૫. જીવકસુત્તવણ્ણના

૫૧. એવં મે સુતન્તિ જીવકસુત્તં. તત્થ જીવકસ્સ કોમારભચ્ચસ્સ અમ્બવનેતિ એત્થ જીવતીતિ જીવકો. કુમારેન ભતોતિ કોમારભચ્ચો. યથાહ ‘‘કિં એતં ભણે કાકેહિ સમ્પરિકિણ્ણન્તિ? દારકો દેવાતિ. જીવતિ ભણેતિ? જીવતિ દેવાતિ. તેન હિ ભણે તં દારકં અમ્હાકં અન્તેપુરં નેત્વા ધાતીનં દેથ પોસેતુન્તિ. તસ્સ જીવતીતિ જીવકોતિ નામં અકંસુ, કુમારેન પોસાપિતોતિ કોમારભચ્ચોતિ નામં અકંસૂ’’તિ (મહાવ. ૩૨૮). અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારેન પન જીવકવત્થુ ખન્ધકે આગતમેવ. વિનિચ્છયકથાપિસ્સ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય વુત્તા.

અયં પન જીવકો એકસ્મિં સમયે ભગવતો દોસાભિસન્નં કાયં વિરેચેત્વા સીવેય્યકં દુસ્સયુગં દત્વા વત્થાનુમોદનપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય ચિન્તેસિ – ‘‘મયા દિવસસ્સ દ્વત્તિક્ખત્તું બુદ્ધુપટ્ઠાનં ગન્તબ્બં, ઇદઞ્ચ વેળુવનં અતિદૂરે, મય્હં ઉય્યાનં અમ્બવનં આસન્નતરં, યંનૂનાહમેત્થ ભગવતો વિહારં કારેય્ય’’ન્તિ. સો તસ્મિં અમ્બવને રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનલેણકુટિમણ્ડપાદીનિ સમ્પાદેત્વા ભગવતો અનુચ્છવિકં ગન્ધકુટિં કારેત્વા અમ્બવનં અટ્ઠારસહત્થુબ્બેધેન તમ્બપટ્ટવણ્ણેન પાકારેન પરિક્ખિપાપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં ચીવરભત્તેન સન્તપ્પેત્વા દક્ખિણોદકં પાતેત્વા વિહારં નિય્યાતેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘જીવકસ્સ કોમારભચ્ચસ્સ અમ્બવને’’તિ.

આરભન્તીતિ ઘાતેન્તિ. ઉદ્દિસ્સકતન્તિ ઉદ્દિસિત્વા કતં. પટિચ્ચકમ્મન્તિ અત્તાનં પટિચ્ચ કતં. અથ વા પટિચ્ચકમ્મન્તિ નિમિત્તકમ્મસ્સેતં અધિવચનં, તં પટિચ્ચ કમ્મમેત્થ અત્થીતિ મંસં ‘‘પટિચ્ચકમ્મ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ યો એવરૂપં મંસં પરિભુઞ્જતિ, સોપિ તસ્સ કમ્મસ્સ દાયાદો હોતિ, વધકસ્સ વિય તસ્સાપિ પાણઘાતકમ્મં હોતીતિ તેસં લદ્ધિ. ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોન્તીતિ ભગવતા વુત્તકારણસ્સ અનુકારણં કથેન્તિ. એત્થ ચ કારણં નામ તિકોટિપરિસુદ્ધમચ્છમંસપરિભોગો, અનુકારણં નામ મહાજનસ્સ તથા બ્યાકરણં. યસ્મા પન ભગવા ઉદ્દિસ્સકતં ન પરિભુઞ્જતિ, તસ્મા નેવ તં કારણં હોતિ, ન તિત્થિયાનં તથા બ્યાકરણં અનુકારણં. સહધમ્મિકો વાદાનુવાદોતિ પરેહિ વુત્તકારણેન સકારણો હુત્વા તુમ્હાકં વાદો વા અનુવાદો વા વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બકારણં કોચિ અપ્પમત્તકોપિ કિં ન આગચ્છતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘કિં સબ્બાકારેનપિ તુમ્હાકં વાદે ગારય્હં કારણં નત્થી’’તિ. અબ્ભાચિક્ખન્તીતિ અભિભવિત્વા આચિક્ખન્તિ.

૫૨. ઠાનેહીતિ કારણેહિ. દિટ્ઠાદીસુ દિટ્ઠં નામ ભિક્ખૂનં અત્થાય મિગમચ્છે વધિત્વા ગય્હમાનં દિટ્ઠં. સુતં નામ ભિક્ખૂનં અત્થાય મિગમચ્છે વધિત્વા ગહિતન્તિ સુતં. પરિસઙ્કિતં નામ દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં સુતપરિસઙ્કિતં તદુભયવિમુત્તપરિસઙ્કિતન્તિ તિવિધં હોતિ.

તત્રાયં સબ્બસઙ્ગાહકવિનિચ્છયો – ઇધ ભિક્ખૂ પસ્સન્તિ મનુસ્સે જાલવાગુરાદિહત્થે ગામતો વા નિક્ખમન્તે અરઞ્ઞે વા વિચરન્તે. દુતિયદિવસે ચ નેસં તં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠાનં સમચ્છમંસં પિણ્ડપાતં અભિહરન્તિ. તે તેન દિટ્ઠેન પરિસઙ્કન્તિ ‘‘ભિક્ખૂનં નુ ખો અત્થાય કત’’ન્તિ, ઇદં દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં નામ, એતં ગહેતું ન વટ્ટતિ. યં એવં અપરિસઙ્કિતં, તં વટ્ટતિ. સચે પન તે મનુસ્સા ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ન ગણ્હથા’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘નયિદં, ભન્તે, ભિક્ખૂનં અત્થાય કતં, અમ્હેહિ અત્તનો અત્થાય વા રાજયુત્તાદીનં અત્થાય વા કત’’ન્તિ વદન્તિ, કપ્પતિ.

ન હેવ ખો ભિક્ખૂ પસ્સન્તિ, અપિચ સુણન્તિ ‘‘મનુસ્સા કિર જાલવાગુરાદિહત્થા ગામતો વા નિક્ખમન્તિ અરઞ્ઞે વા વિચરન્તી’’તિ. દુતિયદિવસે ચ નેસં તં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠાનં સમચ્છમંસં પિણ્ડપાતં અભિહરન્તિ. તે તેન સુતેન પરિસઙ્કન્તિ ‘‘ભિક્ખૂનં નુ ખો અત્થાય કત’’ન્તિ, ઇદં સુતપરિસઙ્કિતં નામ, એતં ગહેતું ન વટ્ટતિ. યં એવં અપરિસઙ્કિતં, તં વટ્ટતિ. સચે પન તે મનુસ્સા ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ન ગણ્હથા’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘નયિદં, ભન્તે, ભિક્ખૂનં અત્થાય કતં, અમ્હેહિ અત્તનો અત્થાય વા રાજયુત્તાદીનં અત્થાય વા કત’’ન્તિ વદન્તિ, કપ્પતિ.

ન હેવ ખો પન પસ્સન્તિ ન સુણન્તિ, અપિચ તેસં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠાનં પત્તં ગહેત્વા સમચ્છમંસં પિણ્ડપાતં અભિસઙ્ખરિત્વા અભિહરન્તિ. તે પરિસઙ્કન્તિ ‘‘ભિક્ખૂનં નુ ખો અત્થાય કત’’ન્તિ, ઇદં તદુભયવિમુત્તપરિસઙ્કિતં નામ. એતમ્પિ ગહેતું ન વટ્ટતિ. યં એવં અપરિસઙ્કિતં, તં વટ્ટતિ. સચે પન તે મનુસ્સા ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ન ગણ્હથા’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘નયિદં, ભન્તે, ભિક્ખૂનં અત્થાય કતં, અમ્હેહિ અત્તનો અત્થાય વા રાજયુત્તાદીનં અત્થાય વા કતં, પવત્તમંસં વા કતં, કપ્પિયમેવ લભિત્વા ભિક્ખૂનં અત્થાય સમ્પાદિત’’ન્તિ વદન્તિ, કપ્પતિ.

મતાનં પેતકિચ્ચત્થાય મઙ્ગલાદીનં વા અત્થાય કતેપિ એસેવ નયો. યં યઞ્હિ ભિક્ખૂનંયેવ અત્થાય અકતં, યત્થ ચ નિબ્બેમતિકા હોન્તિ, તં સબ્બં કપ્પતિ. સચે પન એકસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂ ઉદ્દિસ્સ કતં હોતિ, તે ચ અત્તનો અત્થાય કતભાવં ન જાનન્તિ, અઞ્ઞે જાનન્તિ. યે જાનન્તિ, તેસં ન વટ્ટતિ, ઇતરેસં વટ્ટતિ. અઞ્ઞે ન જાનન્તિ, તેયેવ જાનન્તિ, તેસંયેવ ન વટ્ટતિ, અઞ્ઞેસં વટ્ટતિ. તેપિ ‘‘અમ્હાકં અત્થાય કતં’’તિ જાનન્તિ અઞ્ઞેપિ ‘‘એતેસં અત્થાય કત’’ન્તિ જાનન્તિ, સબ્બેસમ્પિ તં ન વટ્ટતિ. સબ્બે ન જાનન્તિ, સબ્બેસં વટ્ટતિ. પઞ્ચસુ હિ સહધમ્મિકેસુ યસ્સ કસ્સચિ વા અત્થાય ઉદ્દિસ્સ કતં સબ્બેસં ન કપ્પતિ.

સચે પન કોચિ એકં ભિક્ખું ઉદ્દિસ્સ પાણં વધિત્વા તસ્સ પત્તં પૂરેત્વા દેતિ, સો ચે અત્તનો અત્થાય કતભાવં જાનંયેવ ગહેત્વા અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો દેતિ, સો તસ્સ સદ્ધાય પરિભુઞ્જતિ. કસ્સાપત્તીતિ? દ્વિન્નમ્પિ અનાપત્તિ. યઞ્હિ ઉદ્દિસ્સ કતં, તસ્સ અભુત્તતાય અનાપત્તિ, ઇતરસ્સ અજાનનતાય. કપ્પિયમંસસ્સ હિ પટિગ્ગહણે આપત્તિ નત્થિ. ઉદ્દિસ્સકતઞ્ચ અજાનિત્વા ભુત્તસ્સ પચ્છા ઞત્વા આપત્તિદેસનાકિચ્ચં નામ નત્થિ. અકપ્પિયમંસં પન અજાનિત્વા ભુત્તેન પચ્છા ઞત્વાપિ આપત્તિ દેસેતબ્બા. ઉદ્દિસ્સકતઞ્હિ ઞત્વા ભુઞ્જતોવ આપત્તિ, અકપ્પિયમંસં અજાનિત્વા ભુત્તસ્સાપિ આપત્તિયેવ. તસ્મા આપત્તિભીરુકેન રૂપં સલ્લક્ખેન્તેનાપિ પુચ્છિત્વાવ મંસં પટિગ્ગહેતબ્બં, પરિભોગકાલે પુચ્છિત્વા પરિભુઞ્જિસ્સામીતિ વા ગહેત્વા પુચ્છિત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બં. કસ્મા? દુવિઞ્ઞેય્યત્તા. અચ્છમંસઞ્હિ સૂકરમંસસદિસં હોતિ, દીપિમંસાદીનિ ચ મિગમંસસદિસાનિ, તસ્મા પુચ્છિત્વા ગહણમેવ વટ્ટતીતિ વદન્તિ.

અદિટ્ઠન્તિ ભિક્ખૂનં અત્થાય વધિત્વા ગય્હમાનં અદિટ્ઠં. અસુતન્તિ ભિક્ખૂનં અત્થાય વધિત્વા ગહિતન્તિ અસુતં. અપરિસઙ્કિતન્તિ દિટ્ઠપરિસઙ્કિતાદિવસેન અપરિસઙ્કિતં. પરિભોગન્તિ વદામીતિ ઇમેહિ તીહિ કારણેહિ પરિસુદ્ધં તિકોટિપરિસુદ્ધં નામ હોતિ, તસ્સ પરિભોગો અરઞ્ઞે જાતસૂપેય્યસાકપરિભોગસદિસો હોતિ, તથારૂપં પરિભુઞ્જન્તસ્સ મેત્તાવિહારિસ્સ ભિક્ખુનો દોસો વા વજ્જં વા નત્થિ, તસ્મા તં પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ વદામીતિ અત્થો.

૫૩. ઇદાનિ તાદિસસ્સ પરિભોગે મેત્તાવિહારિનોપિ અનવજ્જતં દસ્સેતું ઇધ, જીવક, ભિક્ખૂતિઆદિમાહ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અનિયમેત્વા ભિક્ખૂતિ વુત્તં, અથ ખો અત્તાનમેવ સન્ધાય એતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ભગવતા હિ મહાવચ્છગોત્તસુત્તે, ચઙ્કીસુત્તે, ઇમસ્મિં સુત્તેતિ તીસુ ઠાનેસુ અત્તાનંયેવ સન્ધાય દેસના કતા. પણીતેન પિણ્ડપાતેનાતિ હેટ્ઠા અનઙ્ગણસુત્તે યો કોચિ મહગ્ઘો પિણ્ડપાતો પણીતપિણ્ડપાતોતિ અધિપ્પેતો, ઇધ પન મંસૂપસેચનોવ અધિપ્પેતો. અગથિતોતિ તણ્હાય અગથિતો. અમુચ્છિતોતિ તણ્હામુચ્છનાય અમુચ્છિતો. અનજ્ઝોપન્નોતિ ન અધિઓપન્નો, સબ્બં આલુમ્પિત્વા એકપ્પહારેનેવ ગિલિતુકામો કાકો વિય ન હોતીતિ અત્થો. આદીનવદસ્સાવીતિ એકરત્તિવાસેન ઉદરપટલં પવિસિત્વા નવહિ વણમુખેહિ નિક્ખમિસ્સતીતિઆદિના નયેન આદીનવં પસ્સન્તો. નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતીતિ ઇદમત્થમાહારપરિભોગોતિ પઞ્ઞાય પરિચ્છિન્દિત્વા પરિભુઞ્જતિ. અત્તબ્યાબાધાય વા ચેતેતીતિ અત્તદુક્ખાય વા ચિતેતિ. સુતમેતન્તિ સુતં મયા એતં પુબ્બે, એતં મય્હં સવનમત્તમેવાતિ દસ્સેતિ. સચે ખો તે, જીવક, ઇદં સન્ધાય ભાસિતન્તિ, જીવક, મહાબ્રહ્મુના વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન બ્યાપાદાદયો પહીના, તેન સો મેત્તાવિહારી મય્હં સમુચ્છેદપ્પહાનેન, સચે તે ઇદં સન્ધાય ભાસિતં, એવં સન્તે તવ ઇદં વચનં અનુજાનામીતિ અત્થો. સો સમ્પટિચ્છિ.

૫૪. અથસ્સ ભગવા સેસબ્રહ્મવિહારવસેનાપિ ઉત્તરિ દેસનં વડ્ઢેન્તો ‘‘ઇધ, જીવક, ભિક્ખૂ’’તિઆદિમાહ. તં ઉત્તાનત્થમેવ.

૫૫. યો ખો જીવકાતિ અયં પાટિએક્કો અનુસન્ધિ. ઇમસ્મિઞ્હિ ઠાને ભગવા દ્વારં થકેતિ, સત્તાનુદ્દયં દસ્સેતિ. સચે હિ કસ્સચિ એવમસ્સ ‘‘એકં રસપિણ્ડપાતં દત્વા કપ્પસતસહસ્સં સગ્ગસમ્પત્તિં પટિલભન્તિ, યંકિઞ્ચિ કત્વા પરં મારેત્વાપિ રસપિણ્ડપાતોવ દાતબ્બો’’તિ, તં પટિસેધેન્તો ‘‘યો ખો, જીવક, તથાગતં વા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ ઇમિના પઠમેન ઠાનેનાતિ ઇમિના આણત્તિમત્તેનેવ તાવ પઠમેન કારણેન. ગલપ્પવેધકેનાતિ યોત્તેન ગલે બન્ધિત્વા કડ્ઢિતો ગલેન પવેધેન્તેન. આરભિયમાનોતિ મારિયમાનો. અકપ્પિયેન આસાદેતીતિ અચ્છમંસં સૂકરમંસન્તિ, દીપિમંસં વા મિગમંસન્તિ ખાદાપેત્વા – ‘‘ત્વં કિં સમણો નામ, અકપ્પિયમંસં તે ખાદિત’’ન્તિ ઘટ્ટેતિ. યે પન દુબ્ભિક્ખાદીસુ વા બ્યાધિનિગ્ગહણત્થં વા ‘‘અચ્છમંસં નામ સૂકરમંસસદિસં, દીપિમંસં મિગમંસસદિસ’’ન્તિ જાનન્તા ‘‘સૂકરમંસં ઇદં, મિગમંસં ઇદ’’ન્તિ વત્વા હિતજ્ઝાસયેન ખાદાપેન્તિ, ન તે સન્ધાયેતં વુત્તં. તેસઞ્હિ બહુપુઞ્ઞમેવ હોતિ. એસાહં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચાતિ અયં આગતફલો વિઞ્ઞાતસાસનો દિટ્ઠસચ્ચો અરિયસાવકો. ઇમં પન ધમ્મદેસનં ઓગાહન્તો પસાદં ઉપ્પાદેત્વા ધમ્મકથાય થુતિં કરોન્તો એવમાહ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

જીવકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.