૧. ગહપતિવગ્ગો

૧. કન્દરકસુત્તવણ્ણના

૧. એવં મે સુતન્તિ કન્દરકસુત્તં. તત્થ ચમ્પાયન્તિ એવંનામકે નગરે. તસ્સ હિ નગરસ્સ આરામપોક્ખરણીઆદીસુ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ ચમ્પકરુક્ખાવ ઉસ્સન્ના અહેસું, તસ્મા ચમ્પાતિ સઙ્ખમગમાસિ. ગગ્ગરાય પોક્ખરણિયા તીરેતિ તસ્સ ચમ્પાનગરસ્સ અવિદૂરે ગગ્ગરાય નામ રાજમહેસિયા ખણિતત્તા ગગ્ગરાતિ લદ્ધવોહારા પોક્ખરણી અત્થિ. તસ્સા તીરે સમન્તતો નીલાદિપઞ્ચવણ્ણકુસુમપટિમણ્ડિતં મહન્તં ચમ્પકવનં. તસ્મિં ભગવા કુસુમગન્ધસુગન્ધે ચમ્પકવને વિહરતિ. તં સન્ધાય ‘‘ગગ્ગરાય પોક્ખરણિયા તીરે’’તિ વુત્તં. મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિન્તિ અદસ્સિતપરિચ્છેદેન મહન્તેન ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં. પેસ્સોતિ તસ્સ નામં. હત્થારોહપુત્તોતિ હત્થાચરિયસ્સ પુત્તો. કન્દરકો ચ પરિબ્બાજકોતિ કન્દરકોતિ એવંનામો છન્નપરિબ્બાજકો. અભિવાદેત્વાતિ છબ્બણ્ણાનં ઘનબુદ્ધરસ્મીનં અન્તરં પવિસિત્વા પસન્નલાખારસે નિમુજ્જમાનો વિય, સિઙ્ગીસુવણ્ણવણ્ણં દુસ્સવરં પસારેત્વા સસીસં પારુપમાનો વિય, વણ્ણગન્ધસમ્પન્નચમ્પકપુપ્ફાનિ સિરસા સમ્પટિચ્છન્તો વિય, સિનેરુપાદં ઉપગચ્છન્તો પુણ્ણચન્દો વિય ભગવતો ચક્કલક્ખણપટિમણ્ડિતે અલત્તકવણ્ણફુલ્લપદુમસસ્સિરિકે પાદે વન્દિત્વાતિ અત્થો. એકમન્તં નિસીદીતિ છનિસજ્જદોસવિરહિતે એકસ્મિં ઓકાસે નિસીદિ.

તુણ્હીભૂ તં તુણ્હીભૂતન્તિ યતો યતો અનુવિલોકેતિ, તતો તતો તુણ્હીભૂતમેવાતિ અત્થો. તત્થ હિ એકભિક્ખુસ્સાપિ હત્થકુક્કુચ્ચં વા પાદકુક્કુચ્ચં વા નત્થિ, સબ્બે ભગવતો ચેવ ગારવેન અત્તનો ચ સિક્ખિતસિક્ખતાય અઞ્ઞમઞ્ઞં વિગતસલ્લાપા અન્તમસો ઉક્કાસિતસદ્દમ્પિ અકરોન્તા સુનિખાતઇન્દખીલા વિય નિવાતટ્ઠાને સન્નિસિન્નં મહાસમુદ્દઉદકં વિય કાયેનપિ નિચ્ચલા મનસાપિ અવિક્ખિત્તા રત્તવલાહકા વિય સિનેરુકૂટં ભગવન્તં પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ. પરિબ્બાજકસ્સ એવં સન્નિસિન્નં પરિસં દિસ્વા મહન્તં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ. ઉપ્પન્નં પન અન્તોહદયસ્મિંયેવ સન્નિદહિતું અસક્કોન્તો પિયસમુદાહારં સમુટ્ઠાપેસિ. તસ્મા અચ્છરિયં ભોતિઆદિમાહ.

તત્થ અન્ધસ્સ પબ્બતારોહનં વિય નિચ્ચં ન હોતીતિ અચ્છરિયં. અયં તાવ સદ્દનયો. અયં પન અટ્ઠકથાનયો, અચ્છરાયોગ્ગન્તિ અચ્છરિયં. અચ્છરં પહરિતું યુત્તન્તિ અત્થો. અભૂતપુબ્બં ભૂતન્તિ અબ્ભુતં. ઉભયમ્પેતં વિમ્હયસ્સેવાધિવચનં. તં પનેતં ગરહઅચ્છરિયં, પસંસાઅચ્છરિયન્તિ દુવિધં હોતિ. તત્થ અચ્છરિયં મોગ્ગલ્લાન અબ્ભુતં મોગ્ગલ્લાન, યાવ બાહાગહણાપિ નામ સો મોઘપુરિસો આગમેસ્સતીતિ (ચૂળવ. ૩૮૩; અ. નિ. ૮.૨૦), ઇદં ગરહઅચ્છરિયં નામ. ‘‘અચ્છરિયં નન્દમાતે અબ્ભુતં નન્દમાતે, યત્ર હિ નામ ચિત્તુપ્પાદમ્પિ પરિસોધેસ્સસીતિ (અ. નિ. ૭.૫૩) ઇદં પસંસાઅચ્છરિયં નામ. ઇધાપિ ઇદમેવ અધિપ્પેતં’’ અયઞ્હિ તં પસંસન્તો એવમાહ.

યાવઞ્ચિદન્તિ એત્થ ઇદન્તિ નિપાતમત્તં. યાવાતિ પમાણપરિચ્છેદો, યાવ સમ્મા પટિપાદિતો, યત્તકેન પમાણેન સમ્મા પટિપાદિતો, ન સક્કા તસ્સ વણ્ણે વત્તું, અથ ખો અચ્છરિયમેવેતં અબ્ભુતમેવેતન્તિ વુત્તં હોતિ. એતપરમંયેવાતિ એવં સમ્મા પટિપાદિતો એસો ભિક્ખુસઙ્ઘો તસ્સાપિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પરમોતિ એતપરમો, તં એતપરમં યથા અયં પટિપાદિતો, એવં પટિપાદિતં કત્વા પટિપાદેસું, ન ઇતો ભિય્યોતિ અત્થો. દુતિયનયે એવં પટિપાદેસ્સન્તિ, ન ઇતો ભિય્યોતિ યોજેતબ્બં. તત્થ પટિપાદિતોતિ આભિસમાચારિકવત્તં આદિં કત્વા સમ્મા અપચ્ચનીકપટિપત્તિયં યોજિતો. અથ કસ્મા અયં પરિબ્બાજકો અતીતાનાગતે બુદ્ધે દસ્સેતિ, કિમસ્સ તિયદ્ધજાનનઞાણં અત્થીતિ. નત્થિ, નયગ્ગાહે પન ઠત્વા ‘‘યેનાકારેન અયં ભિક્ખુસઙ્ઘો સન્નિસિન્નો દન્તો વિનીતો ઉપસન્તો, અતીતબુદ્ધાપિ એતપરમંયેવ કત્વા પટિપજ્જાપેસું, અનાગતબુદ્ધાપિ પટિપજ્જાપેસ્સન્તિ, નત્થિ ઇતો ઉત્તરિ પટિપાદના’’તિ મઞ્ઞમાનો અનુબુદ્ધિયા એવમાહ.

૨. એવમેતં કન્દરકાતિ પાટિએક્કો અનુસન્ધિ. ભગવા કિર તં સુત્વા ‘‘કન્દરક ત્વં ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉપસન્તોતિ વદસિ, ઇમસ્સ પન ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપસન્તકારણં તુય્હં અપાકટં, ન હિ ત્વં સમતિંસ પારમિયા પૂરેત્વા કુસલમૂલં પરિપાચેત્વા બોધિપલ્લઙ્કે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિ, મયા પન પારમિયો પૂરેત્વા ઞાતત્થચરિયં લોકત્થચરિયં બુદ્ધત્થચરિયઞ્ચ કોટિં પાપેત્વા બોધિપલ્લઙ્કે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિદ્ધં, મય્હં એતેસં ઉપસન્તકારણં પાકટ’’ન્તિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ.

સન્તિ હિ કન્દરકાતિ અયમ્પિ પાટિએક્કો અનુસન્ધિ. ભગવતો કિર એતદહોસિ – ‘‘અયં પરિબ્બાજકો ઇમં ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉપસન્તોતિ વદતિ, અયઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘો કપ્પેત્વા પકપ્પેત્વા કુહકભાવેન ઇરિયાપથં સણ્ઠપેન્તો ચિત્તેન અનુપસન્તો ન ઉપસન્તાકારં દસ્સેતિ. એત્થ પન ભિક્ખુસઙ્ઘે પટિપદં પૂરયમાનાપિ પટિપદં પૂરેત્વા મત્થકં પત્વા ઠિતભિક્ખૂપિ અત્થિ, તત્થ પટિપદં પૂરેત્વા મત્થકં પત્તા અત્તના પટિવિદ્ધગુણેહેવ ઉપસન્તા, પટિપદં પૂરયમાના ઉપરિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનાય ઉપસન્તા, ઇતો મુત્તા પન અવસેસા ચતૂહિ સતિપટ્ઠાનેહિ ઉપસન્તા. તં નેસં ઉપસન્તકારણં દસ્સેસ્સામી’’તિ ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેન અયં ભિક્ખુસઙ્ઘો ઉપસન્તો’’તિ દસ્સેતું ‘‘સન્તિ હિ કન્દરકા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ અરહન્તો ખીણાસવાતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં મૂલપરિયાયસુત્તવણ્ણનાયમેવ વુત્તં. સેખપટિપદમ્પિ તત્થેવ વિત્થારિતં. સન્તતસીલાતિ સતતસીલા નિરન્તરસીલા. સન્તતવુત્તિનોતિ તસ્સેવ વેવચનં, સન્તતજીવિકા વાતિપિ અત્થો. તસ્મિં સન્તતસીલે ઠત્વાવ જીવિકં કપ્પેન્તિ, ન દુસ્સીલ્યં મરણં પાપુણન્તીતિ અત્થો.

નિપકાતિ નેપક્કેન સમન્નાગતા પઞ્ઞવન્તો. નિપકવુત્તિનોતિ પઞ્ઞાય વુત્તિનો, પઞ્ઞાય ઠત્વા જીવિકં કપ્પેન્તિ. યથા એકચ્ચો સાસને પબ્બજિત્વાપિ જીવિતકારણા છસુ અગોચરેસુ ચરતિ, વેસિયાગોચરો હોતિ, વિધવથુલ્લકુમારિકપણ્ડકપાનાગારભિક્ખુનિગોચરો હોતિ. સંસટ્ઠો વિહરતિ રાજૂહિ રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ અનનુલોમિકેન ગિહિસંસગ્ગેન (વિભ. ૫૧૪), વેજ્જકમ્મં કરોતિ, દૂતકમ્મં કરોતિ, પહિણકમ્મં કરોતિ, ગણ્ડં ફાલેતિ, અરુમક્ખનં દેતિ, ઉદ્ધંવિરેચનં દેતિ, અધોવિરેચનં દેતિ, નત્થુતેલં પચતિ, પિવનતેલં પચતિ, વેળુદાનં, પત્તદાનં, પુપ્ફદાનં, ફલદાનં, સિનાનદાનં, દન્તકટ્ઠદાનં, મુખોદકદાનં, ચુણ્ણમત્તિકદાનં દેતિ, ચાટુકમ્યં કરોતિ, મુગ્ગસૂપિયં, પારિભટું, જઙ્ઘપેસનિયં કરોતીતિ એકવીસતિવિધાય અનેસનાય જીવિકં કપ્પેન્તો અનિપકવુત્તિ નામ હોતિ, ન પઞ્ઞાય ઠત્વા જીવિકં કપ્પેતિ, તતો કાલકિરિયં કત્વા સમણયક્ખો નામ હુત્વા ‘‘તસ્સ સઙ્ઘાટિપિ આદિત્તા હોતિ સમ્પજ્જલિતા’’તિ વુત્તનયેન મહાદુક્ખં અનુભોતિ. એવંવિધા અહુત્વા જીવિતહેતુપિ સિક્ખાપદં અનતિક્કમન્તો ચતુપારિસુદ્ધિસીલે પતિટ્ઠાય યથાબલં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા રથવિનીતપટિપદં, મહાગોસિઙ્ગપટિપદં, મહાસુઞ્ઞતપટિપદં, અનઙ્ગણપટિપદં, ધમ્મદાયાદપટિપદં, નાલકપટિપદં, તુવટ્ટકપટિપદં, ચન્દોપમપટિપદન્તિ ઇમાનિ અરિયપટિપદાનિ પૂરેન્તો ચતુપચ્ચય-સન્તોસ-ભાવનારામ-અરિયવંસપટિપત્તિયં કાયસક્ખિનો હુત્વા અનીકા નિક્ખન્તહત્થી વિય યૂથા વિસ્સટ્ઠસીહો વિય નિપચ્છાબન્ધમહાનાવા વિય ચ ગમનાદીસુ એકવિહારિનો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અજ્જઅજ્જેવ અરહત્તન્તિ પવત્તઉસ્સાહા વિહરન્તીતિ અત્થો.

સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તાતિ ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુટ્ઠપિતચિત્તા હુત્વા. સેસા સતિપટ્ઠાનકથા હેટ્ઠા વિત્થારિતાવ. ઇધ પન લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા સતિપટ્ઠાના કથિતા, એત્તકેન ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપસન્તકારણં કથિતં હોતિ.

૩. યાવ સુપઞ્ઞત્તાતિ યાવ સુટ્ઠપિતા સુદેસિતા. મયમ્પિ હિ, ભન્તેતિ ઇમિના એસ અત્તનો કારકભાવં દસ્સેતિ, ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ ઉક્ખિપતિ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો, મયમ્પિ હિ, ભન્તે, ગિહિ…પે… સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા વિહરામ, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પન અયમેવ કસિ ચ બીજઞ્ચ યુગનઙ્ગલઞ્ચ ફાલપાચનઞ્ચ, તસ્મા ભિક્ખુસઙ્ઘો સબ્બકાલં સતિપટ્ઠાનપરાયણો, મયં પન કાલેન કાલં ઓકાસં લભિત્વા એતં મનસિકારં કરોમ, મયમ્પિ કારકા, ન સબ્બસો વિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાનાયેવાતિ. મનુસ્સગહનેતિ મનુસ્સાનં અજ્ઝાસયગહનેન ગહનતા, અજ્ઝાસયસ્સાપિ નેસં કિલેસગહનેન ગહનતા વેદિતબ્બા. કસટસાઠેય્યેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ અપરિસુદ્ધટ્ઠેન કસટતા, કેરાટિયટ્ઠેન સાઠેય્યતા વેદિતબ્બા. સત્તાનં હિતાહિતં જાનાતીતિ એવં ગહનકસટકેરાટિયાનં મનુસ્સાનં હિતાહિતપટિપદં યાવ સુટ્ઠુ ભગવા જાનાતિ. યદિદં પસવોતિ એત્થ સબ્બાપિ ચતુપ્પદજાતિ પસવોતિ અધિપ્પેતા. પહોમીતિ સક્કોમિ. યાવતકેન અન્તરેનાતિ યત્તકેન ખણેન. ચમ્પં ગતાગતં કરિસ્સતીતિ અસ્સમણ્ડલતો યાવ ચમ્પાનગરદ્વારા ગમનઞ્ચ આગમનઞ્ચ કરિસ્સતિ. સાઠેય્યાનીતિ સઠત્તાનિ. કૂટેય્યાનીતિ કૂટત્તાનિ. વઙ્કેય્યાનીતિ વઙ્કત્તાનિ. જિમ્હેય્યાનીતિ જિમ્હત્તાનિ. પાતુકરિસ્સતીતિ પકાસેસ્સતિ દસ્સેસ્સતિ. ન હિ સક્કા તેન તાનિ એત્તકેન અન્તરેન દસ્સેતું.

તત્થ યસ્સ કિસ્મિઞ્ચિદેવ ઠાને ઠાતુકામસ્સ સતો યં ઠાનં મનુસ્સાનં સપ્પટિભયં, પુરતો ગન્ત્વા વઞ્ચેત્વા ઠસ્સામીતિ ન હોતિ, તસ્મિં ઠાતુકામટ્ઠાનેયેવ નિખાતત્થમ્ભો વિય ચત્તારો પાદે નિચ્ચલે કત્વા તિટ્ઠતિ, અયં સઠો નામ. યસ્સ પન કિસ્મિઞ્ચિદેવ ઠાને અવચ્છિન્દિત્વા ખન્ધગતં પાતેતુકામસ્સ સતો યં ઠાનં મનુસ્સાનં સપ્પટિભયં, પુરતો ગન્ત્વા વઞ્ચેત્વા પાતેસ્સામીતિ ન હોતિ, તત્થેવ અવચ્છિન્દિત્વા પાતેતિ, અયં કૂટો નામ. યસ્સ કિસ્મિઞ્ચિદેવ ઠાને મગ્ગા ઉક્કમ્મ નિવત્તિત્વા પટિમગ્ગં આરોહિતુકામસ્સ સતો યં ઠાનં મનુસ્સાનં સપ્પટિભયં, પુરતો ગન્ત્વા વઞ્ચેત્વા એવં કરિસ્સામીતિ ન હોતિ, તત્થેવ મગ્ગા ઉક્કમ્મ નિવત્તિત્વા પટિમગ્ગં આરોહતિ, અયં વઙ્કો નામ. યસ્સ પન કાલેન વામતો કાલેન દક્ખિણતો કાલેન ઉજુમગ્ગેનેવ ગન્તુકામસ્સ સતો યં ઠાનં મનુસ્સાનં સપ્પટિભયં, પુરતો ગન્ત્વા વઞ્ચેત્વા એવં કરિસ્સામીતિ ન હોતિ, તત્થેવ કાલેન વામતો કાલેન દક્ખિણતો કાલેન ઉજુમગ્ગં ગચ્છતિ, તથા લણ્ડં વા પસ્સાવં વા વિસ્સજ્જેતુકામસ્સ સતો ઇદં ઠાનં સુસમ્મટ્ઠં આકિણ્ણમનુસ્સં રમણીયં, ઇમસ્મિં ઠાને એવરૂપં કાતું ન યુત્તં, પુરતો ગન્ત્વા પટિચ્છન્નઠાને કરિસ્સામીતિ ન હોતિ, તત્થેવ કરોતિ, અયં જિમ્હો નામ. ઇતિ ઇમં ચતુબ્બિધમ્પિ કિરિયં સન્ધાયેતં વુત્તં. સબ્બાનિ તાનિ સાઠેય્યાનિ કૂટેય્યાનિ વઙ્કેય્યાનિ જિમ્હેય્યાનિ પાતુકરિસ્સતીતિ એવં કરોન્તાપિ તે સઠાદયો તાનિ સાઠેય્યાદીનિ પાતુકરોન્તિ નામ.

એવં પસૂનં ઉત્તાનભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ મનુસ્સાનં ગહનભાવં દસ્સેન્તો અમ્હાકં પન, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ દાસાતિ અન્તોજાતકા વા ધનક્કીતા વા કરમરાનીતા વા સયં વા દાસબ્યં ઉપગતા. પેસ્સાતિ પેસનકારકા. કમ્મકરાતિ ભત્તવેતનભતા. અઞ્ઞથાવ કાયેનાતિ અઞ્ઞેનેવાકારેન કાયેન સમુદાચરન્તિ, અઞ્ઞેનેવાકારેન વાચાય, અઞ્ઞેન ચ નેસં આકારેન ચિત્તં ઠિતં હોતીતિ દસ્સેતિ. તત્થ યે સમ્મુખા સામિકે દિસ્વા પચ્ચુગ્ગમનં કરોન્તિ, હત્થતો ભણ્ડકં ગણ્હન્તિ, ઇમં વિસ્સજ્જેત્વા ઇમં ગણ્હન્તા સેસાનિપિ આસન-પઞ્ઞાપન-તાલવણ્ટબીજન-પાદધોવનાદીનિ સબ્બાનિ કિચ્ચાનિ કરોન્તિ, પરમ્મુખકાલે પન તેલમ્પિ ઉત્તરન્તં ન ઓલોકેન્તિ, સતગ્ઘનકેપિ સહસ્સગ્ઘનકેપિ કમ્મે પરિહાયન્તે નિવત્તિત્વા ઓલોકેતુમ્પિ ન ઇચ્છન્તિ, ઇમે અઞ્ઞથા કાયેન સમુદાચરન્તિ નામ. યે પન સમ્મુખા ‘‘અમ્હાકં સામિ અમ્હાકં અય્યો’’તિઆદીનિ વત્વા પસંસન્તિ, પરમ્મુખા અવત્તબ્બં નામ નત્થિ, યં ઇચ્છન્તિ, તં વદન્તિ, ઇમે અઞ્ઞથા વાચાય સમુદાચરન્તિ નામ.

૪. ચત્તારોમે પેસ્સપુગ્ગલાતિ અયમ્પિ પાટિએક્કો અનુસન્ધિ. અયઞ્હિ પેસ્સો ‘‘યાવઞ્ચિદં, ભન્તે, ભગવા એવં મનુસ્સગહણે એવં મનુસ્સકસટે એવં મનુસ્સસાઠેય્યે વત્તમાને સત્તાનં હિતાહિતં જાનાતી’’તિ આહ. પુરિમે ચ તયો પુગ્ગલા અહિતપટિપદં પટિપન્ના, ઉપરિ ચતુત્થો હિતપટિપદં, એવમહં સત્તાનં હિતાહિતં જાનામીતિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ. હેટ્ઠા કન્દરકસ્સ કથાય સદ્ધિં યોજેતુમ્પિ વટ્ટતિ. તેન વુત્તં ‘‘યાવઞ્ચિદં ભોતા ગોતમેન સમ્મા ભિક્ખુસઙ્ઘો પટિપાદિતો’’તિ. અથસ્સ ભગવા ‘‘પુરિમે તયો પુગ્ગલે પહાય ઉપરિ ચતુત્થપુગ્ગલસ્સ હિતપટિપત્તિયંયેવ પટિપાદેમી’’તિ દસ્સેન્તોપિ ઇમં દેસનં આરભિ. સન્તોતિ ઇદં સંવિજ્જમાનાતિ પદસ્સેવ વેવચનં. ‘‘સન્તા હોન્તિ સમિતા વૂપસન્તા’’તિ (વિભ. ૫૪૨) એત્થ હિ નિરુદ્ધા સન્તાતિ વુત્તા. ‘‘સન્તા એતે વિહારા અરિયસ્સ વિનયે વુચ્ચન્તી’’તિ એત્થ (મ. નિ. ૧.૮૨) નિબ્બુતા. ‘‘સન્તો હવે સબ્ભિ પવેદયન્તી’’તિ એત્થ (જા. ૨.૨૧.૪૧૩) પણ્ડિતા. ઇધ પન વિજ્જમાના ઉપલબ્ભમાનાતિ અત્થો.

અત્તન્તપાદીસુ અત્તાનં તપતિ દુક્ખાપેતીતિ અત્તન્તપો. અત્તનો પરિતાપનાનુયોગં અત્તપરિતાપનાનુયોગં. પરં તપતિ દુક્ખાપેતીતિ પરન્તપો. પરેસં પરિતાપનાનુયોગં પરપરિતાપનાનુયોગં. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. નિચ્છાતોતિ છાતં વુચ્ચતિ તણ્હા, સા અસ્સ નત્થીતિ નિચ્છાતો. સબ્બકિલેસાનં નિબ્બુતત્તા નિબ્બુતો. અન્તો તાપનકિલેસાનં અભાવા સીતલો જાતોતિ સીતિભૂતો. ઝાનમગ્ગફલનિબ્બાનસુખાનિ પટિસંવેદેતીતિ સુખપટિસંવેદી. બ્રહ્મભૂતેન અત્તનાતિ સેટ્ઠભૂતેન અત્તના. ચિત્તં આરાધેતીતિ ચિત્તં સમ્પાદેતિ, પરિપૂરેતિ ગણ્હાતિ પસાદેતીતિ અત્થો.

૫. દુક્ખપટિક્કૂલન્તિ દુક્ખસ્સ પટિકૂલં, પચ્ચનીકસણ્ઠિતં દુક્ખં અપત્થયમાનન્તિ અત્થો.

૬. પણ્ડિતોતિ ઇધ ચતૂહિ કારણેહિ પણ્ડિતોતિ ન વત્તબ્બો, સતિપટ્ઠાનેસુ પન કમ્મં કરોતીતિ પણ્ડિતોતિ વત્તું વટ્ટતિ. મહાપઞ્ઞોતિ ઇદમ્પિ મહન્તે અત્થે પરિગ્ગણ્હાતીતિઆદિના મહાપઞ્ઞલક્ખણેન ન વત્તબ્બં, સતિપટ્ઠાનપરિગ્ગાહિકાય પન પઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા મહાપઞ્ઞોતિ વત્તું વટ્ટતિ. મહતા અત્થેન સંયુત્તો અગમિસ્સાતિ મહતા અત્થેન સંયુત્તો હુત્વા ગતો ભવેય્ય, સોતાપત્તિફલં પાપુણેય્યાતિ અત્થો. કિં પન યેસં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો અત્થિ, બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવે ઠિતેપિ તેસં અન્તરાયો હોતીતિ. આમ હોતિ, ન પન બુદ્ધે પટિચ્ચ, અથ ખો કિરિયપરિહાનિયા વા પાપમિત્તતાય વા હોતિ. તત્થ કિરિયપરિહાનિયા હોતિ નામ – સચે હિ ધમ્મસેનાપતિ ધનઞ્જાનિસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ આસયં ઞત્વા ધમ્મં અદેસયિસ્સા, સો બ્રાહ્મણો સોતાપન્નો અભવિસ્સા, એવં તાવ કિરિયપરિહાનિયા હોતિ. પાપમિત્તતાય હોતિ નામ – સચે હિ અજાતસત્તુ દેવદત્તસ્સ વચનં ગહેત્વા પિતુઘાતકમ્મં નાકરિસ્સા, સામઞ્ઞફલસુત્તકથિતદિવસેવ સોતાપન્નો અભવિસ્સા, તસ્સ વચનં ગહેત્વા પિતુઘાતકમ્મસ્સ કતત્તા પન ન હોતિ, એવં પાપમિત્તતાય હોતિ. ઇમસ્સાપિ ઉપાસકસ્સ કિરિયપરિહાનિ જાતા, અપરિનિટ્ઠિતાય દેસનાય ઉટ્ઠહિત્વા પક્કન્તો. અપિચ, ભિક્ખવે, એત્તાવતાપિ પેસ્સોહત્થારોહપુત્તો મહતા અત્થેન સંયુત્તોતિ કતરેન મહન્તેન અત્થેન? દ્વીહિ આનિસંસેહિ. સો કિર ઉપાસકો સઙ્ઘે ચ પસાદં પટિલભિ, સતિપટ્ઠાનપરિગ્ગહણત્થાય ચસ્સ અભિનવો નયો ઉદપાદિ. તેન વુત્તં ‘‘મહતા અત્થેન સંયુત્તો’’તિ. કન્દરકો પન સઙ્ઘે પસાદમેવ પટિલભિ. એતસ્સ ભગવા કાલોતિ એતસ્સ ધમ્મક્ખાનસ્સ, ચતુન્નં વા પુગ્ગલાનં વિભજનસ્સ કાલો.

૮. ઓરબ્ભિકાદીસુ ઉરબ્ભા વુચ્ચન્તિ એળકા, ઉરબ્ભે હનતીતિ ઓરબ્ભિકો. સૂકરિકાદીસુપિ એસેવ નયો. લુદ્દોતિ દારુણો કક્ખળો. મચ્છઘાતકોતિ મચ્છબન્ધકેવટ્ટો. બન્ધનાગારિકોતિ બન્ધનાગારગોપકો. કુરુરકમ્મન્તાતિ દારુણકમ્મન્તા.

૯. મુદ્ધાવસિત્તોતિ ખત્તિયાભિસેકેન મુદ્ધનિ અભિસિત્તો. પુરત્થિમેન નગરસ્સાતિ નગરતો પુરત્થિમદિસાય. સન્થાગારન્તિ યઞ્ઞસાલં. ખરાજિનં નિવાસેત્વાતિ સખુરં અજિનચમ્મં નિવાસેત્વા. સપ્પિતેલેનાતિ સપ્પિના ચ તેલેન ચ. ઠપેત્વા હિ સપ્પિં અવસેસો યો કોચિ સ્નેહો તેલન્તિ વુચ્ચતિ. કણ્ડૂવમાનોતિ નખાનં છિન્નત્તા કણ્ડૂવિતબ્બકાલે તેન કણ્ડૂવમાનો. અનન્તરહિતાયાતિ અસન્થતાય. સરૂપવચ્છાયાતિ સદિસવચ્છાય. સચે ગાવી સેતા હોતિ, વચ્છોપિ સેતકોવ. સચે ગાવી કબરા વા રત્તા વા, વચ્છોપિ તાદિસો વાતિ એવં સરૂપવચ્છાય. સો એવમાહાતિ સો રાજા એવં વદેતિ. વચ્છતરાતિ તરુણવચ્છકભાવં અતિક્કન્તા બલવવચ્છા. વચ્છતરીસુપિ એસેવ નયો. બરિહિસત્થાયાતિ પરિક્ખેપકરણત્થાય ચેવ યઞ્ઞભૂમિયં અત્થરણત્થાય ચ. સેસં હેટ્ઠા તત્થ તત્થ વિત્થારિતત્તા ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

કન્દરકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અટ્ઠકનાગરસુત્તવણ્ણના

૧૭. એવં મે સુતન્તિ અટ્ઠકનાગરસુત્તં. તત્થ બેલુવગામકેતિ વેસાલિયા દક્ખિણપસ્સે અવિદૂરે બેલુવગામકો નામ અત્થિ, તં ગોચરગામં કત્વાતિ અત્થો. દસમોતિ સો હિ જાતિગોત્તવસેન ચેવ સારપ્પત્તકુલગણનાય ચ દસમે ઠાને ગણીયતિ, તેનસ્સ દસમોત્વેવ નામં જાતં. અટ્ઠકનાગરોતિ અટ્ઠકનગરવાસી. કુક્કુટારામોતિ કુક્કુટસેટ્ઠિના કારિતો આરામો.

૧૮. તેન ભગવતા…પે… અક્ખાતોતિ એત્થ અયં સઙ્ખેપત્થો, યો સો ભગવા સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, તેન ભગવતા, તેસં તેસં સત્તાનં આસયાનુસયં જાનતા, હત્થતલે ઠપિતઆમલકં વિય સબ્બં ઞેય્યધમ્મં પસ્સતા. અપિચ પુબ્બેનિવાસાદીહિ જાનતા, દિબ્બેન ચક્ખુના પસ્સતા, તીહિ વિજ્જાહિ છહિ વા પન અભિઞ્ઞાહિ જાનતા, સબ્બત્થ અપ્પટિહતેન સમન્તચક્ખુના પસ્સતા, સબ્બધમ્મજાનનસમત્થાય પઞ્ઞાય જાનતા, સબ્બસત્તાનં ચક્ખુવિસયાતીતાનિ તિરોકુટ્ટાદિગતાનિપિ રૂપાનિ અતિવિસુદ્ધેન મંસચક્ખુના પસ્સતા, અત્તહિતસાધિકાય સમાધિપદટ્ઠાનાય પટિવેધપઞ્ઞાય જાનતા, પરહિતસાધિકાય કરુણાપદટ્ઠાનાય દેસનાપઞ્ઞાય પસ્સતા, અરીનં હતત્તા પચ્ચયાદીનઞ્ચ અરહત્તા અરહતા, સમ્મા સામઞ્ચ સચ્ચાનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેન. અન્તરાયિકધમ્મે વા જાનતા, નિય્યાનિકધમ્મે પસ્સતા, કિલેસારીનં હતત્તા અરહતા, સામં સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ એવં ચતુવેસારજ્જવસેન ચતૂહિ કારણેહિ થોમિતેન. અત્થિ નુ ખો એકો ધમ્મો અક્ખાતોતિ.

૧૯. અભિસઙ્ખતન્તિ કતં ઉપ્પાદિતં. અભિસઞ્ચેતયિતન્તિ ચેતયિતં પકપ્પિતં. સો તત્થ ઠિતોતિ સો તસ્મિં સમથવિપસ્સનાધમ્મે ઠિતો. ધમ્મરાગેન ધમ્મનન્દિયાતિ પદદ્વયેહિ સમથવિપસ્સનાસુ છન્દરાગો વુત્તો. સમથવિપસ્સનાસુ હિ સબ્બેન સબ્બં છન્દરાગં પરિયાદિયિતું સક્કોન્તો અરહા હોતિ, અસક્કોન્તો અનાગામી હોતિ. સો સમથવિપસ્સનાસુ છન્દરાગસ્સ અપ્પહીનત્તા ચતુત્થજ્ઝાનચેતનાય સુદ્ધાવાસે નિબ્બત્તતિ, અયં આચરિયાનં સમાનકથા.

વિતણ્ડવાદી પનાહ ‘‘તેનેવ ધમ્મરાગેનાતિ વચનતો અકુસલેન સુદ્ધાવાસે નિબ્બત્તતી’’તિ સો ‘‘સુત્તં આહરા’’તિ વત્તબ્બો, અદ્ધા અઞ્ઞં અપસ્સન્તો ઇદમેવ આહરિસ્સતિ, તતો વત્તબ્બો ‘‘કિં પનિદં સુત્તં નેય્યત્થં નીતત્થ’’ન્તિ, અદ્ધા નીતત્થન્તિ વક્ખતિ. તતો વત્તબ્બો – એવં સન્તે અનાગામિફલત્થિકેન સમથવિપસ્સનાસુ છન્દરાગો કત્તબ્બો ભવિસ્સતિ, છન્દરાગે ઉપ્પાદિતે અનાગામિફલં પટિવિદ્ધં ભવિસ્સતિ ‘‘મા સુત્તં મે લદ્ધ’’ન્તિ યં વા તં વા દીપેહિ. પઞ્હં કથેન્તેન હિ આચરિયસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહેત્વા અત્થરસં પટિવિજ્ઝિત્વા કથેતું વટ્ટતિ, અકુસલેન હિ સગ્ગે, કુસલેન વા અપાયે પટિસન્ધિ નામ નત્થિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘ન, ભિક્ખવે, લોભજેન કમ્મેન દોસજેન કમ્મેન મોહજેન કમ્મેન દેવા પઞ્ઞાયન્તિ, મનુસ્સા પઞ્ઞાયન્તિ, યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ સુગતિયો, અથ ખો, ભિક્ખવે, લોભજેન કમ્મેન દોસજેન કમ્મેન મોહજેન કમ્મેન નિરયો પઞ્ઞાયતિ, તિરચ્છાનયોનિ પઞ્ઞાયતિ, પેત્તિવિસયો પઞ્ઞાયતિ, યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ દુગ્ગતિયો’’તિ –

એવં પઞ્ઞાપેતબ્બો. સચે સઞ્જાનાતિ સઞ્જાનાતુ, નો ચે સઞ્જાનાતિ, ‘‘ગચ્છ પાતોવ વિહારં પવિસિત્વા યાગું પિવાહી’’તિ ઉય્યોજેતબ્બો.

યથા ચ પન ઇમસ્મિં સુત્તે, એવં મહામાલુક્યોવાદેપિ મહાસતિપટ્ઠાનેપિ કાયગતાસતિસુત્તેપિ સમથવિપસ્સના કથિતા. તત્થ ઇમસ્મિં સુત્તે સમથવસેન ગચ્છતોપિ વિપસ્સનાવસેન ગચ્છતોપિ સમથધુરમેવ ધુરં, મહામાલુક્યોવાદે વિપસ્સનાવ ધુરં, મહાસતિપટ્ઠાનં પન વિપસ્સનુત્તરં નામ કથિતં, કાયગતાસતિસુત્તં સમથુત્તરન્તિ.

અયં ખો ગહપતિ…પે… એકધમ્મો અક્ખાતોતિ એકધમ્મં પુચ્છિતેન અયમ્પિ એકધમ્મોતિ એવં પુચ્છાવસેન કથિતત્તા એકાદસપિ ધમ્મા એકધમ્મો નામ જાતો. મહાસકુલુદાયિસુત્તસ્મિઞ્હિ એકૂનવીસતિ પબ્બાનિ પટિપદાવસેન એકધમ્મો નામ જાતાનિ, ઇધ એકાદસપુચ્છાવસેન એકધમ્મોતિ આગતાનિ. અમતુપ્પત્તિયત્થેન વા સબ્બાનિપિ એકધમ્મોતિ વત્તું વટ્ટતિ.

૨૧. નિધિમુખં ગવેસન્તોતિ નિધિં પરિયેસન્તો. સકિદેવાતિ એકપયોગેન. કથં પન એકપયોગેનેવ એકાદસન્નં નિધીનં અધિગમો હોતીતિ. ઇધેકચ્ચો અરઞ્ઞે નિધિં ગવેસમાનો ચરતિ, તમેનં અઞ્ઞતરો અત્થચરકો દિસ્વા ‘‘કિં ભો ચરસી’’તિ પુચ્છતિ. સો ‘‘જીવિતવુત્તિં પરિયેસામી’’તિ આહ. ઇતરો ‘‘તેન હિ સમ્મ આગચ્છ, એતં પાસાણં પવત્તેહી’’તિ આહ. સો તં પવત્તેત્વા ઉપરૂપરિ ઠપિતા વા કુચ્છિયા કુચ્છિં આહચ્ચ ઠિતા વા એકાદસ કુમ્ભિયો પસ્સેય્ય, એવં એકપયોગેન એકાદસન્નં નિધીનં અધિગમો હોતિ.

આચરિયધનં પરિયેસિસ્સન્તીતિ અઞ્ઞતિત્થિયા હિ યસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હન્તિ, તસ્સ સિપ્પુગ્ગહણતો પુરે વા પચ્છા વા અન્તરન્તરે વા ગેહતો નીહરિત્વા ધનં દેન્તિ. યેસં ગેહે નત્થિ, તે ઞાતિસભાગતો પરિયેસન્તિ, તથા અલભમાના ભિક્ખમ્પિ ચરિત્વા દેન્તિયેવ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

કિમઙ્ગં પનાહન્તિ બાહિરકા તાવ અનિય્યાનિકેપિ સાસને સિપ્પમત્તદાયકસ્સ ધનં પરિયેસન્તિ; અહં પન એવંવિધે નિય્યાનિકસાસને એકાદસવિધં અમતુપ્પત્તિપટિપદં દેસેન્તસ્સ આચરિયસ્સ પૂજં કિં ન કરિસ્સામિ, કરિસ્સામિયેવાતિ વદતિ. પચ્ચેકદુસ્સયુગેન અચ્છાદેસીતિ એકમેકસ્સ ભિક્ખુનો એકેકં દુસ્સયુગમદાસીતિ અત્થો. સમુદાચારવચનં પનેત્થ એવરૂપં હોતિ, તસ્મા અચ્છાદેસીતિ વુત્તં. પઞ્ચસતવિહારન્તિ પઞ્ચસતગ્ઘનિકં પણ્ણસાલં કારેસીતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અટ્ઠકનાગરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સેખસુત્તવણ્ણના

૨૨. એવં મે સુતન્તિ સેખસુત્તં. તત્થ નવં સન્થાગારન્તિ અધુના કારિતં સન્થાગારં, એકા મહાસાલાતિ અત્થો. ઉય્યોગકાલાદીસુ હિ રાજાનો તત્થ ઠત્વા ‘‘એત્તકા પુરતો ગચ્છન્તુ, એત્તકા પચ્છા, એત્તકા ઉભોહિ પસ્સેહિ, એત્તકા હત્થીસુ અભિરુહન્તુ, એત્તકા અસ્સેસુ, એત્તકા રથેસુ તિટ્ઠન્તૂ’’તિ એવં સન્થં કરોન્તિ, મરિયાદં બન્ધન્તિ, તસ્મા તં ઠાનં સન્થાગારન્તિ વુચ્ચતિ. ઉય્યોગટ્ઠાનતો ચ આગન્ત્વા યાવ ગેહેસુ અલ્લગોમયપરિભણ્ડાદીનિ કરોન્તિ, તાવ દ્વે તીણિ દિવસાનિ તે રાજાનો તત્થ સન્થમ્ભન્તીતિપિ સન્થાગારં. તેસં રાજૂનં સહ અત્થાનુસાસનં અગારન્તિપિ સન્થાગારં ગણરાજાનો હિ તે, તસ્મા ઉપ્પન્નકિચ્ચં એકસ્સ વસેન ન છિજ્જતિ, સબ્બેસં છન્દો લદ્ધું વટ્ટતિ, તસ્મા સબ્બે તત્થ સન્નિપતિત્વા અનુસાસન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘સહ અત્થાનુસાસનં અગારન્તિપિ સન્થાગાર’’ન્તિ. યસ્મા પનેતે તત્થ સન્નિપતિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં કાલે કસિતું વટ્ટતિ, ઇમસ્મિં કાલે વપિતુ’’ન્તિ એવમાદિના નયેન ઘરાવાસકિચ્ચાનિ સમ્મન્તયન્તિ, તસ્મા છિદ્દાવછિદ્દં ઘરાવાસં તત્થ સન્થરન્તીતિપિ સન્થાગારં. અચિરકારિતં હોતીતિ કટ્ઠકમ્મ-સિલાકમ્મ-ચિત્તકમ્માદિવસેન સુસજ્જિતં દેવવિમાનં વિય અધુના નિટ્ઠાપિતં. સમણેન વાતિ એત્થ યસ્મા ઘરવત્થુપરિગ્ગહકાલેયેવ દેવતા અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગણ્હન્તિ, તસ્મા ‘‘દેવેન વા’’તિ અવત્વા ‘‘સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા કેનચિ વા મનુસ્સભૂતેના’’તિ વુત્તં.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ સન્થાગારં નિટ્ઠિતન્તિ સુત્વા ‘‘ગચ્છામ, નં પસ્સિસ્સામા’’તિ ગન્ત્વા દ્વારકોટ્ઠકતો પટ્ઠાય સબ્બં ઓલોકેત્વા ‘‘ઇદં સન્થાગારં દેવવિમાનસદિસં અતિવિય મનોરમં સસ્સિરિકં કેન પઠમં પરિભુત્તં અમ્હાકં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય અસ્સા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અમ્હાકં ઞાતિસેટ્ઠસ્સ પઠમં દિય્યમાનેપિ સત્થુનોવ અનુચ્છવિકં, દક્ખિણેય્યવસેન દિય્યમાનેપિ સત્થુનોવ અનુચ્છવિકં, તસ્મા પઠમં સત્થારં પરિભુઞ્જાપેસ્સામ, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આગમનં કરિસ્સામ, ભિક્ખુસઙ્ઘે આગતે તેપિટકં બુદ્ધવચનં આગતમેવ ભવિસ્સતિ, સત્થારં તિયામરત્તિં અમ્હાકં ધમ્મકથં કથાપેસ્સામ, ઇતિ તીહિ રતનેહિ પરિભુત્તં મયં પચ્છા પરિભુઞ્જિસ્સામ, એવં નો દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા ઉપસઙ્કમિંસુ.

યેન સન્થાગારં તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ તં દિવસં કિર સન્થાગારં કિઞ્ચાપિ રાજકુલાનં દસ્સનત્થાય દેવવિમાનં વિય સુસજ્જિતં હોતિ સુપટિજગ્ગિતં, બુદ્ધારહં પન કત્વા અપ્પઞ્ઞત્તં. બુદ્ધા હિ નામ અરઞ્ઞજ્ઝાસયા અરઞ્ઞારામા અન્તોગામે વસેય્યું વા નો વા, તસ્મા ભગવતો મનં જાનિત્વાવ પઞ્ઞાપેસ્સામાતિ ચિન્તેત્વા તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ. ઇદાનિ પન મનં લભિત્વા પઞ્ઞાપેતુકામા યેન સન્થાગારં તેનુપસઙ્કમિંસુ.

સબ્બસન્થરિં સન્થાગારં સન્થરિત્વાતિ યથા સબ્બમેવ સન્થતં હોતિ, એવં તં સન્થરાપેત્વા. સબ્બપઠમં તાવ ‘‘ગોમયં નામ સબ્બમઙ્ગલેસુ વટ્ટતી’’તિ સુધાપરિકમ્મકતમ્પિ ભૂમિં અલ્લગોમયેન ઓપુઞ્છાપેત્વા પરિસુક્ખભાવં ઞત્વા યથા અક્કન્તટ્ઠાને પદં ન પઞ્ઞાયતિ, એવં ચતુજ્જાતિયગન્ધેહિ લિમ્પાપેત્વા ઉપરિ નાનાવણ્ણે કટસારકે સન્થરિત્વા તેસં ઉપરિ મહાપિટ્ઠિકકોજવકે આદિં કત્વા હત્થત્થરક-અસ્સત્થરક-સીહત્થરક-બ્યગ્ઘત્થરક-ચન્દત્થરક-સૂરિયત્થરક-ચિત્તત્થરકાદીહિ નાનાવણ્ણેહિ અત્થરણેહિ સન્થરિતબ્બકયુત્તં સબ્બોકાસં સન્થરાપેસું. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બસન્થરિં સન્થાગારં સન્થરિત્વા’’તિ.

આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વાતિ મજ્ઝટ્ઠાને તાવ મઙ્ગલત્થમ્ભં નિસ્સાય મહારહં બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેત્વા તત્થ યં યં મુદુકઞ્ચ મનોરમઞ્ચ પચ્ચત્થરણં, તં તં પચ્ચત્થરિત્વા ભગવતો લોહિતકં મનુઞ્ઞદસ્સનં ઉપધાનં ઉપદહિત્વા ઉપરિ સુવણ્ણરજતતારકવિચિત્તં વિતાનં બન્ધિત્વા ગન્ધદામપુપ્ફદામપત્તદામાદીહિ પચ્ચત્થરણેહિ અલઙ્કરિત્વા સમન્તા દ્વાદસહત્થટ્ઠાને પુપ્ફજાલં કરિત્વા તિંસહત્થમત્તં ઠાનં પટસાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા પચ્છિમભિત્તિં નિસ્સાય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પલ્લઙ્કપીઠ-અપસ્સયપીઠ-મુણ્ડપીઠાનિ પઞ્ઞાપેત્વા ઉપરિ સેતપચ્ચત્થરણેહિ પચ્ચત્થરાપેત્વા પાચીનભિત્તિં નિસ્સાય અત્તનો અત્તનો મહાપિટ્ઠિકકોજવકે પઞ્ઞાપેત્વા હંસલોમાદિપૂરિતાનિ ઉપધાનાનિ ઠપાપેસું ‘‘એવં અકિલમમાના સબ્બરત્તિં ધમ્મં સુણિસ્સામા’’તિ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા’’તિ.

ઉદકમણિકન્તિ મહાકુચ્છિકં ઉદકચાટિં. ઉપટ્ઠપેત્વાતિ એવં ભગવા ચ ભિક્ખુસઙ્ઘો ચ યથારુચિયા હત્થે વા ધોવિસ્સન્તિ પાદે વા, મુખં વા વિક્ખાલેસ્સન્તીતિ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ મણિવણ્ણસ્સ ઉદકસ્સ પૂરાપેત્વા વાસત્થાય નાનાપુપ્ફાનિ ચેવ ઉદકવાસચુણ્ણાનિ ચ પક્ખિપિત્વા કદલિપણ્ણેહિ પિદહિત્વા પતિટ્ઠાપેસું. ઇદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ.

તેલપ્પદીપં આરોપેત્વાતિ રજતસુવણ્ણાદિમયદણ્ડાસુ દીપિકાસુ યોનકરૂપકિરાતરૂપકાદીનં હત્થે ઠપિતસુવણ્ણરજતાદિમયકપલ્લકાદીસુ ચ તેલપ્પદીપં જલયિત્વાતિ અત્થો. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ એત્થ પન તે સક્યરાજાનો ન કેવલં સન્થાગારમેવ, અથ ખો યોજનાવટ્ટે કપિલવત્થુસ્મિં નગરવીથિયોપિ સમ્મજ્જાપેત્વા ધજે ઉસ્સાપેત્વા ગેહદ્વારેસુ પુણ્ણઘટે ચ કદલિયો ચ ઠપાપેત્વા સકલનગરં દીપમાલાદીહિ વિપ્પકિણ્ણતારકં વિય કત્વા ‘‘ખીરપાયકે દારકે ખીરં પાયેથ, દહરે કુમારે લહું લહું ભોજેત્વા સયાપેથ, ઉચ્ચાસદ્દં મા કરિત્થ, અજ્જ એકરત્તિં સત્થા અન્તોગામે વસિસ્સતિ, બુદ્ધા નામ અપ્પસદ્દકામા હોન્તી’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા સયં દણ્ડદીપિકા આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ.

અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન યેન નવં સન્થાગારં તેનુપસઙ્કમીતિ. ‘‘યસ્સ દાનિ, ભન્તે, ભગવા કાલં મઞ્ઞતી’’તિ એવં કિર કાલે આરોચિતે ભગવા લાખારસેન તિન્તરત્તકોવિળારપુપ્ફવણ્ણં રત્તદુપટ્ટં કત્તરિયા પદુમં કન્તન્તો વિય સંવિધાય તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેન્તો નિવાસેત્વા સુવણ્ણપામઙ્ગેન પદુમકલાપં પરિક્ખિપન્તો વિય વિજ્જુલ્લતાસસ્સિરિકં કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા રત્તકમ્બલેન ગજકુમ્ભં પરિયોનદ્ધન્તો વિય રતનસતુબ્બેધે સુવણ્ણગ્ઘિકે પવાળજાલં ખિપમાનો વિય સુવણ્ણચેતિયે રત્તકમ્બલકઞ્ચુકં પટિમુઞ્ચન્તો વિય ગચ્છન્તં પુણ્ણચન્દં રત્તવણ્ણવલાહકેન પટિચ્છાદયમાનો વિય કઞ્ચનપબ્બતમત્થકે સુપક્કલાખારસં પરિસિઞ્ચન્તો વિય ચિત્તકૂટપબ્બતમત્થકં વિજ્જુલ્લતાય પરિક્ખિપન્તો વિય ચ સચક્કવાળસિનેરુયુગન્ધરં મહાપથવિં ચાલેત્વા ગહિતં નિગ્રોધપલ્લવસમાનવણ્ણં રત્તવરપંસુકૂલં પારુપિત્વા ગન્ધકુટિદ્વારતો નિક્ખમિ કઞ્ચનગુહતો સીહો વિય ઉદયપબ્બતકૂટતો પુણ્ણચન્દો વિય ચ. નિક્ખમિત્વા પન ગન્ધકુટિપમુખે અટ્ઠાસિ.

અથસ્સ કાયતો મેઘમુખેહિ વિજ્જુકલાપા વિય રસ્મિયો નિક્ખમિત્વા સુવણ્ણરસધારાપરિસેકમઞ્જરિપત્તપુપ્ફફલવિટપે વિય આરામરુક્ખે કરિંસુ. તાવદેવ ચ અત્તનો અત્તનો પત્તચીવરમાદાય મહાભિક્ખુસઙ્ઘો ભગવન્તં પરિવારેસિ. તે પન પરિવારેત્વા ઠિતા ભિક્ખૂ એવરૂપા અહેસું અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા પવિવિત્તા અસંસટ્ઠા આરદ્ધવીરિયા વત્તારો વચનક્ખમા ચોદકા પાપગરહી સીલસમ્પન્ના સમાધિસમ્પન્ના પઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્નાતિ. તેહિ પરિવારિતો ભગવા રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તો વિય સુવણ્ણક્ખન્ધો રત્તપદુમસણ્ડમજ્ઝગતા વિય સુવણ્ણનાવા પવાળવેદિકાપરિક્ખિત્તો વિય સુવણ્ણપાસાદો વિરોચિત્થ. સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાદયો મહાથેરાપિ નં મેઘવણ્ણં પંસુકૂલં પારુપિત્વા મણિવમ્મવમ્મિકા વિય મહાનાગા પરિવારયિંસુ વન્તરાગા ભિન્નકિલેસા વિજટિતજટા છિન્નબન્ધના કુલે વા ગણે વા અલગ્ગા.

ઇતિ ભગવા સયં વીતરાગો વીતરાગેહિ, વીતદોસો વીતદોસેહિ, વીતમોહો વીતમોહેહિ, નિત્તણ્હો નિત્તણ્હેહિ, નિક્કિલેસો નિક્કિલેસેહિ, સયં બુદ્ધો બહુસ્સુતબુદ્ધેહિ પરિવારિતો, પત્તપરિવારિતં વિય કેસરં, કેસરપરિવારિતા વિય કણ્ણિકા, અટ્ઠનાગસહસ્સપરિવારિતો વિય છદ્દન્તો નાગરાજા, નવુતિહંસસહસ્સપરિવારિતો વિય ધતરટ્ઠો હંસરાજા, સેનઙ્ગપરિવારિતો વિય ચક્કવત્તિ, મરુગણપરિવારિતો વિય સક્કો દેવરાજા, બ્રહ્મગણપરિવારિતો વિય હારિતમહાબ્રહ્મા, તારાગણપરિવારિતો વિય પુણ્ણચન્દો, અસમેન બુદ્ધવેસેન અપરિમાણેન બુદ્ધવિલાસેન કપિલવત્થુગમનમગ્ગં પટિપજ્જિ.

અથસ્સ પુરત્થિમકાયતો સુવણ્ણવણ્ણા રસ્મી ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસિ. પચ્છિમકાયતો દક્ખિણહત્થતો, વામહત્થતો સુવણ્ણવણ્ણા રસ્મી ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસિ. ઉપરિ કેસન્તતો પટ્ઠાય સબ્બકેસાવત્તેહિ મોરગીવવણ્ણા રસ્મી ઉટ્ઠહિત્વા ગગનતલે અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસિ. હેટ્ઠા પાદતલેહિ પવાળવણ્ણા રસ્મી ઉટ્ઠહિત્વા ઘનપથવિયં અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસિ. એવં સમન્તા અસીતિહત્થમત્તં ઠાનં છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો વિજ્જોતમાના વિપ્ફન્દમાના કઞ્ચનદણ્ડદીપિકાહિ નિચ્છરિત્વા આકાસં પક્ખન્દજાલા વિય ચાતુદ્દીપિકમહામેઘતો નિક્ખન્તવિજ્જુલ્લતા વિય વિધાવિંસુ. સબ્બદિસાભાગા સુવણ્ણચમ્પકપુપ્ફેહિ વિકિરિયમાના વિય, સુવણ્ણઘટા નિક્ખન્તસુવણ્ણરસધારાહિ સિઞ્ચમાના વિય, પસારિતસુવણ્ણપટપરિક્ખિત્તા વિય, વેરમ્ભવાતસમુટ્ઠિતકિંસુકકણિકારપુપ્ફચુણ્ણસમોકિણ્ણા વિય વિપ્પકિરિંસુ.

ભગવતોપિ અસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાદ્વત્તિંસવરલક્ખણસમુજ્જલં સરીરં સમુગ્ગતતારકં વિય ગગનતલં, વિકસિતમિવ પદુમવનં, સબ્બપાલિફુલ્લો વિય યોજનસતિકો પારિચ્છત્તકો, પટિપાટિયા ઠપિતાનં દ્વત્તિંસૂચન્દાનં દ્વત્તિંસસૂરિયાનં દ્વત્તિંસચક્કવત્તીનં દ્વત્તિંસદેવરાજાનં દ્વત્તિંસમહાબ્રહ્માનં સિરિયા સિરિં અભિભવમાનં વિય વિરોચિત્થ, યથા તં દસહિ પારમીહિ દસહિ ઉપપારમીહિ દસહિ પરમત્થપારમીહિ સુપૂરિતાહિ સમતિંસપારમિતાહિ અલઙ્કતં. કપ્પસતસહસાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ દિન્નદાનં રક્ખિતસીલં કતકલ્યાણકમ્મં એકસ્મિં અત્તભાવે ઓસરિત્વા વિપાકં દાતું ઠાનં અલભમાનં સમ્બાધપત્તં વિય અહોસિ. નાવાસહસ્સભણ્ડં એકનાવં આરોપનકાલો વિય, સકટસહસ્સભણ્ડં એકસકટં આરોપનકાલો વિય, પઞ્ચવીસતિયા નદીનં ઓઘસ્સ સમ્ભિજ્જ મુખદ્વારે એકતો રાસીભૂતકાલો વિય ચ અહોસિ.

ઇમાય બુદ્ધસિરિયા ઓભાસમાનસ્સાપિ ચ ભગવતો પુરતો અનેકાનિ દણ્ડદીપિકસહસ્સાનિ ઉક્ખિપિંસુ. તથા પચ્છતો. વામપસ્સે દક્ખિણપસ્સે. જાતિકુસુમચમ્પકવનમલ્લિકરત્તુપ્પલનીલુપ્પલમકુલસિન્દુવારપુપ્ફાનિ ચેવ નીલપીતાદિવણ્ણસુગન્ધગન્ધચુણ્ણાનિ ચ ચાતુદ્દીપિકમેઘવિસ્સટ્ઠોદકવુટ્ઠિયો વિય વિપ્પકિરિંસુ. પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયનિગ્ઘોસા ચેવ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણપ્પટિસંયુત્તા થુતિઘોસા ચ સબ્બદિસા પૂરયિંસુ. દેવમનુસ્સનાગસુપણ્ણગન્ધબ્બયક્ખાદીનં અક્ખીનિ અમતપાનં વિય લભિંસુ. ઇમસ્મિં પન ઠાને ઠત્વા પદસહસ્સેન ગમનવણ્ણં વત્તું વટ્ટતિ. તત્રિદં મુખમત્તં –

‘‘એવં સબ્બઙ્ગસમ્પન્નો, કમ્પયન્તો વસુન્ધરં;

અહેઠયન્તો પાણાનિ, યાતિ લોકવિનાયકો.

દક્ખિણં પઠમં પાદં, ઉદ્ધરન્તો નરાસભો;

ગચ્છન્તો સિરિસમ્પન્નો, સોભતે દ્વિપદુત્તમો.

ગચ્છતો બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ, હેટ્ઠા પાદતલં મુદુ;

સમં સમ્ફુસતે ભૂમિં, રજસા નુપલિપ્પતિ.

નિન્નટ્ઠાનં ઉન્નમતિ, ગચ્છન્તે લોકનાયકે;

ઉન્નતઞ્ચ સમં હોતિ, પથવી ચ અચેતના.

પાસાણા સક્ખરા ચેવ, કથલા ખાણુકણ્ટકા;

સબ્બે મગ્ગા વિવજ્જન્તિ, ગચ્છન્તે લોકનાયકે.

નાતિદૂરે ઉદ્ધરતિ, નચ્ચાસન્ને ચ નિક્ખિપં;

અઘટ્ટયન્તો નિય્યાતિ, ઉભો જાણૂ ચ ગોપ્ફકે.

નાતિસીઘં પક્કમતિ, સમ્પન્નચરણો મુનિ;

ન ચાતિસણિકં યાતિ, ગચ્છમાનો સમાહિતો.

ઉદ્ધં અધો ચ તિરિયં, દિસઞ્ચ વિદિસં તથા;

ન પેક્ખમાનો સો યાતિ, યુગમત્તમ્હિ પેક્ખતિ.

નાગવિક્કન્તચારો સો, ગમને સોભતે જિનો;

ચારું ગચ્છતિ લોકગ્ગો, હાસયન્તો સદેવકે.

ઉળુરાજાવ સોભન્તો, ચતુચારીવ કેસરી;

તોસયન્તો બહૂ સત્તે, પુરં સેટ્ઠં ઉપાગમી’’તિ.

વણ્ણકાલો નામ કિરેસ, એવંવિધેસુ કાલેસુ બુદ્ધસ્સ સરીરવણ્ણે વા ગુણવણ્ણે વા ધમ્મકથિકસ્સ થામોયેવ પમાણં ચુણ્ણિયપદેહિ વા ગાથાબન્ધેન વા યત્તકં સક્કોતિ, તત્તકં વત્તબ્બં. દુક્કથિતન્તિ ન વત્તબ્બં. અપ્પમાણવણ્ણા હિ બુદ્ધા, તેસં બુદ્ધાપિ અનવસેસતો વણ્ણં વત્તું અસમત્થા, પગેવ ઇતરા પજાતિ. ઇમિના સિરિવિલાસેન અલઙ્કતપ્પટિયત્તં સક્યરાજપુરં પવિસિત્વા ભગવા પસન્નચિત્તેન જનેન ગન્ધધૂમવાસચુણ્ણાદીહિ પૂજયમાનો સન્થાગારં પાવિસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન યેન એવં સન્થાગારં તેનુપસઙ્કમી’’તિ.

ભગવન્તંયેવ પુરક્ખત્વાતિ ભગવન્તં પુરતો કત્વા. તત્થ ભગવા ભિક્ખૂનઞ્ચેવ ઉપાસકાનઞ્ચ મજ્ઝે નિસિન્નો ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા દુકૂલચુમ્બટકેન વોદકં કત્વા જાતિહિઙ્ગુલકેન મજ્જિત્વા રત્તકમ્બલપલિવેઠિતે પીઠે ઠપિતરત્તસુવણ્ણઘનપટિમા વિય અતિવિરોચિત્થ. અયં પનેત્થ પોરાણાનં વણ્ણભણનમગ્ગો –

‘‘ગન્ત્વાન મણ્ડલમાળં, નાગવિક્કન્તચરણો;

ઓભાસયન્તો લોકગ્ગો, નિસીદિ વરમાસને.

તસ્મિં નિસિન્નો નરદમ્મસારથિ,

દેવાતિદેવો સતપુઞ્ઞલક્ખણો;

બુદ્ધાસને મજ્ઝગતો વિરોચતિ,

સુવણ્ણનેક્ખં વિય પણ્ડુકમ્બલે.

નેક્ખં જમ્બોનદસ્સેવ, નિક્ખિત્તં પણ્ડુકમ્બલે;

વિરોચતિ વીતમલો, મણિવેરોચનો યથા.

મહાસાલોવ સમ્ફુલ્લો, નેરુરાજાવલઙ્કતો;

સુવણ્ણયૂપસઙ્કાસો, પદુમો કોકનદો યથા.

જલન્તો દીપરુક્ખોવ, પબ્બતગ્ગે યથા સિખી;

દેવાનં પારિચ્છત્તોવ, સબ્બફુલ્લો વિરોચથા’’તિ.

કાપિલવત્થવે સક્યે બહુદેવ રત્તિં ધમ્મિયા કથાયાતિ એત્થ ધમ્મી કથા નામ સન્થાગારઅનુમોદનપ્પટિસંયુત્તા પકિણ્ણકકથા વેદિતબ્બા. તદા હિ ભગવા આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય પથવોજં આકડ્ઢન્તો વિય મહાજમ્બું ખન્ધે ગહેત્વા ચાલેન્તો વિય યોજનિકં મધુભણ્ડં ચક્કયન્તેન પીળેત્વા મધુપાનં પાયમાનો વિય કાપિલવત્થવાનં સક્યાનં હિતસુખાવહં પકિણ્ણકકથં કથેસિ. ‘‘આવાસદાનં નામેતં મહારાજ મહન્તં, તુમ્હાકં આવાસો મયા પરિભુત્તો ભિક્ખુસઙ્ઘેન પરિભુત્તો મયા ચ ભિક્ખુસઙ્ઘેન ચ પરિભુત્તો પન ધમ્મરતનેન પરિભુત્તો યેવાતિ તીહિ રતનેહિ પરિભુત્તો નામ હોતિ. આવાસદાનસ્મિઞ્હિ દિન્ને સબ્બદાનં દિન્નમેવ હોતિ. ભૂમટ્ઠકપણ્ણસાલાય વા સાખામણ્ડપસ્સ વાપિ આનિસંસો નામ પરિચ્છિન્દિતું ન સક્કા’’તિ નાનાનયવિચિત્તં બહું ધમ્મકથં કથેત્વા –

‘‘સીતં ઉણ્હં પટિહન્તિ, તતો વાળમિગાનિ ચ;

સરીસપે ચ મકસે, સિસિરે ચાપિ વુટ્ઠિયો.

તતો વાતાતપો ઘોરો, સઞ્જાતો પટિહઞ્ઞતિ;

લેણત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચ, ઝાયિતુઞ્ચ વિપસ્સિતું.

વિહારદાનં સઙ્ઘસ્સ, અગ્ગં બુદ્ધેન વણ્ણિતં;

તસ્મા હિ પણ્ડિતો પોસો, સમ્પસ્સં અત્થમત્તનો.

વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે;

તેસં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ, વત્થસેનાસનાનિ ચ.

દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

તે તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તિ, સબ્બદુક્ખાપનૂદનં;

યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાય, પરિનિબ્બાતિ અનાસવો’’તિ. (ચૂળવ. ૨૯૫) –

એવં અયમ્પિ આવાસે આનિસંસો, અયમ્પિ આનિસંસોતિ બહુદેવરત્તિં અતિરેકતરં દિયડ્ઢયામં આવાસાનિસંસકથં કથેસિ. તત્થ ઇમા ગાથાવ સઙ્ગહં આરુળ્હા, પકિણ્ણકધમ્મદેસના પન સઙ્ગહં ન આરોહતિ. સન્દસ્સેસીતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ.

આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસીતિ ધમ્મકથં કથાપેતુકામો જાનાપેસિ. અથ કસ્મા સારિપુત્તમહામોગ્ગલ્લાનમહાકસ્સપાદીસુ અસીતિમહાથેરેસુ વિજ્જમાનેસુ ભગવા આનન્દત્થેરસ્સ ભારમકાસીતિ. પરિસજ્ઝાસયવસેન. આયસ્મા હિ આનન્દો બહુસ્સુતાનં અગ્ગો, પહોસિ પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ મધુરધમ્મકથં કથેતુન્તિ સાકિયમણ્ડલે પાકટો પઞ્ઞાતો. તસ્સ સક્યરાજૂહિ વિહારં ગન્ત્વાપિ ધમ્મકથા સુતપુબ્બા, ઓરોધા પન નેસં ન યથારુચિયા વિહારં ગન્તું લભન્તિ, તેસં એતદહોસિ – ‘‘અહો વત ભગવા અપ્પંયેવ ધમ્મકથં કથેત્વા અમ્હાકં ઞાતિસેટ્ઠસ્સ આનન્દસ્સ ભારં કરેય્યા’’તિ. તેસં અજ્ઝાસયવસેન ભગવા તસ્સેવ ભારમકાસિ.

સેખો પાટિપદોતિ પટિપન્નકો સેખસમણો. સો તુય્હં પટિભાતુ ઉપટ્ઠાતુ, તસ્સ પટિપદં દેસેહીતિ પટિપદાય પુગ્ગલં નિયમેત્વા દસ્સેતિ. કસ્મા પન ભગવા ઇમં પટિપદં નિયમેસિ? બહૂહિ કારણેહિ. ઇમે તાવ સક્યા મઙ્ગલસાલાય મઙ્ગલં પચ્ચાસીસન્તિ વડ્ઢિં ઇચ્છન્તિ, અયઞ્ચ સેખપટિપદા મય્હં સાસને મઙ્ગલપટિપદા વડ્ઢમાનકપટિપદાતિપિ ઇમં પટિપદં નિયમેસિ. તસ્સઞ્ચ પરિસતિ સેખાવ બહૂ નિસિન્ના, તે અત્તના પટિવિદ્ધટ્ઠાને કથીયમાને અકિલમન્તાવ સલ્લક્ખેસ્સન્તીતિપિ ઇમં પટિપદં નિયમેસિ. આયસ્મા ચ આનન્દો સેખપટિસમ્ભિદાપત્તોવ, સો અત્તના પટિવિદ્ધે પચ્ચક્ખટ્ઠાને કથેન્તો અકિલમન્તો વિઞ્ઞાપેતું સક્ખિસ્સતીતિપિ ઇમં પટિપદં નિયમેસિ. સેખપટિપદાય ચ તિસ્સોપિ સિક્ખા ઓસટા, તત્થ અધિસીલસિક્ખાય કથિતાય સકલં વિનયપિટકં કથિતમેવ હોતિ, અધિચિત્તસિક્ખાય કથિતાય સકલં સુત્તન્તપિટકં કથિતં હોતિ, અધિપઞ્ઞાસિક્ખાય કથિતાય સકલં અભિધમ્મપિટકં કથિતં હોતિ, આનન્દો ચ બહુસ્સુતો તિપિટકધરો, સો પહોતિ તીહિ પિટકેહિ તિસ્સો સિક્ખા કથેતું, એવં કથિતે સક્યાનં મઙ્ગલમેવ વડ્ઢિયેવ ભવિસ્સતીતિપિ ઇમં પટિપદં નિયમેસિ.

પિટ્ઠિ મે આગિલાયતીતિ કસ્મા આગિલાયતિ? ભગવતો હિ છબ્બસ્સાનિ પધાનં પદહન્તસ્સ મહન્તં કાયદુક્ખં અહોસિ, અથસ્સ અપરભાગે મહલ્લકકાલે પિટ્ઠિવાતો ઉપ્પજ્જિ. અકારણં વા એતં. પહોતિ હિ ભગવા ઉપ્પન્નં વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વા એકમ્પિ દ્વેપિ સત્તાહે એકપલ્લઙ્કેન નિસીદિતું. સન્થાગારસાલં પન ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ પરિભુઞ્જિતુકામો અહોસિ, તત્થ પાદધોવનટ્ઠાનતો યાવ ધમ્માસના અગમાસિ, એત્તકે ઠાને ગમનં નિપ્ફન્નં. ધમ્માસનં પત્તો થોકં ઠત્વા નિસીદિ, એત્તકે ઠાનં. દિયડ્ઢયામં ધમ્માસને નિસીદિ, એત્તકે ઠાને નિસજ્જા નિપ્ફન્ના. ઇદાનિ દક્ખિણેન પસ્સેન થોકં નિપન્ને સયનં નિપ્ફજ્જિસ્સતીતિ એવં ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ પરિભુઞ્જિતુકામો અહોસિ. ઉપાદિન્નકસરીરઞ્ચ નામ ‘‘નો આગિલાયતી’’તિ ન વત્તબ્બં, તસ્મા ચિરં નિસજ્જાય સઞ્જાતં અપ્પકમ્પિ આગિલાયનં ગહેત્વા એવમાહ.

સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞાપેત્વાતિ સન્થાગારસ્સ કિર એકપસ્સે તે રાજાનો પટ્ટસાણિં પરિક્ખિપાપેત્વા કપ્પિયમઞ્ચકં પઞ્ઞપેત્વા કપ્પિયપચ્ચત્થરણેન અત્થરિત્વા ઉપરિ સુવણ્ણ-તારક-ગન્ધમાલા-દામપટિમણ્ડિતં વિતાનં બન્ધિત્વા ગન્ધતેલપ્પદીપં આરોપયિંસુ ‘‘અપ્પેવ નામ સત્થા ધમ્માસનતો વુટ્ઠાય થોકં વિસ્સમન્તો ઇધ નિપજ્જેય્ય, એવં નો ઇમં સન્થાગારં ભગવતા ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ પરિભુત્તં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતી’’તિ. સત્થાપિ તદેવ સન્ધાય તત્થ સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેત્વા નિપજ્જિ. ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિ કરિત્વાતિ એત્તકં કાલં અતિક્કમિત્વા વુટ્ઠહિસ્સામીતિ વુટ્ઠાનસઞ્ઞં ચિત્તે ઠપેત્વા.

૨૩. મહાનામં સક્કં આમન્તેસીતિ સો કિર તસ્મિં કાલે તસ્સં પરિસતિ જેટ્ઠકો પામોક્ખો, તસ્મિં સઙ્ગહિતે સેસપરિસા સઙ્ગહિતાવ હોતીતિ થેરો તમેવ આમન્તેસિ. સીલસમ્પન્નોતિ સીલેન સમ્પન્નો, સમ્પન્નસીલો પરિપુણ્ણસીલોતિ અત્થો. સદ્ધમ્મેહીતિ સુન્દરધમ્મેહિ, સતં વા સપ્પુરિસાનં ધમ્મેહિ.

૨૪. કથઞ્ચ મહાનામાતિ ઇમિના એત્તકેન ઠાનેન સેખપટિપદાય માતિકં ઠપેત્વા પટિપાટિયા વિત્થારેતુકામો એવમાહ. તત્થ સીલસમ્પન્નોતિઆદીનિ ‘‘સમ્પન્નસીલા, ભિક્ખવે, વિહરથા’’તિ આકઙ્ખેય્યસુત્તાદીસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

૨૫. કાયદુચ્ચરિતેનાતિઆદીસુ ઉપયોગત્થે કરણવચનં, હિરિયિતબ્બાનિ કાયદુચ્ચરિતાદીનિ હિરિયતિ જિગુચ્છતીતિ અત્થો. ઓત્તપ્પનિદ્દેસે હેત્વત્થે કરણવચનં, કાયદુચ્ચરિતાદીહિ ઓત્તપ્પસ્સ હેતુભૂતેહિ ઓત્તપ્પતિ ભાયતીતિ અત્થો. આરદ્ધવીરિયોતિ પગ્ગહિતવીરિયો અનોસક્કિતમાનસો. પહાનાયાતિ પહાનત્થાય. ઉપસમ્પદાયાતિ પટિલાભત્થાય. થામવાતિ વીરિયથામેન સમન્નાગતો. દળ્હપરક્કમોતિ થિરપરક્કમો. અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ અનોરોપિતધુરો અનોસક્કિતવીરિયો. પરમેનાતિ ઉત્તમેન. સતિનેપક્કેનાતિ સતિયા ચ નિપકભાવેન ચ. કસ્મા પન સતિભાજનિયે પઞ્ઞા આગતાતિ? સતિયા બલવભાવદીપનત્થં. પઞ્ઞાવિપ્પયુત્તા હિ સતિ દુબ્બલા હોતિ, સમ્પયુત્તા બલવતીતિ.

ચિરકતમ્પીતિ અત્તના વા પરેન વા કાયેન ચિરકતં ચેતિયઙ્ગણવત્તાદિ અસીતિ મહાવત્તપટિપત્તિપૂરણં. ચિરભાસિતમ્પીતિ અત્તના વા પરેન વા વાચાય ચિરભાસિતં સક્કચ્ચં ઉદ્દિસન-ઉદ્દિસાપન-ધમ્મોસારણ-ધમ્મદેસના-ઉપનિસિન્નકથા-અનુમોદનિયાદિવસેન પવત્તિતં વચીકમ્મં. સરિતા અનુસ્સરિતાતિ તસ્મિં કાયેન ચિરકતે ‘‘કાયો નામ કાયવિઞ્ઞત્તિ, ચિરભાસિતે વાચા નામ વચીવિઞ્ઞત્તિ. તદુભયમ્પિ રૂપં, તંસમુટ્ઠાપિકા ચિત્તચેતસિકા અરૂપં. ઇતિ ઇમે રૂપારૂપધમ્મા એવં ઉપ્પજ્જિત્વા એવં નિરુદ્ધા’’તિ સરતિ ચેવ અનુસ્સરતિ ચ, સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સમુટ્ઠાપેતીતિ અત્થો. બોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપિકા હિ સતિ ઇધ અધિપ્પેતા. તાય સતિયા એસ સકિમ્પિ સરણેન સરિતા, પુનપ્પુનં સરણેન અનુસ્સરિતાતિ વેદિતબ્બા.

ઉદયત્થગામિનિયાતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉદયવયગામિનિયા ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ પટિવિજ્ઝિતું સમત્થાય. અરિયાયાતિ વિક્ખમ્ભનવસેન ચ સમુચ્છેદવસેન ચ કિલેસેહિ આરકા ઠિતાય પરિસુદ્ધાય. પઞ્ઞાય સમન્નાગતોતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચેવ મગ્ગપઞ્ઞાય ચ સમઙ્ગીભૂતો. નિબ્બેધિકાયાતિ સાયેવ નિબ્બિજ્ઝનતો નિબ્બેધિકાતિ વુચ્ચતિ, તાય સમન્નાગતોતિ અત્થો. તત્થ મગ્ગપઞ્ઞાય સમુચ્છેદવસેન અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં દોસક્ખન્ધં મોહક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ નિબ્બેધિકા. વિપસ્સનાપઞ્ઞાય તદઙ્ગવસેન નિબ્બેધિકાય મગ્ગપઞ્ઞાય પટિલાભસંવત્તનતો ચાતિ વિપસ્સના ‘‘નિબ્બેધિકા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયાતિ ઇધાપિ મગ્ગપઞ્ઞા ‘‘સમ્મા હેતુના નયેન વટ્ટદુક્ખં ખેપયમાના ગચ્છતીતિ સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિની નામ. વિપસ્સના તદઙ્ગવસેન વટ્ટદુક્ખઞ્ચ કિલેસદુક્ખઞ્ચ ખેપયમાના ગચ્છતીતિ દુક્ખક્ખયગામિની. દુક્ખક્ખયગામિનિયા વા મગ્ગપઞ્ઞાય પટિલાભસંવત્તનતો એસા દુક્ખક્ખયગામિની’’તિ વેદિતબ્બા.

૨૬. અભિચેતસિકાનન્તિ અભિચિત્તં સેટ્ઠચિત્તં સિતાનં નિસ્સિતાનં. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનન્તિ અપ્પિતપ્પિતક્ખણે સુખપટિલાભહેતૂનં. નિકામલાભીતિ ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતા. અકિચ્છલાભીતિ નિદુક્ખલાભી. અકસિરલાભીતિ વિપુલલાભી. પગુણભાવેન એકો ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું સક્કોતિ, સમાધિપારિપન્થિકધમ્મે પન અકિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતું ન સક્કોતિ, સો અત્તનો અનિચ્છાય ખિપ્પમેવ વુટ્ઠાતિ, યથાપરિચ્છેદવસેન સમાપત્તિં ઠપેતું ન સક્કોતિ અયં કિચ્છલાભી કસિરલાભી નામ. એકો ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે ચ સમાપજ્જિતું સક્કોતિ, સમાધિપારિપન્થિકધમ્મે ચ અકિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતિ, સો યથાપરિચ્છેદવસેનેવ વુટ્ઠાતું સક્કોતિ, અયં અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી નામ.

૨૭. અયં વુચ્ચતિ મહાનામ અરિયસાવકો સેખો પાટિપદોતિ મહાનામ અરિયસાવકો સેખો પાટિપદો વિપસ્સનાગબ્ભાય વડ્ઢમાનકપટિપદાય સમન્નાગતોતિ વુચ્ચતીતિ દસ્સેતિ. અપુચ્ચણ્ડતાયાતિ અપૂતિઅણ્ડતાય. ભબ્બો અભિનિબ્ભિદાયાતિ વિપસ્સનાદિઞાણપ્પભેદાય ભબ્બો. સમ્બોધાયાતિ અરિયમગ્ગાય. અનુત્તરસ્સ યોગક્ખેમસ્સાતિ અરહત્તં અનુત્તરો યોગક્ખેમો નામ, તદભિગમાય ભબ્બોતિ દસ્સેતિ. યા પનાયમેત્થ અત્થદીપનત્થં ઉપમા આહટા, સા ચેતોખિલસુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. કેવલઞ્હિ તત્થ ‘‘તસ્સા કુક્કુટિયા અણ્ડેસુ તિવિધકિરિયકરણં વિય હિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ઉસ્સોળ્હિપન્નરસેહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતભાવો’’તિ યં એવં ઓપમ્મસંસન્દનં આગતં, તં ઇધ એવં સીલસમ્પન્નો હોતીતિઆદિવચનતો ‘‘તસ્સા કુક્કુટિયા અણ્ડેસુ તિવિધકિરિયકરણં વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો સીલસમ્પન્નતાદીહિ પન્નરસેહિ ધમ્મેહિ સમઙ્ગિભાવો’’તિ. એવં યોજેત્વા વેદિતબ્બં. સેસં સબ્બત્થ વુત્તસદિસમેવ.

૨૮. ઇમંયેવ અનુત્તરં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિન્તિ ઇમં પઠમાદિજ્ઝાનેહિ અસદિસં ઉત્તમં ચતુત્થજ્ઝાનિકં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં. પઠમાભિનિબ્ભિદાતિ પઠમો ઞાણભેદો. દુતિયાદીસુપિ એસેવ નયો. કુક્કુટચ્છાપકો પન એકવારં માતુકુચ્છિતો એકવારં અણ્ડકોસતોતિ દ્વે વારે જાયતિ. અરિયસાવકો તીહિ વિજ્જાહિ તાયો વારે જાયતિ. પુબ્બેનિવાસચ્છાદકં તમં વિનોદેત્વા પુબ્બેનિવાસઞાણેન પઠમં જાયતિ, સત્તાનં ચુતિપટિસન્ધિચ્છાદકં તમં વિનોદેત્વા દિબ્બચક્ખુઞાણેન દુતિયં જાયતિ, ચતુસચ્ચપટિચ્છાદકં તમં વિનોદેત્વા આસવક્ખયઞાણેન તતિયં જાયતિ.

૨૯. ઇદમ્પિસ્સ હોતિ ચરણસ્મિન્તિ ઇદમ્પિ સીલં અસ્સ ભિક્ખુનો ચરણં નામ હોતીતિ અત્થો. ચરણં નામ બહુ અનેકવિધં, સીલાદયો પન્નરસધમ્મા, તત્થ ઇદમ્પિ એકં ચરણન્તિ અત્થો. પદત્થો પન ચરતિ તેન અગતપુબ્બં દિસં ગચ્છતીતિ ચરણં. એસ નયો સબ્બત્થ.

ઇદમ્પિસ્સ હોતિ વિજ્જાયાતિ ઇદં પુબ્બેનિવાસઞાણં તસ્સ વિજ્જા નામ હોતીતિ અત્થો. વિજ્જા નામ બહુ અનેકવિધા, વિપસ્સનઞાણાદીનિ અટ્ઠ ઞાણાનિ, તત્થ ઇદમ્પિ ઞાણં એકા વિજ્જાતિપિ અત્થો. પદત્થો પન વિનિવિજ્ઝિત્વા એતાય જાનાતીતિ વિજ્જા. એસ નયો સબ્બત્થ. વિજ્જાસમ્પન્નો ઇતિપીતિ તીહિ વિજ્જાહિ વિજ્જાસમ્પન્નો ઇતિપિ. ચરણસમ્પન્નો ઇતિપીતિ પઞ્ચદસહિ ધમ્મેહિ ચરણસમ્પન્નો ઇતિપિ. તદુભયેન પન વિજ્જાચરણસમ્પન્નો ઇતિપીતિ.

૩૦. સનઙ્કુમારેનાતિ પોરાણકકુમારેન, ચિરકાલતો પટ્ઠાય કુમારોતિ પઞ્ઞાતેન. સો કિર મનુસ્સપથે પઞ્ચચૂળકકુમારકકાલે ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ, તસ્સ સો અત્તભાવો પિયો અહોસિ મનાપો, તસ્મા તાદિસેનેવ અત્તભાવેન ચરતિ, તેન નં સનઙ્કુમારોતિ સઞ્જાનન્તિ. જનેતસ્મિન્તિ જનિતસ્મિં, પજાયાતિ અત્થો. યે ગોત્તપટિસારિનોતિ યે જનેતસ્મિં ગોત્તં પટિસરન્તિ ‘‘અહં ગોતમો, અહં કસ્સપો’’તિ, તેસુ લોકે ગોત્તપટિસારીસુ ખત્તિયો સેટ્ઠો. અનુમતા ભગવતાતિ મમ પઞ્હબ્યાકરણેન સદ્ધિં સંસન્દિત્વા દેસિતાતિ અમ્બટ્ઠસુત્તે બુદ્ધેન ભગવતા ‘‘અહમ્પિ, અમ્બટ્ઠ, એવં વદામિ –

‘ખત્તિયો સેટ્ઠો જનેતસ્મિં, યે ગોત્તપટિસારિનો;

વિજ્જાચરણસમ્પન્નો, સો સેટ્ઠો દેવમાનુસે’તિ’’. (દી. નિ. ૧.૨૭૭) –

એવં ભાસન્તેન અનુઞ્ઞાતા અનુમોદિતા. સાધુ સાધુ આનન્દાતિ, ભગવા કિર આદિતો પટ્ઠાય નિદ્દં અનોક્કમન્તોવ ઇમં સુત્તં સુત્વા આનન્દેન સેખપટિપદાય કૂટં ગહિતન્તિ ઞત્વા ઉટ્ઠાય પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નો સાધુકારં અદાસિ. એત્તાવતા ચ પન ઇદં સુત્તં જિનભાસિતં નામ જાતં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સેખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પોતલિયસુત્તવણ્ણના

૩૧. એવં મે સુતન્તિ પોતલિયસુત્તં. તત્થ અઙ્ગુત્તરાપેસૂતિ અઙ્ગાયેવ સો જનપદો, મહિયા પનસ્સ ઉત્તરેન યા આપો, તાસં અવિદૂરત્તા ઉત્તરાપોતિપિ વુચ્ચતિ. કતરમહિયા ઉત્તરેન યા આપોતિ, મહામહિયા. તત્થાયં આવિભાવકથા – અયં કિર જમ્બુદીપો દસસહસ્સયોજનપરિમાણો. તત્થ ચ ચતુસહસ્સયોજનપ્પમાણો પદેસો ઉદકેન અજ્ઝોત્થટો સમુદ્દોતિ સઙ્ખં ગતો. તિસહસ્સયોજનપ્પમાણે મનુસ્સા વસન્તિ. તિસહસ્સયોજનપ્પમાણે હિમવા પતિટ્ઠિતો ઉબ્બેધેન પઞ્ચયોજનસતિકો ચતુરાસીતિકૂટસહસ્સપટિમણ્ડિતો સમન્તતો સન્દમાનપઞ્ચસતનદીવિચિત્તો, યત્થ આયામવિત્થારેન ચેવ ગમ્ભીરતાય ચ પણ્ણાસપણ્ણાસયોજના દિયડ્ઢયોજનસતપરિમણ્ડલા અનોતત્તદહો કણ્ણમુણ્ડદહો રથકારદહો છદ્દન્તદહો કુણાલદહો મન્દાકિનીદહો સીહપપાતદહોતિ સત્ત મહાસરા પતિટ્ઠિતા. તેસુ અનોતત્તદહો સુદસ્સનકૂટં ચિત્રકૂટં કાળકૂટં ગન્ધમાદનકૂટં કેલાસકૂટન્તિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ પબ્બતેહિ પરિક્ખિત્તો.

તત્થ સુદસ્સનકૂટં સોવણ્ણમયં દ્વિયોજનસતુબ્બેધં અન્તોવઙ્કં કાકમુખસણ્ઠાનં તમેવ સરં પટિચ્છાદેત્વા ઠિતં. ચિત્રકૂટં સબ્બરતનમયં. કાળકૂટં અઞ્જનમયં. ગન્ધમાદનકૂટં સાનુમયં અબ્ભન્તરે મુગ્ગવણ્ણં, મૂલગન્ધો સારગન્ધો ફેગ્ગુગન્ધો તચગન્ધો પપટિકગન્ધો રસગન્ધો પત્તગન્ધો પુપ્ફગન્ધો ફલગન્ધો ગન્ધગન્ધોતિ ઇમેહિ દસહિ ગન્ધેહિ ઉસ્સન્નં નાનપ્પકારઓસધસઞ્છન્નં, કાળપક્ખઉપોસથદિવસે આદિત્તમિવ અઙ્ગારં જલન્તં તિટ્ઠતિ. કેલાસકૂટં રજતમયં. સબ્બાનિ સુદસ્સનેન સમાનુબ્બેધસણ્ઠાનાનિ, તમેવ સરં પટિચ્છાદેત્વા ઠિતાનિ. તાનિ સબ્બાનિ દેવાનુભાવેન નાગાનુભાવેન ચ વસ્સન્તિ, નદિયો ચ તેસુ સન્દન્તિ. તં સબ્બમ્પિ ઉદકં અનોતત્તમેવ પવિસતિ. ચન્દિમસૂરિયા દક્ખિણેન વા ઉત્તરેન વા ગચ્છન્તા પબ્બતન્તરેન તત્થ ઓભાસં કરોન્તિ, ઉજું ગચ્છન્તા ન કરોન્તિ, તેનેવસ્સ અનોતત્તન્તિ સઙ્ખા ઉદપાદિ.

તત્થ મનોહરસિલાતલાનિ નિમ્મચ્છકચ્છપાનિ ફલિકસદિસનિમ્મલુદકાનિ ન્હાનતિત્થાનિ સુપટિયત્તાનિ હોન્તિ, યેસુ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવા ચ ઇદ્ધિમન્તો ચ ઇસયો ન્હાયન્તિ, દેવયક્ખાદયો ઉય્યાનકીળકં કીળન્તિ.

તસ્સ ચતૂસુ પસ્સેસુ સીહમુખં હત્થિમુખં અસ્સમુખં ઉસભમુખન્તિ ચત્તારિ મુખાનિ હોન્તિ, યેહિ ચતસ્સો નદિયો સન્દન્તિ. સીહમુખેન નિક્ખન્તનદીતીરે સીહા બહુતરા હોન્તિ. હત્થિમુખાદીહિ હત્થિઅસ્સઉસભા. પુરત્થિમદિસતો નિક્ખન્તનદી અનોતત્તં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ઇતરા તિસ્સો નદિયો અનુપગમ્મ પાચીનહિમવન્તેનેવ અમનુસ્સપથં ગન્ત્વા મહાસમુદ્દં પવિસતિ. પચ્છિમદિસતો ચ ઉત્તરદિસતો ચ નિક્ખન્તનદિયોપિ તથેવ પદક્ખિણં કત્વા પચ્છિમહિમવન્તેનેવ ઉત્તરહિમવન્તેનેવ ચ અમનુસ્સપથં ગન્ત્વા મહાસમુદ્દં પવિસન્તિ. દક્ખિણદિસતો નિક્ખન્તનદી પન તં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા દક્ખિણેન ઉજુકં પાસાણપિટ્ઠેનેવ સટ્ઠિયોજનાનિ ગન્ત્વા પબ્બતં પહરિત્વા વુટ્ઠાય પરિક્ખેપેન તિગાવુતપ્પમાણા ઉદકધારા ચ હુત્વા આકાસેન સટ્ઠિયોજનાનિ ગન્ત્વા તિયગ્ગળે નામ પાસાણે પતિતા, પાસાણો ઉદકધારાવેગેન ભિન્નો. તત્થ પઞ્ઞાસયોજનપ્પમાણા તિયગ્ગળા નામ પોક્ખરણી જાતા, પોક્ખરણિયા કૂલં ભિન્દિત્વા પાસાણં પવિસિત્વા સટ્ઠિયોજનાનિ ગતા. તતો ઘનપથવિં ભિન્દિત્વા ઉમઙ્ગેન સટ્ઠિયોજનાનિ ગન્ત્વા વિઞ્ઝું નામ તિરચ્છાનપબ્બતં પહરિત્વા હત્થતલે પઞ્ચઙ્ગુલિસદિસા પઞ્ચધારા હુત્વા પવત્તન્તિ. સા તિક્ખત્તું અનોતત્તં પદક્ખિણં કત્વા ગતટ્ઠાને આવટ્ટગઙ્ગાતિ વુચ્ચતિ. ઉજુકં પાસાણપિટ્ઠેન સટ્ઠિયોજનાનિ ગતટ્ઠાને કણ્હગઙ્ગાતિ, આકાસેન સટ્ઠિયોજનાનિ ગતટ્ઠાને આકાસગઙ્ગાતિ, તિયગ્ગળપાસાણે પઞ્ઞાસયોજનોકાસે ઠિતા તિયગ્ગળપોક્ખરણીતિ, કૂલં ભિન્દિત્વા પાસાણં પવિસિત્વા સટ્ઠિયોજનાનિ ગતટ્ઠાને બહલગઙ્ગાતિ, ઉમઙ્ગેન સટ્ઠિયોજનાનિ ગતટ્ઠાને ઉમઙ્ગગઙ્ગાતિ વુચ્ચતિ. વિઞ્ઝું નામ તિરચ્છાનપબ્બતં પહરિત્વા પઞ્ચધારા હુત્વા પવત્તટ્ઠાને પન ગઙ્ગા યમુના અચિરવતી સરભૂ મહીતિ પઞ્ચધા સઙ્ખં ગતા. એવમેતા પઞ્ચ મહાનદિયો હિમવન્તતો પભવન્તિ. તાસુ યા અયં પઞ્ચમી મહી નામ, સા ઇધ મહામહીતિ અધિપ્પેતા. તસ્સા ઉત્તરેન યા આપો, તાસં અવિદૂરત્તા સો જનપદો અઙ્ગુત્તરાપોતિ વેદિતબ્બો. તસ્મિં અઙ્ગુત્તરાપેસુ જનપદે.

આપણં નામાતિ તસ્મિં કિર નિગમે વીસતિ આપણમુખસહસ્સાનિ વિભત્તાનિ અહેસું. ઇતિ સો આપણાનં ઉસ્સન્નત્તા આપણન્ત્વેવ સઙ્ખં ગતો. તસ્સ ચ નિગમસ્સ અવિદૂરે નદીતીરે ઘનચ્છાયો રમણીયો ભૂમિભાગો મહાવનસણ્ડો, તસ્મિં ભગવા વિહરતિ. તેનેવેત્થ વસનટ્ઠાનં ન નિયામિતન્તિ વેદિતબ્બં. યેનઞ્ઞતરો વનસણ્ડો તેનુપસઙ્કમીતિ ભિક્ખુસઙ્ઘં વસનટ્ઠાનં પેસેત્વા એકકોવ ઉપસઙ્કમિ પોતલિયં ગહપતિં સન્ધાય. પોતલિયોપિ ખો ગહપતીતિ પોતલિયોતિ એવંનામકો ગહપતિ. સમ્પન્નનિવાસનપાવુરણોતિ પરિપુણ્ણનિવાસનપાવુરણો, એકં દીઘદસં સાટકં નિવત્થો એકં પારુતોતિ અત્થો. છત્તુપાહનાહીતિ છત્તં ગહેત્વા ઉપાહના આરુય્હાતિ અત્થો. આસનાનીતિ પલ્લઙ્કપીઠપલાલપીઠકાદીનિ. અન્તમસો સાખાભઙ્ગમ્પિ હિ આસનન્તેવ વુચ્ચતિ. ગહપતિવાદેનાતિ ગહપતીતિ ઇમિના વચનેન. સમુદાચરતીતિ વોહરતિ.

ભગવન્તં એતદવોચાતિ તતિયં ગહપતીતિ વચનં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ભગવન્તમેતં ‘‘તયિદં, ભો, ગોતમા’’તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ નચ્છન્નન્તિ ન અનુચ્છવિકં. નપ્પતિરૂપન્તિ ન સારુપ્પં. આકારાતિઆદીનિ સબ્બાનેવ કારણવેવચનાનિ. દીઘદસવત્થધારણ-કેસમસ્સુનખઠપનાદીનિ હિ સબ્બાનેવ ગિહિબ્યઞ્જનાનિ તસ્સ ગિહિભાવં પાકટં કરોન્તીતિ આકારા, ગિહિસણ્ઠાનેન સણ્ઠિતત્તા લિઙ્ગા, ગિહિભાવસ્સ સઞ્જાનનનિમિત્તતાય નિમિત્તાતિ વુત્તા. યથા તં ગહપતિસ્સાતિ યથા ગહપતિસ્સ આકારલિઙ્ગનિમિત્તા ભવેય્યું, તથેવ તુય્હં. તેન તાહં એવં સમુદાચરામીતિ દસ્સેતિ. અથ સો યેન કારણેન ગહપતિવાદં નાધિવાસેતિ, તં પકાસેન્તો ‘‘તથા હિ પન મે’’તિઆદિમાહ.

નિય્યાતન્તિ નિય્યાતિતં. અનોવાદી અનુપવાદીતિ ‘‘તાતા, કસથ, વપથ, વણિપ્પથં પયોજેથા’’તિઆદિના હિ નયેન ઓવદન્તો ઓવાદી નામ હોતિ. ‘‘તુમ્હે ન કસથ, ન વપથ, ન વણિપ્પથં પયોજેથ, કથં જીવિસ્સથ, પુત્તદારં વા ભરિસ્સથા’’તિઆદિના નયેન પન ઉપવદન્તો ઉપવાદી નામ હોતિ. અહં પન ઉભયમ્પિ તં ન કરોમિ. તેનાહં તત્થ અનોવાદી અનુપવાદીતિ દસ્સેતિ. ઘાસચ્છાદનપરમો વિહરામીતિ ઘાસમત્તઞ્ચેવ અચ્છાદનમત્તઞ્ચ પરમં કત્વા વિહરામિ, તતો પરં નત્થિ, ન ચ પત્થેમીતિ દીપેતિ.

૩૨. ગિદ્ધિલોભો પહાતબ્બોતિ ગેધભૂતો લોભો પહાતબ્બો. અનિન્દારોસન્તિ અનિન્દાભૂતં અઘટ્ટનં. નિન્દારોસોતિ નિન્દાઘટ્ટના. વોહારસમુચ્છેદાયાતિ એત્થ વોહારોતિ બ્યવહારવોહારોપિ પણ્ણત્તિપિ વચનમ્પિ ચેતનાપિ. તત્થ –

‘‘યો હિ કોચિ મનુસ્સેસુ, વોહારં ઉપજીવતિ;

એવં વાસેટ્ઠ જાનાહિ, વાણિજો સો ન બ્રાહ્મણો’’તિ. (મ. નિ. ૨.૪૫૭) –

અયં બ્યવહારવોહારો નામ. ‘‘સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો’’તિ (ધ. સ. ૧૩૧૩-૧૩૧૫) અયં પણ્ણત્તિવોહારો નામ. ‘‘તથા તથા વોહરતિ અપરામસ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૩૨) અયં વચનવોહારો નામ. ‘‘અટ્ઠ અરિયવોહારા અટ્ઠ અનરિયવોહરા’’તિ (અ. નિ. ૮.૬૭) અયં ચેતનાવોહારો નામ, અયમિધાધિપ્પેતો. યસ્મા વા પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય ગિહીતિ ચેતના નત્થિ, સમણોતિ ચેતના હોતિ. ગિહીતિ વચનં નત્થિ, સમણોતિ વચનં હોતિ. ગિહીતિ પણ્ણત્તિ નત્થિ, સમણોતિ પણ્ણત્તિ હોતિ. ગિહીતિ બ્યવહારો નત્થિ, સમણોતિ વા પબ્બજિતોતિ વા બ્યવહારો હોતિ. તસ્મા સબ્બેપેતે લબ્ભન્તિ.

૩૩. યેસં ખો અહં સંયોજનાનં હેતુ પાણાતિપાતીતિ એત્થ પાણાતિપાતોવ સંયોજનં. પાણાતિપાતસ્સેવ હિ હેતુ પાણાતિપાતપચ્ચયા પાણાતિપાતી નામ હોતિ. પાણાતિપાતાનં પન બહુતાય ‘‘યેસં ખો અહ’’ન્તિ વુત્તં. તેસાહં સંયોજનાનન્તિ તેસં અહં પાણાતિપાતબન્ધનાનં. પહાનાય સમુચ્છેદાય પટિપન્નોતિ ઇમિના અપાણાતિપાતસઙ્ખાતેન કાયિકસીલસંવરેન પહાનત્થાય સમુચ્છેદનત્થાય પટિપન્નો. અત્તાપિ મં ઉપવદેય્યાતિ કુન્થકિપિલ્લિકમ્પિ નામ જીવિતા અવોરોપનકસાસને પબ્બજિત્વા પાણાતિપાતમત્તતોપિ ઓરમિતું ન સક્કોમિ, કિં મય્હં પબ્બજ્જાયાતિ એવં અત્તાપિ મં ઉપવદેય્ય. અનુવિચ્ચાપિ મં વિઞ્ઞૂ ગરહેય્યુન્તિ એવરૂપે નામ સાસને પબ્બજિત્વા પાણાતિપાતમત્તતોપિ ઓરમિતું ન સક્કોતિ, કિં એતસ્સ પબ્બજ્જાયાતિ એવં અનુવિચ્ચ તુલયિત્વા પરિયોગાહેત્વા અઞ્ઞેપિ વિઞ્ઞૂ પણ્ડિતા ગરહેય્યું. એતદેવ ખો પન સંયોજનમેતં નીવરણન્તિ દસસુ સંયોજનેસુ પઞ્ચસુ ચ નીવરણેસુ અપરિયાપન્નમ્પિ ‘‘અટ્ઠ નીવરણા’’તિ દેસનાવસેનેતં વુત્તં. વટ્ટબન્ધનટ્ઠેન હિ હિતપટિચ્છાદનટ્ઠેન ચ સંયોજનન્તિપિ નીવરણન્તિપિ વુત્તં. આસવાતિ પાણાતિપાતકારણા એકો અવિજ્જાસવો ઉપ્પજ્જતિ. વિઘાતપરિળાહાતિ વિઘાતા ચ પરિળાહા ચ. તત્થ વિઘાતગ્ગહણેન કિલેસદુક્ખઞ્ચ વિપાકદુક્ખઞ્ચ ગહિતં, પરિળાહગ્ગહણેનપિ કિલેસપરિળાહો ચ વિપાકપરિળાહો ચ ગહિતો. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૩૪-૪૦. અયં પન વિસેસો – તેસાહં સંયોજનાનં પહાનાયાતિ ઇમસ્મિં પદે ઇમિના દિન્નાદાનસઙ્ખાતેન કાયિકસીલસંવરેન, સચ્ચવાચાસઙ્ખાતેન વાચસિકસીલસંવરેન, અપિસુણાવાચાસઙ્ખાતેન વાચસિકસીલસંવરેન, અગિદ્ધિલોભસઙ્ખાતેન માનસિકસીલસંવરેન, અનિન્દારોસસઙ્ખાતેન કાયિકવાચસિકસીલસંવરેન, અકોધુપાયાસસઙ્ખાતેન માનસિકસીલસંવરેન, અનતિમાનસઙ્ખાતેન માનસિકસીલસંવરેન પહાનત્થાય સમુચ્છેદનત્થાય પટિપન્નોતિ એવં સબ્બવારેસુ યોજના કાતબ્બા.

અત્તાપિ મં ઉપવદેય્ય અનુવિચ્ચાપિ મં વિઞ્ઞૂ ગરહેય્યુન્તિ ઇમેસુ પન પદેસુ તિણસલાકમ્પિ નામ ઉપાદાય અદિન્નં અગ્ગહણસાસને પબ્બજિત્વા અદિન્નાદાનમત્તતોપિ વિરમિતું ન સક્કોમિ, કિં મય્હં પબ્બજ્જાયાતિ એવં અત્તાપિ મં ઉપવદેય્ય. એવરૂપે નામ સાસને પબ્બજિત્વા અદિન્નાદાનમત્તતોપિ ઓરમિતું ન સક્કોતિ, કિં ઇમસ્સ પબ્બજ્જાયાતિ એવં અનુવિચ્ચાપિ મં વિઞ્ઞૂ ગરહેય્યું? હસાપેક્ખતાયપિ નામ દવકમ્યતાય વા મુસાવાદં અકરણસાસને પબ્બજિત્વા. સબ્બાકારેન પિસુણં અકરણસાસને નામ પબ્બજિત્વા. અપ્પમત્તકમ્પિ ગિદ્ધિલોભં અકરણસાસને નામ પબ્બજિત્વાપિ. કકચેન અઙ્ગેસુ ઓક્કન્તિયમાનેસુપિ નામ પરેસં નિન્દારોસં અકરણસાસને પબ્બજિત્વા. છિન્નખાણુકણ્ટકાદીસુપિ નામ કોધુપાયાસં અકરણસાસને પબ્બજિત્વા. અધિમાનમત્તમ્પિ નામ માનં અકરણસાસને પબ્બજિત્વા અતિમાનમત્તમ્પિ પજહિતું ન સક્કોમિ, કિં મય્હં પબ્બજ્જાયાતિ એવં અત્તાપિ મં ઉપવદેય્ય. એવરૂપે નામ સાસને પબ્બજિત્વા અતિમાનમત્તમ્પિ પજહિતું ન સક્કોતિ, કિં ઇમસ્સ પબ્બજ્જાયાતિ એવં અનુવિચ્ચાપિ મં વિઞ્ઞૂ ગરહેય્યુન્તિ એવં સબ્બવારેસુ યોજના કાતબ્બા.

આસવાતિ ઇમસ્મિં પન પદે અદિન્નાદાનકારણા કામાસવો દિટ્ઠાસવો અવિજ્જાસવોતિ તયો આસવા ઉપ્પજ્જન્તિ, તથા મુસાવાદકારણા પિસુણાવાચાકારણા ચ, ગિદ્ધિલોભકારણા દિટ્ઠાસવો અવિજ્જાસવો ચ, નિન્દારોસકારણા અવિજ્જાસવોવ, તથા કોધુપાયાસકારણા, અતિમાનકારણા ભવાસવો અવિજ્જાસવો ચાતિ દ્વેવ આસવા ઉપ્પજ્જન્તીતિ એવં આસવુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા.

ઇમેસુ પન અટ્ઠસુપિ વારેસુ અસમ્મોહત્થં પુન અયં સઙ્ખેપવિનિચ્છયો – પુરિમેસુ તાવ ચતૂસુ વિરમિતું ન સક્કોમીતિ વત્તબ્બં, પચ્છિમેસુ પજહિતું ન સક્કોમીતિ. પાણાતિપાતનિન્દારોસકોધુપાયાસેસુ ચ એકો અવિજ્જાસવોવ હોતિ, અદિન્નાદાનમુસાવાદપિસુણાવાચાસુ કામાસવો દિટ્ઠાસવો અવિજ્જાસવો, ગિદ્ધિલોભે દિટ્ઠાસવો અવિજ્જાસવો, અતિમાને ભવાસવો અવિજ્જાસવો, અપાણાતિપાતં દિન્નાદાનં કાયિકં સીલં, અમુસા અપિસુણં વાચસિકસીલં, ઠપેત્વા અનિન્દારોસં સેસાનિ તીણિ માનસિકસીલાનિ. યસ્મા પન કાયેનપિ ઘટ્ટેતિ રોસેતિ વાચાયપિ, તસ્મા અનિન્દારોસો દ્વે ઠાનાનિ યાતિ, કાયિકસીલમ્પિ હોતિ વાચસિકસીલમ્પિ. એત્તાવતા કિં કથિતં? પાતિમોક્ખસંવરસીલં. પાતિમોક્ખસંવરસીલે ઠિતસ્સ ચ ભિક્ખુનો પટિસઙ્ખાપહાનવસેન ગિહિવોહારસમુચ્છેદો કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

કામાદીનવકથાવણ્ણના

૪૨. વિત્થારદેસનાયં તમેનં દક્ખોતિ પદસ્સ ઉપસુમ્ભેય્યાતિ ઇમિના સદ્ધિં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઇદં વુત્તં હોતિ, તમેનં કુક્કુરં ઉપસુમ્ભેય્ય, તસ્સ સમીપે ખિપેય્યાતિ અત્થો. અટ્ઠિકઙ્કલન્તિ ઉરટ્ઠિં વા પિટ્ઠિકણ્ટકં વા સીસટ્ઠિં વા. તઞ્હિ નિમ્મંસત્તા કઙ્કલન્તિ વુચ્ચતિ. સુનિક્કન્તં નિક્કન્તન્તિ યથા સુનિક્કન્તં હોતિ, એવં નિક્કન્તં નિલ્લિખિતં, યદેત્થ અલ્લીનમંસં અત્થિ, તં સબ્બં નિલ્લિખિત્વા અટ્ઠિમત્તમેવ કતન્તિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘નિમ્મંસ’’ન્તિ. લોહિતં પન મક્ખિત્વા તિટ્ઠતિ, તેન વુત્તં ‘‘લોહિતમક્ખિત’’ન્તિ.

બહુદુક્ખા બહુપાયાસાતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકેહિ દુક્ખેહિ બહુદુક્ખા, ઉપાયાસસંકિલેસેહિ બહુપાયાસા. યાયં ઉપેક્ખા નાનત્તા નાનત્તસિતાતિ યા અયં પઞ્ચકામગુણારમ્મણવસેન નાનાસભાવા, તાનેવ ચ આરમ્મણાનિ નિસ્સિતત્તા ‘‘નાનત્તસિતા’’તિ વુચ્ચતિ પઞ્ચકામગુણૂપેક્ખા, તં અભિનિવજ્જેત્વા. એકત્તા એકત્તસિતાતિ ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખા, સા હિ દિવસમ્પિ એકસ્મિં આરમ્મણે ઉપ્પજ્જનતો એકસભાવા, તદેવ એકં આરમ્મણં નિસ્સિતત્તા એકત્તસિતા નામ. યત્થ સબ્બસો લોકામિસૂપાદાના અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તીતિ યત્થ ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખાયં યં ઉપેક્ખં આગમ્મ યં પટિચ્ચ સબ્બેન સબ્બં અપરિસેસા લોકામિસસઙ્ખાતા પઞ્ચકામગુણામિસા નિરુજ્ઝન્તિ. પઞ્ચકામગુણામિસાતિ ચ કામગુણારમ્મણછન્દરાગા, ગહણટ્ઠેન તેયેવ ચ ઉપાદાનાતિપિ વુત્તા. તમેવૂપેક્ખં ભાવેતીતિ તં લોકામિસૂપાદાનાનં પટિપક્ખભૂતં ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખમેવ વડ્ઢેતિ.

૪૩. ઉડ્ડીયેય્યાતિ ઉપ્પતિત્વા ગચ્છેય્ય. અનુપતિત્વાતિ અનુબન્ધિત્વા. વિતચ્છેય્યુન્તિ મુખતુણ્ડકેન ડંસન્તા તચ્છેય્યું. વિસ્સજ્જેય્યુન્તિ મંસપેસિં નખેહિ કડ્ઢિત્વા પાતેય્યું.

૪૭. યાનં વા પોરિસેય્યન્તિ પુરિસાનુચ્છવિકં યાનં. પવરમણિકુણ્ડલન્તિ નાનપ્પકારં ઉત્તમમણિઞ્ચ કુણ્ડલઞ્ચ. સાનિ હરન્તીતિ અત્તનો ભણ્ડકાનિ ગણ્હન્તિ.

૪૮. સમ્પન્નફલન્તિ મધુરફલં. ઉપપન્નફલન્તિ ફલૂપપન્નં બહુફલં.

૪૯. અનુત્તરન્તિ ઉત્તમં પભસ્સરં નિરુપક્કિલેસં.

૫૦. આરકા અહં, ભન્તેતિ પથવિતો નભં વિય સમુદ્દસ્સ ઓરિમતીરતો પરતીરં વિય ચ સુવિદૂરવિદૂરે અહં. અનાજાનીયેતિ ગિહિવોહારસમુચ્છેદનસ્સ કારણં અજાનનકે. આજાનીયભોજનન્તિ કારણં જાનન્તેહિ ભુઞ્જિતબ્બં ભોજનં. અનાજાનીયભોજનન્તિ કારણં અજાનન્તેહિ ભુઞ્જિતબ્બં ભોજનં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

પોતલિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. જીવકસુત્તવણ્ણના

૫૧. એવં મે સુતન્તિ જીવકસુત્તં. તત્થ જીવકસ્સ કોમારભચ્ચસ્સ અમ્બવનેતિ એત્થ જીવતીતિ જીવકો. કુમારેન ભતોતિ કોમારભચ્ચો. યથાહ ‘‘કિં એતં ભણે કાકેહિ સમ્પરિકિણ્ણન્તિ? દારકો દેવાતિ. જીવતિ ભણેતિ? જીવતિ દેવાતિ. તેન હિ ભણે તં દારકં અમ્હાકં અન્તેપુરં નેત્વા ધાતીનં દેથ પોસેતુન્તિ. તસ્સ જીવતીતિ જીવકોતિ નામં અકંસુ, કુમારેન પોસાપિતોતિ કોમારભચ્ચોતિ નામં અકંસૂ’’તિ (મહાવ. ૩૨૮). અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારેન પન જીવકવત્થુ ખન્ધકે આગતમેવ. વિનિચ્છયકથાપિસ્સ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય વુત્તા.

અયં પન જીવકો એકસ્મિં સમયે ભગવતો દોસાભિસન્નં કાયં વિરેચેત્વા સીવેય્યકં દુસ્સયુગં દત્વા વત્થાનુમોદનપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય ચિન્તેસિ – ‘‘મયા દિવસસ્સ દ્વત્તિક્ખત્તું બુદ્ધુપટ્ઠાનં ગન્તબ્બં, ઇદઞ્ચ વેળુવનં અતિદૂરે, મય્હં ઉય્યાનં અમ્બવનં આસન્નતરં, યંનૂનાહમેત્થ ભગવતો વિહારં કારેય્ય’’ન્તિ. સો તસ્મિં અમ્બવને રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનલેણકુટિમણ્ડપાદીનિ સમ્પાદેત્વા ભગવતો અનુચ્છવિકં ગન્ધકુટિં કારેત્વા અમ્બવનં અટ્ઠારસહત્થુબ્બેધેન તમ્બપટ્ટવણ્ણેન પાકારેન પરિક્ખિપાપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં ચીવરભત્તેન સન્તપ્પેત્વા દક્ખિણોદકં પાતેત્વા વિહારં નિય્યાતેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘જીવકસ્સ કોમારભચ્ચસ્સ અમ્બવને’’તિ.

આરભન્તીતિ ઘાતેન્તિ. ઉદ્દિસ્સકતન્તિ ઉદ્દિસિત્વા કતં. પટિચ્ચકમ્મન્તિ અત્તાનં પટિચ્ચ કતં. અથ વા પટિચ્ચકમ્મન્તિ નિમિત્તકમ્મસ્સેતં અધિવચનં, તં પટિચ્ચ કમ્મમેત્થ અત્થીતિ મંસં ‘‘પટિચ્ચકમ્મ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ યો એવરૂપં મંસં પરિભુઞ્જતિ, સોપિ તસ્સ કમ્મસ્સ દાયાદો હોતિ, વધકસ્સ વિય તસ્સાપિ પાણઘાતકમ્મં હોતીતિ તેસં લદ્ધિ. ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોન્તીતિ ભગવતા વુત્તકારણસ્સ અનુકારણં કથેન્તિ. એત્થ ચ કારણં નામ તિકોટિપરિસુદ્ધમચ્છમંસપરિભોગો, અનુકારણં નામ મહાજનસ્સ તથા બ્યાકરણં. યસ્મા પન ભગવા ઉદ્દિસ્સકતં ન પરિભુઞ્જતિ, તસ્મા નેવ તં કારણં હોતિ, ન તિત્થિયાનં તથા બ્યાકરણં અનુકારણં. સહધમ્મિકો વાદાનુવાદોતિ પરેહિ વુત્તકારણેન સકારણો હુત્વા તુમ્હાકં વાદો વા અનુવાદો વા વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બકારણં કોચિ અપ્પમત્તકોપિ કિં ન આગચ્છતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘કિં સબ્બાકારેનપિ તુમ્હાકં વાદે ગારય્હં કારણં નત્થી’’તિ. અબ્ભાચિક્ખન્તીતિ અભિભવિત્વા આચિક્ખન્તિ.

૫૨. ઠાનેહીતિ કારણેહિ. દિટ્ઠાદીસુ દિટ્ઠં નામ ભિક્ખૂનં અત્થાય મિગમચ્છે વધિત્વા ગય્હમાનં દિટ્ઠં. સુતં નામ ભિક્ખૂનં અત્થાય મિગમચ્છે વધિત્વા ગહિતન્તિ સુતં. પરિસઙ્કિતં નામ દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં સુતપરિસઙ્કિતં તદુભયવિમુત્તપરિસઙ્કિતન્તિ તિવિધં હોતિ.

તત્રાયં સબ્બસઙ્ગાહકવિનિચ્છયો – ઇધ ભિક્ખૂ પસ્સન્તિ મનુસ્સે જાલવાગુરાદિહત્થે ગામતો વા નિક્ખમન્તે અરઞ્ઞે વા વિચરન્તે. દુતિયદિવસે ચ નેસં તં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠાનં સમચ્છમંસં પિણ્ડપાતં અભિહરન્તિ. તે તેન દિટ્ઠેન પરિસઙ્કન્તિ ‘‘ભિક્ખૂનં નુ ખો અત્થાય કત’’ન્તિ, ઇદં દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં નામ, એતં ગહેતું ન વટ્ટતિ. યં એવં અપરિસઙ્કિતં, તં વટ્ટતિ. સચે પન તે મનુસ્સા ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ન ગણ્હથા’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘નયિદં, ભન્તે, ભિક્ખૂનં અત્થાય કતં, અમ્હેહિ અત્તનો અત્થાય વા રાજયુત્તાદીનં અત્થાય વા કત’’ન્તિ વદન્તિ, કપ્પતિ.