૧૦. અપણ્ણકસુત્તવણ્ણના

૯૨. એવં મે સુતન્તિ અપણ્ણકસુત્તં. તત્થ ચારિકન્તિ અતુરિતચારિકં.

૯૩. અત્થિ પન વો ગહપતયોતિ કસ્મા આહ? સો કિર ગામો અટવિદ્વારે નિવિટ્ઠો. નાનાવિધા સમણબ્રાહ્મણા દિવસં મગ્ગં ગન્ત્વા સાયં તં ગામં વાસત્થાય ઉપેન્તિ, તેસં તે મનુસ્સા મઞ્ચપીઠાનિ પત્થરિત્વા પાદે ધોવિત્વા પાદે મક્ખેત્વા કપ્પિયપાનકાનિ દત્વા પુનદિવસે નિમન્તેત્વા દાનં દેન્તિ. તે પસન્નચિત્તા તેહિ સદ્ધિં સમ્મન્તયમાના એવં વદન્તિ ‘‘અત્થિ પન વો ગહપતયો કિઞ્ચિ દસ્સનં ગહિત’’ન્તિ? નત્થિ, ભન્તેતિ. ‘‘ગહપતયો વિના દસ્સનેન લોકો ન નિય્યાતિ, એકં દસ્સનં રુચ્ચિત્વા ખમાપેત્વા ગહેતું વટ્ટતિ, ‘સસ્સતો લોકો’તિ દસ્સનં ગણ્હથા’’તિ વત્વા પક્કન્તા. અપરદિવસે અઞ્ઞે આગતા. તેપિ તથેવ પુચ્છિંસુ. તે તેસં ‘‘આમ, ભન્તે, પુરિમેસુ દિવસેસુ તુમ્હાદિસા સમણબ્રાહ્મણા આગન્ત્વા ‘સસ્સતો લોકો’તિ અમ્હે ઇદં દસ્સનં ગાહાપેત્વા ગતા’’તિ આરોચેસું. ‘‘તે બાલા કિં જાનન્તિ? ‘ઉચ્છિજ્જતિ અયં લોકો’તિ ઉચ્છેદદસ્સનં ગણ્હથા’’તિ એવં તેપિ ઉચ્છેદદસ્સનં ગણ્હાપેત્વા પક્કન્તા. એતેનુપાયેન અઞ્ઞે એકચ્ચસસ્સતં, અઞ્ઞે અન્તાનન્તં, અઞ્ઞે અમરાવિક્ખેપન્તિ એવં દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો ઉગ્ગણ્હાપેસું. તે પન એકદિટ્ઠિયમ્પિ પતિટ્ઠાતું નાસક્ખિંસુ. સબ્બપચ્છા ભગવા અગમાસિ. સો તેસં હિતત્થાય પુચ્છન્તો ‘‘અત્થિ પન વો ગહપતયો’’તિઆદિમાહ. તત્થ આકારવતીતિ કારણવતી સહેતુકા. અપણ્ણકોતિ અવિરદ્ધો અદ્વેજ્ઝગામી એકંસગાહિકો.

૯૪. નત્થિ દિન્નન્તિઆદિ દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ હેટ્ઠા સાલેય્યકસુત્તે વિત્થારિતા. તથા તબ્બિપચ્ચનીકભૂતા સમ્માદિટ્ઠિ.

૯૫. નેક્ખમ્મે આનિસંસન્તિ યો નેસં અકુસલતો નિક્ખન્તભાવે આનિસંસો, યો ચ વોદાનપક્ખો વિસુદ્ધિપક્ખો, તં ન પસ્સન્તીતિ અત્થો. અસદ્ધમ્મસઞ્ઞત્તીતિ અભૂતધમ્મસઞ્ઞાપના. અત્તાનુક્કંસેતીતિ ઠપેત્વા મં કો અઞ્ઞો અત્તનો દસ્સનં પરે ગણ્હાપેતું સક્કોતીતિ અત્તાનં ઉક્ખિપતિ. પરં વમ્ભેતીતિ એત્તકેસુ જનેસુ એકોપિ અત્તનો દસ્સનં પરે ગણ્હાપેતું ન સક્કોતીતિ એવં પરં હેટ્ઠા ખિપતિ. પુબ્બેવ ખો પનાતિ પુબ્બે મિચ્છાદસ્સનં ગણ્હન્તસ્સેવ સુસીલ્યં પહીનં હોતિ, દુસ્સીલભાવો પચ્ચુપટ્ઠિતો. એવમસ્સિમેતિ એવં અસ્સ ઇમે મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો સત્ત. અપરાપરં ઉપ્પજ્જનવસેન પન તેયેવ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ નામ.

તત્રાતિ તાસુ તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં લદ્ધીસુ. કલિગ્ગહોતિ પરાજયગ્ગાહો. દુસ્સમત્તો સમાદિન્નોતિ દુગ્ગહિતો દુપ્પરામટ્ઠો. એકંસં ફરિત્વા તિટ્ઠતીતિ એકન્તં એકકોટ્ઠાસં સકવાદમેવ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા તિટ્ઠતિ, ‘‘સચે ખો નત્થિ પરો લોકો’’તિ એવં સન્તેયેવ સોત્થિભાવાવહો હોતિ. રિઞ્ચતીતિ વજ્જેતિ.

૯૬. સદ્ધમ્મસઞ્ઞત્તીતિ ભૂતધમ્મસઞ્ઞાપના.

કટગ્ગહોતિ જયગ્ગાહો. સુસમત્તો સમાદિન્નોતિ સુગ્ગહિતો સુપરામટ્ઠો. ઉભયંસં ફરિત્વા તિટ્ઠતીતિ ઉભયન્તં ઉભયકોટ્ઠાસં સકવાદં પરવાદઞ્ચ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા તિટ્ઠતિ ‘‘સચે ખો અત્થિ પરો લોકો’’તિ એવં સન્તેપિ ‘‘સચે ખો નત્થિ પરો લોકો’’તિ એવં સન્તેપિ સોત્થિભાવાવહો હોતિ. પરતોપિ એકંસઉભયંસેસુ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૯૭. કરોતોતિ સહત્થા કરોન્તસ્સ. કારયતોતિ આણત્તિયા કારેન્તસ્સ. છિન્દતોતિ પરેસં હત્થાદીનિ છિન્દન્તસ્સ. પચતોતિ દણ્ડેન પીળેન્તસ્સ વા તજ્જેન્તસ્સ વા. સોચયતોતિ પરસ્સ ભણ્ડહરણાદીહિ સોકં સયં કરોન્તસ્સપિ પરેહિ કારેન્તસ્સપિ. કિલમતોતિ આહારૂપચ્છેદ-બન્ધનાગારપ્પવેસનાદીહિ સયં કિલમન્તસ્સાપિ પરેહિ કિલમાપેન્તસ્સાપિ. ફન્દતો ફન્દાપયતોતિ પરં ફન્દન્તં ફન્દનકાલે સયમ્પિ ફન્દતો પરમ્પિ ફન્દાપયતો. પાણમતિપાતયતોતિ પાણં હનન્તસ્સપિ હનાપેન્તસ્સપિ. એવં સબ્બત્થ કરણકારાપનવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

સન્ધિન્તિ ઘરસન્ધિં. નિલ્લોપન્તિ મહાવિલોપં. એકાગારિકન્તિ એકમેવ ઘરં પરિવારેત્વા વિલુમ્પનં. પરિપન્થે તિટ્ઠતોતિ આગતાગતાનં અચ્છિન્દનત્થં મગ્ગે તિટ્ઠતો. કરોતો ન કરીયતિ પાપન્તિ યંકિઞ્ચિ પાપં કરોમીતિ સઞ્ઞાય કરોતોપિ પાપં ન કરીયતિ, નત્થિ પાપં. સત્તા પન કરોમાતિ એવંસઞ્ઞિનો હોન્તીતિ અત્થો. ખુરપરિયન્તેનાતિ ખુરનેમિના, ખુરધારસદિસપરિયન્તેન વા. એકં મંસખલન્તિ એકં મંસરાસિં. પુઞ્જન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. તતોનિદાનન્તિ એકમંસખલકરણનિદાનં. દક્ખિણતીરે મનુસ્સા કક્ખળા દારુણા, તે સન્ધાય હનન્તોતિઆદિ વુત્તં. ઉત્તરતીરે સદ્ધા હોન્તિ પસન્ના બુદ્ધમામકા ધમ્મમામકા સઙ્ઘમામકા, તે સન્ધાય દદન્તોતિઆદિ વુત્તં.

તત્થ યજન્તોતિ મહાયાગં કરોન્તો. દમેનાતિ ઇન્દ્રિયદમેન ઉપોસથકમ્મેન. સંયમેનાતિ સીલસંયમેન. સચ્ચવજ્જેનાતિ સચ્ચવચનેન. આગમોતિ આગમનં, પવત્તીતિ અત્થો. સબ્બથાપિ પાપપુઞ્ઞાનં કિરિયમેવ પટિક્ખિપન્તિ. સુક્કપક્ખોપિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. સેસમેત્થ પુરિમવારે વુત્તસદિસમેવ.

૧૦૦. નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયોતિ એત્થ પચ્ચયો હેતુવેવચનં. ઉભયેનાપિ વિજ્જમાનકમેવ કાયદુચ્ચરિતાદિસંકિલેસપચ્ચયં કાયસુચરિતાદિવિસુદ્ધિપચ્ચયં પટિક્ખિપન્તિ. નત્થિ બલં, નત્થિ વીરિયં, નત્થિ પુરિસથામો, નત્થિ પુરિસપરક્કમોતિ સત્તાનં સંકિલેસિતું વા વિસુજ્ઝિતું વા બલં વા વીરિયં વા પુરિસેન કાતબ્બો નામ પુરિસથામો વા પુરિસપરક્કમો વા નત્થિ.

સબ્બે સત્તાતિ ઓટ્ઠગોણગદ્રભાદયો અનવસેસે નિદસ્સેન્તિ. સબ્બે પાણાતિ એકિન્દ્રિયો પાણો દ્વિન્દ્રિયો પાણોતિ આદિવસેન વદન્તિ. સબ્બે ભૂતાતિ અણ્ડકોસવત્થિકોસેસુ ભૂતે સન્ધાય વદન્તિ. સબ્બે જીવાતિ સાલિયવગોધુમાદયો સન્ધાય વદન્તિ. તેસુ હેતે વિરુહનભાવેન જીવસઞ્ઞિનો. અવસા અબલા અવીરિયાતિ તેસં અત્તનો વસો વા બલં વા વીરિયં વા નત્થિ. નિયતિસઙ્ગતિભાવપરિણતાતિ એત્થ નિયતીતિ નિયતતા. સઙ્ગતીતિ છન્નં અભિજાતીનં તત્થ તત્થ ગમનં. ભાવોતિ સભાવોયેવ. એવં નિયતિયા ચ સઙ્ગતિયા ચ ભાવેન ચ પરિણતા નાનપ્પકારતં પત્તા. યેન હિ યથા ભવિતબ્બં, સો તથેવ ભવતિ. યેન નો ભવિતબ્બં, સો ન ભવતીતિ દસ્સેન્તિ. છસ્વેવાભિજાતીસૂતિ છસુ એવ અભિજાતીસુ ઠત્વા સુખઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તિ, અઞ્ઞા સુખદુક્ખભૂમિ નત્થીતિ દસ્સેન્તિ.

તત્થ છ અભિજાતિયો નામ કણ્હાભિજાતિ નીલાભિજાતિ લોહિતાભિજાતિ હલિદ્દાભિજાતિ સુક્કાભિજાતિ પરમસુક્કાભિજાતીતિ. તત્થ સાકુણિકો સૂકરિકો લુદ્દો મચ્છઘાતકો ચોરો ચોરઘાતકો, યે વા પનઞ્ઞેપિ કેચિ કુરૂરકમ્મન્તા, અયં કણ્હાભિજાતિ નામ. ભિક્ખૂ નીલાભિજાતીતિ વદન્તિ. તે કિર ચતૂસુ પચ્ચયેસુ કણ્ટકે પક્ખિપિત્વા ખાદન્તિ. ‘‘ભિક્ખૂ ચ કણ્ટકવુત્તિનો’’તિ અયઞ્હિ નેસં પાળિયેવ. અથ વા કણ્ટકવુત્તિકા એવં નામ એકે પબ્બજિતાતિ વદન્તિ. ‘‘સમણકણ્ટકવુત્તિકા’’તિપિ હિ નેસં પાળિ. લોહિતાભિજાતિ નામ નિગણ્ઠા એકસાટકાતિ વદન્તિ. ઇમે કિર પુરિમેહિ દ્વીહિ પણ્ડરતરા. ગિહી અચેલકસાવકા હલિદ્દાભિજાતીતિ વદન્તિ. ઇતિ અત્તનો પચ્ચયદાયકે નિગણ્ઠેહિપિ જેટ્ઠકતરે કરોન્તિ. નન્દો, વચ્છો, સઙ્કિચ્ચો, અયં સુક્કાભિજાતીતિ વદન્તિ. તે કિર પુરિમેહિ ચતૂહિ પણ્ડરતરા. આજીવકે પન પરમસુક્કાભિજાતીતિ વદન્તિ. તે કિર સબ્બેહિ પણ્ડરતરા.

તત્થ સબ્બે સત્તા પઠમં સાકુણિકાદયોવ હોન્તિ, તતો વિસુજ્ઝમાના સક્યસમણા હોન્તિ, તતો વિસુજ્ઝમાના નિગણ્ઠા, તતો આજીવકસાવકા, તતો નન્દાદયો, તતો આજીવકાતિ અયમેતેસં લદ્ધિ. સુક્કપક્ખો વુત્તપચ્ચનીકેન વેદિતબ્બો. સેસમિધાપિ પુરિમવારે વુત્તસદિસમેવ.

ઇમાસુ પન તીસુ દિટ્ઠીસુ નત્થિકદિટ્ઠિ વિપાકં પટિબાહતિ, અકિરિયદિટ્ઠિ કમ્મં પટિબાહતિ, અહેતુકદિટ્ઠિ ઉભયમ્પિ પટિબાહતિ. તત્થ કમ્મં પટિબાહન્તેનાપિ વિપાકો પટિબાહિતો હોતિ, વિપાકં પટિબાહન્તેનાપિ કમ્મં પટિબાહિતં. ઇતિ સબ્બેપેતે અત્થતો ઉભયપટિબાહકા નત્થિકવાદા ચેવ અહેતુકવાદા અકિરિયવાદા ચ હોન્તિ. યે પન તેસં લદ્ધિં ગહેત્વા રત્તિટ્ઠાને દિવાટ્ઠાને નિસિન્ના સજ્ઝાયન્તિ વીમંસન્તિ, તેસં – ‘‘નત્થિ દિન્નં નત્થિ યિટ્ઠં, કરોતો ન કરિયતિ પાપં, નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો’’તિ તસ્મિં આરમ્મણે મિચ્છાસતિ સન્તિટ્ઠતિ, ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, જવનાનિ જવન્તિ, પઠમજવને સતેકિચ્છા હોન્તિ, તથા દુતિયાદીસુ. સત્તમે બુદ્ધાનમ્પિ અતેકિચ્છા અનિવત્તિનો અરિટ્ઠકણ્ટકસદિસા.

તત્થ કોચિ એકં દસ્સનં ઓક્કમતિ, કોચિ દ્વે, કોચિ તીણિપિ, એકસ્મિં ઓક્કન્તેપિ દ્વીસુ તીસુ ઓક્કન્તેસુપિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકોવ હોતિ, પત્તો સગ્ગમગ્ગાવરણઞ્ચેવ મોક્ખમગ્ગાવરણઞ્ચ, અભબ્બો તસ્સ અત્તભાવસ્સ અનન્તરં સગ્ગમ્પિ ગન્તું, પગેવ મોક્ખં. વટ્ટખાણુ નામેસ સત્તો પથવીગોપકો. કિં પનેસ એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે નિયતો હોતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞસ્મિમ્પીતિ? એકસ્મિઞ્ઞેવ નિયતો, આસેવનવસેન પન ભવન્તરેપિ તં તં દિટ્ઠિં રોચેતિયેવ. એવરૂપસ્સ હિ યેભુય્યેન ભવતો વુટ્ઠાનં નામ નત્થિ.

તસ્મા અકલ્યાણજનં, આસીવિસમિવોરગં;

આરકા પરિવજ્જેય્ય, ભૂતિકામો વિચક્ખણોતિ.

૧૦૩. નત્થિ સબ્બસો આરુપ્પાતિ અરૂપબ્રહ્મલોકો નામ સબ્બાકારેન નત્થિ. મનોમયાતિ ઝાનચિત્તમયા. સઞ્ઞામયાતિ અરૂપજ્ઝાનસઞ્ઞાય સઞ્ઞામયા. રૂપાનંયેવ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતીતિ અયં લાભી વા હોતિ તક્કી વા. લાભી નામ રૂપાવચરજ્ઝાનલાભી. તસ્સ રૂપાવચરે કઙ્ખા નત્થિ, અરૂપાવચરલોકે અત્થિ. સો – ‘‘અહં આરુપ્પા અત્થીતિ વદન્તાનમ્પિ નત્થીતિ વદન્તાનમ્પિ સુણામિ, અત્થિ નત્થીતિ પન ન જાનામિ. ચતુત્થજ્ઝાનં પદટ્ઠાનં કત્વા અરૂપાવચરજ્ઝાનં નિબ્બત્તેસ્સામિ. સચે આરુપ્પા અત્થિ, તત્થ નિબ્બત્તિસ્સામિ, સચે નત્થિ, રૂપાવચરબ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિસ્સામિ. એવં મે અપણ્ણકો ધમ્મો અપણ્ણકોવ અવિરદ્ધોવ ભવિસ્સતી’’તિ તથા પટિપજ્જતિ. તક્કી પન અપ્પટિલદ્ધજ્ઝાનો, તસ્સાપિ રૂપજ્ઝાને કઙ્ખા નત્થિ, અરૂપલોકે પન અત્થિ. સો – ‘‘અહં આરુપ્પા અત્થીતિ વદન્તાનમ્પિ નત્થીતિ વદન્તાનમ્પિ સુણામિ, અત્થિ નત્થીતિ પન ન જાનામિ. કસિણપરિકમ્મં કત્વા ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તં પદટ્ઠાનં કત્વા અરૂપાવચરજ્ઝાનં નિબ્બત્તેસ્સામિ. સચે આરુપ્પા અત્થિ, તત્થ નિબ્બત્તિસ્સામિ. સચે નત્થિ, રૂપાવચરબ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિસ્સામિ. એવં મે અપણ્ણકો ધમ્મો અપણ્ણકોવ અવિરદ્ધોવ ભવિસ્સતી’’તિ તથા પટિપજ્જતિ.

૧૦૪. ભવનિરોધોતિ નિબ્બાનં. સારાગાય સન્તિકેતિ રાગવસેન વટ્ટે રજ્જનસ્સ સન્તિકે. સંયોગાયાતિ તણ્હાવસેન સંયોજનત્થાય. અભિનન્દનાયાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન અભિનન્દનાય. પટિપન્નો હોતીતિ અયમ્પિ લાભી વા હોતિ તક્કી વા. લાભી નામ અટ્ઠસમાપત્તિલાભી. તસ્સ આરુપ્પે કઙ્ખા નત્થિ, નિબ્બાને અત્થિ. સો – ‘‘અહં નિરોધો અત્થીતિપિ નત્થીતિપિ સુણામિ, સયં ન જાનામિ. સમાપત્તિં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેસ્સામિ. સચે નિરોધો ભવિસ્સતિ, અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સામિ. નો ચે ભવિસ્સતિ, આરુપ્પે નિબ્બત્તિસ્સામી’’તિ એવં પટિપજ્જતિ. તક્કી પન એકસમાપત્તિયાપિ ન લાભી, આરુપ્પે પનસ્સ કઙ્ખા નત્થિ, ભવનિરોધે અત્થિ. સો – ‘‘અહં નિરોધો અત્થીતિપિ નત્થીતિપિ સુણામિ, સયં ન જાનામિ, કસિણપરિકમ્મં કત્વા અટ્ઠસમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા સમાપત્તિપદટ્ઠાનં વિપસ્સનં વડ્ઢેસ્સામિ. સચે નિરોધો ભવિસ્સતિ, અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સામિ. નો ચે ભવિસ્સતિ, આરુપ્પે નિબ્બત્તિસ્સામી’’તિ એવં પટિપજ્જતિ. એત્થાહ – ‘‘અત્થિ દિન્નન્તિઆદીનિ તાવ અપણ્ણકાનિ ભવન્તુ, નત્થિ દિન્નન્તિઆદીનિ પન કથં અપણ્ણકાની’’તિ. ગહણવસેન. તાનિ હિ અપણ્ણકં અપણ્ણકન્તિ એવં ગહિતત્તા અપણ્ણકાનિ નામ જાતાનિ.

૧૦૫. ચત્તારોમેતિ અયં પાટિએક્કો અનુસન્ધિ. નત્થિકવાદો, અહેતુકવાદો અકિરિયવાદો, આરુપ્પા નત્થિ નિરોધો નત્થીતિ એવંવાદિનો ચ દ્વેતિ ઇમે પઞ્ચ પુગ્ગલા હેટ્ઠા તયો પુગ્ગલાવ હોન્તિ. અત્થિકવાદાદયો પઞ્ચ એકો ચતુત્થપુગ્ગલોવ હોતિ. એતમત્થં દસ્સેતું ભગવા ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ સબ્બં અત્થતો ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અપણ્ણકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.