૬. ઉપાલિસુત્તવણ્ણના

૫૬. એવં મે સુતન્તિ ઉપાલિસુત્તં. તત્થ નાળન્દાયન્તિ નાલન્દાતિ એવંનામકે નગરે તં નગરં ગોચરગામં કત્વા. પાવારિકમ્બવનેતિ દુસ્સપાવારિકસેટ્ઠિનો અમ્બવને. તં કિર તસ્સ ઉય્યાનં અહોસિ, સો ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા ભગવતિ પસન્નો તસ્મિં ઉય્યાને કુટિલેણમણ્ડપાદિપટિમણ્ડિતં ભગવતો વિહારં કત્વા નિય્યાદેસિ, સો વિહારો જીવકમ્બવનં વિય પાવારિકમ્બવનન્તેવ સઙ્ખં ગતો. તસ્મિં પાવારિકમ્બવને વિહરતીતિ અત્થો. દીઘતપસ્સીતિ દીઘત્તા એવંલદ્ધનામો. પિણ્ડપાતપટિક્કન્તોતિ પિણ્ડપાતતો પટિક્કન્તો. સાસને વિય કિં પન બાહિરાયતને પિણ્ડપાતોતિ વોહારો અત્થીતિ, નત્થિ.

પઞ્ઞપેતીતિ દસ્સેતિ ઠપેતિ. દણ્ડાનિ પઞ્ઞપેતીતિ ઇદં નિગણ્ઠસમયેન પુચ્છન્તો આહ. કાયદણ્ડં વચીદણ્ડં મનોદણ્ડન્તિ એત્થ પુરિમદણ્ડદ્વયં તે અચિત્તકં પય્યપેન્તિ. યથા કિર વાતે વાયન્તે સાખા ચલતિ, ઉદકં ચલતિ, ન ચ તત્થ ચિત્તં અત્થિ, એવં કાયદણ્ડોપિ અચિત્તકોવ હોતિ. યથા ચ વાતે વાયન્તે તાલપણ્ણાદીનિ સદ્દં કરોન્તિ, ઉદકાનિ સદ્દં કરોન્તિ, ન ચ તત્થ ચિત્તં અત્થિ, એવં વચીદણ્ડોપિ અચિત્તકોવ હોતીતિ ઇમં દણ્ડદ્વયં અચિત્તકં પઞ્ઞપેન્તિ. ચિત્તં પન મનોદણ્ડન્તિ પઞ્ઞપેન્તિ. અથસ્સ ભગવા વચનં પતિટ્ઠપેતુકામો ‘‘કિં પન તપસ્સી’’તિઆદિમાહ.

તત્થ કથાવત્થુસ્મિન્તિ એત્થ કથાયેવ કથાવત્થુ. કથાયં પતિટ્ઠપેસીતિ અત્થો. કસ્મા પન ભગવા એવમકાસિ? પસ્સતિ હિ ભગવા ‘‘અયં ઇમં કથં આદાય ગન્ત્વા અત્તનો સત્થુ મહાનિગણ્ઠસ્સ આરોચેસ્સતિ, તાસઞ્ચ પરિસતિ, ઉપાલિ ગહપતિ નિસિન્નો, સો ઇમં કથં સુત્વા મમ વાદં આરોપેતું આગમિસ્સતિ, તસ્સાહં ધમ્મં દેસેસ્સામિ, સો તિક્ખત્તું સરણં ગમિસ્સતિ, અથસ્સ ચત્તારિ સચ્ચાનિ પકાસેસ્સામિ, સો સચ્ચપકાસનાવસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિસ્સતિ, પરેસં સઙ્ગહત્થમેવ હિ મયા પારમિયો પૂરિતા’’તિ. ઇમમત્થં પસ્સન્તો એવમકાસિ.

૫૭. કમ્માનિ પઞ્ઞપેસીતિ ઇદં નિગણ્ઠો બુદ્ધસમયેન પુચ્છન્તો આહ. કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મન્તિ એત્થ કાયદ્વારે આદાનગહણમુઞ્ચનચોપનપત્તા અટ્ઠકામાવચરકુસલચેતના દ્વાદસાકુસલચેતનાતિ વીસતિચેતના કાયકમ્મં નામ. કાયદ્વારે આદાનાદીનિ અપત્વા વચીદ્વારે વચનભેદં પાપયમાના ઉપ્પન્ના તાયેવ વીસતિચેતના વચીકમ્મં નામ. ઉભયદ્વારે ચોપનં અપ્પત્વા મનોદ્વારે ઉપ્પન્ના એકૂનતિંસકુસલાકુસલચેતના મનોકમ્મં નામ. અપિચ સઙ્ખેપતો તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં કાયકમ્મં નામ, ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં વચીકમ્મં નામ, તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં મનોકમ્મં નામ. ઇમસ્મિઞ્ચ સુત્તે કમ્મં ધુરં, અનન્તરસુત્તે ‘‘ચત્તારિમાનિ પુણ્ણ કમ્માનિ મયા સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદિતાની’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૧) એવમાગતેપિ ચેતના ધુરં. યત્થ કત્થચિ પવત્તા ચેતના ‘‘કણ્હં કણ્હવિપાક’’ન્તિઆદિભેદં લભતિ. નિદ્દેસવારે ચસ્સ ‘‘સબ્યાબજ્ઝં કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતી’’તિઆદિના નયેન સા વુત્તાવ. કાયદ્વારે પવત્તા પન ઇધ કાયકમ્મન્તિ અધિપ્પેતં, વચીદ્વારે પવત્તા વચીકમ્મં, મનોદ્વારે પવત્તા મનોકમ્મં. તેન વુત્તં – ‘‘ઇમસ્મિં સુત્તે કમ્મં ધુરં, અનન્તરસુત્તે ચેતના’’તિ. કમ્મમ્પિ હિ ભગવા કમ્મન્તિ પઞ્ઞપેતિ યથા ઇમસ્મિંયેવ સુત્તે. ચેતનમ્પિ, યથાહ – ‘‘ચેતનાહં, ભિક્ખવે, કમ્મં વદામિ, ચેતયિત્વા કમ્મં કરોતી’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૩). કસ્મા પન ચેતના કમ્મન્તિ વુત્તા? ચેતનામૂલકત્તા કમ્મસ્સ.

એત્થ ચ અકુસલં પત્વા કાયકમ્મં વચીકમ્મં મહન્તન્તિ વદન્તો ન કિલમતિ, કુસલં પત્વા મનોકમ્મં. તથા હિ માતુઘાતાદીનિ ચત્તારિ કમ્માનિ કાયેનેવ ઉપક્કમિત્વા કાયેનેવ કરોતિ, નિરયે કપ્પટ્ઠિકસઙ્ઘભેદકમ્મં વચીદ્વારેન કરોતિ. એવં અકુસલં પત્વા કાયકમ્મં વચીકમ્મં મહન્તન્તિ વદન્તો ન કિલમતિ નામ. એકા પન ઝાનચેતના ચતુરાસીતિકપ્પસહસ્સાનિ સગ્ગસમ્પત્તિં આવહતિ, એકા મગ્ગચેતના સબ્બાકુસલં સમુગ્ઘાતેત્વા અરહત્તં ગણ્હાપેતિ. એવં કુસલં પત્વા મનોકમ્મં મહન્તન્તિ વદન્તો ન કિલમતિ નામ. ઇમસ્મિં પન ઠાને ભગવા અકુસલં પત્વા મનોકમ્મં મહાસાવજ્જં વદમાનો નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિં સન્ધાય વદતિ. તેનેવાહ – ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં મહાસાવજ્જં, યથયિદં, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાનિ, ભિક્ખવે, મહાસાવજ્જાની’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦).

ઇદાનિ નિગણ્ઠોપિ તથાગતેન ગતમગ્ગં પટિપજ્જન્તો કિઞ્ચિ અત્થનિપ્ફત્તિં અપસ્સન્તોપિ ‘‘કિં પનાવુસો, ગોતમા’’તિઆદિમાહ.

૫૮. બાલકિનિયાતિ ઉપાલિસ્સ કિર બાલકલોણકારગામો નામ અત્થિ, તતો આયં ગહેત્વા મનુસ્સા આગતા, સો ‘‘એથ ભણે, અમ્હાકં સત્થારં મહાનિગણ્ઠં પસ્સિસ્સામા’’તિ તાય પરિસાય પરિવુતો તત્થ અગમાસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘બાલકિનિયા પરિસાયા’’તિ, બાલકગામવાસિનિયાતિ અત્થો. ઉપાલિપમુખાયાતિ ઉપાલિજેટ્ઠકાય. અપિચ બાલકિનિયાતિ બાલવતિયા બાલુસ્સન્નાયાતિપિ અત્થો. ઉપાલિપમુખાયાતિ ઉપાલિગહપતિયેવ તત્થ થોકં સપ્પઞ્ઞો, સો તસ્સા પમુખો જેટ્ઠકો. તેનાપિ વુત્તં ‘‘ઉપાલિપમુખાયા’’તિ. હન્દાતિ વચસાયત્થે નિપાતો. છવોતિ લામકો. ઓળારિકસ્સાતિ મહન્તસ્સ. ઉપનિધાયાતિ ઉપનિક્ખિપિત્વા. ઇદં વુત્તં હોતિ, કાયદણ્ડસ્સ સન્તિકે નિક્ખિપિત્વા ‘‘અયં નુ ખો મહન્તો, અયં મહન્તો’’તિ એવં ઓલોકિયમાનો છવો મનોદણ્ડો કિં સોભતિ, કુતો સોભિસ્સતિ, ન સોભતિ, ઉપનિક્ખેપમત્તમ્પિ નપ્પહોતીતિ દીપેતિ. સાધુ સાધુ, ભન્તે, તપસ્સીતિ દીઘતપસ્સિસ્સ સાધુકારં દેન્તો, ભન્તેતિ નાટપુત્તમાલપતિ.

૬૦. ન ખો મેતં, ભન્તે, રુચ્ચતીતિ, ભન્તે, એતં મય્હં ન રુચ્ચતિ. માયાવીતિ માયાકારો. આવટ્ટનિમાયન્તિ આવટ્ટેત્વા ગહણમાયં. આવટ્ટેતીતિ આવટ્ટેત્વા પરિક્ખિપિત્વા ગણ્હાતિ. ગચ્છ ત્વં ગહપતીતિ કસ્મા મહાનિગણ્ઠો ગહપતિં યાવતતિયં પહિણતિયેવ? દીઘતપસ્સી પન પટિબાહતેવ? મહાનિગણ્ઠેન હિ ભગવતા સદ્ધિં એકં નગરં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તેનપિ ન ભગવા દિટ્ઠપુબ્બો. યો હિ સત્થુવાદપટિઞ્ઞો હોતિ, સો તં પટિઞ્ઞં અપ્પહાય બુદ્ધદસ્સને અભબ્બો. તસ્મા એસ બુદ્ધદસ્સનસ્સ અલદ્ધપુબ્બત્તા દસબલસ્સ દસ્સનસમ્પત્તિઞ્ચ નિય્યાનિકકથાભાવઞ્ચ અજાનન્તો યાવતતિયં પહિણતેવ. દીઘતપસ્સી પન કાલેન કાલં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા તિટ્ઠતિપિ નિસીદતિપિ પઞ્હમ્પિ પુચ્છતિ, સો તથાગતસ્સ દસ્સનસમ્પત્તિમ્પિ નિય્યાનિકકથાભાવમ્પિ જાનાતિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં ગહપતિ પણ્ડિતો, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકે ગન્ત્વા દસ્સનેપિ પસીદેય્ય, નિય્યાનિકકથં સુત્વાપિ પસીદેય્ય. તતો ન પુન અમ્હાકં સન્તિકં આગચ્છેય્યા’’તિ. તસ્મા યાવતતિયં પટિબાહતેવ.

અભિવાદેત્વાતિ વન્દિત્વા. તથાગતઞ્હિ દિસ્વા પસન્નાપિ અપ્પસન્નાપિ યેભુય્યેન વન્દન્તિયેવ, અપ્પકા ન વન્દન્તિ. કસ્મા? અતિઉચ્ચે હિ કુલે જાતો અગારં અજ્ઝાવસન્તોપિ વન્દિતબ્બોયેવાતિ. અયં પન ગહપતિ પસન્નત્તાવ વન્દિ, દસ્સનેયેવ કિર પસન્નો. આગમા નુ ખ્વિધાતિ આગમા નુ ખો ઇધ.

૬૧. સાધુ સાધુ, ભન્તે, તપસ્સીતિ દીઘતપસ્સિસ્સ સાધુકારં દેન્તો, ભન્તેતિ, ભગવન્તં આલપતિ. સચ્ચે પતિટ્ઠાયાતિ થુસરાસિમ્હિ આકોટિતખાણુકો વિય અચલન્તો વચીસચ્ચે પતિટ્ઠહિત્વા. સિયા નોતિ ભવેય્ય અમ્હાકં.

૬૨. ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. અસ્સાતિ ભવેય્ય. સીતોદકપટિક્ખિત્તોતિ નિગણ્ઠા સત્તસઞ્ઞાય સીતોદકં પટિક્ખિપન્તિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. મનોસત્તા નામ દેવાતિ મનમ્હિ સત્તા લગ્ગા લગિતા. મનોપટિબદ્ધોતિ યસ્મા મનમ્હિ પટિબદ્ધો હુત્વા કાલઙ્કરોતિ, તસ્મા મનોસત્તેસુ દેવેસુ ઉપપજ્જતીતિ દસ્સેતિ. તસ્સ હિ પિત્તજરરોગો ભવિસ્સતિ. તેનસ્સ ઉણ્હોદકં પિવિતું વા હત્થપાદાદિધોવનત્થાય વા ગત્તપરિસિઞ્ચનત્થાય વા ઉપનેતું ન વટ્ટતિ, રોગો બલવતરો હોતિ. સીતોદકં વટ્ટતિ, રોગં વૂપસમેતિ. અયં પન ઉણ્હોદકમેવ પટિસેવતિ, તં અલભમાનો ઓદનકઞ્જિકં પટિસેવતિ. ચિત્તેન પન સીતોદકં પાતુકામો ચ પરિભુઞ્જિતુકામો ચ હોતિ. તેનસ્સ મનોદણ્ડો તત્થેવ ભિજ્જતિ. સો કાયદણ્ડં વચીદણ્ડં રક્ખામીતિ સીતોદકં પાતુકામો વા પરિભુઞ્જિતુકામો વા સીતોદકમેવ દેથાતિ વત્તું ન વિસહતિ. તસ્સ એવં રક્ખિતાપિ કાયદણ્ડવચીદણ્ડા ચુતિં વા પટિસન્ધિં વા આકડ્ઢિતું ન સક્કોન્તિ. મનોદણ્ડો પન ભિન્નોપિ ચુતિમ્પિ પટિસન્ધિમ્પિ આકડ્ઢતિયેવ. ઇતિ નં ભગવા દુબ્બલકાયદણ્ડવચીદણ્ડા છવા લામકા, મનોદણ્ડોવ બલવા મહન્તોતિ વદાપેસિ.

તસ્સપિ ઉપાસકસ્સ એતદહોસિ. ‘‘મુચ્છાવસેન અસઞ્ઞિભૂતાનઞ્હિ સત્તાહમ્પિ અસ્સાસપસ્સાસા નપ્પવત્તન્તિ, ચિત્તસન્તતિપવત્તિમત્તેનેવ પન તે મતાતિ ન વુચ્ચન્તિ. યદા નેસં ચિત્તં નપ્પવત્તતિ, તદા ‘મતા એતે નીહરિત્વા તે ઝાપેથા’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જન્તિ. કાયદણ્ડો નિરીહો અબ્યાપારો, તથા વચીદણ્ડો. ચિત્તેનેવ પન તેસં ચુતિપિ પટિસન્ધિપિ હોતિ. ઇતિપિ મનોદણ્ડોવ મહન્તો. ભિજ્જિત્વાપિ ચુતિપટિસન્ધિઆકડ્ઢનતો એસેવ મહન્તો. અમ્હાકં પન મહાનિગણ્ઠસ્સ કથા અનિય્યાનિકા’’તિ સલ્લક્ખેસિ. ભગવતો પન વિચિત્તાનિ પઞ્હપટિભાનાનિ સોતુકામો ન તાવ અનુજાનાતિ.

ન ખો તે સન્ધિયતીતિ ન ખો તે ઘટિયતિ. પુરિમેન વા પચ્છિમન્તિ ‘‘કાયદણ્ડો મહન્તો’’તિ ઇમિના પુરિમેન વચનેન ઇદાનિ ‘‘મનોદણ્ડો મહન્તો’’તિ ઇદં વચનં. પચ્છિમેન વા પુરિમન્તિ તેન વા પચ્છિમેન અદું પુરિમવચનં ન ઘટિયતિ.

૬૩. ઇદાનિસ્સ ભગવા અઞ્ઞાનિપિ કારણાનિ આહરન્તો ‘‘તં કિં મઞ્ઞસી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચાતુયામસંવરસંવુતોતિ ન પાણમતિપાતેતિ, ન પાણમતિપાતયતિ, ન પાણમતિપાતયતો સમનુઞ્ઞો હોતિ. ન અદિન્નં આદિયતિ, ન અદિન્નં આદિયાપેતિ, ન અદિન્નં આદિયતો સમનુઞ્ઞો હોતિ. ન મુસા ભણતિ, ન મુસા ભણાપેતિ, ન મુસા ભણતો સમનુઞ્ઞો હોતિ. ન ભાવિતમાસીસતિ, ન ભાવિતમાસીસાપેતિ, ન ભાવિતમાસીસતો સમનુઞ્ઞો હોતીતિ ઇમિના ચતુકોટ્ઠાસેન સંવરેન સંવુતો. એત્થ ચ ભાવિતન્તિ પઞ્ચકામગુણા.

સબ્બવારિવારિતોતિ વારિતસબ્બઉદકો, પટિક્ખિત્તસબ્બસીતોદકોતિ અત્થો. સો હિ સીતોદકે સત્તસઞ્ઞી હોતિ, તસ્મા ન તં વલઞ્જેતિ. અથ વા સબ્બવારિવારિતોતિ સબ્બેન પાપવારણેન વારિતપાપો. સબ્બવારિયુત્તોતિ સબ્બેન પાપવારણેન યુત્તો. સબ્બવારિધુતોતિ સબ્બેન પાપવારણેન ધુતપાપો. સબ્બવારિફુટોતિ સબ્બેન પાપવારણેન ફુટો. ખુદ્દકે પાણે સઙ્ઘાતં આપાદેતીતિ ખુદ્દકે પાણે વધં આપાદેતિ. સો કિર એકિન્દ્રિયં પાણં દુવિન્દ્રિયં પાણન્તિ પઞ્ઞપેતિ. સુક્ખદણ્ડક-પુરાણપણ્ણસક્ખર-કથલાનિપિ પાણોતેવ પઞ્ઞપેતિ. તત્થ ખુદ્દકં ઉદકબિન્દુ ખુદ્દકો પાણો, મહન્તં મહન્તોતિ સઞ્ઞી હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. કિસ્મિં પઞ્ઞપેતીતિ કત્થ કતરસ્મિં કોટ્ઠાસે પઞ્ઞપેતિ. મનોદણ્ડસ્મિન્તિ મનોદણ્ડકોટ્ઠાસે, ભન્તેતિ. અયં પન ઉપાસકો ભણન્તોવ સયમ્પિ સલ્લક્ખેસિ – ‘‘અમ્હાકં મહાનિગણ્ઠો ‘અસઞ્ચેતનિકં કમ્મં અપ્પસાવજ્જં, સઞ્ચેતનિકં મહાસાવજ્જ’ન્તિ પઞ્ઞપેત્વા ચેતનં મનોદણ્ડોતિ પઞ્ઞપેતિ, અનિય્યાનિકા એતસ્સ કથા, ભગવતોવ નિય્યાનિકા’’તિ.

૬૪. ઇદ્ધાતિ સમિદ્ધા. ફીતાતિ અતિસમિદ્ધા સબ્બપાલિફુલ્લા વિય. આકિણ્ણમનુસ્સાતિ જનસમાકુલા. પાણાતિ હત્થિઅસ્સાદયો તિરચ્છાનગતા ચેવ ઇત્થિપુરિસદારકાદયો મનુસ્સજાતિકા ચ. એકં મંસખલન્તિ એકં મંસરાસિં. પુઞ્જન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. ઇદ્ધિમાતિ આનુભાવસમ્પન્નો. ચેતોવસિપ્પત્તોતિ ચિત્તે વસીભાવપ્પત્તો. ભસ્મં કરિસ્સામીતિ છારિકં કરિસ્સામિ. કિઞ્હિ સોભતિ એકા છવા નાળન્દાતિ ઇદમ્પિ ભણન્તો સો ગહપતિ – ‘‘કાયપયોગેન પઞ્ઞાસમ્પિ મનુસ્સા એકં નાળન્દં એકં મંસખલં કાતું ન સક્કોન્તિ, ઇદ્ધિમા પન એકો એકેનેવ મનોપદોસેન ભસ્મં કાતું સમત્થો. અમ્હાકં મહાનિગણ્ઠસ્સ કથા અનિય્યાનિકા, ભગવતોવ કથા નિય્યાનિકા’’તિ સલ્લક્ખેસિ.

૬૫. અરઞ્ઞં અરઞ્ઞભૂતન્તિ અગામકં અરઞ્ઞમેવ હુત્વા અરઞ્ઞં જાતં. ઇસીનં મનોપદોસેનાતિ ઇસીનં અત્થાય કતેન મનોપદોસેન તં મનોપદોસં અસહમાનાહિ દેવતાહિ તાનિ રટ્ઠાનિ વિનાસિતાનિ. લોકિકા પન ઇસયો મનં પદોસેત્વા વિનાસયિંસૂતિ મઞ્ઞન્તિ. તસ્મા ઇમસ્મિં લોકવાદે ઠત્વાવ ઇદં વાદારોપનં કતન્તિ વેદિતબ્બં.

તત્થ દણ્ડકીરઞ્ઞાદીનં એવં અરઞ્ઞભૂતભાવો જાનિતબ્બો – સરભઙ્ગબોધિસત્તસ્સ તાવ પરિસાય અતિવેપુલ્લતં ગતાય કિસવચ્છો નામ તાપસો મહાસત્તસ્સ અન્તેવાસી વિવેકવાસં પત્થયમાનો ગણં પહાય ગોધાવરીતીરતો કલિઙ્ગરટ્ઠે દણ્ડકીરઞ્ઞો કુમ્ભપુરં નામ નગરં ઉપનિસ્સાય રાજુય્યાને વિવેકમનુબ્રૂહયમાનો વિહરતિ. તસ્સ સેનાપતિ ઉપટ્ઠાકો હોતિ.

તદા ચ એકા ગણિકા રથં અભિરુહિત્વા પઞ્ચમાતુગામસતપરિવારા નગરં ઉપસોભયમાના વિચરતિ. મહાજનો તમેવ ઓલોકયમાનો પરિવારેત્વા વિચરતિ, નગરવીથિયો નપ્પહોન્તિ. રાજા વાતપાનં વિવરિત્વા ઠિતો તં દિસ્વા કા એસાતિ પુચ્છિ. તુમ્હાકં નગરસોભિની દેવાતિ. સો ઉસ્સૂયમાનો ‘‘કિં એતાય સોભતિ, નગરં સયં સોભિસ્સતી’’તિ તં ઠાનન્તરં અચ્છિન્દાપેસિ.

સા તતો પટ્ઠાય કેનચિ સદ્ધિં સન્થવં કત્વા ઠાનન્તરં પરિયેસમાના એકદિવસં રાજુય્યાનં પવિસિત્વા ચઙ્કમનકોટિયં આલમ્બનફલકં નિસ્સાય પાસાણફલકે નિસિન્નં તાપસં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘કિલિટ્ઠો વતાયં તાપસો અનઞ્જિતમણ્ડિતો, દાઠિકાહિ પરુળ્હાહિ મુખં પિહિતં, મસ્સુના ઉરં પિહિતં, ઉભો કચ્છા પરુળ્હા’’તિ. અથસ્સા દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ – ‘‘અહં એકેન કિચ્ચેન વિચરામિ, અયઞ્ચ મે કાળકણ્ણી દિટ્ઠો, ઉદકં આહરથ, અક્ખીનિ ધોવિસ્સામી’’તિ ઉદકદન્તકટ્ઠં આહરાપેત્વા દન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા તાપસસ્સ સરીરે પિણ્ડં પિણ્ડં ખેળં પાતેત્વા દન્તકટ્ઠં જટામત્થકે ખિપિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા ઉદકં તાપસસ્સ મત્થકસ્મિંયેવ સિઞ્ચિત્વા – ‘‘યેહિ મે અક્ખીહિ કાળકણ્ણી દિટ્ઠો, તાનિ ધોતાનિ કલિપવાહિતો’’તિ નિક્ખન્તા.

તંદિવસઞ્ચ રાજા સતિં પટિલભિત્વા – ‘‘ભો કુહિં નગરસોભિની’’તિ પુચ્છિ. ઇમસ્મિંયેવ નગરે દેવાતિ. પકતિટ્ઠાનન્તરં તસ્સા દેથાતિ ઠાનન્તરં દાપેસિ. સા પુબ્બે સુકતકમ્મં નિસ્સાય લદ્ધં ઠાનન્તરં તાપસસ્સ સરીરે ખેળપાતનેન લદ્ધન્તિ સઞ્ઞમકાસિ.

તતો કતિપાહસ્સચ્ચયેન રાજા પુરોહિતસ્સ ઠાનન્તરં ગણ્હિ. સો નગરસોભિનિયા સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભગિનિ કિન્તિ કત્વા ઠાનન્તરં પટિલભી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કિં બ્રાહ્મણ અઞ્ઞં કાતબ્બં અત્થિ, રાજુય્યાને અનઞ્જિતકાળકણ્ણી કૂટજટિલો એકો અત્થિ, તસ્સ સરીરે ખેળં પાતેહિ, એવં ઠાનન્તરં લભિસ્સસી’’તિ આહ. સો ‘‘એવં કરિસ્સામિ ભગિની’’તિ તત્થ ગન્ત્વા તાય કથિતસદિસમેવ સબ્બં કત્વા નિક્ખમિ. રાજાપિ તંદિવસમેવ સતિં પટિલભિત્વા – ‘‘કુહિં, ભો, બ્રાહ્મણો’’તિ પુચ્છિ. ઇમસ્મિંયેવ નગરે દેવાતિ. ‘‘અમ્હેહિ અનુપધારેત્વા કતં, તદેવસ્સ ઠાનન્તરં દેથા’’તિ દાપેસિ. સોપિ પુઞ્ઞબલેન લભિત્વા ‘‘તાપસસ્સ સરીરે ખેળપાતનેન લદ્ધં મે’’તિ સઞ્ઞમકાસિ.

તતો કતિપાહસ્સચ્ચયેન રઞ્ઞો પચ્ચન્તો કુપિતો. રાજા પચ્ચન્તં વૂપસમેસ્સામીતિ ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય નિક્ખમિ. પુરોહિતો ગન્ત્વા રઞ્ઞો પુરતો ઠત્વા ‘‘જયતુ મહારાજા’’તિ વત્વા – ‘‘તુમ્હે, મહારાજ, જયત્થાય ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિ. આમ બ્રાહ્મણાતિ. એવં સન્તે રાજુય્યાને અનઞ્જિતકાળકણ્ણી એકો કૂટજટિલો વસતિ, તસ્સ સરીરે ખેળં પાતેથાતિ. રાજા તસ્સ વચનં ગહેત્વા યથા ગણિકાય ચ તેન ચ કતં, તથેવ સબ્બં કત્વા ઓરોધેપિ આણાપેસિ – ‘‘એતસ્સ કૂટજટિલસ્સ સરીરે ખેળં પાતેથા’’તિ. તતો ઓરોધાપિ ઓરોધપાલકાપિ તથેવ અકંસુ. અથ રાજા ઉય્યાનદ્વારે રક્ખં ઠપાપેત્વા ‘‘રઞ્ઞા સદ્ધિં નિક્ખમન્તા સબ્બે તાપસસ્સ સરીરે ખેળં અપાતેત્વા નિક્ખમિતું ન લભન્તી’’તિ આણાપેસિ. અથ સબ્બો બલકાયો ચ સેનિયો ચ તેનેવ નિયામેન તાપસસ્સ ઉપરિ ખેળઞ્ચ દન્તકટ્ઠાનિ ચ મુખવિક્ખાલિત ઉદકઞ્ચ પાપયિંસુ, ખેળો ચ દન્તકટ્ઠાનિ ચ સકલસરીરં અવત્થરિંસુ.

સેનાપતિ સબ્બપચ્છા સુણિત્વા ‘‘મય્હં કિર સત્થારં ભવન્તં પુઞ્ઞક્ખેત્તં સગ્ગસોપાનં એવં ઘટ્ટયિંસૂ’’તિ ઉસુમજાતહદયો મુખેન અસ્સસન્તો વેગેન રાજુય્યાનં આગન્ત્વા તથા બ્યસનપત્તં ઇસિં દિસ્વા કચ્છં બન્ધિત્વા દ્વીહિ હત્થેહિ દન્તકટ્ઠાનિ અપવિયૂહિત્વા ઉક્ખિપિત્વા નિસીદાપેત્વા ઉદકં આહરાપેત્વા ન્હાપેત્વા સબ્બઓસધેહિ ચેવ ચતુજ્જાતિગન્ધેહિ ચ સરીરં ઉબ્બટ્ટેત્વા સુખુમસાટકેન પુઞ્છિત્વા પુરતો અઞ્જલિં કત્વા ઠિતો એવમાહ ‘‘અયુત્તં, ભન્તે, મનુસ્સેહિ કતં, એતેસં કિં ભવિસ્સતી’’તિ. દેવતા સેનાપતિ તિધા ભિન્ના, એકચ્ચા ‘‘રાજાનમેવ નાસેસ્સામા’’તિ વદન્તિ, એકચ્ચા ‘‘સદ્ધિં પરિસાય રાજાન’’ન્તિ, એકચ્ચા ‘‘રઞ્ઞો વિજિતં સબ્બં નાસેસ્સામા’’તિ. ઇદં વત્વા પન તાપસો અપ્પમત્તકમ્પિ કોપં અકત્વા લોકસ્સ સન્તિઉપાયમેવ આચિક્ખન્તો આહ ‘‘અપરાધો નામ હોતિ, અચ્ચયં પન દેસેતું જાનન્તસ્સ પાકતિકમેવ હોતી’’તિ.

સેનાપતિ નયં લભિત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા રાજાનં વન્દિત્વા આહ – ‘‘તુમ્હેહિ, મહારાજ, નિરાપરાધે મહિદ્ધિકે તાપસે અપરજ્ઝન્તેહિ ભારિયં કમ્મં કતં, દેવતા કિર તિધા ભિન્ના એવં વદન્તી’’તિ સબ્બં આરોચેત્વા – ‘‘ખમાપિતે કિર, મહારાજ, પાકતિકં હોતિ, રટ્ઠં મા નાસેથ, તાપસં ખમાપેથા’’તિ આહ. રાજા અત્તનિ દોસં કતં દિસ્વાપિ એવં વદતિ ‘‘ન તં ખમાપેસ્સામી’’તિ. સેનાપતિ યાવતતિયં યાચિત્વા અનિચ્છન્તમાહ – ‘‘અહં, મહારાજ, તાપસસ્સ બલં જાનામિ, ન સો અભૂતવાદી, નાપિ કુપિતો, સત્તાનુદ્દયેન પન એવમાહ ખમાપેથ નં મહારાજા’’તિ. ન ખમાપેમીતિ. તેન હિ સેનાપતિટ્ઠાનં અઞ્ઞસ્સ દેથ, અહં તુમ્હાકં આણાપવત્તિટ્ઠાને ન વસિસ્સામીતિ. ત્વં યેનકામં ગચ્છ, અહં મય્હં સેનાપતિં લભિસ્સામીતિ. તતો સેનાપતિ તાપસસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા વન્દિત્વા ‘‘કથં પટિપજ્જામિ, ભન્તે’’તિ આહ. સેનાપતિ યે તે વચનં સુણન્તિ, સબ્બે સપરિક્ખારે સધને સદ્વિપદચતુપ્પદે ગહેત્વા સત્તદિવસબ્ભન્તરે બહિ રજ્જસીમં ગચ્છ, દેવતા અતિવિય કુપિતા ધુવં રટ્ઠમ્પિ અરટ્ઠં કરિસ્સન્તીતિ. સેનાપતિ તથા અકાસિ.

રાજા ગતમત્તોયેવ અમિત્તમથનં કત્વા જનપદં વૂપસમેત્વા આગમ્મ જયખન્ધાવારટ્ઠાને નિસીદિત્વા નગરં પટિજગ્ગાપેત્વા અન્તોનગરં પાવિસિ. દેવતા પઠમંયેવ ઉદકવુટ્ઠિં પાતયિંસુ. મહાજનો અત્તમનો અહોસિ ‘‘કૂટજટિલં અપરદ્ધકાલતો પટ્ઠાય અમ્હાકં રઞ્ઞો વડ્ઢિયેવ, અમિત્તે નિમ્મથેસિ, આગતદિવસેયેવ દેવો વુટ્ઠો’’તિ. દેવતા પુન સુમનપુપ્ફવુટ્ઠિં પાતયિંસુ, મહાજનો અત્તમનતરો અહોસિ. દેવતા પુન માસકવુટ્ઠિં પાતયિંસુ. તતો કહાપણવુટ્ઠિં, તતો કહાપણત્થં ન નિક્ખમેય્યુન્તિ મઞ્ઞમાના હત્થૂપગપાદૂપગાદિકતભણ્ડવુટ્ઠિં પાતેસું. મહાજનો સત્તભૂમિકપાસાદે ઠિતોપિ ઓતરિત્વા આભરણાનિ પિળન્ધન્તો અત્તમનો અહોસિ. ‘‘અરહતિ વત કૂટજટિલકે ખેળપાતનં, તસ્સ ઉપરિ ખેળપાતિતકાલતો પટ્ઠાય અમ્હાકં રઞ્ઞો વડ્ઢિ જાતા, અમિત્તમથનં કતં, આગતદિવસેયેવ દેવો વસ્સિ, તતો સુમનવુટ્ઠિ માસકવુટ્ઠિ કહાપણવુટ્ઠિ કતભણ્ડવુટ્ઠીતિ ચતસ્સો વુટ્ઠિયો જાતા’’તિ અત્તમનવાચં નિચ્છારેત્વા રઞ્ઞો કતપાપે સમનુઞ્ઞો જાતો.

તસ્મિં સમયે દેવતા એકતોધારઉભતોધારાદીનિ નાનપ્પકારાનિ આવુધાનિ મહાજનસ્સ ઉપરિ ફલકે મંસં કોટ્ટયમાના વિય પાતયિંસુ. તદનન્તરં વીતચ્ચિકે વીતધૂમે કિંસુકપુપ્ફવણ્ણે અઙ્ગારે, તદનન્તરં કૂટાગારપ્પમાણે પાસાણે, તદનન્તરં અન્તોમુટ્ઠિયં અસણ્ઠહનિકં સુખુમવાલિકં વસ્સાપયમાના અસીતિહત્થુબ્બેધં થલં અકંસુ. રઞ્ઞો વિજિતટ્ઠાને કિસવચ્છતાપસો સેનાપતિ માતુપોસકરામોતિ તયોવ મનુસ્સભૂતા અરોગા અહેસું. સેસાનં તસ્મિં કમ્મે અસમઙ્ગીભૂતાનં તિરચ્છાનાનં પાનીયટ્ઠાને પાનીયં નાહોસિ, તિણટ્ઠાને તિણં. તે યેન પાનીયં યેન તિણન્તિ ગચ્છન્તા અપ્પત્તેયેવ સત્તમે દિવસે બહિરજ્જસીમં પાપુણિંસુ. તેનાહ સરભઙ્ગબોધિસત્તો –

‘‘કિસઞ્હિ વચ્છં અવકિરિય દણ્ડકી,

ઉચ્છિન્નમૂલો સજનો સરટ્ઠો;

કુક્કુળનામે નિરયમ્હિ પચ્ચતિ,

તસ્સ ફુલિઙ્ગાનિ પતન્તિ કાયે’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૭૦);

એવં તાવ દણ્ડકીરઞ્ઞસ્સ અરઞ્ઞભૂતભાવો વેદિતબ્બો.

કલિઙ્ગરટ્ઠે પન નાળિકિરરઞ્ઞે રજ્જં કારયમાને હિમવતિ પઞ્ચસતતાપસા અનિત્થિગન્ધા અજિનજટવાકચીરધરા વનમૂલફલભક્ખા હુત્વા ચિરં વીતિનામેત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થં મનુસ્સપથં ઓતરિત્વા અનુપુબ્બેન કલિઙ્ગરટ્ઠે નાળિકિરરઞ્ઞો નગરં સમ્પત્તા. તે જટાજિનવાકચીરાનિ સણ્ઠપેત્વા પબ્બજિતાનુરૂપં ઉપસમસિરિં દસ્સયમાના નગરં ભિક્ખાય પવિસિંસુ. મનુસ્સા અનુપ્પન્ને બુદ્ધુપ્પાદે તાપસપબ્બજિતે દિસ્વા પસન્ના નિસજ્જટ્ઠાનં સંવિધાય હત્થતો ભિક્ખાભાજનં ગહેત્વા નિસીદાપેત્વા ભિક્ખં સમ્પાદેત્વા અદંસુ. તાપસા કતભત્તકિચ્ચા અનુમોદનં અકંસુ. મનુસ્સા સુત્વા પસન્નચિત્તા ‘‘કુહિં ભદન્તા ગચ્છન્તી’’તિ પુચ્છિંસુ. યથાફાસુકટ્ઠાનં, આવુસોતિ. ભન્તે, અલં અઞ્ઞત્થ ગમનેન, રાજુય્યાને વસથ, મયં ભુત્તપાતરાસા આગન્ત્વા ધમ્મકથં સોસ્સામાતિ. તાપસા અધિવાસેત્વા ઉય્યાનં અગમંસુ. નાગરા ભુત્તપાતરાસા સુદ્ધવત્થનિવત્થા ‘‘ધમ્મકથં સોસ્સામા’’તિ સઙ્ઘા ગણા ગણીભૂતા ઉય્યાનાભિમુખા અગમંસુ. રાજા ઉપરિપાસાદે ઠિતો તે તથા ગચ્છમાને દિસ્વા ઉપટ્ઠાકં પુચ્છિ ‘‘કિં એતે ભણે નાગરા સુદ્ધવત્થા સુદ્ધુત્તરાસઙ્ગા હુત્વા ઉય્યાનાભિમુખા ગચ્છન્તિ, કિમેત્થ સમજ્જં વા નાટકં વા અત્થી’’તિ? નત્થિ દેવ, એતે તાપસાનં સન્તિકે ધમ્મં સોતુકામા ગચ્છન્તીતિ. તેન હિ ભણે અહમ્પિ ગચ્છિસ્સામિ, મયા સદ્ધિં ગચ્છન્તૂતિ. સો ગન્ત્વા તેસં આરોચેસિ – ‘‘રાજાપિ ગન્તુકામો, રાજાનં પરિવારેત્વાવ ગચ્છથા’’તિ. નાગરા પકતિયાપિ અત્તમના તં સુત્વા – ‘‘અમ્હાકં રાજા અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો દુસ્સીલો, તાપસા ધમ્મિકા, તે આગમ્મ રાજાપિ ધમ્મિકો ભવિસ્સતી’’તિ અત્તમનતરા અહેસું.

રાજા નિક્ખમિત્વા તેહિ પરિવારિતો ઉય્યાનં ગન્ત્વા તાપસેહિ સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તાપસા રાજાનં દિસ્વા પરિકથાય કુસલસ્સેકસ્સ તાપસસ્સ ‘‘રઞ્ઞો ધમ્મં કથેહી’’તિ સઞ્ઞમદંસુ, સો તાપસો પરિસં ઓલોકેત્વા પઞ્ચસુ વેરેસુ આદીનવં પઞ્ચસુ ચ સીલેસુ આનિસંસં કથેન્તો –

‘‘પાણો ન હન્તબ્બો, અદિન્નં નાદાતબ્બં, કામેસુમિચ્છાચારો ન ચરિતબ્બો, મુસા ન ભાસિતબ્બા, મજ્જં ન પાતબ્બં, પાણાતિપાતો નામ નિરયસંવત્તનિકો હોતિ તિરચ્છાનયોનિસંવત્તનિકો પેત્તિવિસયસંવત્તનિકો, તથા અદિન્નાદાનાદીનિ. પાણાતિપાતો નિરયે પચ્ચિત્વા મનુસ્સલોકં આગતસ્સ વિપાકાવસેસેન અપ્પાયુકસંવત્તનિકો હોતિ, અદિન્નાદાનં અપ્પભોગસંવત્તનિકં, મિચ્છાચારો બહુસપત્તસંવત્તનિકો, મુસાવાદો અભૂતબ્ભક્ખાનસંવત્તનિકો, મજ્જપાનં ઉમ્મત્તકભાવસંવત્તનિક’’ન્તિ –

પઞ્ચસુ વેરેસુ ઇમં આદીનવં કથેસિ.

રાજા પકતિયાપિ અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો દુસ્સીલો, દુસ્સીલસ્સ ચ સીલકથા નામ દુક્કથા, કણ્ણે સૂલપ્પવેસનં વિય હોતિ. તસ્મા સો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ‘એતે પગ્ગણ્હિસ્સામી’તિ આગતો, ઇમે પન મય્હં આગતકાલતો પટ્ઠાય મંયેવ ઘટ્ટેન્તા વિજ્ઝન્તા પરિસમજ્ઝે કથેન્તિ, કરિસ્સામિ નેસં કાત્તબ્બ’’ન્તિ. સો ધમ્મકથાપરિયોસાને ‘‘આચરિયા સ્વે મય્હં ગેહે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેત્વા અગમાસિ. સો દુતિયદિવસે મહન્તે મહન્તે કોળુમ્બે આહરાપેત્વા ગૂથસ્સ પૂરાપેત્વા કદલિપત્તેહિ નેસં મુખાનિ બન્ધાપેત્વા તત્થ તત્થ ઠપાપેસિ, પુન બહલમધુકતેલનાગબલપિચ્છિલ્લાદીનં કૂટે પૂરેત્વા નિસ્સેણિમત્થકે ઠપાપેસિ, તત્થેવ ચ મહામલ્લે બદ્ધકચ્છે હત્થેહિ મુગ્ગરે ગાહાપેત્વા ઠપેત્વા આહ ‘‘કૂટતાપસા અતિવિય મં વિહેઠયિંસુ, તેસં પાસાદતો ઓતરણકાલે કૂટેહિ પિચ્છિલ્લં સોપાનમત્થકે વિસ્સજ્જેત્વા સીસે મુગ્ગરેહિ પોથેત્વા ગલે ગહેત્વા સોપાને ખિપથા’’તિ. સોપાનપાદમૂલે પન ચણ્ડે કુક્કુરે બન્ધાપેસિ.

તાપસાપિ ‘‘સ્વે રાજગેહે ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓવદિંસુ – ‘‘મારિસા રાજગેહં નામ સાસઙ્કં સપ્પટિભયં, પબ્બજિતેહિ નામ છદ્વારારમ્મણે સઞ્ઞતેહિ ભવિતબ્બં, દિટ્ઠદિટ્ઠે આરમ્મણે નિમિત્તં ન ગહેતબ્બં, ચક્ખુદ્વારે સંવરો પચ્ચુપટ્ઠપેતબ્બો’’તિ.

પુનદિવસે ભિક્ખાચારવેલં સલ્લક્ખેત્વા વાકચીરં નિવાસેત્વા અજિનચમ્મં એકંસગતં કત્વા જટાકલાપં સણ્ઠપેત્વા ભિક્ખાભાજનં ગહેત્વા પટિપાટિયા રાજનિવેસનં અભિરુળ્હા. રાજા આરુળ્હભાવં ઞત્વા ગૂથકોળુમ્બમુખતો કદલિપત્તં નીહરાપેસિ. દુગ્ગન્ધો તાપસાનં નાસપુટં પહરિત્વા મત્થલુઙ્ગપાતનાકારપત્તો અહોસિ. મહાતાપસો રાજાનં ઓલોકેસિ. રાજા – ‘‘એત્થ ભોન્તો યાવદત્થં ભુઞ્જન્તુ ચેવ હરન્તુ ચ, તુમ્હાકમેતં અનુચ્છવિકં, હિય્યો અહં તુમ્હે પગ્ગણ્હિસ્સામીતિ આગતો, તુમ્હે પન મંયેવ ઘટ્ટેન્તો વિજ્ઝન્તા પરિસમજ્ઝે કથયિત્થ, તુમ્હાકમિદં અનુચ્છવિકં, ભુઞ્જથા’’તિ મહાતાપસસ્સ ઉલુઙ્કેન ગૂથં ઉપનામેસિ. મહાતાપસો ધી ધીતિ વદન્તો પટિનિવત્તિ. ‘‘એત્તકેનેવ ગચ્છિસ્સથ તુમ્હે’’તિ સોપાને કૂટેહિ પિચ્છિલ્લં વિસ્સજ્જાપેત્વા મલ્લાનં સઞ્ઞમદાસિ. મલ્લા મુગ્ગરેહિ સીસાનિ પોથેત્વા ગીવાય ગહેત્વા સોપાને ખિપિંસુ, એકોપિ સોપાને પતિટ્ઠાતું નાસક્ખિ, પવટ્ટમાના સોપાનપાદમૂલંયેવ પાપુણિંસુ. સમ્પત્તે સમ્પત્તે ચણ્ડકુક્કુરા પટપટાતિ લુઞ્ચમાના ખાદિંસુ. યોપિ નેસં ઉટ્ઠહિત્વા પલાયતિ, સોપિ આવાટે પતતિ, તત્રાપિ નં કુક્કુરા અનુબન્ધિત્વા ખાદન્તિયેવ. ઇતિ નેસં કુક્કુરા અટ્ઠિસઙ્ખલિકમેવ અવસેસયિંસુ. એવં સો રાજા તપસમ્પન્ને પઞ્ચસતે તાપસે એકદિવસેનેવ જીવિતા વોરોપેસિ.

અથસ્સ રટ્ઠે દેવતા પુરિમનયેનેવ પુન નવવુટ્ઠિયો પાતેસું. તસ્સ રજ્જં સટ્ઠિયોજનુબ્બેધેન વાલિકથલેન અવચ્છાદિયિત્થ. તેનાહ સરભઙ્ગો બોધિસત્તો –

‘‘યો સઞ્ઞતે પબ્બજિતે અવઞ્ચયિ,

ધમ્મં ભણન્તે સમણે અદૂસકે;

તં નાળિકેરં સુનખા પરત્થ,

સઙ્ગમ્મ ખાદન્તિ વિફન્દમાન’’ન્તિ. (જા. ૨.૧૭.૭૧);

એવં કાલિઙ્ગારઞ્ઞસ્સ અરઞ્ઞભૂતભાવો વેદિતબ્બો.

અતીતે પન બારાણસિનગરે દિટ્ઠમઙ્ગલિકા નામ ચત્તાલીસકોટિવિભવસ્સ સેટ્ઠિનો એકા ધીતા અહોસિ દસ્સનીયા પાસાદિકા. સા રૂપભોગકુલસમ્પત્તિસમ્પન્નતાય બહૂનં પત્થનીયા અહોસિ. યો પનસ્સા વારેય્યત્થાય પહિણાતિ, તં તં દિસ્વાનસ્સ જાતિયં વા હત્થપાદાદીસુ વા યત્થ કત્થચિ દોસં આરોપેત્વા ‘‘કો એસ દુજ્જાતો દુસ્સણ્ઠિતો’’તિઆદીનિ વત્વા – ‘‘નીહરથ ન’’ન્તિ નીહરાપેત્વા ‘‘એવરૂપમ્પિ નામ અદ્દસં, ઉદકં આહરથ, અક્ખીનિ ધોવિસ્સામી’’તિ અક્ખીનિ ધોવતિ. તસ્સા દિટ્ઠં દિટ્ઠં વિપ્પકારં પાપેત્વા નીહરાપેતીતિ દિટ્ઠમઙ્ગલિકા ત્વેવ સઙ્ખા ઉદપાદિ, મૂલનામં અન્તરધાયિ.

સા એકદિવસં ગઙ્ગાય ઉદકકીળં કીળિસ્સામીતિ તિત્થં સજ્જાપેત્વા પહૂતં ખાદનીયભોજનીયં સકટેસુ પૂરાપેત્વા બહૂનિ ગન્ધમાલાદીનિ આદાય પટિચ્છન્નયાનં આરુય્હ ઞાતિગણપરિવુતા ગેહમ્હા નિક્ખમિ. તેન ચ સમયેન મહાપુરિસો ચણ્ડાલયોનિયં નિબ્બત્તો બહિનગરે ચમ્મગેહે વસતિ, માતઙ્ગોત્વેવસ્સ નામં અહોસિ. સો સોળસવસ્સુદ્દેસિકો હુત્વા કેનચિદેવ કરણીયેન અન્તોનગરં પવિસિતુકામો એકં નીલપિલોતિકં નિવાસેત્વા એકં હત્થે બન્ધિત્વા એકેન હત્થેન પચ્છિં, એકેન ઘણ્ડં ગહેત્વા ‘‘ઉસ્સરથ અય્યા, ચણ્ડાલોહ’’ન્તિ જાનાપનત્થં તં વાદેન્તો નીચચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા દિટ્ઠદિટ્ઠે મનુસ્સે નમસ્સમાનો નગરં પવિસિત્વા મહાપથં પટિપજ્જિ.

દિટ્ઠમઙ્ગલિકા ઘણ્ડસદ્દં સુત્વા સાણિઅન્તરેન ઓલોકેન્તી દૂરતોવ તં આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘કિમેત’’ન્તિ પુચ્છિ. માતઙ્ગો અય્યેતિ. ‘‘કિં વત, ભો, અકુસલં અકરમ્હ, કસ્સાયં નિસ્સન્દો, વિનાસો નુ ખો મે પચ્ચુપટ્ઠિતો, મઙ્ગલકિચ્ચેન નામ ગચ્છમાના ચણ્ડાલં અદ્દસ’’ન્તિ સરીરં કમ્પેત્વા જિગુચ્છમાના ખેળં પાતેત્વા ધાતિયો આહ – ‘‘વેગેન ઉદકં આહરથ, ચણ્ડાલો દિટ્ઠો, અક્ખીનિ ચેવ નામ ગહિતમુખઞ્ચ ધોવિસ્સામી’’તિ ધોવિત્વા રથં નિવત્તાપેત્વા સબ્બપટિયાદાનં ગેહં પેસેત્વા પાસાદં અભિરુહિ. સુરાસોણ્ડાદયો ચેવ તસ્સા ઉપટ્ઠાકમનુસ્સા ચ ‘‘કુહિં, ભો દિટ્ઠમઙ્ગલિકા, ઇમાયપિ વેલાય નાગચ્છતી’’તિ પુચ્છન્તા તં પવત્તિં સુત્વા – ‘‘મહન્તં વત, ભો, સુરામંસગન્ધમાલાદિસક્કારં ચણ્ડાલં નિસ્સાય અનુભવિતું ન લભિમ્હ, ગણ્હથ ચણ્ડાલ’’ન્તિ ગતટ્ઠાનં ગવેસિત્વા નિરાપરાધં માતઙ્ગપણ્ડિતં તજ્જિત્વા – ‘‘અરે માતઙ્ગ તં નિસ્સાય ઇદઞ્ચિદઞ્ચ સક્કારં અનુભવિતું ન લભિમ્હા’’તિ કેસેસુ ગહેત્વા ભૂમિયં પાતેત્વા જાણુકપ્પરપાસાણાદીહિ કોટ્ટેત્વા મતોતિ સઞ્ઞાય પાદે ગહેત્વા કડ્ઢન્તા સઙ્કારકૂટે છડ્ડેસું.

મહાપુરિસો સઞ્ઞં પટિલભિત્વા હત્થપાદે પરામસિત્વા – ‘‘ઇદં દુક્ખં કં નિસ્સાય ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ચિન્તેન્તો – ‘‘ન અઞ્ઞં કઞ્ચિ, દિટ્ઠમઙ્ગલિકં નિસ્સાય ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ઞત્વા ‘‘સચાહં પુરિસો, પાદેસુ નં નિપાતેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા વેધમાનો દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય કુલદ્વારં ગન્ત્વા – ‘‘દિટ્ઠમઙ્ગલિકં લભન્તો વુટ્ઠહિસ્સામિ, અલભન્તસ્સ એત્થેવ મરણ’’ન્તિ ગેહઙ્ગણે નિપજ્જિ. તેન ચ સમયેન જમ્બુદીપે અયં ધમ્મતા હોતિ – યસ્સ ચણ્ડાલો કુજ્ઝિત્વા ગબ્ભદ્વારે નિપન્નો મરતિ, યે ચ તસ્મિં ગબ્ભે વસન્તિ, સબ્બે ચણ્ડાલા હોન્તિ. ગેહમજ્ઝમ્હિ મતે સબ્બે ગેહવાસિનો, દ્વારમ્હિ મતે ઉભતો અનન્તરગેહવાસિકા, અઙ્ગણમ્હિ મતે ઇતો સત્ત ઇતો સત્તાતિ ચુદ્દસગેહવાસિનો સબ્બે ચણ્ડાલા હોન્તીતિ. બોધિસત્તો પન અઙ્ગણે નિપજ્જિ.

સેટ્ઠિસ્સ આરોચેસું – ‘‘માતઙ્ગો તે સામિ ગેહઙ્ગણે પતિતો’’તિ ગચ્છથ ભણે, કિં કારણાતિ વત્વા એકમાસકં દત્વા ઉટ્ઠાપેથાતિ. તે ગન્ત્વા ‘‘ઇમં કિર માસકં ગહેત્વા ઉટ્ઠહા’’તિ વદિંસુ. સો – ‘‘નાહં માસકત્થાય નિપન્નો, દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય સ્વાહં નિપન્નો’’તિ આહ. દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય કો દોસોતિ? કિં તસ્સા દોસં ન પસ્સથ, નિરપરાધો અહં તસ્સા મનુસ્સેહિ બ્યસનં પાપિતો, તં લભન્તોવ વુટ્ઠહિસ્સામિ, અલભન્તો ન વુટ્ઠહિસ્સામીતિ.

તે ગન્ત્વા સેટ્ઠિસ્સ આરોચેસું. સેટ્ઠિ ધીતુ દોસં ઞત્વા ‘‘ગચ્છથ, એકં કહાપણં દેથા’’તિ પેસેતિ. સો ‘‘ન ઇચ્છામિ કહાપણં, તમેવ ઇચ્છામી’’તિ આહ. તં સુત્વા સેટ્ઠિ ચ સેટ્ઠિભરિયા ચ – ‘‘એકાયેવ નો પિયધીતા, પવેણિયા ઘટકો અઞ્ઞો દારકોપિ નત્થી’’તિ સંવેગપ્પત્તા – ‘‘ગચ્છથ તાતા, કોચિ અમ્હાકં અસહનકો એતં જીવિતાપિ વોરોપેય્ય, એતસ્મિઞ્હિ મતે સબ્બે મયં નટ્ઠા હોમ, આરક્ખમસ્સ ગણ્હથા’’તિ પરિવારેત્વા આરક્ખં સંવિધાય યાગું પેસયિંસુ, ભત્તં ધનં પેસયિંસુ, એવં સો સબ્બં પટિક્ખિપિ. એવં એકો દિવસો ગતો; દ્વે, તયો, ચત્તારો, પઞ્ચ દિવસા ગતા.

તતો સત્તસત્તગેહવાસિકા ઉટ્ઠાય – ‘‘ન સક્કોમ મયં તુમ્હે નિસ્સાય ચણ્ડાલા ભવિતું, અમ્હે મા નાસેથ, તુમ્હાકં દારિકં દત્વા એતં ઉટ્ઠાપેથા’’તિ આહંસુ. તે સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ સતસહસ્સમ્પિ પહિણિંસુ, સો પટિક્ખિપતેવ. એવં છ દિવસા ગતા. સત્તમે દિવસે ઉભતો ચુદ્દસગેહવાસિકા સન્નિપતિત્વા – ‘‘ન મયં ચણ્ડાલા ભવિતું સક્કોમ, તુમ્હાકં અકામકાનમ્પિ મયં એતસ્સ દારિકં દસ્સામા’’તિ આહંસુ.

માતાપિતરો સોકસલ્લસમપ્પિતા વિસઞ્ઞી હુત્વા સયને નિપતિંસુ. ઉભતો ચુદ્દસગેહવાસિનો પાસાદં આરુય્હ સુપુપ્ફિતકિંસુકસાખં ઉચ્છિન્દન્તા વિય તસ્સા સબ્બાભરણાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા નખેહિ સીમન્તં કત્વા કેસે બન્ધિત્વા નીલસાટકં નિવાસાપેત્વા હત્થે નીલપિલોતિકખણ્ડં વેઠેત્વા કણ્ણેસુ તિપુપટ્ટકે પિળન્ધાપેત્વા તાલપણ્ણપચ્છિં દત્વા પાસાદતો ઓતારાપેત્વા દ્વીસુ બાહાસુ ગહેત્વા – ‘‘તવ સામિકં ગહેત્વા યાહી’’તિ મહાપુરિસસ્સ અદંસુ.

નીલુપ્પલમ્પિ અતિભારોતિ અનુક્ખિત્તપુબ્બા સુખુમાલદારિકા ‘‘ઉટ્ઠાહિ સામિ, ગચ્છામા’’તિ આહ. બોધિસત્તો નિપન્નકોવ આહ ‘‘નાહં ઉટ્ઠહામી’’તિ. અથ કિન્તિ વદામીતિ. ‘‘ઉટ્ઠેહિ અય્ય માતઙ્ગા’’તિ એવં મં વદાહીતિ. સા તથા અવોચ. ન તુય્હં મનુસ્સા ઉટ્ઠાનસમત્થં મં અકંસુ, બાહાય મં ગહેત્વા ઉટ્ઠાપેહીતિ. સા તથા અકાસિ. બોધિસત્તો ઉટ્ઠહન્તો વિય પરિવટ્ટેત્વા ભૂમિયં પતિત્વા – ‘‘નાસિતં, ભો, દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય પઠમં મનુસ્સેહિ કોટ્ટાપેત્વા, ઇદાનિ સયં કોટ્ટેતી’’તિ વિરવિત્થ. સા કિં કરોમિ અય્યાતિ? દ્વીહિ હત્થેહિ ગહેત્વા ઉટ્ઠાપેહીતિ. સા તથા ઉટ્ઠાપેત્વા નિસીદાપેત્વા ગચ્છામ સામીતિ. ગચ્છા નામ અરઞ્ઞે હોન્તિ, મયં મનુસ્સા, અતિકોટ્ટિતોમ્હિ તુય્હં મનુસ્સેહિ, ન સક્કોમિ પદસા ગન્તું, પિટ્ઠિયા મં નેહીતિ. સા ઓનમિત્વા પિટ્ઠિં અદાસિ. બોધિસત્તો અભિરુહિ. કુહિં નેમિ સામીતિ? બહિનગરં નેહીતિ. સા પાચીનદ્વારં ગન્ત્વા – ‘‘ઇધ તે સામિ વસનટ્ઠાન’’ન્તિ પુચ્છિ. કતરટ્ઠાનં એતન્તિ? પાચીનદ્વારં સામીતિ. પાચીનદ્વારે ચણ્ડાલપુત્તા વસિતું ન લભન્તીતિ અત્તનો વસનટ્ઠાનં અનાચિક્ખિત્વાવ સબ્બદ્વારાનિ આહિણ્ડાપેસિ. કસ્મા? ભવગ્ગપત્તમસ્સા માનં પાતેસ્સામીતિ. મહાજનો ઉક્કુટ્ઠિમકાસિ – ‘‘ઠપેત્વા તુમ્હાદિસં અઞ્ઞો એતિસ્સા માનં ભેદકો નત્થી’’તિ.

સા પચ્છિમદ્વારં પત્વા ‘‘ઇધ તે સામિ વસનટ્ઠાન’’ન્તિ પુચ્છિ. કતરટ્ઠાનં એતન્તિ? પચ્છિમદ્વારં સામીતિ. ઇમિના દ્વારેન નિક્ખમિત્વા ચમ્મગેહં ઓલોકેન્તી ગચ્છાતિ. સા તત્થ ગન્ત્વા આહ ‘‘ઇદં ચમ્મગેહં તુમ્હાકં વસનટ્ઠાનં સામી’’તિ? આમાતિ પિટ્ઠિતો ઓતરિત્વા ચમ્મગેહં પાવિસિ.

તત્થ સત્તટ્ઠદિવસે વસન્તો સબ્બઞ્ઞુતગવેસનધીરો એત્તકેસુ દિવસેસુ ન ચ જાતિસમ્ભેદમકાસિ. ‘‘મહાકુલસ્સ ધીતા સચે મં નિસ્સાય મહન્તં યસં ન પાપુણાતિ, ન ચમ્હાહં ચતુવીસતિયા બુદ્ધાનં અન્તેવાસિકો. એતિસ્સા પાદધોવનઉદકેન સકલજમ્બુદીપે રાજૂનં અભિસેકકિચ્ચં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘અગારમજ્ઝેવસન્તો ન સક્ખિસ્સામિ, પબ્બજિત્વા પન સક્ખિસ્સામી’’તિ. ચિન્તેત્વા તં આમન્તેસિ – ‘‘દિટ્ઠમઙ્ગલિકે મયં પુબ્બે એકચરા કમ્મં કત્વાપિ અકત્વાપિ સક્કા જીવિતું, ઇદાનિ પન દારભરણં પટિપન્નમ્હ, કમ્મં અકત્વા ન સક્કા જીવિતું, ત્વં યાવાહં આગચ્છામિ, તાવ મા ઉક્કણ્ઠિત્થા’’તિ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા સુસાનાદીસુ નન્તકાનિ સઙ્કડ્ઢિત્વા નિવાસનપારુપનં કત્વા સમણપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા એકચરો લદ્ધકાયવિવેકો કસિણપરિકમ્મં કત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો ચ નિબ્બત્તેત્વા ‘‘ઇદાનિ સક્કા દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય અવસ્સયેન મયા ભવિતુ’’ન્તિ બારાણસિઅભિમુખો ગન્ત્વા ચીવરં પારુપિત્વા ભિક્ખં ચરમાનો દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય ગેહાભિમુખો અગમાસિ.

સા તં દ્વારે ઠિતં દિસ્વા અસઞ્જાનન્તી – ‘‘અતિચ્છથ, ભન્તે, ચણ્ડાલાનં વસનટ્ઠાનમેત’’ન્તિ આહ. બોધિસત્તો તત્થેવ અટ્ઠાસિ. સા પુનપ્પુનં ઓલોકેન્તી સઞ્જાનિત્વા હત્થેહિ ઉરં પહરિત્વા વિરવમાના પાદમૂલે પતિત્વા આહ – ‘‘યદિ તે સામિ એદિસં ચિત્તં અત્થિ, કસ્મા મં મહતા યસા પરિહાપેત્વા અનાથં અકાસી’’તિ. નાનપ્પકારં પરિદેવં પરિદેવિત્વા અક્ખીનિ પુઞ્છમાના ઉટ્ઠાય ભિક્ખાભાજનં ગહેત્વા અન્તોગેહે નિસીદાપેત્વા ભિક્ખં અદાસિ. મહાપુરિસો ભત્તકિચ્ચં કત્વા આહ – ‘‘દિટ્ઠમઙ્ગલિકે મા સોચિ મા પરિદેવિ, અહં તુય્હં પાદધોવનઉદકેન સકલજમ્બુદીપે રાજૂનં અભિસેકકિચ્ચં કારેતું સમત્થો, ત્વં પન એકં મમ વચનં કરોહિ, નગરં પવિસિત્વા ‘ન મય્હં સામિકો ચણ્ડાલો, મહાબ્રહ્મા મય્હં સામિકો’તિ ઉગ્ઘોસયમાના સકલનગરં ચરાહી’’તિ.

એવં વુત્તે દિટ્ઠમઙ્ગલિકા – ‘‘પકતિયાપિ અહં સામિ મુખદોસેનેવ બ્યસનં પત્તા, ન સક્ખિસ્સામેવં વત્તુ’’ન્તિ આહ. બોધિસત્તો – ‘‘કિં પન તયા મય્હં અગારે વસન્તસ્સ અલિકવચનં સુતપુબ્બં, અહં તદાપિ અલિકં ન ભણામિ, ઇદાનિ પબ્બજિતો કિં વક્ખામિ, સચ્ચવાદી પુરિસો નામાહ’’ન્તિ વત્વા – ‘‘અજ્જ પક્ખસ્સ અટ્ઠમી, ત્વં ‘ઇતો સત્તાહસ્સચ્ચયેન ઉપોસથદિવસે મય્હં સામિકો મહાબ્રહ્મા ચન્દમણ્ડલં ભિન્દિત્વા મમ સન્તિકં આગમિસ્સતી’તિ સકલનગરે ઉગ્ઘોસેહી’’તિ વત્વા પક્કામિ.

સા સદ્દહિત્વા હટ્ઠતુટ્ઠા સૂરા હુત્વા સાયંપાતં નગરં પવિસિત્વા તથા ઉગ્ઘોસેસિ. મનુસ્સા પાણિના પાણિં પહરન્તા – ‘‘પસ્સથ, અમ્હાકં દિટ્ઠમઙ્ગલિકા ચણ્ડાલપુત્તં મહાબ્રહ્માનં કરોતી’’તિ હસન્તા કેળિં કરોન્તિ. સા પુનદિવસેપિ તથેવ સાયંપાતં પવિસિત્વા – ‘‘ઇદાનિ છાહચ્ચયેન, પઞ્ચાહ-ચતૂહ-તીહ-દ્વીહ-એકાહચ્ચયેન મય્હં સામિકો મહાબ્રહ્મા ચન્દમણ્ડલં ભિન્દિત્વા મમ સન્તિકં આગમિસ્સતી’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ.

બ્રાહ્મણા ચિન્તયિંસુ – ‘‘અયં દિટ્ઠમઙ્ગલિકા અતિસૂરા હુત્વા કથેતિ, કદાચિ એવં સિયા, એથ મયં દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય વસનટ્ઠાનં પટિજગ્ગામા’’તિ ચમ્મગેહસ્સ બાહિરભાગં સમન્તા તચ્છાપેત્વા વાલિકં ઓકિરિંસુ. સાપિ ઉપોસથદિવસે પાતોવ નગરં પવિસિત્વા ‘‘અજ્જ મય્હં સામિકો આગમિસ્સતી’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. બ્રાહ્મણા ચિન્તયિંસુ – ‘‘અયં ભો ન દૂરં અપદિસ્સતિ, અજ્જ કિર મહાબ્રહ્મા આગમિસ્સતિ, વસનટ્ઠાનં સંવિદહામા’’તિ ચમ્મગેહં સમજ્જાપેત્વા હરિતૂપલિત્તં અહતવત્થેહિ પરિક્ખિપિત્વા મહારહં પલ્લઙ્કં અત્થરિત્વા ઉપરિ ચેલવિતાનં બન્ધિત્વા ગન્ધમાલદામાનિ ઓસારયિંસુ. તેસં પટિજગ્ગન્તાનંયેવ સૂરિયો અત્થં ગતો.

મહાપુરિસો ચન્દે ઉગ્ગતમત્તે અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય કામાવચરચિત્તેન પરિકમ્મં કત્વા ઇદ્ધિચિત્તેન દ્વાદસયોજનિકં બ્રહ્મત્તભાવં માપેત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ચન્દવિમાનસ્સ અન્તો પવિસિત્વા વનન્તતો અબ્ભુસ્સક્કમાનં ચન્દં ભિન્દિત્વા ચન્દવિમાનં ઓહાય પુરતો હુત્વા ‘‘મહાજનો મં પસ્સતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. મહાજનો દિસ્વા – ‘‘સચ્ચં, ભો, દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય વચનં, આગચ્છન્તં મહાબ્રહ્માનં પૂજેસ્સામા’’તિ ગન્ધમાલં આદાય દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય ઘરં પરિવારેત્વા અટ્ઠાસિ. મહાપુરિસો મત્થકમત્થકેન સત્તવારે બારાણસિં અનુપરિગન્ત્વા મહાજનેન દિટ્ઠભાવં ઞત્વા દ્વાદસયોજનિકં અત્તભાવં વિજહિત્વા મનુસ્સપ્પમાણમેવ માપેત્વા મહાજનસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ ચમ્મગેહં પાવિસિ. મહાજનો દિસ્વા – ‘‘ઓતિણ્ણો નો મહાબ્રહ્મા, સાણિં આહરથા’’તિ નિવેસનં મહાસાણિયા પરિક્ખિપિત્વા પરિવારેત્વા ઠિતો.

મહાપુરિસોપિ સિરિસયનમજ્ઝે નિસીદિ. દિટ્ઠમઙ્ગલિકા સમીપે અટ્ઠાસિ. અથ નં પુચ્છિ ‘‘ઉતુસમયો તે દિટ્ઠમઙ્ગલિકે’’તિ. આમ અય્યાતિ. મયા દિન્નં પુત્તં ગણ્હાહીતિ અઙ્ગુટ્ઠકેન નાભિમણ્ડલં ફુસિ. તસ્સા પરામસનેનેવ ગબ્ભો પતિટ્ઠાસિ. મહાપુરિસો – ‘‘એત્તાવતા તે દિટ્ઠમઙ્ગલિકે પાદધોવનઉદકં સકલજમ્બુદીપે રાજૂનં અભિસેકોદકં ભવિસ્સતિ, ત્વં તિટ્ઠા’’તિ વત્વા બ્રહ્મત્તભાવં માપેત્વા પસ્સન્તસ્સેવ મહાજનસ્સ નિક્ખમિત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ચણ્ડમણ્ડલમેવ પવિટ્ઠો. સા તતો પટ્ઠાય બ્રહ્મપજાપતી નામ જાતા. પાદધોવનઉદકં લભન્તો નામ નત્થિ.

બ્રાહ્મણા – ‘‘બ્રહ્મપજાપતિં અન્તોનગરે વસાપેસ્સામા’’તિ સુવણ્ણસિવિકાય આરોપેત્વા યાવ સત્તમકોટિયા અપરિસુદ્ધજાતિકસ્સ સિવિકં ગહેતું ન અદંસુ. સોળસ જાતિમન્તબ્રાહ્મણા ગણ્હિંસુ. સેસા ગન્ધપુપ્ફાદીહિ પૂજેત્વા નગરં પવિસિત્વા – ‘‘ન સક્કા, ભો, ઉચ્છિટ્ઠગેહે બ્રહ્મપજાપતિયા વસિતું, વત્થું ગહેત્વા ગેહં કરિસ્સામ, યાવ પન તં કરીયતિ, તાવ મણ્ડપેવ વસતૂ’’તિ મણ્ડપે વસાપેસું. તતો પટ્ઠાય ચક્ખુપથે ઠત્વા વન્દિતુકામા કહાપણં દત્વા વન્દિતું લભન્તિ, સવનૂપચારે વન્દિતુકામા સતં દત્વા લભન્તિ, આસન્ને પકતિકથં સવનટ્ઠાને વન્દિતુકામા પઞ્ચસતાનિ દત્વા લભન્તિ, પાદપિટ્ઠિયં સીસં ઠપેત્વા વન્દિતુકામા સહસ્સં દત્વા લભન્તિ, પાદધોવનઉદકં પત્થયમાના દસસહસ્સાનિ દત્વા લભન્તિ. બહિનગરતો અન્તોનગરે યાવ મણ્ડપા આગચ્છન્તિયા લદ્ધધનંયેવ કોટિસતમત્તં અહોસિ.

સકલજમ્બુદીપો સઙ્ખુભિ, તતો સબ્બરાજાનો ‘‘બ્રહ્મપજાપતિયા પાદધોવનેન અભિસેકં કરિસ્સામા’’તિ સતસહસ્સં પેસેત્વા લભિંસુ. મણ્ડપે વસન્તિયા એવ ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. મહાપુરિસં પટિચ્ચ લદ્ધકુમારો પાસાદિકો અહોસિ લક્ખણસમ્પન્નો. મહાબ્રહ્મુનો પુત્તો જાતોતિ સકલ જમ્બુદીપો એકકોલાહલો અહોસિ. કુમારસ્સ ખીરમણિમૂલં હોતૂતિ તતો તતો આગતધનં કોટિસહસ્સં અહોસિ. એત્તાવતા નિવેસનમ્પિ નિટ્ઠિતં. કુમારસ્સ નામકરણં કરિસ્સામાતિ નિવેસનં સજ્જેત્વા કુમારં ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા અલઙ્કરિત્વા મણ્ડપે જાતત્તા મણ્ડબ્યોત્વેવ નામં અકંસુ.

કુમારો સુખેન સંવડ્ઢમાનો સિપ્પુગ્ગહણવયપત્તોતિ સકલજમ્બુદીપે સિપ્પજાનનકા તસ્સ સન્તિકે આગન્ત્વા સિપ્પં સિક્ખાપેન્તિ. કુમારો મેધાવી પઞ્ઞવા સુતં સુતં મુતં આવુણન્તો વિય ગણ્હાતિ, ગહિતગહિતં સુવણ્ણઘટે પક્ખિત્તતેલં વિય તિટ્ઠતિ. યાવતા વાચુગ્ગતા પરિયત્તિ અત્થિ, તેન અનુગ્ગહિતા નામ નાહોસિ. બ્રાહ્મણા તં પરિવારેત્વા ચરન્તિ, સોપિ બ્રાહ્મણભત્તો અહોસિ. ગેહે અસીતિબ્રાહ્મણસહસ્સાનિ નિચ્ચભત્તં ભુઞ્જન્તિ. ગેહમ્પિસ્સ સત્તદ્વારકોટ્ઠકં મહન્તં અહોસિ. ગેહે મઙ્ગલદિવસે જમ્બુદીપવાસીહિ પેસિતધનં કોટિસહસ્સમત્તં અહોસિ.

બોધિસત્તો આવજ્જેસિ – ‘‘પમત્તો નુ ખો કુમારો અપ્પમત્તો’’તિ. અથસ્સ તં પવત્તિં ઞત્વા – ‘‘બ્રાહ્મણભત્તો જાતો, યત્થ દિન્નં મહપ્ફલં હોતિ, તં ન જાનાતિ, ગચ્છામિ નં દમેમી’’તિ ચીવરં પારુપિત્વા ભિક્ખાભાજનં ગહેત્વા – ‘‘દ્વારકોટ્ઠકા અતિસમ્બાધા, ન સક્કા કોટ્ઠકેન પવિસિતુ’’ન્તિ આકાસેનાગન્ત્વા અસીતિબ્રાહ્મણસહસ્સાનં ભુઞ્જનટ્ઠાને આકાસઙ્ગણે ઓતરિ. મણ્ડબ્યકુમારોપિ સુવણ્ણકટચ્છું ગાહાપેત્વા – ‘‘ઇધ સૂપં દેથ ઇધ ઓદન’’ન્તિ પરિવિસાપેન્તો બોધિસત્તં દિસ્વા દણ્ડકેન ઘટ્ટિતઆસિવિસો વિય કુપિત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘કુતો નુ આગચ્છસિ દુમ્મવાસી,

ઓતલ્લકો પંસુપિસાચકોવ;

સઙ્કારચોળં પટિમુઞ્ચ કણ્ઠે,

કો રે તુવં હોસિ અદક્ખિણેય્યો’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૧);

અથ નં મહાસત્તો અકુજ્ઝિત્વાવ ઓવદન્તો આહ –

‘‘અન્નં તવેદં પકતં યસસ્સિ,

તં ખજ્જરે ભુઞ્જરે પિય્યરે ચ;

જાનાસિ મં ત્વં પરદત્તૂપજીવિં,

ઉત્તિટ્ઠ પિણ્ડં લભતં સપાકો’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૨);

સો નયિદં તુમ્હાદિસાનં પટિયત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ –

‘‘અન્નં મમેદં પકતં બ્રાહ્મણાનં,

અત્થત્થિતં સદ્દહતો મમેદં;

અપેહિ એત્તો કિમિધટ્ઠિતોસિ,

ન માદિસા તુય્હં દદન્તિ જમ્મા’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૩);

અથ બોધિસત્તો ‘‘દાનં નામ સગુણસ્સપિ નિગ્ગુણસ્સપિ યસ્સ કસ્સચિ દાતબ્બં, યથા હિ નિન્નેપિ થલેપિ પતિટ્ઠાપિતં બીજં પથવીરસં આપોરસઞ્ચ આગમ્મ સમ્પજ્જતિ, એવં નિપ્ફલં નામ નત્થિ, સુખેત્તે વપિતબીજં વિય ગુણવન્તે મહપ્ફલં હોતી’’તિ દસ્સેતું ઇમં ગાથમાહ –

‘‘થલે ચ નિન્ને ચ વપન્તિ બીજં,

અનૂપખેત્તે ફલમાસમાના;

એતાય સદ્ધાય દદાહિ દાનં,

અપ્પેવ આરાધયે દક્ખિણેય્યે’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૪);

અથ કુમારો કોધાભિભૂતો – ‘‘કેનિમસ્સ મુણ્ડકસ્સ પવેસો દિન્નો’’તિ દ્વારરક્ખાદયો તજ્જેત્વા –

‘‘ખેત્તાનિ મય્હં વિદિતાનિ લોકે,

યેસાહં બીજાનિ પતિટ્ઠપેમિ;

યે બ્રાહ્મણા જાતિમન્તૂપપન્ના,

તાનીધ ખેત્તાનિ સુપેસલાની’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૫) –

ગાથં વત્વા ‘‘ઇમં જમ્મં વેણુપદરેન પોથેત્વા ગીવાયં ગહેત્વા સત્તપિ દ્વારકોટ્ઠકે અતિક્કમિત્વા બહિ નીહરથા’’તિ આહ. અથ નં મહાપુરિસો આહ –

‘‘ગિરિં નખેન ખણસિ, અયો દન્તેભિ ખાદસિ;

જાતવેદં પદહસિ, યો ઇસિં પરિભાસસી’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૯);

એવઞ્ચ પન વત્વા – ‘‘સચે મ્યાયં હત્થે વા પાદે વા ગણ્હાપેત્વા દુક્ખં ઉપ્પાદેય્ય, બહું અપુઞ્ઞં પસવેય્યા’’તિ સત્તાનુદ્દયતાય વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા અન્તરવીથિયં ઓતરિ. ભગવા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો તમત્થં પકાસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ઇદં વત્વાન માતઙ્ગો, ઇસિ સચ્ચપરક્કમો;

અન્તલિક્ખસ્મિં પક્કામિ, બ્રાહ્મણાનં ઉદિક્ખત’’ન્તિ. (જા. ૧.૧૫.૧૦);

તાવદેવ નગરરક્ખિકદેવતાનં જેટ્ઠકદેવરાજા મણ્ડબ્યસ્સ ગીવં પરિવત્તેસિ. તસ્સ મુખં પરિવત્તેતિત્વા પચ્છામુખં જાતં, અક્ખીનિ પરિવત્તાનિ, મુખેન ખેળં વમતિ, સરીરં થદ્ધં સૂલે આરોપિતં વિય અહોસિ. અસીતિસહસ્સા પરિચારકયક્ખા અસીતિબ્રાહ્મણસહસ્સાનિ તથેવ અકંસુ. વેગેન ગન્ત્વા બ્રહ્મપજાપતિયા આરોચયિંસુ. સા તરમાનરૂપા આગન્ત્વા તં વિપ્પકારં દિસ્વા ગાથમાહ –

‘‘આવેધિતં પિટ્ઠિતો ઉત્તમઙ્ગં,

બાહું પસારેતિ અકમ્મનેય્યં;

સેતાનિ અક્ખીનિ યથા મતસ્સ,

કો મે ઇમં પુત્તમકાસિ એવ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧૫.૧૧);

અથસ્સા આરોચેસું –

‘‘ઇધાગમા સમણો દુમ્મવાસી,

ઓતલ્લકો પંસુપિસાચકોવ,

સઙ્કારચોળં પટિમુઞ્ચ કણ્ઠે,

સો તે ઇમં પુત્તમકાસિ એવ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧૫.૧૨);

સા સુત્વાવ અઞ્ઞાસિ – ‘‘મય્હં યસદાયકો અય્યો અનુકમ્પાય પુત્તસ્સ પમત્તભાવં ઞત્વા આગતો ભવિસ્સતી’’તિ. તતો ઉપટ્ઠાકે પુચ્છિ –

‘‘કતમં દિસં અગમા ભૂરિપઞ્ઞો,

અક્ખાથ મે માણવા એતમત્થં;

ગન્ત્વાન તં પટિકરેમુ અચ્ચયં,

અપ્પેવ નં પુત્ત લભેમુ જીવિત’’ન્તિ. (જા. ૧.૧૫.૧૩);

તે આહંસુ –

‘‘વેહાયસં અગમા ભૂરિપઞ્ઞો,

પથદ્ધુનો પન્નરસેવ ચન્દો;

અપિચાપિ સો પુરિમદિસં અગચ્છિ,

સચ્ચપ્પટિઞ્ઞો ઇસિ સાધુરૂપો’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૧૪);

મહાપુરિસોપિ અન્તરવીથિયં ઓતિણ્ણટ્ઠાનતો પટ્ઠાય – ‘‘મય્હં પદવળઞ્જં હત્થિઅસ્સાદીનં વસેન મા અન્તરધાયિત્થ, દિટ્ઠમઙ્ગલિકાયેવ નં પસ્સતુ, મા અઞ્ઞે’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા પિણ્ડાય ચરિત્વા યાપનમત્તં મિસ્સકોદનં ગહેત્વા પટિક્કમનસાલાયં નિસિન્નો ભુઞ્જિત્વા થોકં ભુત્તાવસેસં ભિક્ખાભાજનેયેવ ઠપેસિ. દિટ્ઠમઙ્ગલિકાપિ પાસાદા ઓરુય્હ અન્તરવીથિં પટિપજ્જમાના પદવળઞ્જં દિસ્વા – ‘‘ઇદં મય્હં યસદાયકસ્સ અય્યસ્સ પદ’’ન્તિ પદાનુસારેનાગન્ત્વા વન્દિત્વા આહ – ‘‘તુમ્હાકં, ભન્તે, દાસેન કતાપરાધં મય્હં ખમથ, ન હિ તુમ્હે કોધવસિકા નામ, દેથ મે પુત્તસ્સ જીવિત’’ન્તિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા –

‘‘આવેધિતં પિટ્ઠિતો ઉત્તમઙ્ગં,

બાહું પસારેતિ અકમ્મનેય્યં;

સેતાનિ અક્ખીનિ યથા મતસ્સ,

કો મે ઇમં પુત્તમકાસિ એવ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧૫.૧૫) –

ગાથં અભાસિ. મહાપુરિસો આહ – ‘‘ન મયં એવરૂપં કરોમ, પબ્બજિતં પન હિંસન્તે દિસ્વા પબ્બજિતેસુ સગારવાહિ ભૂતયક્ખદેવતાહિ કતં ભવિસ્સતી’’તિ.

કેવલં, ભન્તે, તુમ્હાકં મનોપદોસો મા હોતુ, દેવતાહિ કતં હોતુ, સુખમાપયા, ભન્તે, દેવતા, અપિચાહં, ભન્તે, કથં પટિપજ્જામીતિ. તેન હિ ઓસધં તે કથેસ્સામિ, મમ ભિક્ખાભાજને ભુત્તાવસેસં ભત્તમત્થિ, તત્થ થોકં ઉદકં આસિઞ્ચિત્વા થોકં ગહેત્વા તવ પુત્તસ્સ મુખે પક્ખિપ, અવસેસં ઉદકચાટિયં આલોળેત્વા અસીતિયા બ્રાહ્મણસહસ્સાનં મુખે પક્ખિપાતિ. સા એવં કરિસ્સામીતિ ભત્તં ગહેત્વા મહાપુરિસં વન્દિત્વા ગન્ત્વા તથા અકાસિ.

મુખે પક્ખિત્તમત્તે જેટ્ઠકદેવરાજા – ‘‘સામિમ્હિ સયં ભેસજ્જં કરોન્તે અમ્હેહિ ન સક્કા કિઞ્ચિ કાતુ’’ન્તિ કુમારં વિસ્સજ્જેસિ. સોપિ ખિપિત્વા કિઞ્ચિ દુક્ખં અપ્પત્તપુબ્બો વિય પકતિવણ્ણો અહોસિ. અથ નં માતા અવોચ – ‘‘પસ્સ તાત તવ કુલુપકાનં હિરોત્તપ્પરહિતાનં વિપ્પકારં, સમણા પન ન એવરૂપા હોન્તિ, સમણે તાત ભોજેય્યાસી’’તિ. તતો સેસકં ઉદકચાટિયં આલુળાપેત્વા બ્રાહ્મણાનં મુખે પક્ખિપાપેસિ. યક્ખા તાવદેવ વિસ્સજ્જેત્વા પલાયિંસુ. બ્રાહ્મણા ખિપિત્વા ખિપિત્વા ઉટ્ઠહિત્વા કિં અમ્હાકં મુખે પક્ખિત્તન્તિ પુચ્છિંસુ. માતઙ્ગઇસિસ્સ ઉચ્છિટ્ઠભત્તન્તિ. તે ‘‘ચણ્ડાલસ્સ ઉચ્છિટ્ઠકં ખાદાપિતમ્હા, અબ્રાહ્મણા દાનિમ્હા જાતા, ઇદાનિ નો બ્રાહ્મણા ‘અસુદ્ધબ્રાહ્મણા ઇમે’તિ સમ્ભોગં ન દસ્સન્તી’’તિ તતો પલાયિત્વા મજ્ઝરટ્ઠં ગન્ત્વા મજ્ઝરાજસ્સ નગરે અગ્ગાસનિકા બ્રાહ્મણા નામ મયન્તિ રાજગેહે ભુઞ્જન્તિ.

તસ્મિં સમયે બોધિસત્તો પાપનિગ્ગહં કરોન્તો માનજાતિકે નિમ્મદયન્તો વિચરતિ. અથેકો ‘‘જાતિમન્તતાપસો નામ મયા સદિસો નત્થી’’તિ અઞ્ઞેસુ સઞ્ઞમ્પિ ન કરોતિ. બોધિસત્તો તં ગઙ્ગાતીરે વસમાનં દિસ્વા ‘‘માનનિગ્ગહમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ તત્થ અગમાસિ. તં જાતિમન્તતાપસો પુચ્છિ – ‘‘કિં જચ્ચો ભવ’’ન્તિ? ચણ્ડાલો અહં આચરિયાતિ. અપેહિ ચણ્ડાલ અપેહિ ચણ્ડાલ, હેટ્ઠાગઙ્ગાય વસ, મા ઉપરિગઙ્ગાય ઉદકં ઉચ્છિટ્ઠમકાસીતિ.

બોધિસત્તો – ‘‘સાધુ આચરિય, તુમ્હેહિ વુત્તટ્ઠાને વસિસ્સામી’’તિ હેટ્ઠાગઙ્ગાય વસન્તો ‘‘ગઙ્ગાય ઉદકં પટિસોતં સન્દતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. જાતિમન્તતાપસો પાતોવ ગઙ્ગં ઓરુય્હ ઉદકં આચમતિ, જટા ધોવતિ. બોધિસત્તો દન્તકટ્ઠં ખાદન્તો પિણ્ડં પિણ્ડં ખેળં ઉદકે પાતેતિ. દન્તકટ્ઠકુચ્છિટ્ઠકમ્પિ તત્થેવ પવાહેતિ. યથા ચે તં અઞ્ઞત્થ અલગ્ગિત્વા તાપસસ્સેવ જટાસુ લગ્ગતિ, તથા અધિટ્ઠાસિ. ખેળમ્પિ દન્તકટ્ઠમ્પિ તાપસસ્સ જટાસુયેવ પતિટ્ઠાતિ.

તાપસો ચણ્ડાલસ્સિદં કમ્મં ભવિસ્સતીતિ વિપ્પટિસારી હુત્વા ગન્ત્વા પુચ્છિ – ‘‘ઇદં, ભો ચણ્ડાલ, ગઙ્ગાય ઉદકં તયા પટિસોતગામિકત’’ન્તિ? આમ આચરિય. તેન હિ ત્વં હેટ્ઠાગઙ્ગાય મા વસ, ઉપરિગઙ્ગાય વસાતિ. સાધુ આચરિય, તુમ્હેહિ વુત્તટ્ઠાને વસિસ્સામીતિ તત્થ વસન્તો ઇદ્ધિં પટિપ્પસ્સમ્ભેસિ, ઉદકં યથાગતિકમેવ જાતં. પુન તાપસો તદેવ બ્યસનં પાપુણિ. સો પુન ગન્ત્વા બોધિસત્તં પુચ્છિ, – ‘‘ભો ચણ્ડાલ, ત્વમિદં ગઙ્ગાય ઉદકં કાલેન પટિસોતગામિં કાલેન અનુસોતગામિં કરોસી’’તિ? આમ આચરિય. ચણ્ડાલ, ‘‘ત્વં સુખવિહારીનં પબ્બજિતાનં સુખેન વસિતું ન દેસિ, સત્તમે તે દિવસે સત્તધા મુદ્ધા ફલતૂ’’તિ. સાધુ અચરિય, અહં પન સૂરિયસ્સ ઉગ્ગન્તું ન દસ્સામીતિ.

અથ મહાસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘એતસ્સ અભિસાપો એતસ્સેવ ઉપરિ પતિસ્સતિ, રક્ખામિ ન’’ન્તિ સત્તાનુદ્દયતાય પુનદિવસે ઇદ્ધિયા સૂરિયસ્સ ઉગ્ગન્તું ન અદાસિ. ઇદ્ધિમતો ઇદ્ધિવિસયો નામ અચિન્તેય્યો, તતો પટ્ઠાય અરુણુગ્ગં ન પઞ્ઞાયતિ, રત્તિન્દિવપરિચ્છેદો નત્થિ, કસિવણિજ્જાદીનિ કમ્માનિ પયોજેન્તો નામ નત્થિ.

મનુસ્સા – ‘‘યક્ખાવટ્ટો નુ ખો અયં ભૂતદેવટ્ટોનાગસુપણ્ણાવટ્ટો’’તિ ઉપદ્દવપ્પત્તા ‘‘કિં નુ ખો કાતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘રાજકુલં નામ મહાપઞ્ઞં, લોકસ્સ હિતં ચિન્તેતું સક્કોતિ, તત્થ ગચ્છામા’’તિ રાજકુલં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેસું. રાજા સુત્વા ભીતોપિ અભીતાકારં કત્વા – ‘‘મા તાતા ભાયથ, ઇમં કારણં ગઙ્ગાતીરવાસી જાતિમન્તતાપસો જાનિસ્સતિ, તં પુચ્છિત્વા નિક્કઙ્ખા ભવિસ્સામા’’તિ કતિપયેહેવ અત્થચરકેહિ મનુસ્સેહિ સદ્ધિં તાપસં ઉપસઙ્કમિત્વા કતપટિસન્થારો તમત્થં પુચ્છિ. તાપસો આહ – ‘‘આમ મહારાજ, એકો ચણ્ડાલો અત્થિ, સો ઇમં ગઙ્ગાય ઉદકં કાલેન અનુસોતગામિં કાલેન પતિસોતગામિં કરોતિ, મયા તદત્થં કિઞ્ચિ કથિતં અત્થિ, તં પુચ્છથ, સો જાનિસ્સતી’’તિ.

રાજા માતઙ્ગઇસિસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા – ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, અરુણસ્સ ઉગ્ગન્તું ન દેથા’’તિ પુચ્છિ. આમ, મહારાજાતિ. કિં કારણા ભન્તેતિ? જાતિમન્તતાપસકારણા, મહારાજ, જાતિમન્તતાપસેન આગન્ત્વા મં વન્દિત્વા ખમાપિતકાલે દસ્સામિ મહારાજાતિ. રાજા ગન્ત્વા ‘‘એથ આચરિય, તાપસં ખમાપેથા’’તિ આહ. નાહં, મહારાજ, ચણ્ડાલં વન્દામીતિ. મા આચરિય, એવં કરોથ, જનપદસ્સ મુખં પસ્સથાતિ. સો પુન પટિક્ખિપિયેવ. રાજા બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘આચરિયો ખમાપેતું ન ઇચ્છિતી’’તિ આહ. અખમાપિતે અહં સૂરિયં ન મુઞ્ચામીતિ. રાજા ‘‘અયં ખમાપેતું ન ઇચ્છતિ, અયં અખમાપિતે સૂરિયં ન મુઞ્ચતિ, કિં અમ્હાકં તેન તાપસેન, લોકં ઓલોકેસ્સામા’’તિ ‘‘ગચ્છથ, ભો, તાપસસન્તિકં, તં હત્થેસુ ચ પાદેસુ ચ ગહેત્વા માતઙ્ગઇસિસ્સ પાદમૂલે નેત્વા નિપજ્જાપેત્વા ખમાપેથ એતસ્સ જનપદાનુદ્દયતં પટિચ્ચા’’તિ આહ. તે રાજપુરિસા ગન્ત્વા તં તથા કત્વા આનેત્વા માતઙ્ગઇસિસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જાપેત્વા ખમાપેસું.

અહં નામ ખમિતબ્બં ખમામિ, અપિચ ખો પન એતસ્સ કથા એતસ્સેવ ઉપરિ પતિસ્સતિ. મયા સૂરિયે વિસ્સજ્જિતે સૂરિયરસ્મિ એતસ્સ મત્થકે પતિસ્સતિ, અથસ્સ સત્તધા મુદ્ધા ફલિસ્સતિ. તઞ્ચ ખો પનેસ બ્યસનં મા પાપુણાતુ, એથ તુમ્હે એતં ગલપ્પમાણે ઉદકે ઓતારેત્વા મહન્તં મત્તિકાપિણ્ડમસ્સ સીસે ઠપેથ. અથાહં સૂરિયં વિસ્સજ્જિસ્સામિ. સૂરિયરસ્મિ મત્તિકાપિણ્ડે પતિત્વા તં સત્તધા ભિન્દિસ્સતિ. અથેસ મત્તિકાપિણ્ડં છડ્ડેત્વા નિમુજ્જિત્વા અઞ્ઞેન તિત્થેન ઉત્તરતુ, ઇતિ નં વદથ, એવમસ્સ સોત્થિ ભવિસ્સતીતિ. તે મનુસ્સા ‘‘એવં કરિસ્સામા’’તિ તથા કારેસું. તસ્સાપિ તથેવ સોત્થિ જાતા. સો તતો પટ્ઠાય – ‘‘જાતિ નામ અકારણં, પબ્બજિતાનં અબ્ભન્તરે ગુણોવ કારણ’’ન્તિ જાતિગોત્તમાનં પહાય નિમ્મદો અહોસિ.

ઇતિ જાતિમન્તતાપસે દમિતે મહાજનો બોધિસત્તસ્સ થામં અઞ્ઞાસિ, મહાકોલાહલં જાતં. રાજા અત્તનો નગરં ગમનત્થાય બોધિસત્તં યાચિ. મહાસત્તો પટિઞ્ઞં દત્વા તાનિ ચ અસીતિબ્રાહ્મણસહસ્સાનિ દમેસ્સામિ, પટિઞ્ઞઞ્ચ મોચેસ્સામીતિ મજ્ઝરાજસ્સ નગરં અગમાસિ. બ્રાહ્મણા બોધિસત્તં દિસ્વાવ – ભો, ‘‘અયં સો, ભો મહાચોરો, આગતો, ઇદાનેવ સબ્બે એતે મય્હં ઉચ્છિટ્ઠકં ખાદિત્વા અબ્રાહ્મણા જાતાતિ અમ્હે પાકટે કરિસ્સતિ, એવં નો ઇધાપિ આવાસો ન ભવિસ્સતિ, પટિકચ્ચેવ મારેસ્સામા’’તિ રાજાનં પુન ઉપસઙ્કમિત્વા આહંસુ – ‘‘તુમ્હે, મહારાજ, એતં ચણ્ડાલપબ્બજિતં મા સાધુરૂપોતિ મઞ્ઞિત્થ, એસ ગરુકમન્તં જાનાતિ, પથવિં ગહેત્વા આકાસં કરોતિ, આકાસં પથવિં, દૂરં ગહેત્વા સન્તિકં કરોતિ, સન્તિકં દૂરં, ગઙ્ગં નિવત્તેત્વા ઉદ્ધગામિનિં કરોતિ, ઇચ્છન્તો પથવિં ઉક્ખિપિત્વા પાતેતું મઞ્ઞે સક્કોતિ. પરસ્સ વા ચિત્તં નામ સબ્બકાલં ન સક્કા ગહેતું, અયં ઇધ પતિટ્ઠં લભન્તો તુમ્હાકં રજ્જમ્પિ નાસેય્ય, જીવિતન્તરાયમ્પિ વંસુપચ્છેદમ્પિ કરેય્ય, અમ્હાકં વચનં કરોથ, મહારાજ, અજ્જેવ ઇમં મારેતું વટ્ટતી’’તિ.

રાજાનો નામ પરપત્તિયા હોન્તિ, ઇતિ સો બહૂનં કથાવસેન નિટ્ઠં ગતો. બોધિસત્તો પન નગરે પિણ્ડાય ચરિત્વા ઉદકફાસુકટ્ઠાને મિસ્સકોદનં ભુઞ્જિત્વા રાજુય્યાનં ગન્ત્વા નિરાપરાધતાય નિરાસઙ્કો મઙ્ગલસિલાપટ્ટે નિસીદિ. અતીતે ચત્તાલીસ, અનાગતે ચત્તાલીસાતિ અસીતિકપ્પે અનુસ્સરિતું સમત્થઞાણસ્સ અનાવજ્જનતાય મુહુત્તમત્તકે કાલે સતિ નપ્પહોતિ, રાજા અઞ્ઞં અજાનાપેત્વા સયમેવ ગન્ત્વા નિરાવજ્જનતાય પમાદેન નિસિન્નં મહાપુરિસં અસિના પહરિત્વા દ્વે ભાગે અકાસિ. ઇમસ્સ રઞ્ઞો વિજિતે અટ્ઠમં લોહકૂટવસ્સં, નવમં કલલવસ્સં વસ્સિ. ઇતિ ઇમસ્સાપિ રટ્ઠે નવ વુટ્ઠિયો પતિતા. સો ચ રાજા સપરિસો મહાનિરયે નિબ્બત્તો. તેનાહ સંકિચ્ચપણ્ડિતો –

‘‘ઉપહચ્ચ મનં મજ્ઝો, માતઙ્ગસ્મિં યસસ્સિને;

સપારિસજ્જો ઉચ્છિન્નો, મજ્ઝારઞ્ઞં તદા અહૂતિ’’. (જા. ૨.૧૯.૯૬) –

એવં મજ્ઝારઞ્ઞસ્સ અરઞ્ઞભૂતભાવો વેદિતબ્બો. માતઙ્ગસ્સ પન ઇસિનો વસેન તદેવ માતઙ્ગારઞ્ઞન્તિ વુત્તં.

૬૬. પઞ્હપટિભાનાનીતિ પઞ્હબ્યાકરણાનિ. પચ્ચનીકં કતબ્બન્તિ પચ્ચનીકં કાતબ્બં. અમઞ્ઞિસ્સન્તિ વિલોમભાગં ગણ્હન્તો વિય અહોસિન્તિ અત્થો.

૬૭. અનુવિચ્ચકારન્તિ અનુવિચારેત્વા ચિન્તેત્વા તુલયિત્વા કાતબ્બં કરોહીતિ વુત્તં હોતિ. સાધુ હોતીતિ સુન્દરો હોતિ. તુમ્હાદિસસ્મિઞ્હિ મં દિસ્વા મં સરણં ગચ્છન્તે નિગણ્ઠં દિસ્વા નિગણ્ઠં સરણં ગચ્છન્તે – ‘‘કિં અયં ઉપાલિ દિટ્ઠદિટ્ઠમેવ સરણં ગચ્છતી’’તિ? ગરહા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્મા અનુવિચ્ચકારો તુમ્હાદિસાનં સાધૂતિ દસ્સેતિ. પટાકં પરિહરેય્યુન્તિ તે કિર એવરૂપં સાવકં લભિત્વા – ‘‘અસુકો નામ રાજા વા રાજમહામત્તો વા સેટ્ઠિ વા અમ્હાકં સરણં ગતો સાવકો જાતો’’તિ પટાકં ઉક્ખિપિત્વા નગરે ઘોસેન્તા આહિણ્ડન્તિ. કસ્મા? એવં નો મહન્તભાવો આવિ ભવિસ્સતીતિ ચ, સચે તસ્સ ‘‘કિમહં એતેસં સરણં ગતો’’તિ વિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જેય્ય, તમ્પિ સો ‘‘એતેસં મે સરણગતભાવં બહૂ જાનન્તિ, દુક્ખં ઇદાનિ પટિનિવત્તિતુ’’ન્તિ વિનોદેત્વા ન પટિક્કમિસ્સતીતિ ચ. ‘‘તેનાહ પટાકં પરિહરેય્યુ’’ન્તિ.

૬૮. ઓપાનભૂતન્તિ પટિયત્તઉદપાનો વિય ઠિતં. કુલન્તિ તવ નિવેસનં. દાતબ્બં મઞ્ઞેય્યાસીતિ પુબ્બે દસપિ વીસતિપિ સટ્ઠિપિ જને આગતે દિસ્વા નત્થીતિ અવત્વા દેતિ. ઇદાનિ મં સરણં ગતકારણમત્તેનવ મા ઇમેસં દેય્યધમ્મં, ઉપચ્છિન્દિત્થ, સમ્પત્તાનઞ્હિ દાતબ્બમેવાતિ ઓવદતિ. સુતમેતં, ભન્તેતિ કુતો સુતં? નિગણ્ઠાનં સન્તિકા, તે કિર કુલઘરેસુ એવં પકાસેન્તિ – ‘‘મયં ‘યસ્સ કસ્સચિ સમ્પત્તસ્સ દાતબ્બ’ન્તિ વદામ, સમણો પન ગોતમો ‘મય્હમેવ દાનં દાતબ્બં…પે… ન અઞ્ઞેસં સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલ’ન્તિ વદતી’’તિ. તં સન્ધાય અયં ગહપતિ ‘‘સુતમેત’’ન્તિ આહ.

૬૯. અનુપુબ્બિં કથન્તિ દાનાનન્તરં સીલં, સીલાનન્તરં સગ્ગં, સગ્ગાનન્તરં મગ્ગન્તિ એવં અનુપટિપાટિકથં. તત્થ દાનકથન્તિ ઇદં દાનં નામ સુખાનં નિદાનં, સમ્પત્તીનં મૂલં, ભોગાનં પતિટ્ઠા, વિસમગતસ્સ તાણં લેણં ગતિપરાયણં, ઇધલોકપરલોકેસુ દાનસદિસો અવસ્સયો પતિટ્ઠા આરમ્મણં તાણં લેણં ગતિ પરાયણં નત્થિ. ઇદઞ્હિ અવસ્સયટ્ઠેન રતનમયસીહાસનસદિસં, પતિટ્ઠાનટ્ઠેન મહાપથવિસદિસં, આલમ્બનટ્ઠેન આલમ્બનરજ્જુસદિસં. ઇદઞ્હિ દુક્ખનિત્થરણટ્ઠેન નાવા, સમસ્સાસનટ્ઠેન સઙ્ગામસૂરો, ભયપરિત્તાણટ્ઠેન સુસઙ્ખતનગરં, મચ્છેરમલાદીહિ અનુપલિત્તટ્ઠેન પદુમં, તેસં નિદહનટ્ઠેન અગ્ગિ, દુરાસદટ્ઠેન આસીવિસો. અસન્તાસનટ્ઠેન સીહો, બલવન્તટ્ઠેન હત્થી, અભિમઙ્ગલસમ્મતટ્ઠેન સેતવસભો, ખેમન્તભૂમિસમ્પાપનટ્ઠેન વલાહકો અસ્સરાજા. દાનં નામેભં મય્હં ગતમગ્ગો, મય્હેવેસો વંસો, મયા દસ પારમિયો પૂરેન્તેન વેલામમહાયઞ્ઞો, મહાગોવિન્દમહાયઞ્ઞો મહાસુદસ્સનમહાયઞ્ઞો, વેસ્સન્તરમહાયઞ્ઞોતિ અનેકમહાયઞ્ઞા પવત્તિતા, સસભૂતેન જલિતે અગ્ગિક્ખન્ધે અત્તાનં નિય્યાદેન્તેન સમ્પત્તયાચકાનં ચિત્તં ગહિતં. દાનઞ્હિ લોકે સક્કસમ્પત્તિં દેતિ, મારસમ્પત્તિં દેતિ, બ્રહ્મસમ્પત્તિં દેતિ, ચક્કવત્તિસમ્પત્તિં દેતિ, સાવકપારમીઞાણં, પચ્ચેકબોધિઞાણં, અભિસમ્બોધિઞાણં દેતીતિ એવમાદિં દાનગુણપટિસંયુત્તં કથં.

યસ્મા પન દાનં દદન્તો સીલં સમાદાતું સક્કોતિ, તસ્મા તદનતરં સીલકથં કથેસિ. સીલકથન્તિ સીલં નામેતં અવસ્સયો પતિટ્ઠા આરમ્મણં તાણં લેણં ગતિ પરાયણં, સીલં નામેતં મમ વંસો, અહં સઙ્ખપાલનાગરાજકાલે, ભૂરિદત્તનાગરાજકાલે, ચમ્પેય્યનાગરાજકાલે, સીલવનાગરાજકાલે, માતુપોસકહત્થિરાજકાલે, છદ્દન્તહત્થિરાજકાલેતિ અનન્તેસુ અત્તભાવેસુ સીલં પરિપૂરેસિં. ઇધલોકપરલોકસમ્પત્તીનઞ્હિ સીલસદિસો અવસ્સયો, સીલસદિસા પતિટ્ઠા, આરમ્મણં તાણં લેણં ગતિ પરાયણં નત્થિ, સીલાલઙ્કારસદિસો અલઙ્કારો નત્થિ, સીલપુપ્ફસદિસં પુપ્ફં નત્થિ, સીલગન્ધસદિસો ગન્ધો નત્થિ. સીલાલઙ્કારેન હિ અલઙ્કતં સીલકુસુમપિળન્ધનં સીલગન્ધાનુલિત્તં સદેવકોપિ લોકો ઓલોકેન્તો તિત્તિં ન ગચ્છતીતિ એવમાદિં સીલગુણપટિસંયુત્તં કથં.

ઇદં પન સીલં નિસ્સાય અયં સગ્ગો લબ્ભતીતિ દસ્સેતું સીલાનન્તરં સગ્ગકથં કથેસિ. સગ્ગકથન્તિ અયં સગ્ગો નામ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો, નિચ્ચમેત્થ કીળા, નિચ્ચં સમ્પત્તિયો લબ્ભન્તિ, ચાતુમહારાજિકા દેવા નવુતિવસ્સસતસહસ્સાનિ દિબ્બસુખં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવન્તિ, તાવતિંસા તિસ્સો ચ વસ્સકોટિયો સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનીતિ એવમાદિં સગ્ગગુણપટિસંયુત્તં કથં. સગ્ગસમ્પત્તિં કથયન્તાનઞ્હિ બુદ્ધાનં મુખં નપ્પહોતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અનેકપરિયાયેન ખો અહં, ભિક્ખવે, સગ્ગકથં કથેય્ય’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૨૫૫).

એવં સગ્ગકથાય પલોભેત્વા પુન હત્થિં અલઙ્કરિત્વા તસ્સ સોણ્ડં છિન્દન્તો વિય – ‘‘અયમ્પિ સગ્ગો અનિચ્ચો અદ્ધુવો, ન એત્થ છન્દરાગો કાતબ્બો’’તિ દસ્સનત્થં – ‘‘અપ્પસ્સાદા કામા વુત્તા મયા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’’તિઆદિના (પાચિ. ૪૧૭; મ. નિ. ૧.૨૩૫) નયેન કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં કથેસિ. તત્થ આદીનવોતિ દોસો. ઓકારોતિ અવકારો લામકભાવો. સંકિલેસોતિ તેહિ સત્તાનં સંસારે સંકિલિસ્સનં. યથાહ ‘‘કિલિસ્સન્તિ વત, ભો, સત્તા’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૫૧).

એવં કામાદીનવેન તજ્જિત્વા નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેસિ. કલ્લચિત્તન્તિ અરોગચિત્તં. સામુક્કંસિકાતિ સામં ઉક્કંસિકા અત્તનાયેવ ગહેત્વા ઉદ્ધરિત્વા ગહિતા, સયમ્ભૂઞાણેન દિટ્ઠા, અસાધારણા અઞ્ઞેસન્તિ અત્થો. કા પનેસાતિ, અરિયસચ્ચદેસના? તેનેવાહ – ‘‘દુક્ખં સમુદયં નિરોધં મગ્ગ’’ન્તિ.

વિરજં વીતમલન્તિ રાગરજાદીનં અભાવા વિરજં, રાગમલાદીનં વિગતત્તા વીતમલં. ધમ્મચક્ખુન્તિ ઉપરિ બ્રહ્માયુસુત્તે તિણ્ણં મગ્ગાનં, ચૂળરાહુલોવાદે આસવક્ખયસ્સેતં નામં. ઇધ પન સોતાપત્તિમગ્ગો અધિપ્પેતો. તસ્સ ઉપ્પત્તિઆકારદસ્સનત્થં ‘‘યંકિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ આહ. તઞ્હિ નિરોધં આરમ્મણં કત્વા કિચ્ચવસેન એવં સબ્બસઙ્ખતં પટિવિજ્ઝન્તં ઉપ્પજ્જતિ.

દિટ્ઠો અરિયસચ્ચધમ્મો એતેનાતિ દિટ્ઠધમ્મો. એસ નયો સેસપદેસુપિ. તિણ્ણા વિચિકિચ્છા અનેનાતિ તિણ્ણવિચિકિચ્છો. વિગતા કથંકથા અસ્સાતિ વિગતકથંકથો. વેસારજ્જપ્પત્તોતિ વેસારજ્જં પત્તો. કત્થ? સત્થુ સાસને. નાસ્સ પરો પચ્ચયો, ન પરસ્સ સદ્ધાય એત્થ વત્તતીતિ અપરપ્પચ્ચયો.

૭૦. ચિત્તેન સમ્પટિચ્છમાનો અભિનન્દિત્વા, વાચાય પસંસમાનો અનુમોદિત્વા. આવરામીતિ થકેમિ પિદહામિ. અનાવટન્તિ ન આવરિતં વિવટં ઉગ્ઘાટિતં.

૭૧. અસ્સોસિ ખો દીઘતપસ્સીતિ સો કિર તસ્સ ગતકાલતો પટ્ઠાય – ‘‘પણ્ડિતો ગહપતિ, સમણો ચ ગોતમો દસ્સનસમ્પન્નો નિય્યાનિકકથો, દસ્સનેપિ તસ્સ પસીદિસ્સતિ, ધમ્મકથાયપિ પસીદિસ્સતિ, પસીદિત્વા સરણં ગમિસ્સતિ, ગતો નુ ખો સરણં ગહપતિ ન તાવ ગતો’’તિ ઓહિતસોતોવ હુત્વા વિચરતિ. તસ્મા પઠમંયેવ અસ્સોસિ.