૯. બ્રહ્મનિમન્તનિકસુત્તવણ્ણના

૫૦૧. એવં મે સુતન્તિ બ્રહ્મનિમન્તનિકસુત્તં. તત્થ પાપકં દિટ્ઠિગતન્તિ લામકા સસ્સતદિટ્ઠિ. ઇદં નિચ્ચન્તિ ઇદં સહ કાયેન બ્રહ્મટ્ઠાનં અનિચ્ચં ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ વદતિ. ધુવાદીનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. તત્થ ધુવન્તિ થિરં. સસ્સતન્તિ સદા વિજ્જમાનં. કેવલન્તિ અખણ્ડં સકલં. અચવનધમ્મન્તિ અચવનસભાવં. ઇદઞ્હિ ન જાયતીતિઆદીસુ ઇમસ્મિં ઠાને કોચિ જાયનકો વા જીયનકો વા મીયનકો વા ચવનકો વા ઉપપજ્જનકો વા નત્થીતિ સન્ધાય વદતિ. ઇતો ચ પનઞ્ઞન્તિ ઇતો સહ કાયકા બ્રહ્મટ્ઠાના ઉત્તરિ અઞ્ઞં નિસ્સરણં નામ નત્થીતિ એવમસ્સ થામગતા સસ્સતદિટ્ઠિ ઉપ્પન્ના હોતિ. એવંવાદી પન સો ઉપરિ તિસ્સો ઝાનભૂમિયો ચત્તારો મગ્ગા ચત્તારિ ફલાનિ નિબ્બાનન્તિ સબ્બં પટિબાહતિ. અવિજ્જાગતોતિ અવિજ્જાય ગતો સમન્નાગતો અઞ્ઞાણી અન્ધીભૂતો. યત્ર હિ નામાતિ યો નામ.

૫૦૨. અથ ખો, ભિક્ખવે, મારો પાપિમાતિ મારો કથં ભગવન્તં અદ્દસ? સો કિર અત્તનો ભવને નિસીદિત્વા કાલેન કાલં સત્થારં આવજ્જેતિ – ‘‘અજ્જ સમણો ગોતમો કતરસ્મિં ગામે વા નિગમે વા વસતી’’તિ. ઇમસ્મિં પન કાલે આવજ્જન્તો, ‘‘ઉક્કટ્ઠં નિસ્સાય સુભગવને વિહરતી’’તિ ઞત્વા, ‘‘કત્થ નુ ખો ગતો’’તિ ઓલોકેન્તો બ્રહ્મલોકં ગચ્છન્તં દિસ્વા, ‘‘સમણો ગોતમો બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિ, યાવ તત્થ ધમ્મકથં કથેત્વા બ્રહ્મગણં મમ વિસયા નાતિક્કમેતિ, તાવ ગન્ત્વા ધમ્મદેસનાયં વિછન્દં કરિસ્સામી’’તિ સત્થુ પદાનુપદિકો ગન્ત્વા બ્રહ્મગણસ્સ અન્તરે અદિસ્સમાનેન કાયેન અટ્ઠાસિ. સો, ‘‘સત્થારા બકબ્રહ્મા અપસાદિતો’’તિ ઞત્વા બ્રહ્મુનો ઉપત્થમ્ભો હુત્વા અટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, મારો પાપિમા’’તિ.

બ્રહ્મપારિસજ્જં અન્વાવિસિત્વાતિ એકસ્સ બ્રહ્મપારિસજ્જસ્સ સરીરં પવિસિત્વા. મહાબ્રહ્માનં પન બ્રહ્મપુરોહિતાનં વા અન્વાવિસિતું ન સક્કોતિ. મેતમાસદોતિ મા એતં અપસાદયિત્થ. અભિભૂતિ અભિભવિત્વા ઠિતો જેટ્ઠકો. અનભિભૂતોતિ અઞ્ઞેહિ અનભિભૂતો. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસવચને નિપાતો. દસ્સનવસેન દસો, સબ્બં પસ્સતીતિ દીપેતિ. વસવત્તીતિ સબ્બજનં વસે વત્તેતિ. ઇસ્સરોતિ લોકે ઇસ્સરો. કત્તા નિમ્માતાતિ લોકસ્સ કત્તા ચ નિમ્માતા ચ, પથવીહિમવન્તસિનેરુચક્કવાળમહાસમુદ્દચન્દિમસૂરિયા ચ ઇમિના નિમ્મિતાતિ દીપેતિ.

સેટ્ઠો સજિતાતિ અયં લોકસ્સ ઉત્તમો ચ સજિતા ચ. ‘‘ત્વં ખત્તિયો નામ હોહિ, ત્વં બ્રાહ્મણો નામ, વેસ્સો નામ, સુદ્દો નામ, ગહટ્ઠો નામ, પબ્બજિતો નામ, અન્તમસો ઓટ્ઠો હોહિ, ગોણો હોહી’’તિ એવં સત્તાનં વિસજ્જેતા અયન્તિ દસ્સેતિ. વસી પિતા ભૂતભબ્યાનન્તિ અયં ચિણ્ણવસિતાય વસી, અયં પિતા ભૂતાનઞ્ચ ભબ્યાનઞ્ચાતિ વદતિ. તત્થ અણ્ડજજલાબુજા સત્તા અન્તોઅણ્ડકોસે ચેવ અન્તોવત્થિમ્હિ ચ ભબ્યા નામ, બહિ નિક્ખન્તકાલતો પટ્ઠાય ભૂતા. સંસેદજા પઠમચિત્તક્ખણે ભબ્યા, દુતિયતો પટ્ઠાય ભૂતા. ઓપપાતિકા પઠમઇરિયાપથે ભબ્યા, દુતિયતો પટ્ઠાય ભૂતાતિ વેદિતબ્બા. તે સબ્બેપિ એતસ્સ પુત્તાતિ સઞ્ઞાય, ‘‘પિતા ભૂતભબ્યાન’’ન્તિ આહ.

પથવીગરહકાતિ યથા ત્વં એતરહિ, ‘‘અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા’’તિ પથવિં ગરહસિ જિગુચ્છસિ, એવં તેપિ પથવીગરહકા અહેસું, ન કેવલં ત્વંયેવાતિ દીપેતિ. આપગરહકાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. હીને કાયે પતિટ્ઠિતાતિ ચતૂસુ અપાયેસુ નિબ્બત્તા. પથવીપસંસકાતિ યથા ત્વં ગરહસિ, એવં અગરહિત્વા, ‘‘નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અચ્છેજ્જા અભેજ્જા અક્ખયા’’તિ એવં પથવીપસંસકા પથવિયા વણ્ણવાદિનો અહેસુન્તિ વદતિ. પથવાભિનન્દિનોતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન પથવિયા અભિનન્દિનો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. પણીતે કાયે પતિટ્ઠિતાતિ બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તા. તં તાહન્તિ તેન કારણેન તં અહં. ઇઙ્ઘાતિ ચોદનત્થે નિપાતો. ઉપાતિવત્તિત્થોતિ અતિક્કમિત્થ. ‘‘ઉપાતિવત્તિતો’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. દણ્ડેન પટિપ્પણામેય્યાતિ ચતુહત્થેન મુગ્ગરદણ્ડેન પોથેત્વા પલાપેય્ય. નરકપપાતેતિ સતપોરિસે મહાસોબ્ભે. વિરાધેય્યાતિ હત્થેન ગહણયુત્તે વા પાદેન પતિટ્ઠાનયુત્તે વા ઠાને ગહણપતિટ્ઠાનાનિ કાતું ન સક્કુણેય્ય. નનુ ત્વં ભિક્ખુ પસ્સસીતિ ભિક્ખુ નનુ ત્વં ઇમં બ્રહ્મપરિસં સન્નિપતિતં ઓભાસમાનં વિરોચમાનં જોતયમાનં પસ્સસીતિ બ્રહ્મુનો ઓવાદે ઠિતાનં ઇદ્ધાનુભાવં દસ્સેતિ. ઇતિ ખો મં, ભિક્ખવે, મારો પાપિમા બ્રહ્મપરિસં ઉપનેસીતિ, ભિક્ખવે, મારો પાપિમા નનુ ત્વં ભિક્ખુ પસ્સસિ બ્રહ્મપરિસં યસેન ચ સિરિયા ચ ઓભાસમાનં વિરોચમાનં જોતયમાનં, યદિ ત્વમ્પિ મહાબ્રહ્મુનો વચનં અનતિક્કમિત્વા યદેવ તે બ્રહ્મા વદતિ, તં કરેય્યાસિ, ત્વમ્પિ એવમેવં યસેન ચ સિરિયા ચ વિરોચેય્યાસીતિ એવં વદન્તો મં બ્રહ્મપરિસં ઉપનેસિ ઉપસંહરિ. મા ત્વં મઞ્ઞિત્થોતિ મા ત્વં મઞ્ઞિ. મારો ત્વમસિ પાપિમાતિ પાપિમ ત્વં મહાજનસ્સ મારણતો મારો નામ, પાપકં લામકં મહાજનસ્સ અયસં કરણતો પાપિમા નામાતિ જાનામિ.

૫૦૩. કસિણં આયુન્તિ સકલં આયું. તે ખો એવં જાનેય્યુન્તિ તે એવં મહન્તેન તપોકમ્મેન સમન્નાગતા, ત્વં પન પુરિમદિવસે જાતો, કિં જાનિસ્સસિ, યસ્સ તે અજ્જાપિ મુખે ખીરગન્ધો વાયતીતિ ઘટ્ટેન્તો વદતિ. પથવિં અજ્ઝોસિસ્સસીતિ પથવિં અજ્ઝોસાય ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ ગણ્હિસ્સસિ. ઓપસાયિકો મે ભવિસ્સસીતિ મય્હં સમીપસયો ભવિસ્સસિ, મં ગચ્છન્તં અનુગચ્છિસ્સસિ, ઠિતં ઉપતિટ્ઠિસ્સસિ, નિસિન્નં ઉપનિસીદિસ્સસિ, નિપન્નં ઉપનિપજ્જિસ્સસીતિ અત્થો. વત્થુસાયિકોતિ મમ વત્થુસ્મિં સયનકો. યથાકામકરણીયો બાહિતેય્યોતિ મયા અત્તનો રુચિયા યં ઇચ્છામિ, તં કત્તબ્બો, બાહિત્વા ચ પન જજ્ઝરિકાગુમ્બતોપિ નીચતરો લકુણ્ડટકતરો કાતબ્બો ભવિસ્સસીતિ અત્થો.

ઇમિના એસ ભગવન્તં ઉપલાપેતિ વા અપસાદેતિ વા. ઉપલાપેતિ નામ સચે ખો ત્વં, ભિક્ખુ, તણ્હાદીહિ પથવિં અજ્ઝોસિસ્સસિ, ઓપસાયિકો મે ભવિસ્સસિ, મયિ ગચ્છન્તે ગમિસ્સસિ, તિટ્ઠન્તે ઠસ્સસિ, નિસિન્ને નિસીદિસ્સસિ, નિપન્ને નિપજ્જિસ્સસિ, અહં તં સેસજનં પટિબાહિત્વા વિસ્સાસિકં અબ્ભન્તરિકં કરિસ્સામીતિ એવં તાવ ઉપલાપેતિ નામ. સેસપદેહિ પન અપસાદેતિ નામ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – સચે ત્વં પથવિં અજ્ઝોસિસ્સસિ, વત્થુસાયિકો મે ભવિસ્સસિ, મમ ગમનાદીનિ આગમેત્વા ગમિસ્સસિ વા ઠસ્સસિ વા નિસીદિસ્સસિ વા નિપજ્જિસ્સસિ વા, મમ વત્થુસ્મિં મય્હં આરક્ખં ગણ્હિસ્સસિ, અહં પન તં યથાકામં કરિસ્સામિ બાહિત્વા ચ જજ્ઝરિકાગુમ્બતોપિ લકુણ્ડકતરન્તિ એવં અપસાદેતિ નામ. અયં પન બ્રહ્મા માનનિસ્સિતો, તસ્મા ઇધ અપસાદનાવ અધિપ્પેતા. આપાદીસુપિ એસેવ નયો.

અપિચ તે અહં બ્રહ્મેતિ ઇદાનિ ભગવા, ‘‘અયં બ્રહ્મા માનનિસ્સિતો ‘અહં જાનામી’તિ મઞ્ઞતિ, અત્તનો યસેન સમ્મત્તો સરીરં ફુસિતુમ્પિ સમત્થં કિઞ્ચિ ન પસ્સતિ, થોકં નિગ્ગહેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ ગતિઞ્ચ પજાનામીતિ નિપ્ફત્તિઞ્ચ પજાનામિ. જુતિઞ્ચાતિ આનુભાવઞ્ચ પજાનામિ. એવં મહેસક્ખોતિ એવં મહાયસો મહાપરિવારો.

યાવતા ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તીતિ યત્તકે ઠાને ચન્દિમસૂરિયા વિચરન્તિ. દિસા ભન્તિ વિરોચનાતિ દિસાસુ વિરોચમાના ઓભાસન્તિ, દિસા વા તેહિ વિરોચમાના ઓભાસન્તિ. તાવ સહસ્સધા લોકોતિ તત્તકેન પમાણેન સહસ્સધા લોકો, ઇમિના ચક્કવાળેન સદ્ધિં ચક્કવાળસહસ્સન્તિ અત્થો. એત્થ તે વત્તતે વસોતિ એત્થ ચક્કવાળસહસ્સે તુય્હં વસો વત્તતિ. પરોપરઞ્ચ જાનાસીતિ એત્થ ચક્કવાળસહસ્સે પરોપરે ઉચ્ચનીચે હીનપ્પણીતે સત્તે જાનાસિ. અથો રાગવિરાગિનન્તિ ન કેવલં, ‘‘અયં ઇદ્ધો અયં પકતિમનુસ્સો’’તિ પરોપરં, ‘‘અયં પન સરાગો અયં વીતરાગો’’તિ એવં રાગવિરાગિનમ્પિ જનં જાનાસિ. ઇત્થંભાવઞ્ઞથાભાવન્તિ ઇત્થંભાવોતિ ઇદં ચક્કવાળં. અઞ્ઞથાભાવોતિ ઇતો સેસં એકૂનસહસ્સં. સત્તાનં આગતિં ગતિન્તિ એત્થ ચક્કવાળસહસ્સે પટિસન્ધિવસેન સત્તાનં આગતિં, ચુતિવસેન ગતિં ચ જાનાસિ. તુય્હં પન અતિમહન્તોહમસ્મીતિ સઞ્ઞા હોતિ, સહસ્સિબ્રહ્મા નામ ત્વં, અઞ્ઞેસં પન તયા ઉત્તરિ દ્વિસહસ્સાનં તિસહસ્સાનં ચતુસહસ્સાનં પઞ્ચસહસ્સાનં દસસહસ્સાનં સતસહસ્સાનઞ્ચ બ્રહ્માનં પમાણં નત્થિ, ચતુહત્થાય પિલોતિકાય પટપ્પમાણં કાતું વાયમન્તો વિય મહન્તોસ્મીતિ સઞ્ઞં કરોસીતિ નિગ્ગણ્હાતિ.

૫૦૪. ઇધૂપપન્નોતિ ઇધ પઠમજ્ઝાનભૂમિયં ઉપપન્નો. તેન તં ત્વં ન જાનાસીતિ તેન કારણેન તં કાયં ત્વં ન જાનાસિ. નેવ તે સમસમોતિ જાનિતબ્બટ્ઠાનં પત્વાપિ તયા સમસમો ન હોમિ. અભિઞ્ઞાયાતિ અઞ્ઞાય. કુતો નીચેય્યન્તિ તયા નીચતરભાવો પન મય્હં કુતો.

હેટ્ઠૂપપત્તિકો કિરેસ બ્રહ્મા અનુપ્પન્ને બુદ્ધુપ્પાદે ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો કાલં કત્વા ચતુત્થજ્ઝાનભૂમિયં વેહપ્ફલબ્રહ્મલોકે પઞ્ચકપ્પસતિકં આયું ગહેત્વા નિબ્બત્તિ. તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા હેટ્ટૂપપત્તિકં કત્વા તતિયજ્ઝાનં પણીતં ભાવેત્વા સુભકિણ્હબ્રહ્મલોકે ચતુસટ્ઠિકપ્પં આયું ગહેત્વા નિબ્બત્તિ. તત્થ દુતિયજ્ઝાનં ભાવેત્વા આભસ્સરેસુ અટ્ઠકપ્પં આયું ગહેત્વા નિબ્બત્તિ. તત્થ પઠમજ્ઝાનં ભાવેત્વા પઠમજ્ઝાનભૂમિયં કપ્પાયુકો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સો પઠમકાલે અત્તના કતકમ્મઞ્ચ નિબ્બત્તટ્ઠાનઞ્ચ અઞ્ઞાસિ, કાલે પન ગચ્છન્તે ઉભયં પમુસ્સિત્વા સસ્સતદિટ્ઠિં ઉપ્પાદેસિ. તેન નં ભગવા, ‘‘તેન તં ત્વં ન જાનાસિ…પે… કુતો નીચેય્ય’’ન્તિ આહ.

અથ બ્રહ્મા ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો ગોતમો મય્હં આયુઞ્ચ નિબ્બત્તટ્ઠાનઞ્ચ પુબ્બેકતકમ્મઞ્ચ જાનાતિ, હન્દ નં પુબ્બે કતકમ્મં પુચ્છામી’’તિ સત્થારં અત્તનો પુબ્બેકતકમ્મં પુચ્છિ. સત્થા કથેસિ.

પુબ્બે કિરેસ કુલઘરે નિબ્બત્તિત્વા કામેસુ આદીનવં દિસ્વા, ‘‘જાતિજરાબ્યાધિમરણસ્સ અન્તં કરિસ્સામી’’તિ નિક્ખમ્મ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનલાભી હુત્વા ગઙ્ગાતીરે પણ્ણસાલં કારેત્વા ઝાનરતિયા વીતિનામેતિ. તદા ચ કાલેન કાલં સત્થવાહા પઞ્ચહિ સકટસતેહિ મરુકન્તારં પટિપજ્જન્તિ. મરુકન્તારે પન દિવા ન સક્કા ગન્તું, રત્તિં ગમનં હોતિ. અથ પુરિમસકટસ્સ અગ્ગયુગે યુત્તબલિબદ્દા ગચ્છન્તા નિવત્તિત્વા આગતમગ્ગાભિમુખાવ અહેસું. ઇતરસકટાનિ તથેવ નિવત્તિત્વા અરુણે ઉગ્ગતે નિવત્તિતભાવં જાનિંસુ. તેસઞ્ચ તદા કન્તારં અતિક્કમનદિવસો અહોસિ. સબ્બં દારુદકં પરિક્ખીણં, તસ્મા, ‘‘નત્થિ દાનિ અમ્હાકં જીવિત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ગોણે ચક્કેસુ બન્ધિત્વા મનુસ્સા સકટપચ્છાયાયં પવિસિત્વા નિપજ્જિંસુ. તાપસોપિ કાલસ્સેવ પણ્ણસાલતો નિક્ખમિત્વા પણ્ણસાલદ્વારે નિસિન્નો ગઙ્ગં ઓલોકયમાનો અદ્દસ ગઙ્ગં મહતા ઉદકોઘેન વુય્હમાનં પવત્તિતમણિક્ખન્ધં વિય આગચ્છન્તિં. દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો ઇમસ્મિં લોકે એવરૂપસ્સ મધુરોદકસ્સ અલાભેન કિલિસ્સમાના સત્તા’’તિ. સો એવં આવજ્જન્તો મરુકન્તારે તં સત્થં દિસ્વા, ‘‘ઇમે સત્તા મા નસ્સન્તૂ’’તિ, ‘‘ઇતો મહા ઉદકક્ખન્ધો છિજ્જિત્વા મરુકન્તારે સત્થાભિમુખો ગચ્છતૂ’’તિ અભિઞ્ઞાચિત્તેન અધિટ્ઠાસિ. સહચિત્તુપ્પાદેન માતિકારુળ્હં વિય ઉદકં તત્થ અગમાસિ. મનુસ્સા ઉદકસદ્દેન વુટ્ઠાય ઉદકં દિસ્વા હત્થતુટ્ઠા ન્હાયિત્વા પિવિત્વા ગોણેપિ પાયેત્વા સોત્થિના ઇચ્છિતટ્ઠાનં અગમંસુ. સત્થા તં બ્રહ્મુનો પુબ્બકમ્મં દસ્સેન્તો –

‘‘યં ત્વં અપાયેસિ બહૂ મનુસ્સે,

પિપાસિતે ઘમ્મનિ સમ્પરેતે;

તં તે પુરાણં વતસીલવત્તં,

સુત્તપ્પબુદ્ધોવ અનુસ્સરામી’’તિ. (જા. ૧.૭.૭૧) –

ઇમં ગાથમાહ.

અપરસ્મિં સમયે તાપસો ગઙ્ગાતીરે પણ્ણસાલં માપેત્વા આરઞ્ઞકં ગામં નિસ્સાય વસતિ. તેન ચ સમયેન ચોરા તં ગામં પહરિત્વા હત્થસારં ગહેત્વા ગાવિયો ચ કરમરે ચ ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. ગાવોપિ સુનખાપિ મનુસ્સાપિ મહાવિરવં વિરવન્તિ. તાપસો તં સદ્દં સુત્વા ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ આવજ્જન્તો, ‘‘મનુસ્સાનં ભયં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ઞત્વા, ‘‘મયિ પસ્સન્તે ઇમે સત્તા મા નસ્સન્તૂ’’તિ અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અભિઞ્ઞાચિત્તેન ચોરાનં પટિપથે ચતુરઙ્ગિનિસેનં માપેસિ કમ્મસજ્જં આગચ્છન્તિં. ચોરા દિસ્વા, ‘‘રાજા’’તિ તે મઞ્ઞમાના વિલોપં છડ્ડેત્વા પક્કમિંસુ. તાપસો ‘‘યં યસ્સ સન્તકં, તં તસ્સેવ હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ, તં તથેવ અહોસિ. મહાજનો સોત્થિભાવં પાપુણિ. સત્થા ઇદમ્પિ તસ્સ પુબ્બકમ્મં દસ્સેન્તો –

‘‘યં એણિકૂલસ્મિં જનં ગહીતં,

અમોચયી ગય્હક નીયમાનં;

તં તે પુરાણં વતસીલવત્તં,

સુત્તપ્પબુદ્ધોવ અનુસ્સરામી’’તિ. (જા. ૧.૭.૭૨) –

ઇમં ગાથમાહ. એત્થ એણિકૂલસ્મિન્તિ ગઙ્ગાતીરે.

પુન એકસ્મિં સમયે ઉપરિગઙ્ગાવાસિકં કુલં હેટ્ઠાગઙ્ગાવાસિકેન કુલેન સદ્ધિં મિત્તસન્થવં કત્વા નાવાસઙ્ઘાટં બન્ધિત્વા બહું ખાદનીયભોજનીયઞ્ચેવ ગન્ધમાલાદીનિ ચ આરોપેત્વા ગઙ્ગાસોતેન આગચ્છતિ. મનુસ્સા ખાદમાના ભુઞ્જમાના નચ્ચન્તા ગાયન્તા દેવવિમાનેન ગચ્છન્તા વિય બલવસોમનસ્સા અહેસું. ગઙ્ગેય્યકો નાગો દિસ્વા કુપિતો, ‘‘ઇમે મયિ સઞ્ઞમ્પિ ન કરોન્તિ, ઇદાનિ ને સમુદ્દમેવ પાપેસ્સામી’’તિ મહન્તં અત્તભાવં માપેત્વા ઉદકં દ્વિધા ભિન્દિત્વા ઉટ્ઠાય ફણં કત્વા સુસ્સૂકારં કરોન્તો અટ્ઠાસિ. મહાજનો દિસ્વા ભીતો વિસ્સરમકાસિ. તાપસો પણ્ણસાલાય નિસિન્નો સુત્વા, ‘‘ઇમે ગાયન્તા નચ્ચન્તા સોમનસ્સજાતા આગચ્છન્તિ, ઇદાનિ પન ભયરવં રવિંસુ, કિં નુ ખો’’તિ આવજ્જન્તો નાગરાજં દિસ્વા, ‘‘મયિ પસ્સન્તે ઇમે સત્તા મા નસ્સન્તૂ’’તિ અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા અત્તભાવં વિજહિત્વા સુપણ્ણવણ્ણં માપેત્વા નાગરાજસ્સ દસ્સેસિ. નાગરાજા ભીતો ફણં સંહરિત્વા ઉદકં પવિટ્ઠો. મહાજનો સોત્થિભાવં પાપુણિ. સત્થા ઇદમ્પિ તસ્સ પુબ્બકમ્મં દસ્સેન્તો –

‘‘ગઙ્ગાય સોતસ્મિં ગહીતનાવં,

લુદ્દેન નાગેન મનુસ્સકપ્પા;

અમોચયિત્થ બલસા પસય્હ,

તં તે પુરાણં વતસીલવત્તં;

સુત્તપ્પબુદ્ધોવ અનુસ્સરામી’’તિ. (જા. ૧.૭.૭૩) –

ઇમં ગાથમાહ.

અપરસ્મિં સમયે એસ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા કેસવો નામ તાપસો અહોસિ. તેન સમયેન અમ્હાકં બોધિસત્તો કપ્પો નામ માણવો કેસવસ્સ બદ્ધચરો અન્તેવાસિકો હુત્વા આચરિયસ્સ કિંકારપટિસ્સાવી મનાપચારી બુદ્ધિસમ્પન્નો અત્થચરો અહોસિ. કેસવો તં વિના વત્તિતું નાસક્ખિ, તં નિસ્સાયેવ જીવિકં કપ્પેસિ. સત્થા ઇદમ્પિ તસ્સ પુબ્બકમ્મં દસ્સેન્તો –

‘‘કપ્પો ચ તે બદ્ધચરો અહોસિ,

સમ્બુદ્ધિમન્તં વતિનં અમઞ્ઞિ;

તં તે પુરાણં વતસીલવત્તં,

સુત્તપ્પબુદ્ધોવ અનુસ્સરામી’’તિ. (જા. ૧.૭.૭૪) –

ઇમં ગાથમાહ.

એવં બ્રહ્મુનો નાનત્તભાવેસુ કતકમ્મં સત્થા પકાસેસિ. સત્થરિ કથેન્તેયેવ બ્રહ્મા સલ્લક્ખેસિ, દીપસહસ્સે ઉજ્જલિતે રૂપાનિ વિય સબ્બકમ્માનિસ્સ પાકટાનિ અહેસું. સો પસન્નચિત્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘અદ્ધા પજાનાસિ મમેતમાયું,

અઞ્ઞમ્પિ જાનાસિ તથા હિ બુદ્ધો;

તથા હિ તાયં જલિતાનુભાવો,

ઓભાસયં તિટ્ઠતિ બ્રહ્મલોક’’ન્તિ. (જા. ૧.૭.૭૫);

અથસ્સ ભગવા ઉત્તરિ અસમસમતં પકાસેન્તો પથવિં ખો અહં બ્રહ્મેતિઆદિમાહ. તત્થ પથવિયા પથવત્તેન અનનુભૂતન્તિ પથવિયા પથવિસભાવેન અનનુભૂતં અપ્પત્તં. કિં પન તન્તિ? નિબ્બાનં. તઞ્હિ સબ્બસ્મા સઙ્ખતા નિસ્સટત્તા પથવિસભાવેન અપ્પત્તં નામ. તદભિઞ્ઞાયાતિ તં નિબ્બાનં જાનિત્વા સચ્છિકત્વા. પથવિં નાપહોસિન્તિ પથવિં તણ્હાદિટ્ઠિમાનગાહેહિ ન ગણ્હિં. આપાદીસુપિ એસેવ નયો. વિત્થારો પન મૂલપરિયાયે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

સચે ખો તે, મારિસ, સબ્બસ્સ સબ્બત્તેનાતિ ઇદમેવ બ્રહ્મા અત્તનો વાદિતાય સબ્બન્તિ અક્ખરં નિદ્દિસિત્વા અક્ખરે દોસં ગણ્હન્તો આહ. સત્થા પન સક્કાયં સન્ધાય ‘‘સબ્બ’’ન્તિ વદતિ, બ્રહ્મા સબ્બસબ્બં સન્ધાય. ત્વં ‘‘સબ્બ’’ન્તિ વદસિ, ‘‘સબ્બસ્સ સબ્બત્તેન અનનુભૂત’’ન્તિ વદસિ, યદિ સબ્બં અનનુભૂતં નત્થિ, અથસ્સ અનનુભૂતં અત્થિ. મા હેવ તે રિત્તકમેવ અહોસિ તુચ્છકમેવ અહોસીતિ તુય્હં વચનં રિત્તકં મા હોતુ, તુચ્છકં મા હોતૂતિ સત્થારં મુસાવાદેન નિગ્ગણ્હાતિ.

સત્થા પન એતસ્મા બ્રહ્મુના સતગુણેન સહસ્સગુણેન સતસહસ્સગુણેન વાદીતરો, તસ્મા અહં સબ્બઞ્ચ વક્ખામિ, અનનુભૂતઞ્ચ વક્ખામિ, સુણાહિ મેતિ તસ્સ વાદમદ્દનત્થં કારણં આહરન્તો વિઞ્ઞાણન્તિઆદિમાહ. તત્થ વિઞ્ઞાણન્તિ વિજાનિતબ્બં. અનિદસ્સનન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આપાથં અનુપગમનતો અનિદસ્સનં નામ, પદદ્વયેનપિ નિબ્બાનમેવ વુત્તં. અનન્તન્તિ તયિદં ઉપ્પાદવયઅન્તરહિતત્તા અનન્તં નામ. વુત્તમ્પિ હેતં –

‘‘અન્તવન્તાનિ ભૂતાનિ, અસમ્ભૂતં અનન્તકં;

ભૂતે અન્તાનિ દિસ્સન્તિ, ભૂતે અન્તા પકાસિતા’’તિ.

સબ્બતોપભન્તિ સબ્બસો પભાસમ્પન્નં. નિબ્બાનતો હિ અઞ્ઞો ધમ્મો સપભતરો વા જોતિવન્તતરો વા પરિસુદ્ધતરો વા પણ્ડરતરો વા નત્થિ. સબ્બતો વા તથા પભૂતમેવ, ન કત્થચિ નત્થીતિ સબ્બતોપભં. પુરત્થિમદિસાદીસુ હિ અસુકદિસાય નામ નિબ્બાનં નત્થીતિ ન વત્તબ્બં. અથ વા પભન્તિ તિત્થસ્સ નામં, સબ્બતો પભમસ્સાતિ સબ્બતોપભં. નિબ્બાનસ્સ કિર યથા મહાસમુદ્દસ્સ યતો યતો ઓતરિતુકામા હોન્તિ, તં તદેવ તિત્થં, અતિત્થં નામ નત્થિ. એવમેવં અટ્ઠતિંસાય કમ્મટ્ઠાનેસુ યેન યેન મુખેન નિબ્બાનં ઓતરિતુકામા હોન્તિ, તં તદેવ તિત્થં. નિબ્બાનસ્સ અતિત્થં નામ કમ્મટ્ઠાનં નત્થિ. તેન વુત્તં સબ્બતોપભન્તિ. તં પથવિયા પથવત્તેનાતિ તં નિબ્બાનં પથવિયા પથવીસભાવેન તતો પરેસં આપાદીનં આપાદિસભાવેન ચ અનનુભૂતં. ઇતિ યં તુમ્હાદિસાનં વિસયભૂતં સબ્બતેભૂમકધમ્મજાતં તસ્સ સબ્બત્તેન તં વિઞ્ઞાણં અનિદસ્સનં અનન્તં સબ્બતોપતં અનનુભૂતન્તિ વાદં પતિટ્ઠપેસિ.

તતો બ્રહ્મા ગહિતગહિતં સત્થારા વિસ્સજ્જાપિતો કિઞ્ચિ ગહેતબ્બં અદિસ્વા લળિતકં કાતુકામો હન્દ ચરહિ તે, મારિસ, અન્તરધાયામીતિ આહ. તત્થ અન્તરધાયામીતિ અદિસ્સમાનકપાટિહારિયં કરોમીતિ આહ. સચે વિસહસીતિ યદિ સક્કોસિ મય્હં અન્તરધાયિતું, અન્તરધાયસિ, પાટિહારિયં કરોહીતિ. નેવસ્સુ મે સક્કોતિ અન્તરધાયિતુન્તિ મય્હં અન્તરધાયિતું નેવ સક્કોતિ. કિં પનેસ કાતુકામો અહોસીતિ? મૂલપટિસન્ધિં ગન્તુકામો અહોસિ. બ્રહ્માનઞ્હિ મૂલપટિસન્ધિકઅત્તભાવો સુખુમો, અઞ્ઞેસં અનાપાથો, અભિસઙ્ખતકાયેનેવ તિટ્ઠન્તિ. સત્થા તસ્સ મૂલપટિસન્ધિં ગન્તું ન અદાસિ. મૂલપટિસન્ધિં વા અગન્ત્વાપિ યેન તમેન અત્તાનં અન્તરધાપેત્વા અદિસ્સમાનકો ભવેય્ય, સત્થા તં તમં વિનોદેસિ, તસ્મા અન્તરધાયિતું નાસક્ખિ. સો અસક્કોન્તો વિમાને નિલીયતિ, કપ્પરુક્ખે નિલીયતિ, ઉક્કુટિકો નિસીદતિ. બ્રહ્મગણો કેળિમકાસિ – ‘‘એસ ખો બકો બ્રહ્મા વિમાને નિલીયતિ, કપ્પરુક્ખે નિલીયતિ, ઉક્કુટિકો નિસીદતિ, બ્રહ્મે ત્વં અન્તરહિતોમ્હી’’તિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેસિ નામાતિ. સો બ્રહ્મગણેન ઉપ્પણ્ડિતો મઙ્કુ અહોસિ.

એવં વુત્તે અહં, ભિક્ખવેતિ, ભિક્ખવે, એતેન બ્રહ્મુના, ‘‘હન્દ ચરહિ તે, મારિસ, અન્તરધાયામી’’તિ એવં વુત્તે તં અન્તરધાયિતું અસક્કોન્તં દિસ્વા અહં એતદવોચં. ઇમં ગાથમભાસિન્તિ કસ્મા ભગવા ગાથમભાસીતિ? સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઇમસ્મિં ઠાને અત્થિભાવો વા નત્થિભાવો વા કથં સક્કા જાનિતુન્તિ એવં બ્રહ્મગણસ્સ વચનોકાસો મા હોતૂતિ અન્તરહિતોવ ગાથમભાસિ.

તત્થ ભવેવાહં ભયં દિસ્વાતિ અહં ભવે ભયં દિસ્વાયેવ. ભવઞ્ચ વિભવેસિનન્તિ ઇમઞ્ચ કામભવાદિતિવિધમ્પિ સત્તભવં વિભવેસિનં વિભવં ગવેસમાનં પરિયેસમાનમ્પિ પુનપ્પુનં ભવેયેવ દિસ્વા. ભવં નાભિવદિન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન કિઞ્ચિ ભવં ન અભિવદિં, ન ગવેસિન્તિ અત્થો. નન્દિઞ્ચ ન ઉપાદિયિન્તિ ભવતણ્હં ન ઉપગઞ્છિં, ન અગ્ગહેસિન્તિ અત્થો. ઇતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ પકાસેન્તો સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને દેસનાનુસારેન વિપસ્સનાગબ્ભં ગાહાપેત્વા દસમત્તાનિ બ્રહ્મસહસ્સાનિ મગ્ગફલામતપાનં પિવિંસુ.

અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતાતિ અચ્છરિયજાતા અબ્ભુતજાતા તુટ્ઠિજાતા ચ અહેસું. સમૂલં ભવં ઉદબ્બહીતિ બોધિમણ્ડે અત્તનો તાય તાય દેસનાય અઞ્ઞેસમ્પિ બહૂનં દેવમનુસ્સાનં સમૂલકં ભવં ઉદબ્બહિ, ઉદ્ધરિ ઉપ્પાટેસીતિ અત્થો.

૫૦૫. તસ્મિં પન સમયે મારો પાપિમા કોધાભિભૂતો હુત્વા, ‘‘મયિ વિચરન્તેયેવ સમણેન ગોતમેન ધમ્મકથં કથેત્વા દસમત્તાનિ બ્રહ્મસહસ્સાનિ મમ વસં અતિવત્તિતાની’’તિ કોધાભિભૂતતાય અઞ્ઞતરસ્સ બ્રહ્મપારિસજ્જસ્સ સરીરે અધિમુચ્ચિ, તં દસ્સેતું અથ ખો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ સચે ત્વં એવં અનુબુદ્ધોતિ સચે ત્વં એવં અત્તનાવ ચત્તારિ સચ્ચાનિ અનુબુદ્ધો. મા સાવકે ઉપનેસીતિ ગિહિસાવકે વા પબ્બજિતસાવકે વા તં ધમ્મં મા ઉપનયસિ. હીને કાયે પતિટ્ઠિતાતિ ચતૂસુ અપાયેસુ પતિટ્ઠિતા. પણીતે કાયે પતિટ્ઠિતાતિ બ્રહ્મલોકે પતિટ્ઠિતા. ઇદં કે સન્ધાય વદતિ? બાહિરપબ્બજ્જં પબ્બજિતે તાપસપરિબ્બાજકે. અનુપ્પન્ને હિ બુદ્ધુપ્પાદે કુલપુત્તા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા કસ્સચિ કિઞ્ચિ અવિચારેત્વા એકચરા હુત્વા સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકે ઉપ્પજ્જિંસુ, તે સન્ધાય એવમાહ. અનક્ખાતં કુસલઞ્હિ મારિસાતિ પરેસં અનક્ખાતં અનોવદનં ધમ્મકથાય અકથનં કુસલં એતં સેય્યો. મા પરં ઓવદાહીતિ કાલેન મનુસ્સલોકં, કાલેન દેવલોકં, કાલેન બ્રહ્મલોકં, કાલેન નાગલોકં આહિણ્ડન્તો મા વિચરિ, એકસ્મિં ઠાને નિસિન્નો ઝાનમગ્ગફલસુખેન વીતિનામેહીતિ. અનાલપનતાયાતિ અનુલ્લપનતાય. બ્રહ્મુનો ચ અભિનિમન્તનતાયાતિ બકબ્રહ્મુનો ચ ઇદઞ્હિ, મારિસ, નિચ્ચન્તિઆદિના નયેન સહ કાયકેન બ્રહ્મટ્ઠાનેન નિમન્તનવચનેન. તસ્માતિ તેન કારણેન. ઇમસ્સ વેય્યાકરણસ્સ બ્રહ્મનિમન્તનિકંત્વેવ અધિવચનં સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ જાતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

બ્રહ્મનિમન્તનિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.