૫. ચૂળયમકવગ્ગો

૧. સાલેય્યકસુત્તવણ્ણના

૪૩૯. એવં મે સુતન્તિ સાલેય્યકસુત્તં. તત્થ કોસલેસૂતિ કોસલા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા. તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીસદ્દેન કોસલાતિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં કોસલેસુ જનપદે. પોરાણા પનાહુ – યસ્મા પુબ્બે મહાપનાદં રાજકુમારં નાનાનાટકાનિ દિસ્વા સિતમત્તમ્પિ અકરોન્તં સુત્વા રાજા આહ – ‘‘યો મમ પુત્તં હસાપેતિ, સબ્બાલઙ્કારેન નં અલઙ્કરોમી’’તિ. તતો નઙ્ગલાનિપિ છડ્ડેત્વા મહાજનકાયે સન્નિપતિતે મનુસ્સા સાતિરેકાનિ સત્તવસ્સાનિ નાનાકીળિકાયો દસ્સેત્વા નં હસાપેતું નાસક્ખિંસુ. તતો સક્કો દેવનટં પેસેસિ. સો દિબ્બનાટકં દસ્સેત્વા હસાપેસિ. અથ તે મનુસ્સા અત્તનો અત્તનો વસનોકાસાભિમુખા પક્કમિંસુ. તે પટિપથે મિત્તસુહજ્જાદયો દિસ્વા પટિસન્થારં કરોન્તા, ‘‘કચ્ચિ, ભો, કુસલં, કચ્ચિ, ભો, કુસલ’’ન્તિ આહંસુ. તસ્મા તં ‘‘કુસલં કુસલ’’ન્તિ વચનં ઉપાદાય સો પદેસો કોસલાતિ વુચ્ચતીતિ.

ચારિકં ચરમાનોતિ અતુરિતચારિકં ચરમાનો. મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિન્તિ સતં વા સહસ્સં વા સતસહસ્સં વાતિ એવં અપરિચ્છિન્નેન મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં. બ્રાહ્મણગામોતિ બ્રાહ્મણાનં સમોસરણગામોપિ બ્રાહ્મણગામોતિ વુચ્ચતિ બ્રાહ્મણાનં ભોગગામોપિ. ઇધ સમોસરણગામો અધિપ્પેતો. તદવસરીતિ તં અવસરિ, સમ્પત્તોતિ અત્થો. વિહારો પનેત્થ અનિયામિતો; તસ્મા તસ્સ અવિદૂરે બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકો એકો વનસણ્ડો ભવિસ્સતિ, સત્થા તં વનસણ્ડં ગતોતિ વેદિતબ્બો. અસ્સોસુન્તિ સુણિંસુ ઉપલભિંસુ. સોતદ્વારસમ્પત્તવચનનિગ્ઘોસાનુસારેન જાનિંસુ. ખોતિ અવધારણત્થે પદપૂરણમત્તે વા નિપાતો. તત્થ અવધારણત્થેન અસ્સોસુંયેવ, ન નેસં કોચિ સવનન્તરાયો અહોસીતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. પદપૂરણેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતામત્તમેવ.

ઇદાનિ યમત્થં અસ્સોસું, તં પકાસેતું સમણો ખલુ, ભો, ગોતમોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમિતપાપત્તા સમણોતિ વેદિતબ્બો. ખલૂતિ અનુસ્સવનત્થે નિપાતો. ભોતિ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં આલપનમત્તં. ગોતમોતિ ભગવતો ગોત્તવસેન પરિદીપનં. તસ્મા સમણો ખલુ, ભો, ગોતમોતિ એત્થ સમણો કિર, ભો, ગોતમગોત્તોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. સક્યપુત્તોતિ ઇદં પન ભગવતો ઉચ્ચાકુલપરિદીપનં. સક્યકુલા પબ્બજિતોતિ સદ્ધાપબ્બજિતભાવદીપનં. કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન અનભિભૂતો અપરિક્ખીણંયેવ તં કુલં પહાય સદ્ધાપબ્બજિતોતિ વુત્તં હોતિ. તતો પરં વુત્તત્થમેવ. તં ખો પનાતિ ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે ઉપયોગવચનં, તસ્સ ખો પન ભોતો ગોતમસ્સાતિ અત્થો. કલ્યાણોતિ કલ્યાણગુણસમન્નાગતો, સેટ્ઠોતિ વુત્તં હોતિ. કિત્તિસદ્દોતિ કિત્તિયેવ, થુતિઘોસો વા. અબ્ભુગ્ગતોતિ સદેવકં લોકં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઉગ્ગતો. કિન્તિ? ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા…પે… બુદ્ધો ભગવા’’તિ.

તત્રાયં પદસમ્બન્ધો – સો ભગવા ઇતિપિ અરહં, ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવાતિ. ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ આરકત્તા, અરીનં અરાનઞ્ચ હતત્તા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવાતિ ઇમેહિ તાવ કારણેહિ સો ભગવા અરહન્તિ વેદિતબ્બોતિઆદિના નયેન માતિકં નિક્ખિપિત્વા સબ્બાનેવ એતાનિ પદાનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વિત્થારિતાનીતિ તતો તેસં વિત્થારો ગહેતબ્બો.

સાધુ ખો પનાતિ સુન્દરં ખો પન; અત્થાવહં સુખાવહન્તિ વુત્તં હોતિ. તથારૂપાનં અરહતન્તિ યથારૂપો સો ભવં ગોતમો, એવરૂપાનં અનેકેહિપિ કપ્પકોટિસતસહસ્સેહિ દુલ્લભદસ્સનાનં બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તેહિ અસીતિઅનુબ્યઞ્જનરતનપટિમણ્ડિતેહિ દ્વત્તિંસ્મહાપુરિસલક્ખણવરેહિ સમાકિણ્ણમનોરમસરીરાનં અતપ્પકદસ્સનાનં અતિમધુરધમ્મનિગ્ઘોસાનં, યથાભૂતગુણાધિગમેન લોકે અરહન્તોતિ લદ્ધસદ્દાનં અરહતં. દસ્સનં હોતીતિ પસાદસોમ્માનિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા દસ્સનમત્તમ્પિ સાધુ હોતિ. સચે પન અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતેન બ્રહ્મસ્સરેન ધમ્મં દેસેન્તસ્સ એકં પદમ્પિ સોતું લભિસ્સામ, સાધુતરંયેવ ભવિસ્સતીતિ એવં અજ્ઝાસયં કત્વા.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ સબ્બકિચ્ચાનિ પહાય તુટ્ઠમાનસા આગમંસુ. એતદવોચુન્તિ દુવિધા હિ પુચ્છા અગારિકપુચ્છા અનગારિકપુચ્છા ચ. તત્થ ‘‘કિં, ભન્તે, કુસલં, કિં અકુસલ’’ન્તિ ઇમિના નયેન અગારિકપુચ્છા આગતા. ‘‘ઇમે ખો, ભન્તે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા’’તિ ઇમિના નયેન અનગારિકપુચ્છા. ઇમે પન અત્તનો અનુરૂપં અગારિકપુચ્છં પુચ્છન્તા એતં, ‘‘કો નુ ખો, ભો ગોતમ, હેતુ કો પચ્ચયો’’તિઆદિવચનં અવોચું. તેસં ભગવા યથા ન સક્કોન્તિ સલ્લક્ખેતું, એવં સંખિત્તેનેવ તાવ પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તો, અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાહેતુ ખો ગહપતયોતિઆદિમાહ. કસ્મા પન ભગવા યથા ન સલ્લક્ખેન્તિ, એવં વિસ્સજ્જેસીતિ? પણ્ડિતમાનિકા હિ તે; આદિતોવ માતિકં અટ્ઠપેત્વા યથા સલ્લક્ખેન્તિ, એવં અત્થે વિત્થારિતે, દેસનં ઉત્તાનિકાતિ મઞ્ઞન્તા અવજાનન્તિ, મયમ્પિ કથેન્તા એવમેવ કથેય્યામાતિ વત્તારો ભવન્તિ. તેન નેસં ભગવા યથા ન સક્કોન્તિ સલ્લક્ખેતું, એવં સંખિત્તેનેવ તાવ પઞ્હં વિસ્સજ્જેસિ. તતો સલ્લક્ખેતું અસક્કોન્તેહિ વિત્થારદેસનં યાચિતો વિત્થારેન દેસેતું, તેન હિ ગહપતયોતિઆદિમાહ. તત્થ તેન હીતિ કારણત્થે નિપાતો. યસ્મા મં તુમ્હે યાચથ, તસ્માતિ અત્થો.

૪૪૦. તિવિધન્તિ તીહિ કોટ્ઠાસેહિ. કાયેનાતિ કાયદ્વારેન. અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાતિ અધમ્મચરિયસઙ્ખાતા વિસમચરિયા. અયં પનેત્થ પદત્થો, અધમ્મસ્સ ચરિયા અધમ્મચરિયા, અધમ્મકરણન્તિ અત્થો. વિસમા ચરિયા, વિસમસ્સ વા કમ્મસ્સ ચરિયાતિ વિસમચરિયા. અધમ્મચરિયા ચ સા વિસમચરિયા ચાતિ અધમ્મચરિયાવિસમચરિયા. એતેનુપાયેન સબ્બેસુ કણ્હસુક્કપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. લુદ્દોતિ કક્ખળો. દારુણોતિ સાહસિકો. લોહિતપાણીતિ પરં જીવિતા વોરોપેન્તસ્સ પાણી લોહિતેન લિપ્પન્તિ. સચેપિ ન લિપ્પન્તિ, તથાવિધો લોહિતપાણીત્વેવ વુચ્ચતિ. હતપ્પહતે નિવિટ્ઠોતિ હતે ચ પરસ્સ પહારદાને, પહતે ચ પરમારણે નિવિટ્ઠો. અદયાપન્નોતિ નિક્કરુણતં આપન્નો.

યં તં પરસ્સાતિ યં તં પરસ્સ સન્તકં. પરવિત્તૂપકરણન્તિ તસ્સેવ પરસ્સ વિત્તૂપકરણં તુટ્ઠિજનનં પરિક્ખારભણ્ડકં. ગામગતં વાતિ અન્તોગામે વા ઠપિતં. અરઞ્ઞગતં વાતિ અરઞ્ઞે રુક્ખગ્ગપબ્બતમત્થકાદીસુ વા ઠપિતં. અદિન્નન્તિ તેહિ પરેહિ કાયેન વા વાચાય વા અદિન્નં. થેય્યસઙ્ખાતન્તિ એત્થ થેનોતિ ચોરો. થેનસ્સ ભાવો થેય્યં, અવહરણચિત્તસ્સેતં અધિવચનં. સઙ્ખા સઙ્ખાતન્તિ અત્થતો એકં, કોટ્ઠાસસ્સેતં અધિવચનં, ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિઆદીસુ વિય. થેય્યઞ્ચ તં સઙ્ખાતઞ્ચાતિ થેય્યસઙ્ખાતં, થેય્યચિત્તસઙ્ખાતો એકો ચિત્તકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. કરણત્થે ચેતં પચ્ચત્તવચનં, તસ્મા થેય્યસઙ્ખાતેનાતિ અત્થતો દટ્ઠબ્બં.

માતુરક્ખિતાતિઆદીસુ યં પિતરિ નટ્ઠે વા મતે વા ઘાસચ્છાદનાદીહિ પટિજગ્ગમાના, વયપત્તં કુલઘરે દસ્સામીતિ માતા રક્ખતિ, અયં માતુરક્ખિતા નામ. એતેનુપાયેન પિતુરક્ખિતાદયોપિ વેદિતબ્બા. સભાગકુલાનિ પન કુચ્છિગતેસુપિ ગબ્ભેસુ કતિકં કરોન્તિ – ‘‘સચે મય્હં પુત્તો હોતિ, તુય્હં ધીતા, અઞ્ઞત્થ ગન્તું ન લભિસ્સતિ, મય્હં પુત્તસ્સેવ હોતૂ’’તિ. એવં ગબ્ભેપિ પરિગ્ગહિતા સસ્સામિકા નામ. ‘‘યો ઇત્થન્નામં ઇત્થિં ગચ્છતિ, તસ્સ એત્તકો દણ્ડો’’તિ એવં ગામં વા ગેહં વા વીથિં વા ઉદ્દિસ્સ ઠપિતદણ્ડા, પન સપરિદણ્ડા નામ. અન્તમસો માલાગુણપરિક્ખિત્તાપીતિ યા સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન, ‘‘એસા મે ભરિયા ભવિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય તસ્સા ઉપરિ કેનચિ માલાગુણં ખિપન્તેન માલાગુણમત્તેનાપિ પરિક્ખિત્તા હોતિ. તથારૂપાસુ ચારિત્તં આપજ્જિતા હોતીતિ એવરૂપાસુ ઇત્થીસુ સમ્માદિટ્ઠિસુત્તે વુત્તમિચ્છાચારલક્ખણવસેન વીતિક્કમં કત્તા હોતિ.

સભાગતોતિ સભાયં ઠિતો. પરિસાગતોતિ પરિસાયં ઠિતો. ઞાતિમજ્ઝગતોતિ દાયાદાનં મજ્ઝે ઠિતો. પૂગમજ્ઝગતોતિ સેનીનં મજ્ઝે ઠિતો. રાજકુલમજ્ઝગતોતિ રાજકુલસ્સ મજ્ઝે મહાવિનિચ્છયે ઠિતો. અભિનીતોતિ પુચ્છનત્થાય નીતો. સક્ખિપુટ્ઠોતિ સક્ખિં કત્વા પુચ્છિતો. એહમ્ભો પુરિસાતિ આલપનમેતં. અત્તહેતુ વા પરહેતુ વાતિ અત્તનો વા પરસ્સ વા હત્થપાદાદિહેતુ વા ધનહેતુ વા. આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વાતિ એત્થ આમિસન્તિ લાભો અધિપ્પેતો. કિઞ્ચિક્ખન્તિ યં વા તં વા અપ્પમત્તકં. અન્તમસો તિત્તિરવટ્ટકસપ્પિપિણ્ડનવનીતપિણ્ડાદિમત્તકસ્સપિ લઞ્જસ્સ હેતૂતિ અત્થો. સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતીતિ જાનન્તોયેવ મુસાવાદં કત્તા હોતિ.

ઇમેસં ભેદાયાતિ યેસં ઇતોતિ વુત્તાનં સન્તિકે સુતં હોતિ, તેસં ભેદાય. અમૂસં ભેદાયાતિ યેસં અમુત્રાતિ વુત્તાનં સન્તિકે સુતં હોતિ, તેસં ભેદાય. ઇતિ સમગ્ગાનં વા ભેદકાતિ એવં સમગ્ગાનં વા દ્વિન્નં સહાયકાનં ભેદં કત્તા. ભિન્નાનં વા અનુપ્પદાતાતિ સુટ્ઠુ કતં તયા, તં પજહન્તેન કતિપાહેનેવ તે મહન્તં અનત્થં કરેય્યાતિ એવં ભિન્નાનં પુન અસંસન્દનાય અનુપ્પદાતા ઉપત્થમ્ભેતા કારણં દસ્સેતાતિ અત્થો. વગ્ગો આરામો અભિરતિટ્ઠાનમસ્સાતિ વગ્ગારામો. વગ્ગરતોતિ વગ્ગેસુ રતો. વગ્ગે દિસ્વા વા સુત્વા વા નન્દતીતિ વગ્ગનન્દી. વગ્ગકરણિં વાચન્તિ યા વાચા સમગ્ગેપિ સત્તે વગ્ગે કરોતિ ભિન્દતિ, તં કલહકારણં વાચં ભાસિતા હોતિ.

અણ્ડકાતિ યથા સદોસે રુક્ખે અણ્ડકાનિ ઉટ્ઠહન્તિ, એવં સદોસતાય ખુંસનાવમ્ભનાદિવચનેહિ અણ્ડકા જાતા. કક્કસાતિ પૂતિકા. યથા નામ પૂતિકરુક્ખો કક્કસો હોતિ પગ્ઘરિતચુણ્ણો, એવં કક્કસા હોતિ, સોતં ઘંસમાના વિય પવિસતિ. તેન વુત્તં ‘‘કક્કસા’’તિ. પરકટુકાતિ પરેસં કટુકા અમનાપા દોસજનની. પરાભિસજ્જનીતિ કુટિલકણ્ટકસાખા વિય મમ્મેસુ વિજ્ઝિત્વા પરેસં અભિસજ્જની ગન્તુકામાનમ્પિ ગન્તું અદત્વા લગ્ગનકારી. કોધસામન્તાતિ કોધસ્સ આસન્ના. અસમાધિસંવત્તનિકાતિ અપ્પનાસમાધિસ્સ વા ઉપચારસમાધિસ્સ વા અસંવત્તનિકા. ઇતિ સબ્બાનેવ તાનિ સદોસવાચાય વેવચનાનિ.

અકાલવાદીતિ અકાલેન વત્તા. અભૂતવાદીતિ યં નત્થિ, તસ્સ વત્તા. અનત્થવાદીતિ અકારણનિસ્સિતં વત્તા. અધમ્મવાદીતિ અસભાવં વત્તા. અવિનયવાદીતિ અસંવરવિનયપટિસંયુત્તસ્સ વત્તા. અનિધાનવતિ વાચન્તિ હદયમઞ્જૂસાયં નિધેતું અયુત્તં વાચં ભાસિતા હોતિ. અકાલેનાતિ વત્તબ્બકાલસ્સ પુબ્બે વા પચ્છા વા અયુત્તકાલે વત્તા હોતિ. અનપદેસન્તિ સુત્તાપદેસવિરહિતં. અપરિયન્તવતિન્તિ અપરિચ્છેદં, સુત્તં વા જાતકં વા નિક્ખિપિત્વા તસ્સ ઉપલબ્ભં વા ઉપમં વા વત્થું વા આહરિત્વા બાહિરકથંયેવ કથેતિ. નિક્ખિત્તં નિક્ખિત્તમેવ હોતિ. ‘‘સુત્તં નુ ખો કથેતિ જાતકં નુ ખો, નસ્સ અન્તં વા કોટિં વા પસ્સામા’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ. યથા વટરુક્ખસાખાનં ગતગતટ્ઠાને પારોહા ઓતરન્તિ, ઓતિણ્ણોતિણ્ણટ્ઠાને સમ્પજ્જિત્વા પુન વડ્ઢન્તિયેવ. એવં અડ્ઢયોજનમ્પિ યોજનમ્પિ ગચ્છન્તિયેવ, ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે પન મૂલરુક્ખો વિનસ્સતિ, પવેણિજાતકાવ તિટ્ઠન્તિ. એવમયમ્પિ નિગ્રોધધમ્મકથિકો નામ હોતિ; નિક્ખિત્તં નિક્ખિત્તમત્તમેવ કત્વા પસ્સેનેવ પરિહરન્તો ગચ્છતિ. યો પન બહુમ્પિ ભણન્તો એતદત્થમિદં વુત્તન્તિ આહરિત્વા જાનાપેતું સક્કોતિ, તસ્સ કથેતું વટ્ટતિ. અનત્થસંહિતન્તિ ન અત્થનિસ્સિતં.

અભિજ્ઝાતા હોતીતિ અભિજ્ઝાય ઓલોકેતા હોતિ. અહો વતાતિ પત્થનત્થે નિપાતો. અભિજ્ઝાય ઓલોકિતમત્તકેન ચેત્થ કમ્મપથભેદો ન હોતિ. યદા પન, ‘‘અહો વતિદં મમ સન્તકં અસ્સ, અહમેત્થ વસં વત્તેય્ય’’ન્તિ અત્તનો પરિણામેતિ, તદા કમ્મપથભેદો હોતિ, અયમિધ અધિપ્પેતો.

બ્યાપન્નચિત્તોતિ વિપન્નચિત્તો પૂતિભૂતચિત્તો. પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પોતિ દોસેન દુટ્ઠચિત્તસઙ્કપ્પો. હઞ્ઞન્તૂતિ ઘાતિયન્તૂ. વજ્ઝન્તૂતિ વધં પાપુણન્તુ. મા વા અહેસુન્તિ કિઞ્ચિપિ મા અહેસું. ઇધાપિ કોપમત્તકેન કમ્મપથભેદો ન હોતિ. હઞ્ઞન્તૂતિઆદિચિન્તનેનેવ હોતિ, તસ્મા એવં વુત્તં.

મિચ્છાદિટ્ઠિકોતિ અકુસલદસ્સનો. વિપરીતદસ્સનોતિ વિપલ્લત્થદસ્સનો. નત્થિ દિન્નન્તિ દિન્નસ્સ ફલાભાવં સન્ધાય વદતિ. યિટ્ઠં વુચ્ચતિ મહાયાગો. હુતન્તિ પહેણકસક્કારો અધિપ્પેતો, તમ્પિ ઉભયં ફલાભાવમેવ સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. સુકતદુક્કટાનન્તિ સુકતદુક્કટાનં, કુસલાકુસલાનન્તિ અત્થો. ફલં વિપાકોતિ યં ફલન્તિ વા વિપાકોતિ વા વુચ્ચતિ, તં નત્થીતિ વદતિ. નત્થિ અયં લોકોતિ પરલોકે ઠિતસ્સ અયં લોકો નત્થિ. નત્થિ પરો લોકોતિ ઇધ લોકે ઠિતસ્સપિ પરલોકો નત્થિ, સબ્બે તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તીતિ દસ્સેતિ. નત્થિ માતા નત્થિ પિતાતિ તેસુ સમ્માપટિપત્તિમિચ્છાપટિપત્તીનં ફલાભાવવસેન વદતિ. નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકાતિ ચવિત્વા ઉપપજ્જનકસત્તા નામ નત્થીતિ વદતિ. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તીતિ યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય સયં પચ્ચક્ખં કત્વા પવેદેન્તિ, તે નત્થીતિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં અભાવં દીપેતિ, એત્તાવતા દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ કથિતા હોતિ.

૪૪૧. પાણાતિપાતં પહાયાતિઆદયો સત્ત કમ્મપથા ચૂળહત્થિપદે વિત્થારિતા. અનભિજ્ઝાદયો ઉત્તાનત્થાયેવ.

૪૪૨. સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્યન્તિ સહભાવં ઉપગચ્છેય્યં. બ્રહ્મકાયિકાનં દેવાનન્તિ પઠમજ્ઝાનભૂમિદેવાનં. આભાનં દેવાનન્તિ આભા નામ વિસું નત્થિ, પરિત્તાભઅપ્પમાણાભઆભસ્સરાનમેતં અધિવચનં. પરિત્તાભાનન્તિઆદિ પન એકતો અગ્ગહેત્વા તેસંયેવ ભેદતો ગહણં. પરિત્તસુભાનન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ ભગવા આસવક્ખયં દસ્સેત્વા અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠપેસિ.

ઇધ ઠત્વા પન દેવલોકા સમાનેતબ્બા. તિસ્સન્નં તાવ ઝાનભૂમીનં વસેન નવ બ્રહ્મલોકા, પઞ્ચ સુદ્ધાવાસા ચતૂહિ આરૂપેહિ સદ્ધિં નવાતિ અટ્ઠારસ, વેહપ્ફલેહિ સદ્ધિં એકૂનવીસતિ, તે અસઞ્ઞં પક્ખિપિત્વા વીસતિ બ્રહ્મલોકા હોન્તિ, એવં છહિ કામાવચરેહિ સદ્ધિં છબ્બીસતિ દેવલોકા નામ. તેસં સબ્બેસમ્પિ ભગવતા દસકુસલકમ્મપથેહિ નિબ્બત્તિ દસ્સિતા.

તત્થ છસુ તાવ કામાવચરેસુ તિણ્ણં સુચરિતાનં વિપાકેનેવ નિબ્બત્તિ હોતિ. ઉપરિદેવલોકાનં પન ઇમે કમ્મપથા ઉપનિસ્સયવસેન કથિતા. દસ કુસલકમ્મપથા હિ સીલં, સીલવતો ચ કસિણપરિકમ્મં ઇજ્ઝતીતિ. સીલે પતિટ્ઠાય કસિણપરિકમ્મં કત્વા પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા પઠમજ્ઝાનભૂમિયં નિબ્બત્તતિ; દુતિયાદીનિ ભાવેત્વા દુતિયજ્ઝાનભૂમિઆદીસુ નિબ્બત્તતિ; રૂપાવચરજ્ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અનાગામિફલે પતિટ્ઠિતો પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસેસુ નિબ્બત્તતિ; રૂપાવચરજ્ઝાનં પાદકં કત્વા અરૂપાવચરસમાપત્તિં નિબ્બત્તેત્વા ચતૂસુ અરૂપેસુ નિબ્બત્તતિ; રૂપારૂપજ્ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. અસઞ્ઞભવો પન બાહિરકાનં તાપસપરિબ્બાજકાનં આચિણ્ણોતિ ઇધ ન નિદ્દિટ્ઠો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સાલેય્યકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વેરઞ્જકસુત્તવણ્ણના

૪૪૪. એવં મે સુતન્તિ વેરઞ્જકસુત્તં. તત્થ વેરઞ્જકાતિ વેરઞ્જવાસિનો. કેનચિદેવ કરણીયેનાતિ કેનચિદેવ અનિયમિતકિચ્ચેન. સેસં સબ્બં પુરિમસુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. કેવલઞ્હિ ઇધ અધમ્મચારી વિસમચારીતિ એવં પુગ્ગલાધિટ્ઠાના દેસના કતા. પુરિમસુત્તે ધમ્માધિટ્ઠાનાતિ અયં વિસેસો. સેસં તાદિસમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

વેરઞ્જકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મહાવેદલ્લસુત્તવણ્ણના

૪૪૯. એવં મે સુતન્તિ મહાવેદલ્લસુત્તં. તત્થ આયસ્માતિ સગારવસપ્પતિસ્સવચનમેતં. મહાકોટ્ઠિકોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતો. દુપ્પઞ્ઞો દુપ્પઞ્ઞોતિ એત્થ પઞ્ઞાય દુટ્ઠં નામ નત્થિ, અપ્પઞ્ઞો નિપ્પઞ્ઞોતિ અત્થો. કિત્તાવતા નુ ખોતિ કારણપરિચ્છેદપુચ્છા, કિત્તકેન નુ ખો એવં વુચ્ચતીતિ અત્થો. પુચ્છા ચ નામેસા અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા, દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા, વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા, અનુમતિપુચ્છા, કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ પઞ્ચવિધા હોતિ. તાસમિદં નાનાકરણં –

કતમા અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં અઞ્ઞાતં હોતિ અદિટ્ઠં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં, તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય તુલનાય તીરણાય વિભૂતાય વિભાવનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા.

કતમા દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં ઞાતં હોતિ દિટ્ઠં તુલિતં તીરિતં વિભૂતં વિભાવિતં, અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં સંસન્દનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા.

કતમા વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા? પકતિયા સંસયપક્ખન્દો હોતિ વિમતિપક્ખન્દો, દ્વેળ્હકજાતો, ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ, સો વિમતિચ્છેદનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨).

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વાતિ? અનિચ્ચં, ભન્તે’’તિ (મહાવ. ૨૧) એવરૂપા અનુમતિં ગહેત્વા ધમ્મદેસનાકાલે પુચ્છા અનુમતિપુચ્છા નામ.

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, સતિપટ્ઠાના, કતમે ચત્તારો’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૯૦) એવરૂપા ભિક્ખુસઙ્ઘં સયમેવ પુચ્છિત્વા સયમેવ વિસ્સજ્જેતુકામસ્સ પુચ્છા કથેતુકમ્યતાપુચ્છા નામ. તાસુ ઇધ દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા અધિપ્પેતા.

થેરો હિ અત્તનો દિવાટ્ઠાને નિસીદિત્વા સયમેવ પઞ્હં સમુટ્ઠપેત્વા સયં વિનિચ્છિનન્તો ઇદં સુત્તં આદિતો પટ્ઠાય મત્થકં પાપેસિ. એકચ્ચો હિ પઞ્હં સમુટ્ઠાપેતુંયેવ સક્કોતિ ન નિચ્છેતું; એકચ્ચો નિચ્છેતું સક્કોતિ ન સમુટ્ઠાપેતું; એકચ્ચો ઉભયમ્પિ ન સક્કોતિ; એકચ્ચો ઉભયમ્પિ સક્કોતિ. તેસુ થેરો ઉભયમ્પિ સક્કોતિયેવ. કસ્મા? મહાપઞ્ઞતાય. મહાપઞ્ઞં નિસ્સાય હિ ઇમસ્મિં સાસને સારિપુત્તત્થેરો, મહાકચ્ચાનત્થેરો, પુણ્ણત્થેરો, કુમારકસ્સપત્થેરો, આનન્દત્થેરો, અયમેવ આયસ્માતિ સમ્બહુલા થેરા વિસેસટ્ઠાનં અધિગતા. ન હિ સક્કા યાય વા તાય વા અપ્પમત્તિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સાવકપારમીઞાણસ્સ મત્થકં પાપુણિતું, મહાપઞ્ઞેન પન સક્કાતિ મહાપઞ્ઞતાય સારિપુત્તત્થેરો તં ઠાનં અધિગતો. પઞ્ઞાય હિ થેરેન સદિસો નત્થિ. તેનેવ નં ભગવા એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં મહાપઞ્ઞાનં યદિદં સારિપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૯).

તથા ન સક્કા યાય વા તાય વા અપ્પમત્તિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સંસન્દિત્વા સમાનેત્વા વિત્થારેન અત્થં વિભજેતું, મહાપઞ્ઞેન પન સક્કાતિ મહાપઞ્ઞતાય મહાકચ્ચાનત્થેરો તત્થ પટિબલો જાતો, તેનેવ નં ભગવા એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજન્તાનં યદિદં મહાકચ્ચાનો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૭).

તથા ન સક્કા યાય વા તાય વા અપ્પમત્તિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ધમ્મકથં કથેન્તેન દસ કથાવત્થૂનિ આહરિત્વા સત્ત વિસુદ્ધિયો વિભજન્તેન ધમ્મકથં કથેતું, મહાપઞ્ઞેન પન સક્કાતિ મહાપઞ્ઞતાય પુણ્ણત્થેરો ચતુપરિસમજ્ઝે અલઙ્કતધમ્માસને ચિત્તબીજનિં ગહેત્વા નિસિન્નો લીળાયન્તો પુણ્ણચન્દો વિય ધમ્મં કથેસિ. તેનેવ નં ભગવા એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ધમ્મકથિકાનં યદિદં પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૬).

તથા યાય વા તાય વા અપ્પમત્તિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો ભિક્ખુ ધમ્મં કથેન્તો ઇતો વા એત્તો વા અનુક્કમિત્વા યટ્ઠિકોટિં ગહેત્વા અન્ધો વિય, એકપદિકં દણ્ડકસેતું આરુળ્હો વિય ચ ગચ્છતિ. મહાપઞ્ઞો પન ચતુપ્પદિકં ગાથં નિક્ખિપિત્વા ઉપમા ચ કારણાનિ ચ આહરિત્વા તેપિટકં બુદ્ધવચનં ગહેત્વા હેટ્ઠુપરિયં કરોન્તો કથેસિ. મહાપઞ્ઞતાય પન કુમારકસ્સપત્થેરો ચતુપ્પદિકં ગાથં નિક્ખિપિત્વા ઉપમા ચ કારણાનિ ચ આહરિત્વા તેહિ સદ્ધિં યોજેન્તો જાતસ્સરે પઞ્ચવણ્ણાનિ કુસુમાનિ ફુલ્લાપેન્તો વિય સિનેરુમત્થકે વટ્ટિસહસ્સં તેલપદીપં જાલેન્તો વિય તેપિટકં બુદ્ધવચનં હેટ્ઠુપરિયં કરોન્તો કથેસિ. તેનેવ નં ભગવા એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ચિત્તકથિકાનં યદિદં કુમારકસ્સપો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૭).

તથા યાય વા તાય વા અપ્પમત્તિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો ભિક્ખુ ચતૂહિ માસેહિ ચતુપ્પદિકમ્પિ ગાથં ગહેતું ન સક્કોતિ. મહાપઞ્ઞો પન એકપદે ઠત્વા પદસતમ્પિ પદસહસ્સમ્પિ ગણ્હાતિ. આનન્દત્થેરો પન મહાપઞ્ઞતાય એકપદુદ્ધારે ઠત્વા સકિંયેવ સુત્વા પુન અપુચ્છન્તો સટ્ઠિ પદસહસ્સાનિ પન્નરસ ગાથાસહસ્સાનિ વલ્લિયા પુપ્ફાનિ આકડ્ઢિત્વા ગણ્હન્તો વિય એકપ્પહારેનેવ ગણ્હાતિ. ગહિતગહિતં પાસાણે ખતલેખા વિય, સુવણ્ણઘટે પક્ખિત્તસીહવસા વિય ચ ગહિતાકારેનેવ તિટ્ઠતિ. તેનેવ નં ભગવા એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ગતિમન્તાનં યદિદં આનન્દો, સતિમન્તાનં, ધિતિમન્તાનં, બહુસ્સુતાનં, ઉપટ્ઠાકાનં યદિદં આનન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯-૨૨૩).

ન હિ સક્કા યાય વા તાય વા અપ્પમત્તિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ચતુપટિસમ્ભિદાપભેદસ્સ મત્થકં પાપુણિતું. મહાપઞ્ઞેન પન સક્કાતિ મહાપઞ્ઞતાય મહાકોટ્ઠિતત્થેરો અધિગમપરિપુચ્છાસવનપુબ્બયોગાનં વસેન અનન્તનયુસ્સદં પટિસમ્ભિદાપભેદં પત્તો. તેનેવ નં ભગવા એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં પટિસમ્ભિદાપત્તાનં યદિદં મહાકોટ્ઠિતો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૮).

ઇતિ થેરો મહાપઞ્ઞતાય પઞ્હં સમુટ્ઠાપેતુમ્પિ નિચ્છેતુમ્પીતિ ઉભયમ્પિ સક્કોતિ. સો દિવાટ્ઠાને નિસીદિત્વા સયમેવ સબ્બપઞ્હે સમુટ્ઠપેત્વા સયં વિનિચ્છિનન્તો ઇદં સુત્તં આદિતો પટ્ઠાય મત્થકં પાપેત્વા, ‘‘સોભના વત અયં ધમ્મદેસના, જેટ્ઠભાતિકેન નં ધમ્મસેનાપતિના સદ્ધિં સંસન્દિસ્સામિ, તતો અયં દ્વિન્નમ્પિ અમ્હાકં એકમતિયા એકજ્ઝાસયેન ચ ઠપિતા અતિગરુકા ભવિસ્સતિ પાસાણચ્છત્તસદિસા, ચતુરોઘનિત્થરણત્થિકાનં તિત્થે ઠપિતનાવા વિય, મગ્ગગમનત્થિકાનં સહસ્સયુત્તઆજઞ્ઞરથો વિય બહુપકારા ભવિસ્સતી’’તિ દિટ્ઠસંસન્દનત્થં પઞ્હં પુચ્છિ. તેન વુત્તં – ‘‘તાસુ ઇધ દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા અધિપ્પેતા’’તિ.

નપ્પજાનાતીતિ એત્થ યસ્મા નપ્પજાનાતિ, તસ્મા દુપ્પઞ્ઞોતિ વુચ્ચતીતિ અયમત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ. ઇદં દુક્ખન્તિ નપ્પજાનાતીતિ ઇદં દુક્ખં, એત્તકં દુક્ખં, ઇતો ઉદ્ધં નત્થીતિ દુક્ખસચ્ચં યાથાવસરસલક્ખણતો ન પજાનાતિ. અયં દુક્ખસમુદયોતિ ઇતો દુક્ખં સમુદેતીતિ પવત્તિદુક્ખપભાવિકા તણ્હા સમુદયસચ્ચન્તિ યાથાવસરસલક્ખણતો ન પજાનાતિ. અયં દુક્ખનિરોધોતિ ઇદં દુક્ખં અયં દુક્ખસમુદયો ચ ઇદં નામ ઠાનં પત્વા નિરુજ્ઝતીતિ ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિબ્બાનં નિરોધસચ્ચન્તિ યાથાવસરસલક્ખણતો ન પજાનાતિ. અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ અયં પટિપદા દુક્ખનિરોધં ગચ્છતીતિ મગ્ગસચ્ચં યાથાવસરસલક્ખણતો ન પજાનાતીતિ. અનન્તરવારેપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સઙ્ખેપતો પનેત્થ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકો પુગ્ગલો કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

અયઞ્હિ આચરિયસન્તિકે ચત્તારિ સચ્ચાનિ સવનતો ઉગ્ગણ્હાતિ. ઠપેત્વા તણ્હં તેભૂમકા ધમ્મા દુક્ખસચ્ચં, તણ્હા સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિબ્બાનં નિરોધસચ્ચં, દુક્ખસચ્ચં પરિજાનન્તો સમુદયસચ્ચં પજહન્તો નિરોધપાપનો મગ્ગો મગ્ગસચ્ચન્તિ એવં ઉગ્ગહેત્વા અભિનિવિસતિ. તત્થ પુરિમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ વટ્ટં, પચ્છિમાનિ વિવટ્ટં, વટ્ટે અભિનિવેસો હોતિ, નો વિવટ્ટે, તસ્મા અયં અભિનિવિસમાનો દુક્ખસચ્ચે અભિનિવિસતિ.

દુક્ખસચ્ચં નામ રૂપાદયો પઞ્ચક્ખન્ધાતિ વવત્થપેત્વા ધાતુકમ્મટ્ઠાનવસેન ઓતરિત્વા, ‘‘ચત્તારિ મહાભૂતાનિ ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાય રૂપં રૂપ’’ન્તિ વવત્થપેતિ. તદારમ્મણા વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં નામન્તિ એવં યમકતાલક્ખન્ધં ભિન્દન્તો વિય ‘‘દ્વેવ ઇમે ધમ્મા નામરૂપ’’ન્તિ વવત્થપેતિ. તં પનેતં ન અહેતુકં સહેતુકં સપ્પચ્ચયં, કો ચસ્સ પચ્ચયો અવિજ્જાદયો ધમ્માતિ એવં પચ્ચયે ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મે ચ વવત્થપેત્વા ‘‘સબ્બેપિ ધમ્મા હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા’’તિ અનિચ્ચલક્ખણં આરોપેતિ, તતો ઉદયવયપ્પટિપીળનાકારેન દુક્ખા, અવસવત્તનાકારેન અનત્તાતિ તિલક્ખણં આરોપેત્વા વિપસ્સનાપટિપાટિયા સમ્મસન્તો લોકુત્તરમગ્ગં પાપુણાતિ.

મગ્ગક્ખણે ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ, એકાભિસમયેન અભિસમેતિ. દુક્ખં પરિઞ્ઞાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ. સમુદયં પહાનપટિવેધેન, નિરોધં સચ્છિકિરિયાપટિવેધેન, મગ્ગં ભાવનાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ. દુક્ખં પરિઞ્ઞાભિસમયેન અભિસમેતિ, સમુદયં પહાનાભિસમયેન, નિરોધં સચ્છિકિરિયાભિસમયેન, મગ્ગં ભાવનાભિસમયેન અભિસમેતિ. સો તીણિ સચ્ચાનિ કિચ્ચતો પટિવિજ્ઝતિ, નિરોધં આરમ્મણતો. તસ્મિઞ્ચસ્સ ખણે અહં દુક્ખં પરિજાનામિ, સમુદયં પજહામિ, નિરોધં સચ્છિકરોમિ, મગ્ગં ભાવેમીતિ આભોગસમન્નાહારમનસિકારપચ્ચવેક્ખણા નત્થિ. એતસ્સ પન પરિગ્ગણ્હન્તસ્સેવ મગ્ગો તીસુ સચ્ચેસુ પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચં સાધેન્તોવ નિરોધં આરમ્મણતો પટિવિજ્ઝતીતિ.

તસ્મા પઞ્ઞવાતિ વુચ્ચતીતિ એત્થ હેટ્ઠિમકોટિયા સોતાપન્નો, ઉપરિમકોટિયા ખીણાસવો પઞ્ઞવાતિ નિદ્દિટ્ઠો. યો પન તેપિટકં બુદ્ધવચનં પાળિતો ચ અત્થતો ચ અનુસન્ધિતો ચ પુબ્બાપરતો ચ ઉગ્ગહેત્વા હેટ્ઠુપરિયં કરોન્તો વિચરતિ, અનિચ્ચદુક્ખાનત્તવસેન પરિગ્ગહમત્તમ્પિ નત્થિ, અયં પઞ્ઞવા નામ, દુપ્પઞ્ઞો નામાતિ? વિઞ્ઞાણચરિતો નામેસ, પઞ્ઞવાતિ ન વત્તબ્બો. અથ યો તિલક્ખણં આરોપેત્વા વિપસ્સનાપટિપાટિયા સમ્મસન્તો અજ્જ અજ્જેવ અરહત્તન્તિ ચરતિ, અયં પઞ્ઞવા નામ, દુપ્પઞ્ઞો નામાતિ? ભજાપિયમાનો પઞ્ઞવાપક્ખં ભજતિ. સુત્તે પન પટિવેધોવ કથિતો.

વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણન્તિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? યેન વિઞ્ઞાણેન સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા એસ પઞ્ઞવા નામ જાતો, તસ્સ આગમનવિપસ્સના વિઞ્ઞાણં કમ્મકારકચિત્તં પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ. સુખન્તિપિ વિજાનાતીતિ સુખવેદનમ્પિ વિજાનાતિ. ઉપરિપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇમિના થેરો ‘‘સુખં વેદનં વેદયમાનો સુખં વેદનં વેદયામીતિ પજાનાતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૧૩; દી. નિ. ૨.૩૮૦) નયેન આગતવેદનાવસેન અરૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેસિ. તસ્સત્થો સતિપટ્ઠાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

સંસટ્ઠાતિ એકુપ્પાદાદિલક્ખણેન સંયોગટ્ઠેન સંસટ્ઠા, ઉદાહુ વિસંસટ્ઠાતિ પુચ્છતિ. એત્થ ચ થેરો મગ્ગપઞ્ઞઞ્ચ વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણઞ્ચાતિ ઇમે દ્વે લોકિયલોકુત્તરધમ્મે મિસ્સેત્વા ભૂમન્તરં ભિન્દિત્વા સમયં અજાનન્તો વિય પુચ્છતીતિ ન વેદિતબ્બો. મગ્ગપઞ્ઞાય પન મગ્ગવિઞ્ઞાણેન, વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચ વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણેનેવ સદ્ધિં સંસટ્ઠભાવં પુચ્છતીતિ વેદિતબ્બો. થેરોપિસ્સ તમેવત્થં વિસ્સજ્જેન્તો ઇમે ધમ્મા સંસટ્ઠાતિઆદિમાહ. તત્થ ન ચ લબ્ભા ઇમેસં ધમ્માનન્તિ ઇમેસં લોકિયમગ્ગક્ખણેપિ લોકુત્તરમગ્ગક્ખણેપિ એકતો ઉપ્પન્નાનં દ્વિન્નં ધમ્માનં. વિનિબ્ભુજિત્વા વિનિબ્ભુજિત્વાતિ વિસું વિસું કત્વા વિનિવટ્ટેત્વા, આરમ્મણતો વા વત્થુતો વા ઉપ્પાદતો વા નિરોધતો વા નાનાકરણં દસ્સેતું ન સક્કાતિ અત્થો. તેસં તેસં પન ધમ્માનં વિસયો નામ અત્થિ. લોકિયધમ્મં પત્વા હિ ચિત્તં જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, લોકુત્તરં પત્વા પઞ્ઞા.

સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ હિ લોકિયધમ્મં પુચ્છન્તો, ‘‘ભિક્ખુ, ત્વં કતમં પઞ્ઞં અધિગતો, કિં પઠમમગ્ગપઞ્ઞં, ઉદાહુ દુતિય તતિય ચતુત્થ મગ્ગપઞ્ઞ’’ન્તિ ન એવં પુચ્છતિ. કિં ફસ્સો ત્વં, ભિક્ખુ, કિં વેદનો, કિં સઞ્ઞો, કિં ચેતનોતિ ન ચ પુચ્છતિ, ચિત્તવસેન પન, ‘‘કિઞ્ચિત્તો ત્વં, ભિક્ખૂ’’તિ (પારા. ૧૩૫) પુચ્છતિ. કુસલાકુસલં પઞ્ઞપેન્તોપિ ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા’’તિ (ધ. પ. ૧, ૨) ચ, ‘‘કતમે ધમ્મા કુસલા? યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિ (ધ. સ. ૧) ચ એવં ચિત્તવસેનેવ પઞ્ઞાપેતિ. લોકુત્તરં પુચ્છન્તો પન કિં ફસ્સો ત્વં ભિક્ખુ, કિં વેદનો, કિં સઞ્ઞો, કિં ચેતનોતિ ન પુચ્છતિ. કતમા તે, ભિક્ખુ, પઞ્ઞા અધિગતા, કિં પઠમમગ્ગપઞ્ઞા, ઉદાહુ દુતિયતતિયચતુત્થમગ્ગપઞ્ઞાતિ એવં પઞ્ઞાવસેનેવ પુચ્છતિ.

ઇન્દ્રિયસંયુત્તેપિ ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ એત્થ સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ એત્થ વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ એત્થ સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ ઝાનેસુ એત્થ સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ એત્થ પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૪૭૮). એવં સવિસયસ્મિંયેવ લોકિયલોકુત્તરા ધમ્મા કથિતા.

યથા હિ ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા રાજાતિ રાજપઞ્ચમેસુ સહાયેસુ નક્ખત્તં કીળિસ્સામાતિ વીથિં ઓતિણ્ણેસુ એકસ્સ સેટ્ઠિપુત્તસ્સ ગેહં ગતકાલે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ, ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ ગેહે વિચારેતિ. દુતિયસ્સ તતિયસ્સ ચતુત્થસ્સ ગેહં ગતકાલે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ, ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ ગેહે વિચારેતિ. અથ સબ્બપચ્છા રઞ્ઞો ગેહં ગતકાલે કિઞ્ચાપિ રાજા સબ્બત્થ ઇસ્સરોવ, ઇમસ્મિં પન કાલે અત્તનો ગેહેયેવ, ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ વિચારેતિ. એવમેવં ખો સદ્ધાપઞ્ચમકેસુ ઇન્દ્રિયેસુ તેસુ સહાયેસુ એકતો વીથિં ઓતરન્તેસુ વિય એકારમ્મણે ઉપ્પજ્જમાનેસુપિ યથા પઠમસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ પત્વા અધિમોક્ખલક્ખણં સદ્ધિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા દુતિયસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સમ્મપ્પધાનાનિ પત્વા પગ્ગહણલક્ખણં વીરિયિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા તતિયસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સતિપટ્ઠાનાનિ પત્વા ઉપટ્ઠાનલક્ખણં સતિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા ચતુત્થસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં ઝાનવિમોક્ખે પત્વા અવિક્ખેપલક્ખણં સમાધિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. સબ્બપચ્છા રઞ્ઞો ગેહં ગતકાલે પન યથા ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, રાજાવ ગેહે વિચારેતિ, એવમેવ અરિયસચ્ચાનિ પત્વા પજાનનલક્ખણં પઞ્ઞિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ.

ઇતિ પટિસમ્ભિદાપત્તાનં અગ્ગે ઠપિતો મહાકોટ્ઠિતત્થેરો લોકિયધમ્મં પુચ્છન્તો ચિત્તં જેટ્ઠકં ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા પુચ્છિ; લોકુત્તરધમ્મં પુચ્છન્તો પઞ્ઞં જેટ્ઠકં પઞ્ઞં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા પુચ્છિ. ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરોપિ તથેવ વિસ્સજ્જેસીતિ.

યં હાવુસો, પજાનાતીતિ યં ચતુસચ્ચધમ્મમિદં દુક્ખન્તિઆદિના નયેન મગ્ગપઞ્ઞા પજાનાતિ. તં વિજાનાતીતિ મગ્ગવિઞ્ઞાણમ્પિ તથેવ તં વિજાનાતિ. યં વિજાનાતીતિ યં સઙ્ખારગતં અનિચ્ચન્તિઆદિના નયેન વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણં વિજાનાતિ. તં પજાનાતીતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાપિ તથેવ તં પજાનાતિ. તસ્મા ઇમે ધમ્માતિ તેન કારણેન ઇમે ધમ્મા. સંસટ્ઠાતિ એકુપ્પાદએકનિરોધએકવત્થુકએકારમ્મણતાય સંસટ્ઠા.

પઞ્ઞા ભાવેતબ્બાતિ ઇદં મગ્ગપઞ્ઞં સન્ધાય વુત્તં. તંસમ્પયુત્તં પન વિઞ્ઞાણં તાય સદ્ધિં ભાવેતબ્બમેવ હોતિ. વિઞ્ઞાણં પરિઞ્ઞેય્યન્તિ ઇદં વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણં સન્ધાય વુત્તં. તંસમ્પયુત્તા પન પઞ્ઞા તેન સદ્ધિં પરિજાનિતબ્બાવ હોતિ.

૪૫૦. વેદના વેદનાતિ ઇદં કસ્મા પુચ્છતિ? વેદનાલક્ખણં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. એવં સન્તેપિ તેભૂમિકસમ્મસનચારવેદનાવ અધિપ્પેતાતિ સલ્લક્ખેતબ્બા. સુખમ્પિ વેદેતીતિ સુખં આરમ્મણં વેદેતિ અનુભવતિ. પરતો પદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ‘‘રૂપઞ્ચ હિદં, મહાલિ, એકન્તદુક્ખં અભવિસ્સ, દુક્ખાનુપતિતં દુક્ખાવક્કન્તં અનવક્કન્તં સુખેન, નયિદં સત્તા રૂપસ્મિં સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્તં અનવક્કન્તં દુક્ખેન, તસ્મા સત્તા રૂપસ્મિં સારજ્જન્તિ, સારાગા સંયુજ્જન્તિ, સંયોગા સંકિલિસ્સન્તિ. વેદના ચ હિદં… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિદં, મહાલિ, એકન્તદુક્ખં અભવિસ્સ…પે… સંકિલિસ્સન્તી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૦) ઇમિના હિ મહાલિસુત્તપરિયાયેન ઇધ આરમ્મણં સુખં દુક્ખં અદુક્ખમસુખન્તિ કથિતં. અપિચ પુરિમં સુખં વેદનં આરમ્મણં કત્વા અપરા સુખા વેદના વેદેતિ; પુરિમં દુક્ખં વેદનં આરમ્મણં કત્વા અપરા દુક્ખા વેદના વેદેતિ; પુરિમં અદુક્ખમસુખં વેદનં આરમ્મણં કત્વા અપરા અદુક્ખમસુખા વેદના વેદેતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. વેદનાયેવ હિ વેદેતિ, ન અઞ્ઞો કોચિ વેદિતા નામ અત્થીતિ વુત્તમેતં.

સઞ્ઞા સઞ્ઞાતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? સબ્બસઞ્ઞાય લક્ખણં. કિં સબ્બત્થકસઞ્ઞાયાતિ? સબ્બસઞ્ઞાય લક્ખણન્તિપિ સબ્બત્થકસઞ્ઞાય લક્ખણન્તિપિ એકમેવેતં, એવં સન્તેપિ તેભૂમિકસમ્મસનચારસઞ્ઞાવ અધિપ્પેતાતિ સલ્લક્ખેતબ્બા. નીલકમ્પિ સઞ્જાનાતીતિ નીલપુપ્ફે વા વત્થે વા પરિકમ્મં કત્વા ઉપચારં વા અપ્પનં વા પાપેન્તો સઞ્જાનાતિ. ઇમસ્મિઞ્હિ અત્થે પરિકમ્મસઞ્ઞાપિ ઉપચારસઞ્ઞાપિ અપ્પનાસઞ્ઞાપિ વટ્ટતિ. નીલે નીલન્તિ ઉપ્પજ્જનકસઞ્ઞાપિ વટ્ટતિયેવ. પીતકાદીસુપિ એસેવ નયો.

યા ચાવુસો, વેદનાતિ એત્થ વેદના, સઞ્ઞા, વિઞ્ઞાણન્તિ ઇમાનિ તીણિ ગહેત્વા પઞ્ઞા કસ્મા ન ગહિતાતિ? અસબ્બસઙ્ગાહિકત્તા. પઞ્ઞાય હિ ગહિતાય પઞ્ઞાય સમ્પયુત્તાવ વેદનાદયો લબ્ભન્તિ, નો વિપ્પયુત્તા. તં પન અગ્ગહેત્વા ઇમેસુ ગહિતેસુ પઞ્ઞાય સમ્પયુત્તા ચ વિપ્પયુત્તા ચ અન્તમસો દ્વે પઞ્ચવિઞ્ઞાણધમ્માપિ લબ્ભન્તિ. યથા હિ તયો પુરિસા સુત્તં સુત્તન્તિ વદેય્યું, ચતુત્થો રતનાવુતસુત્તન્તિ. તેસુ પુરિમા તયો તક્કગતમ્પિ પટ્ટિવટ્ટકાદિગતમ્પિ યંકિઞ્ચિ બહું સુત્તં લભન્તિ અન્તમસો મક્કટકસુત્તમ્પિ. રતનાવુતસુત્તં પરિયેસન્તો મન્દં લભતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. હેટ્ઠતો વા પઞ્ઞા વિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સમ્પયોગં લભાપિતા વિસ્સટ્ઠત્તાવ ઇધ ન ગહિતાતિ વદન્તિ. યં હાવુસો, વેદેતીતિ યં આરમ્મણં વેદના વેદેતિ, સઞ્ઞાપિ તદેવ સઞ્જાનાતિ. યં સઞ્જાનાતીતિ યં આરમ્મણં સઞ્ઞા સઞ્જાનાતિ, વિઞ્ઞાણમ્પિ તદેવ વિજાનાતીતિ અત્થો.

ઇદાનિ સઞ્જાનાતિ વિજાનાતિ પજાનાતીતિ એત્થ વિસેસો વેદિતબ્બો. તત્થ ઉપસગ્ગમત્તમેવ વિસેસો. જાનાતીતિ પદં પન અવિસેસો. તસ્સાપિ જાનનત્થે વિસેસો વેદિતબ્બો. સઞ્ઞા હિ નીલાદિવસેન આરમ્મણં સઞ્જાનનમત્તમેવ, અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ લક્ખણપટિવેધં પાપેતું ન સક્કોતિ. વિઞ્ઞાણં નીલાદિવસેન આરમ્મણઞ્ચેવ સઞ્જાનાતિ, અનિચ્ચાદિલક્ખણપટિવેધઞ્ચ પાપેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા પન મગ્ગપાતુભાવં પાપેતું ન સક્કોતિ. પઞ્ઞા નીલાદિવસેન આરમ્મણમ્પિ સઞ્જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધમ્પિ પાપેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા મગ્ગપાતુભાવં પાપેતુમ્પિ સક્કોતિ.

યથા હિ હેરઞ્ઞિકફલકે કહાપણરાસિમ્હિ કતે અજાતબુદ્ધિ દારકો ગામિકપુરિસો મહાહેરઞ્ઞિકોતિ તીસુ જનેસુ ઓલોકેત્વા ઠિતેસુ અજાતબુદ્ધિ દારકો કહાપણાનં ચિત્તવિચિત્તચતુરસ્સમણ્ડલભાવમેવ જાનાતિ, ઇદં મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં રતનસમ્મતન્તિ ન જાનાતિ. ગામિકપુરિસો ચિત્તાદિભાવઞ્ચેવ જાનાતિ, મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગરતનસમ્મતભાવઞ્ચ. ‘‘અયં કૂટો અયં છેકો અયં કરતો અયં સણ્હો’’તિ પન ન જાનાતિ. મહાહેરઞ્ઞિકો ચિત્તાદિભાવમ્પિ રતનસમ્મતભાવમ્પિ કૂટાદિભાવમ્પિ જાનાતિ, જાનન્તો ચ પન નં રૂપં દિસ્વાપિ જાનાતિ, આકોટિતસ્સ સદ્દં સુત્વાપિ, ગન્ધં ઘાયિત્વાપિ, રસં સાયિત્વાપિ, હત્થેન ગરુકલહુકભાવં ઉપધારેત્વાપિ અસુકગામે કતોતિપિ જાનાતિ, અસુકનિગમે અસુકનગરે અસુકપબ્બતચ્છાયાય અસુકનદીતીરે કતોતિપિ, અસુકાચરિયેન કતોતિપિ જાનાતિ. એવમેવં સઞ્ઞા અજાતબુદ્ધિદારકસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય નીલાદિવસેન આરમ્મણમત્તમેવ સઞ્જાનાતિ. વિઞ્ઞાણં ગામિકપુરિસસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય નીલાદિવસેન આરમ્મણમ્પિ સઞ્જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધમ્પિ પાપેતિ. પઞ્ઞા મહાહેરઞ્ઞિકસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય નીલાદિવસેન આરમ્મણમ્પિ સઞ્જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધમ્પિ પાપેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા મગ્ગપાતુભાવમ્પિ પાપેતિ. સો પન નેસં વિસેસો દુપ્પટિવિજ્ઝો.

તેનાહ આયસ્મા નાગસેનો – ‘‘દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કતન્તિ. કિં, ભન્તે, નાગસેન ભગવતા દુક્કરં કતન્તિ? દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કતં, ઇમેસં અરૂપીનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં એકારમ્મણે પવત્તમાનાનં વવત્થાનં અક્ખાતં, અયં ફસ્સો, અયં વેદના, અયં સઞ્ઞા, અયં ચેતના, ઇદં ચિત્ત’’ન્તિ (મિ. પ. ૨.૭.૧૬). યથા હિ તિલતેલં, સાસપતેલં, મધુકતેલં, એરણ્ડકતેલં, વસાતેલન્તિ ઇમાનિ પઞ્ચ તેલાનિ એકચાટિયં પક્ખિપિત્વા દિવસં યમકમન્થેહિ મન્થેત્વા તતો ઇદં તિલતેલં, ઇદં સાસપતેલન્તિ એકેકસ્સ પાટિયેક્કં ઉદ્ધરણં નામ દુક્કરં, ઇદં તતો દુક્કરતરં. ભગવા પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સુપ્પટિવિદ્ધત્તા ધમ્મિસ્સરો ધમ્મરાજા ઇમેસં અરૂપીનં ધમ્માનં એકારમ્મણે પવત્તમાનાનં વવત્થાનં અક્ખાસિ. પઞ્ચન્નં મહાનદીનં સમુદ્દં પવિટ્ઠટ્ઠાને, ‘‘ઇદં ગઙ્ગાય ઉદકં, ઇદં યમુનાયા’’તિ એવં પાટિયેક્કં ઉદકઉદ્ધરણેનાપિ અયમત્થો વેદિતબ્બો.

૪૫૧. નિસ્સટ્ઠેનાતિ નિસ્સટેન પરિચ્ચત્તેન વા. તત્થ નિસ્સટેનાતિ અત્થે સતિ પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહીતિ નિસ્સક્કવચનં. પરિચ્ચત્તેનાતિ અત્થે સતિ કરણવચનં વેદિતબ્બં. ઇદં વુત્તં હોતિ – પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ નિસ્સરિત્વા મનોદ્વારે પવત્તેન પઞ્ચહિ વા ઇન્દ્રિયેહિ તસ્સ વત્થુભાવં અનુપગમનતાય પરિચ્ચત્તેનાતિ. પરિસુદ્ધેનાતિ નિરુપક્કિલેસેન. મનોવિઞ્ઞાણેનાતિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનચિત્તેન. કિં નેય્યન્તિ કિં જાનિતબ્બં. ‘‘યંકિઞ્ચિ નેય્યં નામ અત્થિ ધમ્મ’’ન્તિઆદીસુ (મહાનિ. ૬૯) હિ જાનિતબ્બં નેય્યન્તિ વુત્તં. આકાસાનઞ્ચાયતનં નેય્યન્તિ કથં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનચિત્તેન અરૂપાવચરસમાપત્તિ નેય્યાતિ? રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાને ઠિતેન અરૂપાવચરસમાપત્તિં નિબ્બત્તેતું સક્કા હોતિ. એત્થ ઠિતસ્સ હિ સા ઇજ્ઝતિ. તસ્મા ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનં નેય્ય’’ન્તિઆદિમાહ. અથ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં કસ્મા ન વુત્તન્તિ? પાટિયેક્કં અભિનિવેસાભાવતો. તત્થ હિ કલાપતો નયતો સમ્મસનં લબ્ભતિ, ધમ્મસેનાપતિસદિસસ્સાપિ હિ ભિક્ખુનો પાટિયેક્કં અભિનિવેસો ન જાયતિ. તસ્મા થેરોપિ, ‘‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’’તિ (મ. નિ. ૩.૯૪) કલાપતો નયતો સમ્મસિત્વા વિસ્સજ્જેસીતિ. ભગવા પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ હત્થગતત્તા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયમ્પિ પરોપઞ્ઞાસ ધમ્મે પાટિયેક્કં અંગુદ્ધારેનેવ ઉદ્ધરિત્વા, ‘‘યાવતા સઞ્ઞાસમાપત્તિયો, તાવતા અઞ્ઞાપટિવેધો’’તિ આહ.

પઞ્ઞાચક્ખુના પજાનાતીતિ દસ્સનપરિણાયકટ્ઠેન ચક્ખુભૂતાય પઞ્ઞાય પજાનાતિ. તત્થ દ્વે પઞ્ઞા સમાધિપઞ્ઞા વિપસ્સનાપઞ્ઞા ચ. સમાધિપઞ્ઞાય કિચ્ચતો અસમ્મોહતો ચ પજાનાતિ. વિપસ્સનાપઞ્ઞાય લક્ખણપટિવેધેન આરમ્મણતો જાનનં કથિતં. કિમત્થિયાતિ કો એતિસ્સા અત્થો. અભિઞ્ઞત્થાતિઆદીસુ અભિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે અભિજાનાતીતિ અભિઞ્ઞત્થા. પરિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે પરિજાનાતીતિ પરિઞ્ઞત્થા. પહાતબ્બે ધમ્મે પજહતીતિ પહાનત્થા. સા પનેસા લોકિયાપિ અભિઞ્ઞત્થા ચ પરિઞ્ઞત્થા ચ વિક્ખમ્ભનતો પહાનત્થા. લોકુત્તરાપિ અભિઞ્ઞત્થા ચ પરિઞ્ઞત્થા ચ સમુચ્છેદતો પહાનત્થા. તત્થ લોકિયા કિચ્ચતો અસમ્મોહતો ચ પજાનાતિ, લોકુત્તરા અસમ્મોહતો.

૪૫૨. સમ્માદિટ્ઠિયા ઉપ્પાદાયાતિ વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિયા ચ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા ચ. પરતો ચ ઘોસોતિ સપ્પાયધમ્મસ્સવનં. યોનિસો ચ મનસિકારોતિ અત્તનો ઉપાયમનસિકારો. તત્થ સાવકેસુ અપિ ધમ્મસેનાપતિનો દ્વે પચ્ચયા લદ્ધું વટ્ટન્તિયેવ. થેરો હિ કપ્પસતસહસ્સાધિકં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં પારમિયો પૂરેત્વાપિ અત્તનો ધમ્મતાય અણુમત્તમ્પિ કિલેસં પજહિતું નાસક્ખિ. ‘‘યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા’’તિ (મહાવ. ૬૦) અસ્સજિત્થેરતો ઇમં ગાથં સુત્વાવસ્સ પટિવેધો જાતો. પચ્ચેકબુદ્ધાનં પન સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનઞ્ચ પરતોઘોસકમ્મં નત્થિ, યોનિસોમનસિકારસ્મિંયેવ ઠત્વા પચ્ચેકબોધિઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચ નિબ્બત્તેન્તિ.

અનુગ્ગહિતાતિ લદ્ધૂપકારા. સમ્માદિટ્ઠીતિ અરહત્તમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. ફલક્ખણે નિબ્બત્તા ચેતોવિમુત્તિ ફલં અસ્સાતિ ચેતોવિમુત્તિફલા. તદેવ ચેતોવિમુત્તિસઙ્ખાતં ફલં આનિસંસો અસ્સાતિ ચેતોવિમુત્તિફલાનિસંસા. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ ચતુત્થફલપઞ્ઞા પઞ્ઞાવિમુત્તિ નામ, અવસેસા ધમ્મા ચેતોવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા. સીલાનુગ્ગહિતાતિઆદીસુ સીલન્તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. સુતન્તિ સપ્પાયધમ્મસ્સવનં. સાકચ્છાતિ કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનચ્છેદનકથા. સમથોતિ વિપસ્સનાપાદિકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો. વિપસ્સનાતિ સત્તવિધા અનુપસ્સના. ચતુપારિસુદ્ધિસીલઞ્હિ પૂરેન્તસ્સ, સપ્પાયધમ્મસ્સવનં સુણન્તસ્સ, કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનં છિન્દન્તસ્સ, વિપસ્સનાપાદિકાસુ અટ્ઠસમાપત્તીસુ કમ્મં કરોન્તસ્સ, સત્તવિધં અનુપસ્સનં ભાવેન્તસ્સ અરહત્તમગ્ગો ઉપ્પજ્જિત્વા ફલં દેતિ.

યથા હિ મધુરં અમ્બપક્કં પરિભુઞ્જિતુકામો અમ્બપોતકસ્સ સમન્તા ઉદકકોટ્ઠકં થિરં કત્વા બન્ધતિ. ઘટં ગહેત્વા કાલેન કાલં ઉદકં આસિઞ્ચતિ. ઉદકસ્સ અનિક્ખમનત્થં મરિયાદં થિરં કરોતિ. યા હોતિ સમીપે વલ્લિ વા સુક્ખદણ્ડકો વા કિપિલ્લિકપુટો વા મક્કટકજાલં વા, તં અપનેતિ. ખણિત્તિં ગહેત્વા કાલેન કાલં મૂલાનિ પરિખણતિ. એવમસ્સ અપ્પમત્તસ્સ ઇમાનિ પઞ્ચ કારણાનિ કરોતો સો અમ્બો વડ્ઢિત્વા ફલં દેતિ. એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. રુક્ખસ્સ સમન્તતો કોટ્ઠકબન્ધનં વિય હિ સીલં દટ્ઠબ્બં, કાલેન કાલં ઉદકસિઞ્ચનં વિય ધમ્મસ્સવનં, મરિયાદાય થિરભાવકરણં વિય સમથો, સમીપે વલ્લિઆદીનં હરણં વિય કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનચ્છેદનં, કાલેન કાલં ખણિત્તિં ગહેત્વા મૂલખણનં વિય સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં ભાવના. તેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ અનુગ્ગહિતસ્સ અમ્બરુક્ખસ્સ મધુરફલદાનકાલો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ઇમેહિ પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ અનુગ્ગહિતાય સમ્માદિટ્ઠિયા અરહત્તફલદાનં વેદિતબ્બં.

૪૫૩. કતિ પનાવુસો, ભવાતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? મૂલમેવ ગતો અનુસન્ધિ, દુપ્પઞ્ઞો યેહિ ભવેહિ ન ઉટ્ઠાતિ, તે પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. તત્થ કામભવોતિ કામભવૂપગં કમ્મં કમ્માભિનિબ્બત્તા ઉપાદિન્નક્ખન્ધાપીતિ ઉભયમેકતો કત્વા કામભવોતિ આહ. રૂપારૂપભવેસુપિ એસેવ નયો. આયતિન્તિ અનાગતે. પુનબ્ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તીતિ પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. ઇધ વટ્ટં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. તત્રાતત્રાભિનન્દનાતિ રૂપાભિનન્દના સદ્દાભિનન્દનાતિ એવં તહિં તહિં અભિનન્દના, કરણવચને ચેતં પચ્ચત્તં. તત્રતત્રાભિનન્દનાય પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ હોતીતિ અત્થો. એત્તાવતા હિ ગમનં હોતિ, આગમનં હોતિ, ગમનાગમનં હોતિ, વટ્ટં વત્તતીતિ વટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેસિ. ઇદાનિ વિવટ્ટં પુચ્છન્તો ‘‘કથં પનાવુસો’’તિઆદિમાહ. તસ્સ વિસ્સજ્જને અવિજ્જાવિરાગાતિ અવિજ્જાય ખયનિરોધેન. વિજ્જુપ્પાદાતિ અરહત્તમગ્ગવિજ્જાય ઉપ્પાદેન. કિં અવિજ્જા પુબ્બે નિરુદ્ધા, અથ વિજ્જા પુબ્બે ઉપ્પન્નાતિ? ઉભયમેતં ન વત્તબ્બં. પદીપુજ્જલનેન અન્ધકારવિગમો વિય વિજ્જુપ્પાદેન અવિજ્જા નિરુદ્ધાવ હોતિ. તણ્હાનિરોધાતિ તણ્હાય ખયનિરોધેન. પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ ન હોતીતિ એવં આયતિં પુનબ્ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિ ન હોતિ, ગમનં આગમનં ગમનાગમનં ઉપચ્છિજ્જતિ, વટ્ટં ન વત્તતીતિ વિવટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેસિ.

૪૫૪. કતમં પનાવુસોતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? ઉભતોભાગવિમુત્તો ભિક્ખુ કાલેન કાલં નિરોધં સમાપજ્જતિ. તસ્સ નિરોધપાદકં પઠમજ્ઝાનં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. પઠમં ઝાનન્તિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? નિરોધં સમાપજ્જનકેન ભિક્ખુના અઙ્ગવવત્થાનં કોટ્ઠાસપરિચ્છેદો નામ જાનિતબ્બો, ઇદં ઝાનં પઞ્ચઙ્ગિકં ચતુરઙ્ગિકં તિવઙ્ગિકં દુવઙ્ગિકન્તિ અઙ્ગવવત્થાનં કોટ્ઠાસપરિચ્છેદં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. વિતક્કોતિઆદીસુ પન અભિનિરોપનલક્ખણો વિતક્કો, અનુમજ્જનલક્ખણો વિચારો, ફરણલક્ખણા પીતિ, સાતલક્ખણં સુખં, અવિક્ખેપલક્ખણા ચિત્તેકગ્ગતાતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા વત્તન્તિ. કતઙ્ગવિપ્પહીનન્તિ ઇધ પન કિં પુચ્છતિ? નિરોધં સમાપજ્જનકેન ભિક્ખુના ઉપકારાનુપકારાનિ અઙ્ગાનિ જાનિતબ્બાનિ, તાનિ પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ, વિસ્સજ્જનં પનેત્થ પાકટમેવ. ઇતિ હેટ્ઠા નિરોધપાદકં પઠમજ્ઝાનં ગહિતં, ઉપરિ તસ્સ અનન્તરપચ્ચયં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં પુચ્છિસ્સતિ. અન્તરા પન છ સમાપત્તિયો સંખિત્તા, નયં વા દસ્સેત્વા વિસ્સટ્ઠાતિ વેદિતબ્બા.

૪૫૫. ઇદાનિ વિઞ્ઞાણનિસ્સયે પઞ્ચ પસાદે પુચ્છન્તો પઞ્ચિમાનિ, આવુસોતિઆદિમાહ. તત્થ ગોચરવિસયન્તિ ગોચરભૂતં વિસયં. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સાતિ ચક્ખુ સોતસ્સ સોતં વા ચક્ખુસ્સાતિ એવં એકેકસ્સ ગોચરવિસયં ન પચ્ચનુભોતિ. સચે હિ નીલાદિભેદં રૂપારમ્મણં સમોધાનેત્વા સોતિન્દ્રિયસ્સ ઉપનેય્ય, ‘‘ઇઙ્ઘ તાવ નં વવત્થપેહિ વિભાવેહિ, કિં નામેતં આરમ્મણ’’ન્તિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્હિ વિનાપિ મુખેન અત્તનો ધમ્મતાય એવં વદેય્ય – ‘‘અરે અન્ધબાલ, વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ પરિધાવમાનો અઞ્ઞત્ર મયા કુહિં એતસ્સ જાનનકં લભિસ્સસિ, આહર નં ચક્ખુપસાદે ઉપનેહિ, અહમેતં આરમ્મણં જાનિસ્સામિ, યદિ વા નીલં યદિ વા પીતકં, ન હિ એસો અઞ્ઞસ્સ વિસયો, મય્હેવેસો વિસયો’’તિ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. એવમેતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરં વિસયં ન પચ્ચનુભોન્તિ નામ. કિં પટિસરણન્તિ એતેસં કિં પટિસરણં, કિં એતાનિ પટિસરન્તીતિ પુચ્છતિ. મનો પટિસરણન્તિ જવનમનો પટિસરણં. મનો ચ નેસન્તિ મનોદ્વારિકજવનમનો વા પઞ્ચદ્વારિકજવનમનો વા એતેસં ગોચરવિસયં રજ્જનાદિવસેન અનુભોતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્હિ રૂપદસ્સનમત્તમેવ, એત્થ રજ્જનં વા દુસ્સનં વા મુય્હનં વા નત્થિ. એતસ્મિં પન દ્વારે જવનં રજ્જતિ વા દુસ્સતિ વા મુય્હતિ વા. સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્રાયં ઉપમા – પઞ્ચ કિર દુબ્બલભોજકા રાજાનં સેવિત્વા કિચ્છેન કસિરેન એકસ્મિં પઞ્ચકુલિકે ગામે પરિત્તકં આયં લભિંસુ. તેસં તત્થ મચ્છભાગો મંસભાગો યુત્તિકહાપણો વા, બન્ધકહાપણો વા, માપહારકહાપણો વા, અટ્ઠકહાપણો વા, સોળસકહાપણો વા, બાત્તિંસકહાપણો વા, ચતુસટ્ઠિકહાપણો વા, દણ્ડોતિ એત્તકમત્તમેવ પાપુણાતિ. સતવત્થુકં પઞ્ચસતવત્થુકં સહસ્સવત્થુકં મહાબલિં રાજાવ ગણ્હાતિ. તત્થ પઞ્ચકુલિકગામો વિય પઞ્ચ પસાદા દટ્ઠબ્બા; પઞ્ચ દુબ્બલભોજકા વિય પઞ્ચ વિઞ્ઞાણાનિ; રાજા વિય જવનં; દુબ્બલભોજકાનં પરિત્તકં આયપાપુણનં વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં રૂપદસ્સનાદિમત્તં. રજ્જનાદીનિ પન એતેસુ નત્થિ. રઞ્ઞો મહાબલિગ્ગહણં વિય તેસુ દ્વારેસુ જવનસ્સ રજ્જનાદીનિ વેદિતબ્બાનિ.

૪૫૬. પઞ્ચિમાનિ, આવુસોતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? અન્તોનિરોધસ્મિં પઞ્ચ પસાદે. કિરિયમયપવત્તસ્મિઞ્હિ વત્તમાને અરૂપધમ્મા પસાદાનં બલવપચ્ચયા હોન્તિ. યો પન તં પવત્તં નિરોધેત્વા નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્નો, તસ્સ અન્તોનિરોધે પઞ્ચ પસાદા કિં પટિચ્ચ તિટ્ઠન્તીતિ ઇદં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. આયું પટિચ્ચાતિ જીવિતિન્દ્રિયં પટિચ્ચ તિટ્ઠન્તિ. ઉસ્મં પટિચ્ચાતિ જીવિતિન્દ્રિયં કમ્મજતેજં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ. યસ્મા પન કમ્મજતેજોપિ જીવિતિન્દ્રિયેન વિના ન તિટ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘ઉસ્મા આયું પટિચ્ચ તિટ્ઠતી’’તિ આહ. ઝાયતોતિ જલતો. અચ્ચિં પટિચ્ચાતિ જાલસિખં પટિચ્ચ. આભા પઞ્ઞાયતીતિ આલોકો નામ પઞ્ઞાયતિ. આભં પટિચ્ચ અચ્ચીતિ તં આલોકં પટિચ્ચ જાલસિખા પઞ્ઞાયતિ.

એવમેવ ખો, આવુસો, આયુ ઉસ્મં પટિચ્ચ તિટ્ઠતીતિ એત્થ જાલસિખા વિય કમ્મજતેજો. આલોકો વિય જીવિતિન્દ્રિયં. જાલસિખા હિ ઉપ્પજ્જમાના આલોકં ગહેત્વાવ ઉપ્પજ્જતિ. સા તેન અત્તના જનિતઆલોકેનેવ સયમ્પિ અણુ થૂલા દીઘા રસ્સાતિ પાકટા હોતિ. તત્થ જાલપવત્તિયા જનિતઆલોકેન તસ્સાયેવ જાલપવત્તિયા પાકટભાવો વિય ઉસ્મં પટિચ્ચ નિબ્બત્તેન કમ્મજમહાભૂતસમ્ભવેન જીવિતિન્દ્રિયેન ઉસ્માય અનુપાલનં. જીવિતિન્દ્રિયઞ્હિ દસપિ વસ્સાનિ…પે… વસ્સસતમ્પિ કમ્મજતેજપવત્તં પાલેતિ. ઇતિ મહાભૂતાનિ ઉપાદારૂપાનં નિસ્સયપચ્ચયાદિવસેન પચ્ચયાનિ હોન્તીતિ આયુ ઉસ્મં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ. જીવિતિન્દ્રિયં મહાભૂતાનિ પાલેતીતિ ઉસ્મા આયું પટિચ્ચ તિટ્ઠતીતિ વેદિતબ્બા.

૪૫૭. આયુસઙ્ખારાતિ આયુમેવ. વેદનિયા ધમ્માતિ વેદના ધમ્માવ. વુટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતીતિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ. યો હિ ભિક્ખુ અરૂપપવત્તે ઉક્કણ્ઠિત્વા સઞ્ઞઞ્ચ વેદનઞ્ચ નિરોધેત્વા નિરોધં સમાપન્નો, તસ્સ યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેન રૂપજીવિતિન્દ્રિયપચ્ચયા અરૂપધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. એવં પન રૂપારૂપપવત્તં પવત્તતિ. યથા કિં? યથા એકો પુરિસો જાલાપવત્તે ઉક્ખણ્ઠિતો ઉદકેન પહરિત્વા જાલં અપ્પવત્તં કત્વા છારિકાય અઙ્ગારે પિધાય તુણ્હી નિસીદતિ. યદા પનસ્સ પુન જાલાય અત્થો હોતિ, છારિકં અપનેત્વા અઙ્ગારે પરિવત્તેત્વા ઉપાદાનં દત્વા મુખવાતં વા તાલવણ્ટવાતં વા દદાતિ. અથ જાલાપવત્તં પુન પવત્તતિ. એવમેવ જાલાપવત્તં વિય અરૂપધમ્મા. પુરિસસ્સ જાલાપવત્તે ઉક્કણ્ઠિત્વા ઉદકપ્પહારેન જાલં અપ્પવત્તં કત્વા છારિકાય અઙ્ગારે પિધાય તુણ્હીભૂતસ્સ નિસજ્જા વિય ભિક્ખુનો અરૂપપવત્તે ઉક્કણ્ઠિત્વા સઞ્ઞઞ્ચ વેદનઞ્ચ નિરોધેત્વા નિરોધસમાપજ્જનં. છારિકાય પિહિતઅઙ્ગારા વિય રૂપજીવિતિન્દ્રિયં. પુરિસસ્સ પુન જાલાય અત્થે સતિ છારિકાપનયનાદીનિ વિય ભિક્ખુનો યથાપરિચ્છિન્નકાલાપગમનં. અગ્ગિજાલાય પવત્તિ વિય પુન અરૂપધમ્મેસુ ઉપ્પન્નેસુ રૂપારૂપપવત્તિ વેદિતબ્બા.

આયુ ઉસ્મા ચ વિઞ્ઞાણન્તિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં, કમ્મજતેજોધાતુ, ચિત્તન્તિ ઇમે તયો ધમ્મા યદા ઇમં રૂપકાયં જહન્તિ, અથાયં અચેતનં કટ્ઠં વિય પથવિયં છડ્ડિતો સેતીતિ અત્થો. વુત્તઞ્ચેતં –

‘‘આયુ ઉસ્મા ચ વિઞ્ઞાણં, યદા કાયં જહન્તિમં;

અપવિદ્ધો તદા સેતિ, પરભત્તં અચેતન’’ન્તિ. (સં. નિ. ૩.૯૫);

કાયસઙ્ખારાતિ અસ્સાસપસ્સાસા. વચીસઙ્ખારાતિ વિતક્કવિચારા. ચિત્તસઙ્ખારાતિ સઞ્ઞાવેદના. આયૂતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં. પરિભિન્નાનીતિ ઉપહતાનિ, વિનટ્ઠાનીતિ અત્થો. તત્થ કેચિ ‘‘નિરોધસમાપન્નસ્સ ચિત્તસઙ્ખારાવ નિરુદ્ધા’’તિ વચનતો ચિત્તં અનિરુદ્ધં હોતિ, તસ્મા સચિત્તકા અયં સમાપત્તીતિ વદન્તિ. તે વત્તબ્બા – ‘‘વચીસઙ્ખારાપિસ્સ નિરુદ્ધા’’તિ વચનતો વાચા અનિરુદ્ધા હોતિ, તસ્મા નિરોધં સમાપન્નેન ધમ્મમ્પિ કથેન્તેન સજ્ઝાયમ્પિ કરોન્તેન નિસીદિતબ્બં સિયા. ‘‘યો ચાયં મતો કાલઙ્કતો, તસ્સાપિ ચિત્તસઙ્ખારા નિરુદ્ધા’’તિ વચનતો ચિત્તં અનિરુદ્ધં ભવેય્ય, તસ્મા કાલઙ્કતે માતાપિતરો વા અરહન્તે વા ઝાપયન્તેન અનન્તરિયકમ્મં કતં ભવેય્ય. ઇતિ બ્યઞ્જને અભિનિવેસં અકત્વા આચરિયાનં નયે ઠત્વા અત્થો ઉપપરિક્ખિતબ્બો. અત્થો હિ પટિસરણં, ન બ્યઞ્જનં.

ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસન્નાનીતિ કિરિયમયપવત્તસ્મિઞ્હિ વત્તમાને બહિદ્ધા આરમ્મણેસુ પસાદે ઘટ્ટેન્તેસુ ઇન્દ્રિયાનિ કિલમન્તાનિ ઉપહતાનિ મક્ખિતાનિ વિય હોન્તિ, વાતાદીહિ ઉટ્ઠિતેન રજેન ચતુમહાપથે ઠપિતઆદાસો વિય. યથા પન થવિકાયં પક્ખિપિત્વા મઞ્જૂસાદીસુ ઠપિતો આદાસો અન્તોયેવ વિરોચતિ, એવં નિરોધં સમાપન્નસ્સ ભિક્ખુનો અન્તોનિરોધે પઞ્ચ પસાદા અતિવિરોચન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસન્નાની’’તિ.

૪૫૮. કતિ પનાવુસો, પચ્ચયાતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? નિરોધસ્સ અનન્તરપચ્ચયં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. વિસ્સજ્જને પનસ્સ સુખસ્સ ચ પહાનાતિ ચત્તારો અપગમનપચ્ચયા કથિતા. અનિમિત્તાયાતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? નિરોધતો વુટ્ઠાનકફલસમાપત્તિં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. અવસેસસમાપત્તિવુટ્ઠાનઞ્હિ ભવઙ્ગેન હોતિ, નિરોધા વુટ્ઠાનં પન વિપસ્સનાનિસ્સન્દાય ફલસમાપત્તિયાતિ તમેવ પુચ્છતિ. સબ્બનિમિત્તાનન્તિ રૂપાદીનં સબ્બારમ્મણાનં. અનિમિત્તાય ચ ધાતુયા મનસિકારોતિ સબ્બનિમિત્તાપગતાય નિબ્બાનધાતુયા મનસિકારો. ફલસમાપત્તિસહજાતં મનસિકારં સન્ધાયાહ. ઇતિ હેટ્ઠા નિરોધપાદકં પઠમજ્ઝાનં ગહિતં, નિરોધસ્સ અનન્તરપચ્ચયં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ગહિતં, ઇધ નિરોધતો વુટ્ઠાનકફલસમાપત્તિ ગહિતાતિ.

ઇમસ્મિં ઠાને નિરોધકથા કથેતબ્બા હોતિ. સા, ‘‘દ્વીહિ બલેહિ સમન્નાગતત્તા તયો ચ સઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા સોળસહિ ઞાણચરિયાહિ નવહિ સમાધિચરિયાહિ વસીભાવતાપઞ્ઞા નિરોધસમાપત્તિયા ઞાણ’’ન્તિ એવં પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૮૩) આગતા. વિસુદ્ધિમગ્ગે પનસ્સા સબ્બાકારેન વિનિચ્છયકથા કથિતા.

ઇદાનિ વલઞ્જનસમાપત્તિં પુચ્છન્તો કતિ પનાવુસો, પચ્ચયાતિઆદિમાહ. નિરોધતો હિ વુટ્ઠાનકફલસમાપત્તિયા ઠિતિ નામ ન હોતિ, એકં દ્વે ચિત્તવારમેવ પવત્તિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. અયઞ્હિ ભિક્ખુ સત્ત દિવસે અરૂપપવત્તં નિરોધેત્વા નિસિન્નો નિરોધવુટ્ઠાનકફલસમાપત્તિયં ન ચિરં તિટ્ઠતિ. વલઞ્જનસમાપત્તિયં પન અદ્ધાનપરિચ્છેદોવ પમાણં. તસ્મા સા ઠિતિ નામ હોતિ. તેનાહ – ‘‘અનિમિત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા ઠિતિયા’’તિ. તસ્સા ચિરટ્ઠિતત્થં કતિ પચ્ચયાતિ અત્થો. વિસ્સજ્જને પનસ્સા પુબ્બે ચ અભિસઙ્ખારોતિ અદ્ધાનપરિચ્છેદો વુત્તો. વુટ્ઠાનાયાતિ ઇધ ભવઙ્ગવુટ્ઠાનં પુચ્છતિ. વિસ્સજ્જનેપિસ્સા સબ્બનિમિત્તાનઞ્ચ મનસિકારોતિ રૂપાદિનિમિત્તવસેન ભવઙ્ગસહજાતમનસિકારો વુત્તો.

૪૫૯. યા ચાયં, આવુસોતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? ઇધ અઞ્ઞં અભિનવં નામ નત્થિ. હેટ્ઠા કથિતધમ્મેયેવ એકતો સમોધાનેત્વા પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ. કત્થ પન તે કથિતા? ‘‘નીલમ્પિ સઞ્જાનાતિ પીતકમ્પિ, લોહિતકમ્પિ, ઓદાતકમ્પિ સઞ્જાનાતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૦) એતસ્મિઞ્હિ ઠાને અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિ કથિતા. ‘‘નત્થિ કિઞ્ચીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ નેય્ય’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૧) એત્થ આકિઞ્ચઞ્ઞં. ‘‘પઞ્ઞાચક્ખુના પજાનાતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૧) એત્થ સુઞ્ઞતા. ‘‘કતિ પનાવુસો, પચ્ચયા અનિમિત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા ઠિતિયા વુટ્ઠાનાયા’’તિ એત્થ અનિમિત્તા. એવં હેટ્ઠા કથિતાવ ઇમસ્મિં ઠાને એકતો સમોધાનેત્વા પુચ્છતિ. તં પન પટિક્ખિપિત્વા એતા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને નિદ્દિટ્ઠાવાતિ વત્વા અઞ્ઞે ચત્તારો ધમ્મા એકનામકા અત્થિ. એકો ધમ્મો ચતુનામકો અત્થિ, એતં પાકટં કત્વા કથાપેતું ઇધ પુચ્છતીતિ અટ્ઠકથાયં સન્નિટ્ઠાનં કતં. તસ્સા વિસ્સજ્જને અયં વુચ્ચતાવુસો, અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તીતિ અયં ફરણઅપ્પમાણતાય અપ્પમાણા નામ. અયઞ્હિ અપ્પમાણે વા સત્તે ફરતિ, એકસ્મિમ્પિ વા સત્તે અસેસેત્વા ફરતિ.

અયં વુચ્ચતાવુસો, આકિઞ્ચઞ્ઞાતિ આરમ્મણકિઞ્ચનસ્સ અભાવતો આકિઞ્ચઞ્ઞા. અત્તેન વાતિ અત્ત ભાવપોસપુગ્ગલાદિસઙ્ખાતેન અત્તેન સુઞ્ઞં. અત્તનિયેન વાતિ ચીવરાદિપરિક્ખારસઙ્ખાતેન અત્તનિયેન સુઞ્ઞં. અનિમિત્તાતિ રાગનિમિત્તાદીનં અભાવેનેવ અનિમિત્તા, અરહત્તફલસમાપત્તિં સન્ધાયાહ. નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચાતિ બ્યઞ્જનમ્પિ નેસં નાના અત્થોપિ. તત્થ બ્યઞ્જનસ્સ નાનતા પાકટાવ. અત્થો પન, અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિ ભૂમન્તરતો મહગ્ગતા એવ હોતિ રૂપાવચરા; આરમ્મણતો સત્ત પઞ્ઞત્તિઆરમ્મણા. આકિઞ્ચઞ્ઞા ભુમ્મન્તરતો મહગ્ગતા અરૂપાવચરા; આરમ્મણતો ન વત્તબ્બારમ્મણા. સુઞ્ઞતા ભુમ્મન્તરતો કામાવચરા; આરમ્મણતો સઙ્ખારારમ્મણા. વિપસ્સના હિ એત્થ સુઞ્ઞતાતિ અધિપ્પેતા. અનિમિત્તા ભુમ્મન્તરતો લોકુત્તરા; આરમ્મણતો નિબ્બનારમ્મણા.

રાગો ખો, આવુસો, પમાણકરણોતિઆદીસુ યથા પબ્બતપાદે પૂતિપણ્ણરસઉદકં નામ હોતિ કાળવણ્ણં; ઓલોકેન્તાનં બ્યામસતગમ્ભીરં વિય ખાયતિ. યટ્ઠિં વા રજ્જું વા ગહેત્વા મિનન્તસ્સ પિટ્ઠિપાદોત્થરણમત્તમ્પિ ન હોતિ. એવમેવં યાવ રાગાદયો નુપ્પજ્જન્તિ, તાવ પુગ્ગલં સઞ્જાનિતું ન સક્કા હોન્તિ, સોતાપન્નો વિય, સકદાગામી વિય, અનાગામી વિય ચ ખાયતિ. યદા પનસ્સ રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, તદા રત્તો દુટ્ઠો મૂળ્હોતિ પઞ્ઞાયતિ. ઇતિ એતે ‘‘એત્તકો અય’’ન્તિ પુગ્ગલસ્સ પમાણં દસ્સેન્તો વિય ઉપ્પજ્જન્તીતિ પમાણકરણા નામ વુત્તા. યાવતા ખો, આવુસો, અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિયોતિ યત્તકા અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિયો. કિત્તકા પન તા? ચત્તારો બ્રહ્મવિહારા, ચત્તારો મગ્ગા, ચત્તારિ ચ ફલાનીતિ દ્વાદસ. તત્થ બ્રહ્મવિહારા ફરણઅપ્પમાણતાય અપ્પમાણા. સેસા પમાણકરણાનં કિલેસાનં અભાવેન અપ્પમાણા. નિબ્બાનમ્પિ અપ્પમાણમેવ, ચેતોવિમુત્તિ પન ન હોતિ, તસ્મા ન ગહિતં. અકુપ્પાતિ અરહત્તફલચેતોવિમુત્તિ; સા હિ તાસં સબ્બજેટ્ઠિકા, તસ્મા અગ્ગમક્ખાયતીતિ વુત્તા. રાગો ખો, આવુસો, કિઞ્ચનોતિ રાગો ઉપ્પજ્જિત્વા પુગ્ગલં કિઞ્ચતિ મદ્દતિ પલિબુન્ધતિ. તસ્મા કિઞ્ચનોતિ વુત્તો. મનુસ્સા કિર ગોણેહિ ખલં મદ્દાપેન્તો કિઞ્ચેહિ કપિલ, કિઞ્ચેહિ કાળકાતિ વદન્તિ. એવં મદ્દનત્થો કિઞ્ચનત્થોતિ વેદિતબ્બો. દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો. આકિઞ્ચઞ્ઞા ચેતોવિમુત્તિયો નામ નવ ધમ્મા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનઞ્ચ મગ્ગફલાનિ ચ. તત્થ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં કિઞ્ચનં આરમ્મણં અસ્સ નત્થીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞં. મગ્ગફલાનિ કિઞ્ચનાનં મદ્દનાનં પલિબુન્ધનકિલેસાનં નત્થિતાય આકિઞ્ચઞ્ઞાનિ. નિબ્બાનમ્પિ આકિઞ્ચઞ્ઞં, ચેતોવિમુત્તિ પન ન હોતિ, તસ્મા ન ગહિતં.

રાગો ખો, આવુસો, નિમિત્તકરણોતિઆદીસુ યથા નામ દ્વિન્નં કુલાનં સદિસા દ્વે વચ્છકા હોન્તિ. યાવ તેસં લક્ખણં ન કતં હોતિ, તાવ ‘‘અયં અસુકકુલસ્સ વચ્છકો, અયં અસુકકુલસ્સા’’તિ ન સક્કા હોન્તિ જાનિતું. યદા પન તેસં સત્તિસૂલાદીસુ અઞ્ઞતરં લક્ખણં કતં હોતિ, તદા સક્કા હોન્તિ જાનિતું. એવમેવ યાવ પુગ્ગલસ્સ રાગો નુપ્પજ્જતિ, તાવ ન સક્કા હોતિ જાનિતું અરિયો વા પુથુજ્જનો વાતિ. રાગો પનસ્સ ઉપ્પજ્જમાનોવ સરાગો નામ અયં પુગ્ગલોતિ સઞ્જાનનનિમિત્તં કરોન્તો વિય ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા ‘‘નિમિત્તકરણો’’તિ વુત્તો. દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો.

અનિમિત્તા ચેતોવિમુત્તિ નામ તેરસ ધમ્મા – વિપસ્સના, ચત્તારો આરુપ્પા, ચત્તારો મગ્ગા, ચત્તારિ ચ ફલાનીતિ. તત્થ વિપસ્સના નિચ્ચનિમિત્તં સુખનિમિત્તં અત્તનિમિત્તં ઉગ્ઘાટેતીતિ અનિમિત્તા નામ. ચત્તારો આરુપ્પા રૂપનિમિત્તસ્સ અભાવેન અનિમિત્તા નામ. મગ્ગફલાનિ નિમિત્તકરણાનં કિલેસાનં અભાવેન અનિમિત્તાનિ. નિબ્બાનમ્પિ અનિમિત્તમેવ, તં પન ચેતોવિમુત્તિ ન હોતિ, તસ્મા ન ગહિતં. અથ કસ્મા સુઞ્ઞતા ચેતોવિમુત્તિ ન ગહિતાતિ? સા, ‘‘સુઞ્ઞા રાગેના’’તિઆદિવચનતો સબ્બત્થ અનુપવિટ્ઠાવ, તસ્મા વિસું ન ગહિતા. એકત્થાતિ આરમ્મણવસેન એકત્થા. અપ્પમાણં આકિઞ્ચઞ્ઞં સુઞ્ઞતં અનિમિત્તન્તિ હિ સબ્બાનેતાનિ નિબ્બાનસ્સેવ નામાનિ. ઇતિ ઇમિના પરિયાયેન એકત્થા. અઞ્ઞસ્મિં પન ઠાને અપ્પમાણા હોન્તિ, અઞ્ઞસ્મિં આકિઞ્ચઞ્ઞા અઞ્ઞસ્મિં સુઞ્ઞતા અઞ્ઞસ્મિં અનિમિત્તાતિ ઇમિના પરિયાયેન નાનાબ્યઞ્જના. ઇતિ થેરો યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાવેદલ્લસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચૂળવેદલ્લસુત્તવણ્ણના

૪૬૦. એવં મે સુતન્તિ ચૂળવેદલ્લસુત્તં. તત્થ વિસાખો ઉપાસકોતિ વિસાખોતિ એવંનામકો ઉપાસકો. યેન ધમ્મદિન્નાતિ યેન ધમ્મદિન્ના નામ ભિક્ખુની તેનુપસઙ્કમિ. કો પનાયં વિસાખો? કા ધમ્મદિન્ના? કસ્મા ઉપસઙ્કમીતિ? વિસાખો નામ ધમ્મદિન્નાય ગિહિકાલે ઘરસામિકો. સો યદા ભગવા સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા પવત્તવરધમ્મચક્કો યસાદયો કુલપુત્તે વિનેત્વા ઉરુવેલં પત્વા તત્થ જટિલસહસ્સં વિનેત્વા પુરાણજટિલેહિ ખીણાસવભિક્ખૂહિ સદ્ધિં રાજગહં ગન્ત્વા બુદ્ધદસ્સનત્થં દ્વાદસનહુતાય પરિસાય સદ્ધિં આગતસ્સ બિમ્બિસારમહારાજસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. તદા રઞ્ઞા સદ્ધિં આગતેસુ દ્વાદસનહુતેસુ એકં નહુતં ઉપાસકત્તં પટિવેદેસિ, એકાદસ નહુતાનિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ સદ્ધિં રઞ્ઞા બિમ્બિસારેન. અયં ઉપાસકો તેસં અઞ્ઞતરો, તેહિ સદ્ધિં પઠમદસ્સનેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય, પુન એકદિવસં ધમ્મં સુત્વા સકદાગામિફલં પત્વા, તતો અપરભાગેપિ એકદિવસં ધમ્મં સુત્વા અનાગામિફલે પતિટ્ઠિતો. સો અનાગામી હુત્વા ગેહં આગચ્છન્તો યથા અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો સિતં કુરુમાનો આગચ્છતિ, એવં અનાગન્ત્વા સન્તિન્દ્રિયો સન્તમાનસો હુત્વા અગમાસિ.

ધમ્મદિન્ના સીહપઞ્જરં ઉગ્ઘાટેત્વા વીથિં ઓલોકયમાના તસ્સ આગમનાકારં દિસ્વા, ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં કુરુમાના સોપાનસીસે ઠત્વા ઓલમ્બનત્થં હત્થં પસારેસિ. ઉપાસકો અત્તનો હત્થં સમિઞ્જેસિ. સા ‘‘પાતરાસભોજનકાલે જાનિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. ઉપાસકો પુબ્બે તાય સદ્ધિં એકતો ભુઞ્જતિ. તં દિવસં પન તં અનપલોકેત્વા યોગાવચરભિક્ખુ વિય એકકોવ ભુઞ્જિ. સા, ‘‘સાયન્હકાલે જાનિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. ઉપાસકો તંદિવસં સિરિગબ્ભં ન પાવિસિ, અઞ્ઞં ગબ્ભં પટિજગ્ગાપેત્વા કપ્પિયમઞ્ચકં પઞ્ઞપાપેત્વા નિપજ્જિ. ઉપાસિકા, ‘‘કિં નુ ખ્વસ્સ બહિદ્ધા પત્થના અત્થિ, ઉદાહુ કેનચિદેવ પરિભેદકેન ભિન્નો, ઉદાહુ મય્હેવ કોચિ દોસો અત્થી’’તિ બલવદોમનસ્સા હુત્વા, ‘‘એકં દ્વે દિવસે વસિતકાલે સક્કા ઞાતુ’’ન્તિ તસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ.

ઉપાસકો, ‘‘કિં ધમ્મદિન્ને અકાલે આગતાસી’’તિ પુચ્છિ. આમ અય્યપુત્ત, આગતામ્હિ, ન ત્વં યથા પુરાણો, કિં નુ તે બહિદ્ધા પત્થના અત્થીતિ? નત્થિ ધમ્મદિન્નેતિ. અઞ્ઞો કોચિ પરિભેદકો અત્થીતિ? અયમ્પિ નત્થીતિ. એવં સન્તે મય્હેવ કોચિ દોસો ભવિસ્સતીતિ. તુય્હમ્પિ દોસો નત્થીતિ. અથ કસ્મા મયા સદ્ધિં યથા પકતિયા આલાપસલ્લાપમત્તમ્પિ ન કરોથાતિ? સો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં લોકુત્તરધમ્મો નામ ગરુ ભારિયો ન પકાસેતતબ્બો, સચે ખો પનાહં ન કથેસ્સામિ, અયં હદયં ફાલેત્વા એત્થેવ કાલં કરેય્યા’’તિ તસ્સાનુગ્ગહત્થાય કથેસિ – ‘‘ધમ્મદિન્ને અહં સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા લોકુત્તરધમ્મં નામ અધિગતો, તં અધિગતસ્સ એવરૂપા લોકિયકિરિયા ન વટ્ટતિ. યદિ ત્વં ઇચ્છસિ, તવ ચત્તાલીસ કોટિયો મમ ચત્તાલીસ કોટિયોતિ અસીતિકોટિધનં અત્થિ, એત્થ ઇસ્સરા હુત્વા મમ માતિટ્ઠાને વા ભગિનિટ્ઠાને વા ઠત્વા વસ. તયા દિન્નેન ભત્તપિણ્ડમત્તકેન અહં યાપેસ્સામિ. અથેવં ન કરોસિ, ઇમે ભોગે ગહેત્વા કુલગેહં ગચ્છ, અથાપિ તે બહિદ્ધા પત્થના નત્થિ, અહં તં ભગિનિટ્ઠાને વા ધિતુટ્ઠાને વા ઠપેત્વા પોસેસ્સામી’’તિ.

સા ચિન્તેસિ – ‘‘પકતિપુરિસો એવં વત્તા નામ નત્થિ. અદ્ધા એતેન લોકુત્તરવરધમ્મો પટિવિદ્ધો. સો પન ધમ્મો કિં પુરિસેહેવ પટિબુજ્ઝિતબ્બો, ઉદાહુ માતુગામોપિ પટિવિજ્ઝિતું સક્કોતી’’તિ વિસાખં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો એસો ધમ્મો પુરિસેહેવ લભિતબ્બો, માતુગામેનપિ સક્કા લદ્ધુ’’ન્તિ? કિં વદેસિ ધમ્મદિન્ને, યે પટિપન્નકા, તે એતસ્સ દાયાદા, યસ્સ યસ્સ ઉપનિસ્સયો અત્થિ, સો સો એતં પટિલભતીતિ. એવં સન્તે મય્હં પબ્બજ્જં અનુજાનાથાતિ. સાધુ ભદ્દે, અહમ્પિ તં એતસ્મિંયેવ મગ્ગે યોજેતુકામો, મનં પન તે અજાનમાનો ન કથેમીતિ તાવદેવ બિમ્બિસારસ્સ રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ.

રાજા, ‘‘કિં, ગહપતિ, અકાલે આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. ધમ્મદિન્ના, ‘‘મહારાજ, પબ્બજિસ્સામી’’તિ વદતીતિ. કિં પનસ્સ લદ્ધું વટ્ટતીતિ? અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થિ, સોવણ્ણસિવિકં દેવ, લદ્ધું વટ્ટતિ નગરઞ્ચ પટિજગ્ગાપેતુન્તિ. રાજા સોવણ્ણસિવિકં દત્વા નગરં પટિજગ્ગાપેસિ. વિસાખો ધમ્મદિન્નં ગન્ધોદકેન નહાપેત્વા સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કારાપેત્વા સોવણ્ણસિવિકાય નિસીદાપેત્વા ઞાતિગણેન પરિવારાપેત્વા ગન્ધપુપ્ફાદીહિ પૂજયમાનો નગરવાસનં કરોન્તો વિય ભિક્ખુનિઉપસ્સયં ગન્ત્વા, ‘‘ધમ્મદિન્નં પબ્બાજેથાય્યે’’તિ આહ. ભિક્ખુનિયો ‘‘એકં વા દ્વે વા દોસે સહિતું વટ્ટતિ ગહપતી’’તિ આહંસુ. નત્થય્યે કોચિ દોસો, સદ્ધાય પબ્બજતીતિ. અથેકા બ્યત્તા થેરી તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા કેસે ઓહારેત્વા પબ્બાજેસિ. વિસાખો, ‘‘અભિરમય્યે, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો’’તિ વન્દિત્વા પક્કામિ.

તસ્સા પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય લાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ. તેનેવ પલિબુદ્ધા સમણધમ્મં કાતું ઓકાસં ન લભતિ. અથાચરિય-ઉપજ્ઝાયથેરિયો ગહેત્વા જનપદં ગન્ત્વા અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ ચિત્તરુચિતં કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા સમણધમ્મં કાતું આરદ્ધા, અભિનીહારસમ્પન્નત્તા પન નાતિચિરં કિલમિત્થ.

ઇતો પટ્ઠાય હિ સતસહસ્સકપ્પમત્થકે પદુમુત્તરો નામ સત્થા લોકે ઉદપાદિ. તદા એસા એકસ્મિં કુલે દાસી હુત્વા અત્તનો કેસે વિક્કિણિત્વા સુજાતત્થેરસ્સ નામ અગ્ગસાવકસ્સ દાનં દત્વા પત્થનમકાસિ. સા તાય પત્થનાભિનીહારસમ્પત્તિયા નાતિચિરં કિલમિત્થ, કતિપાહેનેવ અરહત્તં પત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં યેનત્થેન સાસને પબ્બજિતા, સો મત્થકં પત્તો, કિં મે જનપદવાસેન, મય્હં ઞાતકાપિ પુઞ્ઞાનિ કરિસ્સન્તિ, ભિક્ખુનિસઙ્ઘોપિ પચ્ચયેહિ ન કિલમિસ્સતિ, રાજગહં ગચ્છામી’’તિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘં ગહેત્વા રાજગહમેવ અગમાસિ. વિસાખો, ‘‘ધમ્મદિન્ના કિર આગતા’’તિ સુત્વા, ‘‘પબ્બજિત્વા નચિરસ્સેવ જનપદં ગતા, ગન્ત્વાપિ નચિરસ્સેવ પચ્ચાગતા, કિં નુ ખો ભવિસ્સતિ, ગન્ત્વા જાનિસ્સામી’’તિ દુતિયગમનેન ભિક્ખુનિઉપસ્સયં અગમાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો વિસાખો ઉપાસકો યેન ધમ્મદિન્ના ભિક્ખુની તેનુપસઙ્કમી’’તિ.

એતદવોચાતિ એતં સક્કાયોતિઆદિવચનં અવોચ. કસ્મા અવોચાતિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અભિરમસિ નાભિરમસિ, અય્યે’’તિ એવં પુચ્છનં નામ ન પણ્ડિતકિચ્ચં, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ઉપનેત્વા પઞ્હં પુચ્છિસ્સામિ, પઞ્હબ્યાકરણેન તસ્સા અભિરતિં વા અનભિરતિં વા જાનિસ્સામીતિ, તસ્મા અવોચ. તં સુત્વાવ ધમ્મદિન્ના અહં, આવુસો વિસાખ, અચિરપબ્બજિતા સકાયં વા પરકાયં વા કુતો જાનિસ્સામીતિ વા, અઞ્ઞત્થેરિયો ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છાતિ વા અવત્વા ઉપનિક્ખિત્તં સમ્પટિચ્છમાના વિય, એકપાસકગણ્ઠિં મોચેન્તી વિય ગહનટ્ઠાને હત્થિમગ્ગં નીહરમાના વિય ખગ્ગમુખેન સમુગ્ગં વિવરમાના વિય ચ પટિસમ્ભિદાવિસયે ઠત્વા પઞ્હં વિસ્સજ્જમાના, પઞ્ચ ખો ઇમે, આવુસો વિસાખ, ઉપાદાનક્ખન્ધાતિઆદિમાહ. તત્થ પઞ્ચાતિ ગણનપરિચ્છેદો. ઉપાદાનક્ખન્ધાતિ ઉપાદાનાનં પચ્ચયભૂતા ખન્ધાતિ એવમાદિના નયેનેત્થ ઉપાદાનક્ખન્ધકથા વિત્થારેત્વા કથેતબ્બા. સા પનેસા વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતા એવાતિ તત્થ વિત્તારિતનયેનેવ વેદિતબ્બા. સક્કાયસમુદયાદીસુપિ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા તત્થ તત્થ વુત્તમેવ.

ઇદં પન ચતુસચ્ચબ્યાકરણં સુત્વા વિસાખો થેરિયા અભિરતભાવં અઞ્ઞાસિ. યો હિ બુદ્ધસાસને ઉક્કણ્ઠિતો હોતિ અનભિરતો, સો એવં પુચ્છિતપુચ્છિતપઞ્હં સણ્ડાસેન એકેકં પલિતં ગણ્હન્તો વિય, સિનેરુપાદતો વાલુકં ઉદ્ધરન્તો વિય વિસ્સજ્જેતું ન સક્કોતિ. યસ્મા પન ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ લોકે ચન્દિમસૂરિયા વિય બુદ્ધસાસને પાકટાનિ, પરિસમજ્ઝે ગતો હિ ભગવાપિ મહાથેરાપિ સચ્ચાનેવ પકાસેન્તિ; ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય કુલપુત્તે ચત્તારિ નામ કિં, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનીતિ પઞ્હં ઉગ્ગણ્હાપેતિ. અયઞ્ચ ધમ્મદિન્ના ઉપાયકોસલ્લે ઠિતા પણ્ડિતા બ્યત્તા નયં ગહેત્વા સુતેનપિ કથેતું સમત્થા, તસ્મા ‘‘ન સક્કા એતિસ્સા એત્તાવતા સચ્ચાનં પટિવિદ્ધભાવો ઞાતું, સચ્ચવિનિબ્ભોગપઞ્હબ્યાકરણેન સક્કા ઞાતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા હેટ્ઠા કથિતાનિ દ્વે સચ્ચાનિ પટિનિવત્તેત્વા ગુળ્હં કત્વા ગણ્ઠિપઞ્હં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છન્તો તઞ્ઞેવ નુ ખો, અય્યેતિઆદિમાહ.

તસ્સ વિસ્સજ્જને ન ખો, આવુસો વિસાખ, તઞ્ઞેવ ઉપાદાનન્તિ ઉપાદાનસ્સ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસભાવતો ન તંયેવ ઉપાદાનં તે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, નાપિ અઞ્ઞત્ર પઞ્ચહિ ઉપાદાનક્ખન્ધેહિ ઉપાદાનં. યદિ હિ તઞ્ઞેવ સિયા, રૂપાદિસભાવમ્પિ ઉપાદાનં સિયા. યદિ અઞ્ઞત્ર સિયા, પરસમયે ચિત્તવિપ્પયુત્તો અનુસયો વિય પણ્ણત્તિ વિય નિબ્બાનં વિય ચ ખન્ધવિનિમુત્તં વા સિયા, છટ્ઠો વા ખન્ધો પઞ્ઞપેતબ્બો ભવેય્ય, તસ્મા એવં બ્યાકાસિ. તસ્સા બ્યાકરણં સુત્વા ‘‘અધિગતપતિટ્ઠા અય’’ન્તિ વિસાખો નિટ્ઠમગમાસિ. ન હિ સક્કા અખીણાસવેન અસમ્બદ્ધેન અવિત્થાયન્તેન પદીપસહસ્સં જાલેન્તેન વિય એવરૂપો ગુળ્હો પટિચ્છન્નો તિલક્ખણાહતો ગમ્ભીરો પઞ્હો વિસ્સજ્જેતું. નિટ્ઠં ગન્ત્વા પન, ‘‘અયં ધમ્મદિન્ના સાસને લદ્ધપતિટ્ઠા અધિગતપટિસમ્ભિદા વેસારજ્જપ્પત્તા ભવમત્થકે ઠિતા મહાખીણાસવા, સમત્થા મય્હં પુચ્છિતપઞ્હં કથેતું, ઇદાનિ પન નં ઓવત્તિકસારં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તં પુચ્છન્તો, કથં પનાય્યેતિઆદિમાહ.

૪૬૧. તસ્સ વિસ્સજ્જને અસ્સુતવાતિઆદિ મૂલપરિયાયે વિત્થારિતમેવ. રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ, ‘‘ઇધેકચ્ચો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. યં રૂપં સો અહં, યો અહં તં રૂપન્તિ રૂપઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ નામ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો યા અચ્ચિ સો વણ્ણો, યો વણ્ણો સા અચ્ચીતિ અચ્ચિઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. એવમેવ ઇધેકચ્ચો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… અદ્વયં સમનુપસ્સતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૩૧) એવં રૂપં અત્તાતિ દિટ્ઠિપસ્સનાય પસ્સતિ. રૂપવન્તં વા અત્તાનન્તિ અરૂપં અત્તાતિ ગહેત્વા છાયાવન્તં રુક્ખં વિય તં અત્તાનં રૂપવન્તં સમનુપસ્સતિ. અત્તનિ વા રૂપન્તિ અરૂપમેવ અત્તાતિ ગહેત્વા પુપ્ફસ્મિં ગન્ધં વિય અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ. રૂપસ્મિં વા અત્તાનન્તિ અરૂપમેવ અત્તાતિ ગહેત્વા કરણ્ડાય મણિં વિય અત્તાનં રૂપસ્મિં સમનુપસ્સતિ. વેદનં અત્તતોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ, રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ સુદ્ધરૂપમેવ અત્તાતિ કથિતં. રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. વેદનં અત્તતો… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ ઇમેસુ સત્તસુ ઠાનેસુ અરૂપં અત્તાતિ કથિતં. વેદનાવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા વેદનં, વેદનાય વા અત્તાનન્તિ એવં ચતૂસુ ખન્ધેસુ તિણ્ણં તિણ્ણં વસેન દ્વાદસસુ ઠાનેસુ રૂપારૂપમિસ્સકો અત્તા કથિતો. તત્થ રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ… વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ કથિતા, અવસેસેસુ સસ્સતદિટ્ઠીતિ. એવમેત્થ પન્નરસ ભવદિટ્ઠિયો, પઞ્ચ વિભવદિટ્ઠિયો હોન્તિ. ન રૂપં અત્તતોતિ એત્થ રૂપં અત્તાતિ ન સમનુપસ્સતિ. અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ પન સમનુપસ્સતિ. ન રૂપવન્તં અત્તાનં…પે… ન વિઞ્ઞાણસ્મિં અત્તાનન્તિ ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધે કેનચિ પરિયાયેન અત્તતો ન સમનુપસ્સતિ, સબ્બાકારેન પન અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તાતિ સમનુપસ્સતિ.

એત્તાવતા થેરિયા, ‘‘એવં ખો, આવુસો વિસાખ, સક્કાયદિટ્ઠિ હોતી’’તિ એવં પુરિમપઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તિયા એત્તકેન ગમનં હોતિ, આગમનં હોતિ, ગમનાગમનં હોતિ, વટ્ટં વત્તતીતિ વટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સિતં. એવં ખો, આવુસો વિસાખ, સક્કાયદિટ્ઠિ ન હોતીતિ પચ્છિમં પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તિયા એત્તકેન ગમનં ન હોતિ, આગમનં ન હોતિ, ગમનાગમનં ન હોતિ, વટ્ટં નામ ન વત્તતીતિ વિવટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સિતં.

૪૬૨. કતમો પનાય્યે, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ અયં પઞ્હો થેરિયા પટિપુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બો ભવેય્ય – ‘‘ઉપાસક, તયા હેટ્ઠા મગ્ગો પુચ્છિતો, ઇધ કસ્મા મગ્ગમેવ પુચ્છસી’’તિ. સા પન અત્તનો બ્યત્તતાય પણ્ડિચ્ચેન તસ્સ અધિપ્પાયં સલ્લક્ખેસિ – ‘‘ઇમિના ઉપાસકેન હેટ્ઠા પટિપત્તિવસેન મગ્ગો પુચ્છિતો ભવિસ્સતિ, ઇધ પન તં સઙ્ખતાસઙ્ખતલોકિયલોકુત્તરસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતવસેન પુચ્છિતુકામો ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા અપ્પટિપુચ્છિત્વાવ યં યં પુચ્છિ, તં તં વિસ્સજ્જેસિ. તત્થ સઙ્ખતોતિ ચેતિતો કપ્પિતો પકપ્પિતો આયૂહિતો કતો નિબ્બત્તિતો સમાપજ્જન્તેન સમાપજ્જિતબ્બો. તીહિ ચ ખો, આવુસો વિસાખ, ખન્ધેહિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઙ્ગહિતોતિ એત્થ યસ્મા મગ્ગો સપ્પદેસો, તયો ખન્ધા નિપ્પદેસા, તસ્મા અયં સપ્પદેસત્તા નગરં વિય રજ્જેન નિપ્પદેસેહિ તીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતો. તત્થ સમ્માવાચાદયો તયો સીલમેવ, તસ્મા તે સજાતિતો સીલક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતાતિ. કિઞ્ચાપિ હિ પાળિયં સીલક્ખન્ધેતિ ભુમ્મેન વિય નિદ્દેસો કતો, અત્થો પન કરણવસેન વેદિતબ્બો. સમ્માવાયામાદીસુ પન તીસુ સમાધિ અત્તનો ધમ્મતાય આરમ્મણે એકગ્ગભાવેન અપ્પેતું ન સક્કોતિ. વીરિયે પન પગ્ગહકિચ્ચં સાધેન્તે સતિયા ચ અપિલાપનકિચ્ચં સાધેન્તિયા લદ્ધૂપકારો હુત્વા સક્કોતિ.

તત્રાયં ઉપમા – યથા હિ ‘‘નક્ખત્તં કીળિસ્સામા’’તિ ઉય્યાનં પવિટ્ઠેસુ તીસુ સહાયેસુ એકો સુપુપ્ફિતં ચમ્પકરુક્ખં દિસ્વા હત્થં ઉક્ખિપિત્વાપિ ગહેતું ન સક્કુણેય્ય. અથસ્સ દુતિયો ઓનમિત્વા પિટ્ઠિં દદેય્ય, સો તસ્સ પિટ્ઠિયં ઠત્વાપિ કમ્પમાનો ગહેતું ન સક્કુણેય્ય. અથસ્સ ઇતરો અંસકૂટં ઉપનામેય્ય, સો એકસ્સ પિટ્ઠિયં ઠત્વા એકસ્સ અંસકૂટં ઓલુબ્ભ યથારુચિ પુપ્ફાનિ ઓચિનિત્વા પિળન્ધિત્વા નક્ખત્તં કીળેય્ય. એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. એકતો ઉય્યાનં પવિટ્ઠા તયો સહાયકા વિય હિ એકતો જાતા સમ્માવાયામાદયો તયો ધમ્મા. સુપુપ્ફિતચમ્પકો વિય આરમ્મણં. હત્થં ઉક્ખિપિત્વાપિ ગહેતું અસક્કોન્તો વિય અત્તનો ધમ્મતાય આરમ્મણે એકગ્ગભાવેન અપ્પેતું અસક્કોન્તો સમાધિ. પિટ્ઠિં દત્વા ઓનતસહાયો વિય વાયામો. અંસકૂટં દત્વા ઠિતસહાયો વિય સતિ. યથા તેસુ એકસ્સ પિટ્ઠિયં ઠત્વા એકસ્સ અંસકૂટં ઓલુબ્ભ ઇતરો યથારુચિ પુપ્ફં ગહેતું સક્કોતિ, એવમેવં વીરિયે પગ્ગહકિચ્ચં સાધેન્તે, સતિયા ચ અપિલાપનકિચ્ચં સાધેન્તિયા લદ્ધુપકારો સમાધિ સક્કોતિ આરમ્મણે એકગ્ગભાવેન અપ્પેતું. તસ્મા સમાધિયેવેત્થ સજાતિતો સમાધિક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતો. વાયામસતિયો પન કિરિયતો સઙ્ગહિતા હોન્તિ.

સમ્માદિટ્ઠિસમ્માસઙ્કપ્પેસુપિ પઞ્ઞા અત્તનો ધમ્મતાય અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ આરમ્મણં નિચ્છેતું ન સક્કોતિ, વિતક્કે પન આકોટેત્વા આકોટેત્વા દેન્તે સક્કોતિ. કથં? યથા હિ હેરઞ્ઞિકો કહાપણં હત્થે ઠપેત્વા સબ્બભાગેસુ ઓલોકેતુકામો સમાનોપિ ન ચક્ખુદલેનેવ પરિવત્તેતું સક્કોતિ, અઙ્ગુલિપબ્બેહિ પન પરિવત્તેત્વા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેતું સક્કોતિ. એવમેવ ન પઞ્ઞા અત્તનો ધમ્મતાય અનિચ્ચાદિવસેન આરમ્મણં નિચ્છેતું સક્કોતિ, અભિનિરોપનલક્ખણેન પન આહનનપરિયાહનનરસેન વિતક્કેન આકોટેન્તેન વિય પરિવત્તેન્તેન વિય ચ આદાયા દિન્નમેવ વિનિચ્છેતું સક્કોતિ. તસ્મા ઇધાપિ સમ્માદિટ્ઠિયેવ સજાતિતો પઞ્ઞાક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતા. સમ્માસઙ્કપ્પો પન કિરિયતો સઙ્ગહિતો હોતિ. ઇતિ ઇમેહિ તીહિ ખન્ધેહિ મગ્ગો સઙ્ગહં ગચ્છતિ. તેન વુત્તં – ‘‘તીહિ ચ ખો, આવુસો વિસાખ, ખન્ધેહિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઙ્ગહિતો’’તિ.

ઇદાનિ એકચિત્તક્ખણિકં મગ્ગસમાધિં સનિમિત્તં સપરિક્ખારં પુચ્છન્તો, કતમો પનાય્યેતિઆદિમાહ. તસ્સ વિસ્સજ્જને ચત્તારો સતિપટ્ઠાના મગ્ગક્ખણે ચતુકિચ્ચસાધનવસેન ઉપ્પન્ના સતિ, સા સમાધિસ્સ પચ્ચયત્થેન નિમિત્તં. ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ચતુકિચ્ચસાધનવસેનેવ ઉપ્પન્નં વીરિયં, તં પરિવારટ્ઠેન પરિક્ખારો હોતિ. તેસંયેવ ધમ્માનન્તિ તેસં મગ્ગસમ્પયુત્તધમ્માનં. આસેવનાતિઆદીસુ એકચિત્તક્ખણિકાયેવ આસેવનાદયો વુત્તાતિ.

વિતણ્ડવાદી પન, ‘‘એકચિત્તક્ખણિકો નામ મગ્ગો નત્થિ, ‘એવં ભાવેય્ય સત્ત વસ્સાની’તિ હિ વચનતો સત્તપિ વસ્સાનિ મગ્ગભાવના હોતિ, કિલેસા પન લહુ છિજ્જન્તા સત્તહિ ઞાણેહિ છિજ્જન્તી’’તિ વદતિ. સો ‘‘સુત્તં આહરા’’તિ વત્તબ્બો. અદ્ધા અઞ્ઞં અપસ્સન્તો, ‘‘યા તેસંયેવ ધમ્માનં આસેવના ભાવના બહુલીકમ્મ’’ન્તિ ઇદમેવ સુત્તં આહરિત્વા, ‘‘અઞ્ઞેન ચિત્તેન આસેવતિ, અઞ્ઞેન ભાવેતિ, અઞ્ઞેન બહુલીકરોતી’’તિ વક્ખતિ. તતો વત્તબ્બો – ‘‘કિં પનિદં, સુત્તં નેય્યત્થં નીતત્થ’’ન્તિ. તતો વક્ખતિ – ‘‘નીતત્થં યથા સુત્તં તથેવ અત્થો’’તિ. તસ્સ ઇદં ઉત્તરં – એવં સન્તે એકં ચિત્તં આસેવમાનં ઉપ્પન્નં, અપરમ્પિ આસેવમાનં, અપરમ્પિ આસેવમાનન્તિ એવં દિવસમ્પિ આસેવનાવ ભવિસ્સતિ, કુતો ભાવના, કુતો બહુલીકમ્મં? એકં વા ભાવયમાનં ઉપ્પન્નં અપરમ્પિ ભાવયમાનં અપરમ્પિ ભાવયમાનન્તિ એવં દિવસમ્પિ ભાવનાવ ભવિસ્સતિ, કુતો આસેવના કુતો બહુલીકમ્મં? એકં વા બહુલીકરોન્તં ઉપ્પન્નં, અપરમ્પિ બહુલીકરોન્તં, અપરમ્પિ બહુલીકરોન્તન્તિ એવં દિવસમ્પિ બહુલીકમ્મમેવ ભવિસ્સતિ કુતો આસેવના, કુતો ભાવનાતિ.

અથ વા એવં વદેય્ય – ‘‘એકેન ચિત્તેન આસેવતિ, દ્વીહિ ભાવેતિ, તીહિ બહુલીકરોતિ. દ્વીહિ વા આસેવતિ, તીહિ ભાવેતિ, એકેન બહુલીકરોતિ. તીહિ વા આસેવતિ, એકેન ભાવેતિ, દ્વીહિ બહુલીકરોતી’’તિ. સો વત્તબ્બો – ‘‘મા સુત્તં મે લદ્ધન્તિ યં વા તં વા અવચ. પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તેન નામ આચરિયસ્સ સન્તિકે વસિત્વા બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા અત્થરસં વિદિત્વા વત્તબ્બં હોતિ. એકચિત્તક્ખણિકાવ અયં આસેવના, એકચિત્તક્ખણિકા ભાવના, એકચિત્તક્ખણિકં બહુલીકમ્મં. ખયગામિલોકુત્તરમગ્ગો બહુલચિત્તક્ખણિકો નામ નત્થિ, ‘એકચિત્તક્ખણિકોયેવા’તિ સઞ્ઞાપેતબ્બો. સચે સઞ્જાનાતિ, સઞ્જાનાતુ, નો ચે સઞ્જાનાતિ, ગચ્છ પાતોવ વિહારં પવિસિત્વા યાગું પિવાહી’’તિ ઉય્યોજેતબ્બો.

૪૬૩. કતિ પનાય્યે સઙ્ખારાતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? યે સઙ્ખારે નિરોધેત્વા નિરોધં સમાપજ્જતિ, તે પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. તેનેવસ્સ અધિપ્પાયં ઞત્વા થેરી, પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીસુ અનેકેસુ સઙ્ખારેસુ વિજ્જમાનેસુપિ, કાયસઙ્ખારાદયોવ આચિક્ખન્તી, તયોમે, આવુસોતિઆદિમાહ. તત્થ કાયપટિબદ્ધત્તા કાયેન સઙ્ખરીયતિ કરીયતિ નિબ્બત્તીયતીતિ કાયસઙ્ખારો. વાચં સઙ્ખરોતિ કરોતિ નિબ્બત્તેતીતિ વચીસઙ્ખારો. ચિત્તપટિબદ્ધત્તા ચિત્તેન સઙ્ખરીયતિ કરીયતિ નિબ્બત્તીયતીતિ ચિત્તસઙ્ખારો. કતમો પનાય્યેતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? ઇમે સઙ્ખારા અઞ્ઞમઞ્ઞમિસ્સા આલુળિતા અવિભૂતા દુદ્દીપના. તથા હિ, કાયદ્વારે આદાનગહણમુઞ્ચનચોપનાનિ પાપેત્વા ઉપ્પન્ના અટ્ઠ કામાવચરકુસલચેતના દ્વાદસ અકુસલચેતનાતિ એવં કુસલાકુસલા વીસતિ ચેતનાપિ અસ્સાસપસ્સાસાપિ કાયસઙ્ખારાત્વેવ વુચ્ચન્તિ. વચીદ્વારે હનુસંચોપનં વચીભેદં પાપેત્વા ઉપ્પન્ના વુત્તપ્પકારાવ વીસતિ ચેતનાપિ વિતક્કવિચારાપિ વચીસઙ્ખારોત્વેવ વુચ્ચન્તિ. કાયવચીદ્વારેસુ ચોપનં અપત્તા રહો નિસિન્નસ્સ ચિન્તયતો ઉપ્પન્ના કુસલાકુસલા એકૂનતિંસ ચેતનાપિ સઞ્ઞા ચ વેદના ચાતિ ઇમે દ્વે ધમ્માપિ ચિત્તસઙ્ખારોત્વેવ વુચ્ચન્તિ. એવં ઇમે સઙ્ખારા અઞ્ઞમઞ્ઞમિસ્સા આલુળિતા અવિભૂતા દુદ્દીપના. તે પાકટે વિભૂતે કત્વા કથાપેસ્સામીતિ પુચ્છતિ.

કસ્મા પનાય્યેતિ ઇધ કાયસઙ્ખારાદિનામસ્સ પદત્થં પુચ્છતિ. તસ્સ વિસ્સજ્જને કાયપ્પટિબદ્ધાતિ કાયનિસ્સિતા, કાયે સતિ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ. ચિત્તપ્પટિબદ્ધાતિ ચિત્તનિસ્સિતા, ચિત્તે સતિ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ.

૪૬૪. ઇદાનિ કિં નુ ખો એસા સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં વલઞ્જેતિ, ન વલઞ્જેતિ. ચિણ્ણવસી વા તત્થ નો ચિણ્ણવસીતિ જાનનત્થં પુચ્છન્તો, કથં પનાય્યે, સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ હોતીતિઆદિમાહ. તસ્સ વિસ્સજ્જને સમાપજ્જિસ્સન્તિ વા સમાપજ્જામીતિ વા પદદ્વયેન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિકાલો કથિતો. સમાપન્નોતિ પદેન અન્તોનિરોધો. તથા પુરિમેહિ દ્વીહિ પદેહિ સચિત્તકકાલો કથિતો, પચ્છિમેન અચિત્તકકાલો. પુબ્બેવ તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતીતિ નિરોધસમાપત્તિતો પુબ્બે અદ્ધાનપરિચ્છેદકાલેયેવ, એત્તકં કાલં અચિત્તકો ભવિસ્સામીતિ અદ્ધાનપરિચ્છેદચિત્તં ભાવિતં હોતિ. યં તં તથત્તાય ઉપનેતીતિ યં એવં ભાવિતં ચિત્તં, તં પુગ્ગલં તથત્તાય અચિત્તકભાવાય ઉપનેતિ.

પઠમં નિરુજ્ઝતિ વચીસઙ્ખારોતિ સેસસઙ્ખારેહિ પઠમં દુતિયજ્ઝાનેયેવ નિરુજ્ઝતિ. તતો કાયસઙ્ખારોતિ તતો પરં કાયસઙ્ખારો ચતુત્થજ્ઝાને નિરુજ્ઝતિ. તતો ચિત્તસઙ્ખારોતિ તતો પરં ચિત્તસઙ્ખારો અન્તોનિરોધે નિરુજ્ઝતિ. વુટ્ઠહિસ્સન્તિ વા વુટ્ઠહામીતિ વા પદદ્વયેન અન્તોનિરોધકાલો કથિતો. વુટ્ઠિતોતિ પદેન ફલસમાપત્તિકાલો. તથા પુરિમેહિ દ્વીહિ પદેહિ અચિત્તકકાલો કથિતો, પચ્છિમેન સચિત્તકકાલો. પુબ્બેવ તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતીતિ નિરોધસમાપત્તિતો પુબ્બે અદ્ધાનપરિચ્છેદકાલેયેવ એત્તકં કાલં અચિત્તકો હુત્વા તતો પરં સચિત્તકો ભવિસ્સામીતિ અદ્ધાનપરિચ્છેદચિત્તં ભાવિતં હોતિ. યં તં તથત્તાય ઉપનેતીતિ યં એવં ભાવિતં ચિત્તં, તં પુગ્ગલં તથત્તાય સચિત્તકભાવાય ઉપનેતિ. ઇતિ હેટ્ઠા નિરોધસમાપજ્જનકાલો ગહિતો, ઇધ નિરોધતો વુટ્ઠાનકાલો.

ઇદાનિ નિરોધકથં કથેતું વારોતિ નિરોધકથા કથેતબ્બા સિયા, સા પનેસા, ‘‘દ્વીહિ બલેહિ સમન્નાગતત્તા તયો ચ સઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા સોળસહિ ઞાણચરિયાહિ નવહિ સમાધિચરિયાહિ વસીભાવતાપઞ્ઞા નિરોધસમાપત્તિયા ઞાણ’’ન્તિ માતિકં ઠપેત્વા સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે કથિતા. તસ્મા તત્થ કથિતનયેનેવ ગહેતબ્બા. કો પનાયં નિરોધો નામ? ચતુન્નં ખન્ધાનં પટિસઙ્ખા અપ્પવત્તિ. અથ કિમત્થમેતં સમાપજ્જન્તીતિ. સઙ્ખારાનં પવત્તે ઉક્કણ્ઠિતા સત્તાહં અચિત્તકા હુત્વા સુખં વિહરિસ્સામ, દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં નામેતં, યદિદં નિરોધોતિ એતદત્થં સમાપજ્જન્તિ.

પઠમં ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તસઙ્ખારોતિ નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ હિ ફલસમાપત્તિચિત્તં પઠમં ઉપ્પજ્જતિ. તંસમ્પયુત્તં સઞ્ઞઞ્ચ વેદનઞ્ચ સન્ધાય, ‘‘પઠમં ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ આહ. તતો કાયસઙ્ખારોતિ તતો પરં ભવઙ્ગસમયે કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ. કિં પન ફલસમાપત્તિ અસ્સાસપસ્સાસે ન સમુટ્ઠાપેતીતિ? સમુટ્ઠાપેતિ. ઇમસ્સ પન ચતુત્થજ્ઝાનિકા ફલસમાપત્તિ, સા ન સમુટ્ઠાપેતિ. કિં વા એતેન ફલસમાપત્તિ પઠમજ્ઝાનિકા વા હોતુ, દુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનિકા વા, સન્તાય સમાપત્તિયા વુટ્ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો અસ્સાસપસ્સાસા અબ્બોહારિકા હોન્તિ. તેસં અબ્બોહારિકભાવો સઞ્જીવત્થેરવત્થુના વેદિતબ્બો. સઞ્જીવત્થેરસ્સ હિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય કિંસુકપુપ્ફસદિસે વીતચ્ચિતઙ્ગારે મદ્દમાનસ્સ ગચ્છતો ચીવરે અંસુમત્તમ્પિ ન ઝાયિ, ઉસુમાકારમત્તમ્પિ નાહોસિ, સમાપત્તિફલં નામેતન્તિ વદન્તિ. એવમેવં સન્તાય સમાપત્તિયા વુટ્ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો અસ્સાસપસ્સાસા અબ્બોહારિકા હોન્તીતિ ભવઙ્ગસમયેનેવેતં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

તતો વચીસઙ્ખારોતિ તતો પરં કિરિયમયપવત્તવળઞ્જનકાલે વચીસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ. કિં ભવઙ્ગં વિતક્કવિચારે ન સમુટ્ઠાપેતીતિ? સમુટ્ઠાપેતિ. તંસમુટ્ઠાના પન વિતક્કવિચારા વાચં અભિસઙ્ખાતું ન સક્કોન્તીતિ કિરિયમયપવત્તવળઞ્જનકાલેનેવતં કથિતં. સુઞ્ઞતો ફસ્સોતિઆદયો સગુણેનાપિ આરમ્મણેનાપિ કથેતબ્બા. સગુણેન તાવ સુઞ્ઞતા નામ ફલસમાપત્તિ, તાય સહજાતં ફસ્સં સન્ધાય સુઞ્ઞતો ફસ્સોતિ વુત્તં. અનિમિત્તાપણિહિતેસુપિએસેવ નયો. આરમ્મણેન પન નિબ્બાનં રાગાદીહિ સુઞ્ઞત્તા સુઞ્ઞં નામ, રાગનિમિત્તાદીનં અભાવા અનિમિત્તં, રાગદોસમોહપ્પણિધીનં અભાવા અપ્પણિહિતં. સુઞ્ઞતં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નફલસમાપત્તિયં ફસ્સો સુઞ્ઞતો નામ. અનિમિત્તાપણિહિતેસુપિ એસેવ નયો.

અપરા આગમનિયકથા નામ હોતિ, સુઞ્ઞતા, અનિમિત્તા, અપ્પણિહિતાતિ હિ વિપસ્સનાપિ વુચ્ચતિ. તત્થ યો ભિક્ખુ સઙ્ખારે અનિચ્ચતો પરિગ્ગહેત્વા અનિચ્ચતો દિસ્વા અનિચ્ચતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના અનિમિત્તા નામ હોતિ. યો દુક્ખતો પરિગ્ગહેત્વા દુક્ખતો દિસ્વા દુક્ખતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ અપ્પણિહિતા નામ. યો અનત્તતો પરિગ્ગહેત્વા અનત્તતો દિસ્વા અનત્તતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ સુઞ્ઞતા નામ. તત્થ અનિમિત્તવિપસ્સનાય મગ્ગો અનિમિત્તો નામ, અનિમિત્તમગ્ગસ્સ ફલં અનિમિત્તં નામ. અનિમિત્તફલસમાપત્તિસહજાતે ફસ્સે ફુસન્તે અનિમિત્તો ફસ્સો ફુસતીતિ વુચ્ચતિ. અપ્પણિહિતસુઞ્ઞતેસુપિ એસેવ નયો. આગમનિયેન કથિતે પન સુઞ્ઞતો વા ફસ્સો અનિમિત્તો વા ફસ્સો અપ્પણિહિતો વા ફસ્સોતિ વિકપ્પો આપજ્જેય્ય, તસ્મા સગુણેન ચેવ આરમ્મણેન ચ કથેતબ્બં. એવઞ્હિ તયો ફસ્સા ફુસન્તીતિ સમેતિ.

વિવેકનિન્નન્તિઆદીસુ નિબ્બાનં વિવેકો નામ, તસ્મિં વિવેકે નિન્નં ઓનતન્તિ વિવેકનિન્નં. અઞ્ઞતો આગન્ત્વા યેન વિવેકો, તેન વઙ્કં વિય હુત્વા ઠિતન્તિ વિવેકપોણં. યેન વિવેકો, તેન પતમાનં વિય ઠિતન્તિ વિવેકપબ્ભારં.

૪૬૫. ઇદાનિ યા વેદના નિરોધેત્વા નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તા પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છન્તો કતિ પનાય્યે, વેદનાતિ આહ. કાયિકં વાતિઆદીસુ પઞ્ચદ્વારિકં સુખં કાયિકં નામ, મનોદ્વારિકં ચેતસિકં નામાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ સુખન્તિ સભાવનિદ્દેસો. સાતન્તિ તસ્સેવ મધુરભાવદીપકં વેવચનં. વેદયિતન્તિ વેદયિતભાવદીપકં, સબ્બવેદનાનં સાધારણવચનં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઠિતિસુખા વિપરિણામદુક્ખાતિઆદીસુ સુખાય વેદનાય અત્થિભાવો સુખં, નત્થિભાવો દુક્ખં. દુક્ખાય વેદનાય અત્થિભાવો દુક્ખં, નત્થિભાવો સુખં. અદુક્ખમસુખાય વેદનાય જાનનભાવો સુખં, અજાનનભાવો દુક્ખન્તિ અત્થો.

કિં અનુસયો અનુસેતીતિ કતમો અનુસયો અનુસેતિ. અપ્પહીનટ્ઠેન સયિતો વિય હોતીતિ અનુસયપુચ્છં પુચ્છતિ. ન ખો, આવુસો વિસાખ, સબ્બાય સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો અનુસેતીતિ ન સબ્બાય સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો અનુસેતિ. ન સબ્બાય સુખાય વેદનાય સો અપ્પહીનો, ન સબ્બં સુખં વેદનં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ. કિં પહાતબ્બન્તિ અયં પહાનપુચ્છા નામ.

રાગં તેન પજહતીતિ એત્થ એકેનેવ બ્યાકરણેન દ્વે પુચ્છા વિસ્સજ્જેસિ. ઇધ ભિક્ખુ રાગાનુસયં વિક્ખમ્ભેત્વા પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જતિ, ઝાનવિક્ખમ્ભિતં રાગાનુસયં તથા વિક્ખમ્ભિતમેવ કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાતેતિ. સો અનાગામિમગ્ગેન પહીનોપિ તથા વિક્ખમ્ભિતત્તાવ પઠમજ્ઝાને નાનુસેતિ નામ. તેનાહ – ‘‘ન તત્થ રાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ. તદાયતનન્તિ તં આયતનં, પરમસ્સાસભાવેન પતિટ્ઠાનભૂતં અરહત્તન્તિ અત્થો. ઇતિ અનુત્તરેસૂતિ એવં અનુત્તરા વિમોક્ખાતિ લદ્ધનામે અરહત્તે. પિહં ઉપટ્ઠાપયતોતિ પત્થનં પટ્ઠપેન્તસ્સ. ઉપ્પજ્જતિ પિહાપચ્ચયા દોમનસ્સન્તિ પત્થનાય પટ્ઠપનમૂલકં દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. તં પનેતં ન પત્થનાય પટ્ઠપનમૂલકં ઉપ્પજ્જતિ, પત્થેત્વા અલભન્તસ્સ પન અલાભમૂલકં ઉપ્પજ્જમાનં, ‘‘ઉપ્પજ્જતિ પિહાપચ્ચયા’’તિ વુત્તં. તત્થ કિઞ્ચાપિ દોમનસ્સં નામ એકન્તેન અકુસલં, ઇદં પન સેવિતબ્બં દોમનસ્સં વટ્ટતીતિ વદન્તિ. યોગિનો હિ તેમાસિકં છમાસિકં વા નવમાસિકં વા પટિપદં ગણ્હન્તિ. તેસુ યો તં તં પટિપદં ગહેત્વા અન્તોકાલપરિચ્છેદેયેવ અરહત્તં પાપુણિસ્સામીતિ ઘટેન્તો વાયમન્તો ન સક્કોતિ યથાપરિચ્છિન્નકાલેન પાપુણિતું, તસ્સ બલવદોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, આળિન્દિકવાસિમહાફુસ્સદેવત્થેરસ્સ વિય અસ્સુધારા પવત્તન્તિ. થેરો કિર એકૂનવીસતિવસ્સાનિ ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેસિ. તસ્સ, ‘‘ઇમસ્મિં વારે અરહત્તં ગણ્હિસ્સામિ, ઇમસ્મિં વારે વિસુદ્ધિપવારણં પવારેસ્સામી’’તિ માનસં બન્ધિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તસ્સેવ એકૂનવીસતિવસ્સાનિ અતિક્કન્તાનિ. પવારણાદિવસે આગતે થેરસ્સ અસ્સુપાતેન મુત્તદિવસો નામ નાહોસિ. વીસતિમે પન વસ્સે અરહત્તં પાણુણિ.

પટિઘં તેન પજહતીતિ એત્થ દોમનસ્સેનેવ પટિઘં પજહતિ. ન હિ પટિઘેનેવ પટિઘપ્પહાનં, દોમનસ્સેન વા દોમનસ્સપ્પહાનં નામ અત્થિ. અયં પન ભિક્ખુ તેમાસિકાદીસુ અઞ્ઞતરં પટિપદં ગહેત્વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘‘પસ્સ ભિક્ખુ, કિં તુય્હં સીલેન હીનટ્ઠાનં અત્થિ, ઉદાહુ વીરિયેન, ઉદાહુ પઞ્ઞાય, નનુ તે સીલં સુપરિસુદ્ધં વીરિયં સુપગ્ગહિતં પઞ્ઞા સૂરા હુત્વા વહતી’’તિ. સો એવં પટિસઞ્ચિક્ખિત્વા, ‘‘ન દાનિ પુન ઇમસ્સ દોમનસ્સસ્સ ઉપ્પજ્જિતું દસ્સામી’’તિ વીરિયં દળ્હં કત્વા અન્તોતેમાસે વા અન્તોછમાસે વા અન્તોનવમાસે વા અનાગામિમગ્ગેન તં સમુગ્ઘાતેતિ. ઇમિના પરિયાયેન પટિઘેનેવ પટિઘં, દોમનસ્સેનેવ દોમનસ્સં પજહતિ નામ.

ન તત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતીતિ તત્થ એવરૂપે દોમનસ્સે પટિઘાનુસયો નાનુસેતિ. ન તં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતિ, પહીનોવ તત્થ પટિઘાનુસયોતિ અત્થો. અવિજ્જં તેન પજહતીતિ ઇધ ભિક્ખુ અવિજ્જાનુસયં વિક્ખમ્ભેત્વા ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જતિ, ઝાનવિક્ખમ્ભિતં અવિજ્જાનુસયં તથા વિક્ખમ્ભિતમેવ કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તમગ્ગેન સમુગ્ઘાતેતિ. સો અરહત્તમગ્ગેન પહીનોપિ તથા વિક્ખમ્ભિતત્તાવ ચતુત્થજ્ઝાને નાનુસેતિ નામ. તેનાહ – ‘‘ન તત્થ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતી’’તિ.

૪૬૬. ઇદાનિ પટિભાગપુચ્છં પુચ્છન્તો સુખાય પનાય્યેતિઆદિમાહ. તસ્સ વિસ્સજ્જને યસ્મા સુખસ્સ દુક્ખં, દુક્ખસ્સ ચ સુખં પચ્ચનીકં, તસ્મા દ્વીસુ વેદનાસુ વિસભાગપટિભાગો કથિતો. ઉપેક્ખા પન અન્ધકારા અવિભૂતા દુદ્દીપના, અવિજ્જાપિ તાદિસાવાતિ તેનેત્થ સભાગપટિભાગો કથિતો. યત્તકેસુ પન ઠાનેસુ અવિજ્જા તમં કરોતિ, તત્તકેસુ વિજ્જા તમં વિનોદેતીતિ વિસભાગપટિભાગો કથિતો. અવિજ્જાય ખો, આવુસોતિ એત્થ ઉભોપેતે ધમ્મા અનાસવા લોકુત્તરાતિ સભાગપટિભાગોવ કથિતો. વિમુત્તિયા ખો, આવુસોતિ એત્થ અનાસવટ્ઠેન લોકુત્તરટ્ઠેન અબ્યાકતટ્ઠેન ચ સભાગપટિભાગોવ કથિતો. અચ્ચયાસીતિ એત્થ પઞ્હં અતિક્કમિત્વા ગતોસીતિ અત્થો. નાસક્ખિ પઞ્હાનં પરિયન્તં ગહેતુન્તિ પઞ્હાનં પરિચ્છેદપમાણં ગહેતું નાસક્ખિ, અપ્પટિભાગધમ્મસ્સ પટિભાગં પુચ્છિ. નિબ્બાનં નામેતં અપ્પટિભાગં, ન સક્કા નીલં વા પીતકં વાતિ કેનચિ ધમ્મેન સદ્ધિં પટિભાગં કત્વા દસ્સેતું. તઞ્ચ ત્વં ઇમિના અધિપ્પાયેન પુચ્છસીતિ અત્થો.

એત્તાવતા ચાયં ઉપાસકો યથા નામ સત્તમે ઘરે સલાકભત્તં લભિત્વા ગતો ભિક્ખુ સત્ત ઘરાનિ અતિક્કમ્મ અટ્ઠમસ્સ દ્વારે ઠિતો સબ્બાનિપિ સત્ત ગેહાનિ વિરદ્ધોવ ન અઞ્ઞાસિ, એવમેવં અપ્પટિભાગધમ્મસ્સ પટિભાગં પુચ્છન્તો સબ્બાસુપિ સત્તસુ સપ્પટિભાગપુચ્છાસુ વિરદ્ધોવ હોતીતિ વેદિતબ્બો. નિબ્બાનોગધન્તિ નિબ્બાનબ્ભન્તરં નિબ્બાનં અનુપવિટ્ઠં. નિબ્બાનપરાયનન્તિ નિબ્બાનં પરં અયનમસ્સ પરા ગતિ, ન તતો પરં ગચ્છતીતિ અત્થો. નિબ્બાનં પરિયોસાનં અવસાનં અસ્સાતિ નિબ્બાનપરિયોસાનં.

૪૬૭. પણ્ડિતાતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા, ધાતુકુસલા આયતનકુસલા પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલા ઠાનાટ્ઠાનકુસલાતિ અત્થો. મહાપઞ્ઞાતિ મહન્તે અત્થે મહન્તે ધમ્મે મહન્તા નિરુત્તિયો મહન્તાનિ પટિભાનાનિ પરિગ્ગણ્હનસમત્થાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતા. યથા તં ધમ્મદિન્નાયાતિ યથા ધમ્મદિન્નાય ભિક્ખુનિયા બ્યાકતં, અહમ્પિ તં એવમેવં બ્યાકરેય્યન્તિ. એત્તાવતા ચ પન અયં સુત્તન્તો જિનભાસિતો નામ જાતો, ન સાવકભાસિતો. યથા હિ રાજયુત્તેહિ લિખિતં પણ્ણં યાવ રાજમુદ્દિકાય ન લઞ્છિતં હોતિ, ન તાવ રાજપણ્ણન્તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ; લઞ્છિતમત્તં પન રાજપણ્ણં નામ હોતિ, તથા, ‘‘અહમ્પિ તં એવમેવ બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ ઇમાય જિનવચનમુદ્દિકાય લઞ્છિતત્તા અયં સુત્તન્તો આહચ્ચવચનેન જિનભાસિતો નામ જાતો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળવેદલ્લસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચૂળધમ્મસમાદાનસુત્તવણ્ણના

૪૬૮. એવં મે સુતન્તિ ચૂળધમ્મસમાદાનસુત્તં. તત્થ ધમ્મસમાદાનાનીતિ ધમ્મોતિ ગહિતગહણાનિ. પચ્ચુપ્પન્નસુખન્તિ પચ્ચુપ્પન્ને સુખં, આયૂહનક્ખણે સુખં સુકરં સુખેન સક્કા પૂરેતું. આયતિં દુક્ખવિપાકન્તિ અનાગતે વિપાકકાલે દુક્ખવિપાકં. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૪૬૯. નત્થિ કામેસુ દોસોતિ વત્થુકામેસુપિ કિલેસકામેસુપિ દોસો નત્થિ. પાતબ્યતં આપજ્જન્તીતિ તે વત્થુકામેસુ કિલેસકામેન પાતબ્યતં પિવિતબ્બતં, યથારુચિ પરિભુઞ્જિતબ્બતં આપજ્જન્તીતિ અત્થો. મોળિબદ્ધાહીતિ મોળિં કત્વા બદ્ધકેસાહિ. પરિબ્બાજિકાહીતિ તાપસપરિબ્બાજિકાહિ. એવમાહંસૂતિ એવં વદન્તિ. પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તીતિ પહાનં સમતિક્કમં પઞ્ઞપેન્તિ. માલુવાસિપાટિકાતિ દીઘસણ્ઠાનં માલુવાપક્કં. ફલેય્યાતિ આતપેન સુસ્સિત્વા ભિજ્જેય્ય. સાલમૂલેતિ સાલરુક્ખસ્સ સમીપે. સન્તાસં આપજ્જેય્યાતિ કસ્મા આપજ્જતિ? ભવનવિનાસભયા. રુક્ખમૂલે પતિતમાલુવાબીજતો હિ લતા ઉપ્પજ્જિત્વા રુક્ખં અભિરુહતિ. સા મહાપત્તા ચેવ હોતિ બહુપત્તા ચ, કોવિળારપત્તસદિસેહિ પત્તેહિ સમન્નાગતા. અથ તં રુક્ખં મૂલતો પટ્ઠાય વિનન્ધમાના સબ્બવિટપાનિ સઞ્છાદેત્વા મહન્તં ભારં જનેત્વા તિટ્ઠતિ. સા વાતે વા વાયન્તે દેવે વા વસ્સન્તે ઓઘનં જનેત્વા તસ્સ રુક્ખસ્સ સબ્બસાખાપસાખં ભઞ્જતિ, ભૂમિયં નિપાતેતિ. તતો તસ્મિં રુક્ખે પતિટ્ઠિતવિમાનં ભિજ્જતિ નસ્સતિ. ઇતિ સા ભવનવિનાસભયા સન્તાસં આપજ્જતિ.

આરામદેવતાતિ તત્થ તત્થ પુપ્ફારામફલારામેસુ અધિવત્થા દેવતા. વનદેવતાતિ અન્ધવનસુભગવનાદીસુ વનેસુ અધિવત્થા દેવતા. રુક્ખદેવતાતિ અભિલક્ખિતેસુ નળેરુપુચિમન્દાદીસુ રુક્ખેસુ અધિવત્થા દેવતા. ઓસધિતિણવનપ્પતીસૂતિ હરીતકીઆમલકીઆદીસુ ઓસધીસુ તાલનાળિકેરાદીસુ તિણેસુ વનજેટ્ઠકેસુ ચ વનપ્પતિરુક્ખેસુ અધિવત્થા દેવતા. વનકમ્મિકાતિ વને કસનલાયનદારુઆહરણગોરક્ખાદીસુ કેનચિદેવ કમ્મેન વા વિચરકમનુસ્સા. ઉદ્ધરેય્યુન્તિ ખાદેય્યું. વિલમ્બિનીતિ વાતેન પહતપહતટ્ઠાનેસુ કેળિં કરોન્તી વિય વિલમ્બન્તી. સુખો ઇમિસ્સાતિ એવરૂપાય માલુવાલતાય સમ્ફસ્સોપિ સુખો, દસ્સનમ્પિ સુખં. અયં મે દારકાનં આપાનમણ્ડલં ભવિસ્સતિ, કીળાભૂમિ ભવિસ્સતિ, દુતિયં મે વિમાનં પટિલદ્ધન્તિ લતાય દસ્સનેપિ સમ્ફસ્સેપિ સોમનસ્સજાતા એવમાહ.

વિટભિં કરેય્યાતિ સાખાનં ઉપરિ છત્તાકારેન તિટ્ઠેય્ય. ઓઘનં જનેય્યાતિ હેટ્ઠા ઘનં જનેય્ય. ઉપરિ આરુય્હ સકલં રુક્ખં પલિવેઠેત્વા પુન હેટ્ઠા ભસ્સમાના ભૂમિં ગણ્હેય્યાતિ અત્થો. પદાલેય્યાતિ એવં ઓઘનં કત્વા પુન તતો પટ્ઠાય યાવ મૂલા ઓતિણ્ણસાખાહિ અભિરુહમાના સબ્બસાખા પલિવેઠેન્તી મત્થકં પત્વા તેનેવ નિયામેન પુન ઓરોહિત્વા ચ અભિરુહિત્વા ચ સકલરુક્ખં સંસિબ્બિત્વા અજ્ઝોત્થરન્તી સબ્બસાખા હેટ્ઠા કત્વા સયં ઉપરિ ઠત્વા વાતે વા વાયન્તે દેવે વા વસ્સન્તે પદાલેય્ય. ભિન્દેય્યાતિ અત્થો. ખાણુમત્તમેવ તિટ્ઠેય્ય, તત્થ યં સાખટ્ઠકવિમાનં હોતિ, તં સાખાસુ ભિજ્જમાનાસુ તત્થ તત્થેવ ભિજ્જિત્વા સબ્બસાખાસુ ભિન્નાસુ સબ્બં ભિજ્જતિ. રુક્ખટ્ઠકવિમાનં પન યાવ રુક્ખસ્સ મૂલમત્તમ્પિ તિટ્ઠતિ, તાવ ન નસ્સતિ. ઇદં પન વિમાનં સાખટ્ઠકં, તસ્મા સબ્બસાખાસુ સંભિજ્જમાનાસુ ભિજ્જિત્થ. દેવતા પુત્તકે ગહેત્વા ખાણુકે ઠિતા પરિદેવિતું આરદ્ધા.

૪૭૧. તિબ્બરાગજાતિકોતિ બહલરાગસભાવો. રાગજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતીતિ તિબ્બરાગજાતિકત્તા દિટ્ઠે દિટ્ઠે આરમ્મણે નિમિત્તં ગણ્હાતિ. અથસ્સ આચરિયુપજ્ઝાયા દણ્ડકમ્મં આણાપેન્તિ. સો અભિક્ખણં દણ્ડકમ્મં કરોન્તો દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ, નત્વેવ વીતિક્કમં કરોતિ. તિબ્બદોસજાતિકોતિ અપ્પમત્તિકેનેવ કુપ્પતિ, દહરસામણેરેહિ સદ્ધિં હત્થપરામાસાદીનિ કરોન્તોવ કથેતિ. સોપિ દણ્ડકમ્મપચ્ચયા દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. મોહજાતિકો પન ઇધ કતં વા કતતો અકતં વા અકતતો ન સલ્લક્ખેતિ, તાનિ તાનિ કિચ્ચાનિ વિરાધેતિ. સોપિ દણ્ડકમ્મપચ્ચયા દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ.

૪૭૨. ન તિબ્બરાગજાતિકોતિઆદીનિ વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બાનિ. કસ્મા પનેત્થ કોચિ તિબ્બરાગાદિજાતિકો હોતિ, કોચિ ન તિબ્બરાગાદિજાતિકો? કમ્મનિયામેન. યસ્સ હિ કમ્માયૂહનક્ખણે લોભો બલવા હોતિ, અલોભો મન્દો, અદોસામોહા બલવન્તો, દોસમોહા મન્દા, તસ્સ મન્દો અલોભો લોભં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ, અદોસામોહા પન બલવન્તો દોસમોહે પરિયાદાતું સક્કોન્તિ. તસ્મા સો તેન કમ્મેન દિન્નપટિસન્ધિવસેન નિબ્બત્તો લુદ્ધો હોતિ, સુખસીલો અક્કોધનો પઞ્ઞવા વજિરૂપમઞાણો.

યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે લોભદોસા બલવન્તો હોન્તિ, અલોભાદોસા મન્દા, અમોહો બલવા, મોહો મન્દો, સો પુરિમનયેનેવ લુદ્ધો ચેવ હોતિ દુટ્ઠો ચ, પઞ્ઞવા પન હોતિ વજિરૂપમઞાણો દત્તાભયત્થેરો વિય.

યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે લોભાદોસમોહા બલવન્તો હોન્તિ, ઇતરે મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ લુદ્ધો ચેવ હોતિ દન્ધો ચ, સુખસીલકો પન હોતિ અક્કોધનો.

તથા યસ્સ કમ્માયૂહનક્ખણે તયોપિ લોભદોસમોહા બલવન્તો હોન્તિ, અલોભાદયો મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ લુદ્ધો ચેવ હોતિ દુટ્ઠો ચ મૂળ્હો ચ.

યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે અલોભદોસમોહા બલવન્તો હોન્તિ, ઇતરે મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ અપ્પકિલેસો હોતિ, દિબ્બારમ્મણમ્પિ દિસ્વા નિચ્ચલો, દુટ્ઠો પન હોતિ દન્ધપઞ્ઞો ચ.

યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે અલોભાદોસમોહા બલવન્તો હોન્તિ, ઇતરે મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ અલુદ્ધો ચેવ હોતિ સુખસીલકો ચ, મૂળ્હો પન હોતિ.

તથા યસ્સ કમ્માયૂહનક્ખણે અલોભદોસામોહા બલવન્તો હોન્તિ, ઇતરે મન્દા, સો પુરિમનયેનેવ અલુદ્ધો ચેવ હોતિ પઞ્ઞવા ચ, દુટ્ઠો પન હોતિ કોધનો.

યસ્સ પન કમ્માયૂહનક્ખણે તયોપિ અલોભાદયો બલવન્તો હોન્તિ, લોભાદયો મન્દા, સો મહાસઙ્ઘરક્ખિતત્થેરો વિય અલુદ્ધો અદુટ્ઠો પઞ્ઞવા ચ હોતિ.

સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળધમ્મસમાદાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. મહાધમ્મસમાદાનસુત્તવણ્ણના

૪૭૩. એવં મે સુત્તન્તિ મહાધમ્મસમાદાનસુત્તં. તત્થ એવંકામાતિ એવંઇચ્છા. એવંછન્દાતિ એવંઅજ્ઝાસયા. એવંઅધિપ્પાયાતિ એવંલદ્ધિકા. તત્રાતિ તસ્મિં અનિટ્ઠવડ્ઢને ચેવ ઇટ્ઠપરિહાને ચ. ભગવંમૂલકાતિ ભગવા મૂલં એતેસન્તિ ભગવંમૂલકા. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમે, ભન્તે, અમ્હાકં ધમ્મા પુબ્બે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધેન ઉપ્પાદિતા, તસ્મિં પરિનિબ્બુતે એકં બુદ્ધન્તરં અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇમે ધમ્મે ઉપ્પાદેતું સમત્થો નામ નાહોસિ, ભગવતા પન નો ઇમે ધમ્મા ઉપ્પાદિતા. ભગવન્તઞ્હિ નિસ્સાય મયં ઇમે ધમ્મે આજાનામ પટિવિજ્ઝામાતિ એવં ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્માતિ. ભગવંનેત્તિકાતિ ભગવા હિ ધમ્માનં નેતા વિનેતા અનુનેતાતિ. યથાસભાવતો પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં નામં ગહેત્વા દસ્સિતા ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા નામ હોન્તિ. ભગવંપટિસરણાતિ ચતુભૂમકા ધમ્મા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ આપાથં આગચ્છમાના ભગવતિ પટિસરન્તિ નામાતિ ભગવંપટિસરણા. પટિસરન્તીતિ ઓસરન્તિ સમોસરન્તિ. અપિચ મહાબોધિમણ્ડે નિસિન્નસ્સ ભગવતો પટિવેધવસેન ફસ્સો આગચ્છતિ, અહં ભગવા કિન્નામોતિ? ત્વં ફુસનટ્ઠેન ફસ્સો નામ. વેદના, સઞ્ઞા, સઙ્ખારા, વિઞ્ઞાણં આગચ્છતિ. અહં ભગવા કિન્નામન્તિ? ત્વં વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણં નામાતિ એવં ચતુભૂમકધમ્માનં યથાસભાવતો પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં નામં ગણ્હન્તો ભગવા ધમ્મે પટિસરતીતિપિ ભગવંપટિસરણા. ભગવન્તઞ્ઞેવ પટિભાતૂતિ ભગવતોયેવ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો ઉપટ્ઠાતુ, તુમ્હેયેવ નો કથેત્વા દેથાતિ અત્થો.

૪૭૪. સેવિતબ્બેતિ નિસ્સયિતબ્બે. ભજિતબ્બેતિ ઉપગન્તબ્બે. યથા તં અવિદ્દસુનોતિ યથા અવિદુનો બાલસ્સ અન્ધપુથુજ્જનસ્સ. યથા તં વિદ્દસુનોતિ યથા વિદુનો મેધાવિનો પણ્ડિતસ્સ.

૪૭૫. અત્થિ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનન્તિ પુરિમસુત્તે ઉપ્પટિપાટિઆકારેન માતિકા ઠપિતા, ઇધ પન યથાધમ્મરસેનેવ સત્થા માતિકં ઠપેસિ. તત્થ ધમ્મસમાદાનન્તિ પાણાતિપાતાદીનં ધમ્માનં ગહણં.

૪૭૬. અવિજ્જાગતોતિ અવિજ્જાય સમન્નાગતો.

૪૭૭. વિજ્જાગતોતિ વિજ્જાય સમન્નાગતો પઞ્ઞવા.