૧૦. કીટાગિરિસુત્તવણ્ણના

૧૭૪. એવં મે સુતન્તિ કીટાગિરિસુત્તં. તત્થ કાસીસૂતિ એવંનામકે જનપદે. એથ તુમ્હેપિ, ભિક્ખવેતિ એથ તુમ્હેપિ, ભિક્ખવે, ઇમે પઞ્ચ આનિસંસે સમ્પસ્સમાના અઞ્ઞત્રેવ રત્તિભોજના ભુઞ્જથ. ઇતિ ભગવા રત્તિં વિકાલભોજનં, દિવા વિકાલભોજનન્તિ ઇમાનિ દ્વે ભોજનાનિ એકપ્પહારેન અજહાપેત્વા એકસ્મિં સમયે દિવા વિકાલભોજનમેવ જહાપેસિ, પુન કાલં અતિનામેત્વા રત્તિં વિકાલભોજનં જહાપેન્તો એવમાહ. કસ્મા? ઇમાનિ હિ દ્વે ભોજનાનિ વત્તમાનાનિ વટ્ટે આચિણ્ણાનિ સમાચિણ્ણાનિ નદિં ઓતિણ્ણઉદકં વિય અનુપક્ખન્દાનિ, નિવાતેસુ ચ ઘરેસુ સુભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા વડ્ઢિતા સુખુમાલા કુલપુત્તા દ્વે ભોજનાનિ એકપ્પહારેન પજહન્તા કિલમન્તિ. તસ્મા એકપ્પહારેન અજહાપેત્વા ભદ્દાલિસુત્તે દિવા વિકાલભોજનં જહાપેસિ, ઇધ રત્તિં વિકાલભોજનં. જહાપેન્તો પન ન તજ્જિત્વા વા નિગ્ગણ્હિત્વા વા, તેસં પહાનપચ્ચયા પન અપ્પાબાધતઞ્ચ સઞ્જાનિસ્સથાતિ એવં આનિસંસં દસ્સેત્વાવ જહાપેસિ. કીટાગિરીતિ તસ્સ નિગમસ્સ નામં.

૧૭૫. અસ્સજિપુનબ્બસુકાતિ અસ્સજિ ચ પુનબ્બસુકો ચ છસુ છબ્બગ્ગિયેસુ દ્વે ગણાચરિયા. પણ્ડુકો લોહિતકો મેત્તિયો ભુમ્મજકો અસ્સજિ પુનબ્બસુકોતિ ઇમે છ જના છબ્બગ્ગિયા નામ. તેસુ પણ્ડુકલોહિતકા અત્તનો પરિસં ગહેત્વા સાવત્થિયં વસન્તિ, મેત્તિયભુમ્મજકા રાજગહે, ઇમે દ્વે જના કીટાગિરિસ્મિં આવાસિકા હોન્તિ. આવાસિકાતિ નિબદ્ધવાસિનો, તંનિબન્ધા અકતં સેનાસનં કરોન્તિ, જિણ્ણં પટિસઙ્ખરોન્તિ, કતે ઇસ્સરા હોન્તિ. કાલિકન્તિ અનાગતે કાલે પત્તબ્બં આનિસંસં.

૧૭૮. મયા ચેતં, ભિક્ખવેતિ ઇધ કિં દસ્સેતિ? ભિક્ખવે, દિવસસ્સ તયો વારે ભુઞ્જિત્વા સુખવેદનંયેવ ઉપ્પાદેન્તો ન ઇમસ્મિં સાસને કિચ્ચકારી નામ હોતિ, એત્તકા પન વેદના સેવિતબ્બા, એત્તકા ન સેવિતબ્બાતિ એતમત્થં દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ. એવરૂપં સુખવેદનં પજહથાતિ ઇદઞ્ચ ગેહસ્સિતસોમનસ્સવસેન વુત્તં, ઉપસમ્પજ્જ વિહરથાતિ ઇદઞ્ચ નેક્ખમ્મસિતસોમનસ્સવસેન. ઇતો પરેસુપિ દ્વીસુ વારેસુ ગેહસ્સિતનેક્ખમ્મસિતાનંયેવ દોમનસ્સાનઞ્ચ ઉપેક્ખાનઞ્ચ વસેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૮૧. એવં સેવિતબ્બાસેવિતબ્બવેદનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યેસં અપ્પમાદેન કિચ્ચં કત્તબ્બં, યેસઞ્ચ ન કત્તબ્બં, તે દસ્સેતું નાહં, ભિક્ખવે, સબ્બેસંયેવાતિઆદિમાહ. તત્થ કતં તેસં અપ્પમાદેનાતિ તેસં યં અપ્પમાદેન કત્તબ્બં, તં કતં. અનુલોમિકાનીતિ પટિપત્તિઅનુલોમાનિ કમ્મટ્ઠાનસપ્પાયાનિ, યત્થ વસન્તેન સક્કા હોન્તિ મગ્ગફલાનિ પાપુણિતું. ઇન્દ્રિયાનિ સમન્નાનયમાનાતિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ સમાનં કુરુમાના.

૧૮૨. સત્તિમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલાતિ ઇધ કિં દસ્સેતિ? યેસં અપ્પમાદેન કરણીયં નત્થિ, તે દ્વે હોન્તિ. યેસં અત્થિ, તે પઞ્ચાતિ એવં સબ્બેપિ ઇમે સત્ત પુગ્ગલા હોન્તીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ.

તત્થ ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તો. અરૂપસમાપત્તિયા રૂપકાયતો વિમુત્તો, મગ્ગેન નામકાયતો. સો ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં એકેકતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અરહત્તં પત્તાનં ચતુન્નં, નિરોધા વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તઅનાગામિનો ચ વસેન પઞ્ચવિધો હોતિ. પાળિ પનેત્થ – ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિ (પુ. પ. ૨૦૮) એવં અભિધમ્મે અટ્ઠવિમોક્ખલાભિનો વસેન આગતા.

પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ પઞ્ઞાય વિમુત્તો. સો સુક્ખવિપસ્સકો, ચતૂહિ ઝાનેહિ વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તા ચત્તારો ચાતિ ઇમેસં વસેન પઞ્ચવિધોવ હોતિ. પાળિ પનેત્થ અટ્ઠવિમોક્ખપટિક્ખેપવસેનેવ આગતા. યથાહ – ‘‘ન હેવ ખો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો પઞ્ઞાવિમુત્તો’’તિ.

ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકરોતીતિ કાયસક્ખી. યો ઝાનફસ્સં પઠમં ફુસતિ, પચ્છા નિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ, સો સોતાપત્તિફલટ્ઠં આદિં કત્વા યાવ અરહત્તમગ્ગટ્ઠા છબ્બિધો હોન્તીતિ વેદિતબ્બો. તેનેવાહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો કાયસક્ખી’’તિ.

દિટ્ઠન્તં પત્તોતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો. તત્રિદં સઙ્ખેપલક્ખણં – દુક્ખા સઙ્ખારા, સુખો નિરોધોતિ ઞાતં હોતિ દિટ્ઠં વિદિતં સચ્છિકતં ફુસિતં પઞ્ઞાયાતિ દિટ્ઠિપ્પત્તો. વિત્થારતો પનેસોપિ કાયસક્ખિ વિય છબ્બિધો હોતિ. તેનેવાહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ઇદં દુક્ખન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ, તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા…પે… અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો દિટ્ઠિપ્પત્તો’’તિ (પુ. પ. ૨૦૮).

સદ્ધાવિમુત્તોતિ સદ્ધાય વિમુત્તો. સોપિ વુત્તનયેનેવ છબ્બિધો હોતિ. તેનેવાહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ઇદં દુક્ખન્તિ – યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તથાગતપ્પવેદિતા ચસ્સ ધમ્મા પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તિ વોચરિતા…પે… નો ચ ખો યથા દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તો’’તિ (પુ. પ. ૨૦૮). એતેસુ હિ સદ્ધાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગક્ખણે સદ્દહન્તસ્સ વિય ઓકપ્પેન્તસ્સ વિય અધિમુચ્ચન્તસ્સ વિય ચ કિલેસક્ખયો હોતિ, દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગક્ખણે કિલેસચ્છેદકઞાણં અદન્ધં તિખિણં સૂરં હુત્વા વહતિ. તસ્મા યથા નામ નાતિતિખિણેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં ન મટ્ઠં હોતિ, અસિ ન સીઘં વહતિ, સદ્દો સુય્યતિ, બલવતરો વાયામો કાતબ્બો હોતિ, એવરૂપા સદ્ધાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગભાવના. યથા પન નિસિતઅસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં મટ્ઠં હોતિ, અસિ સીઘં વહતિ, સદ્દો ન સુય્યતિ, બલવવાયામકિચ્ચં ન હોતિ, એવરૂપા પઞ્ઞાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગભાવના વેદિતબ્બા.

ધમ્મં અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી. ધમ્મોતિ પઞ્ઞા, પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં મગ્ગં ભાવેતીતિ અત્થો. સદ્ધાનુસારિમ્હિ ચ એસેવ નયો. ઉભો પનેતે સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠાયેવ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, પઞ્ઞાવાહિં પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ધમ્માનુસારી’’તિ (પુ. પ. ૨૦૮). તથા – ‘‘યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, સદ્ધાવાહિં સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારી’’તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પનેસા ઉભતોભાગવિમુત્તાદિકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે પઞ્ઞાભાવનાધિકારે વુત્તા. તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. યા પનેસા એતેસં વિભાગદસ્સનત્થં ઇધ પાળિ આગતા, તત્થ યસ્મા રૂપસમાપત્તિયા વિના અરૂપસમાપત્તિયો નામ નત્થિ, તસ્મા આરુપ્પાતિ વુત્તેપિ અટ્ઠ વિમોક્ખા વુત્તાવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બા.

કાયેન ફુસિત્વાતિ સહજાતનામકાયેન ફુસિત્વા. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વાતિ પઞ્ઞાય ચ એતસ્સ અરિયસચ્ચધમ્મે દિસ્વા. એકચ્ચે આસવાતિ પઠમમગ્ગાદીહિ પહાતબ્બા એકદેસઆસવા. તથાગતપ્પવેદિતાતિ તથાગતેન પવેદિતા ચતુસચ્ચધમ્મા. પઞ્ઞાય વોદિટ્ઠા હોન્તીતિ ઇમસ્મિં ઠાને સીલં કથિતં, ઇમસ્મિં સમાધિ, ઇમસ્મિં વિપસ્સના, ઇમસ્મિં મગ્ગો, ઇમસ્મિં ફલન્તિ એવં અત્થેન અત્થે કારણેન કારણે ચિણ્ણચરિતત્તા મગ્ગપઞ્ઞાય સુદિટ્ઠા હોન્તિ. વોચરિતાતિ વિચરિતા. સદ્ધા નિવિટ્ઠા હોતીતિ ઓકપ્પનસદ્ધા પતિટ્ઠિતા હોતિ. મત્તસો નિજ્ઝાનં ખમન્તીતિ મત્તાય ઓલોકનં ખમન્તિ. સદ્ધામત્તન્તિ સદ્ધાયેવ, ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં

ઇતિ ઇમેસુ અપ્પમાદેન કરણીયેસુ પુગ્ગલેસુ તયો પટિવિદ્ધમગ્ગફલા સેખા. તેસુ અનુલોમસેનાસનં સેવમાના કલ્યાણમિત્તે ભજમાના ઇન્દ્રિયાનિ સમન્નાનયમાના અનુપુબ્બેન અરહત્તં ગણ્હન્તિ. તસ્મા તેસં યથાઠિતોવ પાળિઅત્થો. અવસાને પન દ્વે સોતાપત્તિમગ્ગસમઙ્ગિનો. તેહિ તસ્સ મગ્ગસ્સ અનુલોમસેનાસનં સેવિતં, કલ્યાણમિત્તા ભજિતા, ઇન્દ્રિયાનિ સમન્નાનીતાનિ. ઉપરિ પન તિણ્ણં મગ્ગાનં અત્થાય સેવમાના ભજમાના સમન્નાનયમાના અનુપુબ્બેન અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તીતિ અયમેત્થ પાળિઅત્થો.

વિતણ્ડવાદી પન ઇમમેવ પાળિં ગહેત્વા – ‘‘લોકુત્તરમગ્ગો ન એકચિત્તક્ખણિકો, બહુચિત્તક્ખણિકો’’તિ વદતિ. સો વત્તબ્બો – ‘‘યદિ અઞ્ઞેન ચિત્તેન સેનાસનં પટિસેવતિ, અઞ્ઞેન કલ્યાણમિત્તે ભજતિ, અઞ્ઞેન ઇન્દ્રિયાનિ સમન્નાનેતિ, અઞ્ઞં મગ્ગચિત્તન્તિ સન્ધાય ત્વં ‘ન એકચિત્તક્ખણિકો મગ્ગો, બહુચિત્તક્ખણિકો’તિ વદસિ, એવં સન્તે સેનાસનં સેવમાનો નીલોભાસં પબ્બતં પસ્સતિ, વનં પસ્સતિ, મિગપક્ખીનં સદ્દં સુણાતિ, પુપ્ફફલાનં ગન્ધં ઘાયતિ, પાનીયં પિવન્તો રસં સાયતિ, નિસીદન્તો નિપજ્જન્તો ફસ્સં ફુસતિ. એવં તે પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગીપિ લોકુત્તરધમ્મસમઙ્ગીયેવ ભવિસ્સતિ. સચે પનેતં સમ્પટિચ્છસિ, સત્થારા સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝસિ. સત્થારા હિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણકાયા એકન્તં અબ્યાકતાવ વુત્તા, તંસમઙ્ગિસ્સ કુસલાકુસલં પટિક્ખિત્તં, લોકુત્તરમગ્ગો ચ એકન્તકુસલો. તસ્મા પજહેતં વાદ’’ન્તિ પઞ્ઞપેતબ્બો. સચે પઞ્ઞત્તિં ન ઉપગચ્છતિ, ‘‘ગચ્છ પાતોવ વિહારં પવિસિત્વા યાગું પિવાહી’’તિ ઉય્યોજેતબ્બો.

૧૮૩. નાહં, ભિક્ખવે, આદિકેનેવાતિ અહં, ભિક્ખવે, પઠમમેવ મણ્ડૂકસ્સ ઉપ્પતિત્વા ગમનં વિય અઞ્ઞારાધનં અરહત્તે પતિટ્ઠાનં ન વદામિ. અનુપુબ્બસિક્ખાતિ કરણત્થે પચ્ચત્તવચનં. પરતો પદદ્વયેપિ એસેવ નયો. સદ્ધાજાતોતિ ઓકપ્પનિયસદ્ધાય જાતસદ્ધો. ઉપસઙ્કમતીતિ ગરૂનં સમીપં ગચ્છતિ. પયિરુપાસતીતિ સન્તિકે નિસીદતિ. ધારેતીતિ સાધુકં કત્વા ધારેતિ. છન્દો જાયતીતિ કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દો જાયતિ. ઉસ્સહતીતિ વીરિયં કરોતિ. તુલેતીતિ અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ તુલયતિ. તુલયિત્વા પદહતીતિ એવં તીરણવિપસ્સનાય તુલયન્તો મગ્ગપધાનં પદહતિ. પહિતત્તોતિ પેસિતચિત્તો. કાયેન ચેવ પરમસચ્ચન્તિ નામકાયેન નિબ્બાનસચ્ચં સચ્છિકરોતિ. પઞ્ઞાય ચાતિ નામકાયસમ્પયુત્તાય મગ્ગપઞ્ઞાય પટિવિજ્ઝતિ પસ્સતિ.

ઇદાનિ યસ્મા તે સત્થુ આગમનં સુત્વા પચ્ચુગ્ગમનમત્તમ્પિ ન અકંસુ, તસ્મા તેસં ચરિયં ગરહન્તો સાપિ નામ, ભિક્ખવે, સદ્ધા નાહોસીતિઆદિમાહ. તત્થ કીવદૂરેવિમેતિ કિત્તકં દૂરે ઠાને. યોજનસતમ્પિ યોજનસહસ્સમ્પિ અપક્કન્તાતિ વત્તું વટ્ટતિ, ન પન કિઞ્ચિ આહ. ચતુપ્પદં વેય્યાકરણન્તિ ચતુસચ્ચબ્યાકરણં સન્ધાય વુત્તં.

૧૮૪. યસ્સુદ્દિટ્ઠસ્સાતિ યસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ. યોપિ સો, ભિક્ખવે, સત્થાતિ બાહિરકસત્થારં દસ્સેતિ. એવરૂપીતિ એવંજાતિકા. પણોપણવિયાતિ પણવિયા ચ ઓપણવિયા ચ. ન ઉપેતીતિ ન હોતિ. કયવિક્કયકાલે વિય અગ્ઘવડ્ઢનહાપનં ન હોતીતિ અત્થો. અયં ગોણો કિં અગ્ઘતિ, વીસતિ અગ્ઘતીતિ ભણન્તો પણતિ નામ. ન વીસતિ અગ્ઘતિ, દસ અગ્ઘતીતિ ભણન્તો ઓપણતિ નામ. ઇદં પટિસેધેન્તો આહ ‘‘પણોપણવિયા ન ઉપેતી’’તિ. ઇદાનિ તં પણોપણવિયં દસ્સેતું એવઞ્ચ નો અસ્સ, અથ નં કરેય્યામ, ન ચ નો એવમસ્સ, ન નં કરેય્યામાતિ આહ.

કિં પન, ભિક્ખવેતિ, ભિક્ખવે, યં તથાગતો સબ્બસો આમિસેહિ વિસંસટ્ઠો વિહરતિ, એવં વિસંસટ્ઠસ્સ સત્થુનો એવરૂપા પણોપણવિયા કિં યુજ્જિસ્સતિ? પરિયોગાહિય વત્તતોતિ પરિયોગાહિત્વા ઉક્ખિપિત્વા ગહેત્વા વત્તન્તસ્સ. અયમનુધમ્મોતિ અયં સભાવો. જાનાતિ ભગવા, નાહં જાનામીતિ ભગવા એકાસનભોજને આનિસંસં જાનાતિ, અહં ન જાનામીતિ મયિ સદ્ધાય દિવસસ્સ તયો વારે ભોજનં પહાય એકાસનભોજનં ભુઞ્જતિ. રુળહનીયન્તિ રોહનીયં. ઓજવન્તન્તિ સિનેહવન્તં. કામં તચો ચાતિ ઇમિના ચતુરઙ્ગવીરિયં દસ્સેતિ. એત્થ હિ તચો એકં અઙ્ગં, ન્હારુ એકં, અટ્ઠિ એકં, મંસલોહિતં એકન્તિ એવં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં વીરિયં અધિટ્ઠહિત્વા અરહત્તં અપ્પત્વા ન વુટ્ઠહિસ્સામીતિ એવં પટિપજ્જતીતિ દસ્સેતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. દેસનં પન ભગવા નેય્યપુગ્ગલસ્સ વસેન અરહત્તનિકૂટેન નિટ્ઠાપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

કીટાગિરિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.