્તેન ખાદિતો વિબ્ભમતિ. તસ્મા ઓદરિકત્તં ‘‘કુમ્ભીલભય’’ન્તિ વુત્તં.

૧૬૪. અરક્ખિતેનેવ કાયેનાતિ સીસપ્પચાલકાદિકરણેન અરક્ખિતકાયો હુત્વા. અરક્ખિતાય વાચાયાતિ દુટ્ઠુલ્લભાસનાદિવસેન અરક્ખિતવાચો હુત્વા. અનુપટ્ઠિતાય સતિયાતિ કાયગતાસતિં અનુપટ્ઠાપેત્વા. અસંવુતેહીતિ અપિહિતેહિ. પઞ્ચન્નેતંકામગુણાનં અધિવચનન્તિ યથા હિ બાહિરં ઉદકં ઓતિણ્ણો આવટ્ટે નિમુજ્જિત્વા મરતિ, એવં ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિતો પઞ્ચકામગુણાવટ્ટે નિમુજ્જિત્વા વિબ્ભમતિ. તસ્મા પઞ્ચ કામગુણા ‘‘આવટ્ટભય’’ન્તિ વુત્તા.

૧૬૫. અનુદ્ધંસેતીતિ કિલમેતિ મિલાપેતિ. રાગાનુદ્ધંસેનાતિ રાગાનુદ્ધંસિતેન. માતુગામસ્સેતં અધિવચનન્તિ યથા હિ બાહિરં ઉદકં ઓતિણ્ણો ચણ્ડમચ્છં આગમ્મ લદ્ધપ્પહારો મરતિ, એવં ઇમસ્મિં સાસને માતુગામં આગમ્મ ઉપ્પન્નકામરાગો વિબ્ભમતિ. તસ્મા માતુગામો ‘‘સુસુકાભય’’ન્તિ વુત્તો.

ઇમાનિ પન ચત્તારિ ભયાનિ ભાયિત્વા યથા ઉદકં અનોરોહન્તસ્સ ઉદકં નિસ્સાય આનિસંસો નત્થિ, ઉદકપિપાસાય પિપાસિતો ચ હોતિ રજોજલ્લેન કિલિટ્ઠસરીરો ચ, એવમેવં ઇમાનિ ચત્તારિ ભયાનિ ભાયિત્વા સાસને અપબ્બજન્તસ્સાપિ ઇમં સાસનં નિસ્સાય આનિસંસો નત્થિ, તણ્હાપિપાસાય પિપાસિતો ચ હોતિ કિલેસરજેન સંકિલિટ્ઠચિત્તો ચ. યથા પન ઇમાનિ ચત્તારિ ભયાનિ અભાયિત્વા ઉદકં ઓરોહન્તસ્સ વુત્તપ્પકારો આનિસંસો હોતિ, એવં ઇમાનિ અભાયિત્વા સાસને પબ્બજિતસ્સાપિ વુત્તપ્પકારો આનિસંસો હોતિ. થેરો પનાહ – ‘‘ચત્તારિ ભયાનિ ભાયિત્વા ઉદકં અનોતરન્તો સોતં છિન્દિત્વા પરતીરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ, અભાયિત્વા ઓતરન્તો સક્કોતિ, એવમેવં ભાયિત્વા સાસને અપબ્બજન્તોપિ તણ્હાસોતં છિન્દિત્વા નિબ્બાનપારં દટ્ઠું ન સક્કોતિ, અભાયિત્વા પબ્બજન્તો પન સક્કોતી’’તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. અયં પન દેસના નેય્યપુગ્ગલસ્સ વસેન નિટ્ઠાપિતાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય