૬. મહાધમ્મસમાદાનસુત્તવણ્ણના

૪૭૩. એવં મે સુત્તન્તિ મહાધમ્મસમાદાનસુત્તં. તત્થ એવંકામાતિ એવંઇચ્છા. એવંછન્દાતિ એવંઅજ્ઝાસયા. એવંઅધિપ્પાયાતિ એવંલદ્ધિકા. તત્રાતિ તસ્મિં અનિટ્ઠવડ્ઢને ચેવ ઇટ્ઠપરિહાને ચ. ભગવંમૂલકાતિ ભગવા મૂલં એતેસન્તિ ભગવંમૂલકા. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમે, ભન્તે, અમ્હાકં ધમ્મા પુબ્બે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધેન ઉપ્પાદિતા, તસ્મિં પરિનિબ્બુતે એકં બુદ્ધન્તરં અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇમે ધમ્મે ઉપ્પાદેતું સમત્થો નામ નાહોસિ, ભગવતા પન નો ઇમે ધમ્મા ઉપ્પાદિતા. ભગવન્તઞ્હિ નિસ્સાય મયં ઇમે ધમ્મે આજાનામ પટિવિજ્ઝામાતિ એવં ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્માતિ. ભગવંનેત્તિકાતિ ભગવા હિ ધમ્માનં નેતા વિનેતા અનુનેતાતિ. યથાસભાવતો પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં નામં ગહેત્વા દસ્સિતા ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા નામ હોન્તિ. ભગવંપટિસરણાતિ ચતુભૂમકા ધમ્મા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ આપાથં આગચ્છમાના ભગવતિ પટિસરન્તિ નામાતિ ભગવંપટિસરણા. પટિસરન્તીતિ ઓસરન્તિ સમોસરન્તિ. અપિચ મહાબોધિમણ્ડે નિસિન્નસ્સ ભગવતો પટિવેધવસેન ફસ્સો આગચ્છતિ, અહં ભગવા કિન્નામોતિ? ત્વં ફુસનટ્ઠેન ફસ્સો નામ. વેદના, સઞ્ઞા, સઙ્ખારા, વિઞ્ઞાણં આગચ્છતિ. અહં ભગવા કિન્નામન્તિ? ત્વં વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણં નામાતિ એવં ચતુભૂમકધમ્માનં યથાસભાવતો પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં નામં ગણ્હન્તો ભગવા ધમ્મે પટિસરતીતિપિ ભગવંપટિસરણા. ભગવન્તઞ્ઞેવ પટિભાતૂતિ ભગવતોયેવ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો ઉપટ્ઠાતુ, તુમ્હેયેવ નો કથેત્વા દેથાતિ અત્થો.

૪૭૪. સેવિતબ્બેતિ નિસ્સયિતબ્બે. ભજિતબ્બેતિ ઉપગન્તબ્બે. યથા તં અવિદ્દસુનોતિ યથા અવિદુનો બાલસ્સ અન્ધપુથુજ્જનસ્સ. યથા તં વિદ્દસુનોતિ યથા વિદુનો મેધાવિનો પણ્ડિતસ્સ.

૪૭૫. અત્થિ, ભિક્ખવે, ધમ્મસમાદાનન્તિ પુરિમસુત્તે ઉપ્પટિપાટિઆકારેન માતિકા ઠપિતા, ઇધ પન યથાધમ્મરસેનેવ સત્થા માતિકં ઠપેસિ. તત્થ ધમ્મસમાદાનન્તિ પાણાતિપાતાદીનં ધમ્માનં ગહણં.

૪૭૬. અવિજ્જાગતોતિ અવિજ્જાય સમન્નાગતો.

૪૭૭. વિજ્જાગતોતિ વિજ્જાય સમન્નાગતો પઞ્ઞવા.

૪૭૮. સહાપિ દુક્ખેનાતિ એત્થ મિચ્છાચારો અભિજ્ઝા મિચ્છાદિટ્ઠીતિ ઇમે તાવ તયો પુબ્બચેતનાય ચ અપરચેતનાય ચાતિ દ્વિન્નં ચેતનાનં વસેન દુક્ખવેદના હોન્તિ. સન્નિટ્ઠાપકચેતના પન સુખસમ્પયુત્તા વા ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તા વા હોતિ. સેસા પાણાતિપાતાદયો સત્ત તિસ્સન્નમ્પિ ચેતનાનં વસેન દુક્ખવેદના હોન્તિ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સહાપિ દુક્ખેન સહાપિ દોમનસ્સેના’’તિ. દોમનસ્સમેવ ચેત્થ દુક્ખન્તિ વેદિતબ્બં. પરિયેટ્ઠિં વા આપજ્જન્તસ્સ પુબ્બભાગપરભાગેસુ કાયિકં દુક્ખમ્પિ વટ્ટતિયેવ.

૪૭૯. સહાપિ સુખેનાતિ એત્થ પાણાતિપાતો ફરુસવાચા બ્યાપાદોતિ ઇમે તાવ તયો પુબ્બચેતનાય ચ અપરચેતનાય ચાતિ દ્વિન્નં ચેતનાનં વસેન સુખવેદના હોન્તિ. સન્નિટ્ઠાપકચેતના પન દુક્ખસમ્પયુત્તાવ હોતિ. સેસા સત્ત તિસ્સન્નમ્પિ ચેતનાનં વસેન સુખવેદના હોન્તિયેવ. સહાપિ સોમનસ્સેનાતિ સોમનસ્સમેવ ચેત્થ સુખન્તિ વેદિતબ્બં. ઇટ્ઠફોટ્ઠબ્બસમઙ્ગિનો વા પુબ્બભાગપરભાગેસુ કાયિકં સુખમ્પિ વટ્ટતિયેવ.

૪૮૦. તતિયધમ્મસમાદાને ઇધેકચ્ચો મચ્છબન્ધો વા હોતિ, માગવિકો વા, પાણુપઘાતંયેવ નિસ્સાય જીવિકં કપ્પેતિ. તસ્સ ગરુટ્ઠાનિયો ભિક્ખુ અકામકસ્સેવ પાણાતિપાતે આદીનવં, પાણાતિપાતવિરતિયા ચ આનિસંસં કથેત્વા સિક્ખાપદં દેતિ. સો ગણ્હન્તોપિ દુક્ખિતો દોમનસ્સિતોવ હુત્વા ગણ્હાતિ. અપરભાગે કતિપાહં વીતિનામેત્વા રક્ખિતું અસક્કોન્તોપિ દુક્ખિતોવ હોતિ, તસ્સ પુબ્બાપરચેતના દુક્ખસહગતાવ હોન્તિ. સન્નિટ્ઠાપકચેતના પન સુખસહગતા વા ઉપેક્ખાસહગતા વાતિ એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇતિ પુબ્બભાગપરભાગચેતનાવ સન્ધાય ઇદં વુત્તં – ‘‘સહાપિ દુક્ખેન સહાપિ દોમનસ્સેના’’તિ. દોમનસ્સમેવ ચેત્થ દુક્ખન્તિ વેદિતબ્બં.

૪૮૧. ચતુત્થધમ્મસમાદાને દસસુપિ પદેસુ તિસ્સોપિ પુબ્બભાગાપરભાગસન્નિટ્ઠાપકચેતના સુખસમ્પયુત્તા હોન્તિયેવ, તં સન્ધાય ઇદં વુત્તં – ‘‘સહાપિ સુખેન સહાપિ સોમનસ્સેના’’તિ. સોમનસ્સમેવ ચેત્થ સુખન્તિ વેદિતબ્બં.

૪૮૨. તિત્તકાલાબૂતિ તિત્તકરસઅલાબુ. વિસેન સંસટ્ઠોતિ હલાહલવિસેન સમ્પયુત્તો મિસ્સિતો લુળિતો. નચ્છાદેસ્સતીતિ ન રુચ્ચિસ્સતિ ન તુટ્ઠિં કરિસ્સતિ. નિગચ્છસીતિ ગમિસ્સસિ. અપ્પટિસઙ્ખાય પિવેય્યાતિ તં અપ્પચ્ચવેક્ખિત્વા પિવેય્ય.

૪૮૩. આપાનીયકંસોતિ આપાનીયસ્સ મધુરપાનકસ્સ ભરિતકંસો. વણ્ણસમ્પન્નોતિ પાનકવણ્ણાદીહિ સમ્પન્નવણ્ણો, કંસે પક્ખિત્તપાનકવસેન પાનકકંસોપિ એવં વુત્તો. છાદેસ્સતીતિ તઞ્હિ હલાહલવિસં યત્થ યત્થ પક્ખિત્તં હોતિ, તસ્સ તસ્સેવ રસં દેતિ. તેન વુત્તં ‘‘છાદેસ્સતી’’તિ.

૪૮૪. પૂતિમુત્તન્તિ મુત્તમેવ. યથા હિ મનુસ્સભાવો સુવણ્ણવણ્ણો પૂતિકાયોત્વેવ, તદહુજાતાપિ ગલોચિલતા પૂતિલતાત્વેવ વુચ્ચતિ. એવં તઙ્ખણં ગહિતં તરુણમ્પિ મુત્તં પૂતિમુત્તમેવ. નાનાભેસજ્જેહીતિ હરીતકામલકાદીહિ નાનોસધેહિ. સુખી અસ્સાતિ અરોગો સુવણ્ણવણ્ણો સુખી ભવેય્ય.

૪૮૫. દધિ ચ મધુ ચાતિ સુપરિસુદ્ધં દધિ ચ સુમધુરં મધુ ચ. એકજ્ઝં સંસટ્ઠન્તિ એકતો કત્વા મિસ્સિતં આલુળિતં. તસ્સ તન્તિ તસ્સ તં ચતુમધુરભેસજ્જં પિવતો રુચ્ચેય્ય. ઇદઞ્ચ યં ભગન્દરસંસટ્ઠં લોહિતં પક્ખન્દતિ, ન તસ્સ ભેસજ્જં, આહારં થમ્ભેત્વા મગ્ગં અવલઞ્જં કરોતિ. યં પન પિત્તસંસટ્ઠં લોહિતં, તસ્સેતં ભેસજ્જં સીતલકિરિયાય પરિયત્તભૂતં.

૪૮૬. વિદ્ધેતિ ઉબ્બિદ્ધે. મેઘવિગમેન દૂરીભૂતેતિ અત્થો. વિગતવલાહકેતિ અપગતમેઘે, દેવેતિ આકાસે. આકાસગતં તમગતન્તિ આકાસગતં તમં. પુથુસમણબ્રાહ્મણપરપ્પવાદેતિ પુથૂનં સમણબ્રાહ્મણસઙ્ખાતાનં પરેસં વાદે. અભિવિહચ્ચાતિ અભિહન્ત્વા. ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતે ચાતિ સરદકાલે મજ્ઝન્હિકસમયે આદિચ્ચોવ ઓભાસં મુઞ્ચતિ તપતિ વિજ્જોતતીતિ.

ઇદં પન સુત્તં દેવતાનં અતિવિય પિયં મનાપં. તત્રિદં વત્થુ – દક્ખિણદિસાયં કિર હત્થિભોગજનપદે સઙ્ગરવિહારો નામ અત્થિ. તસ્સ ભોજનસાલદ્વારે સઙ્ગરરુક્ખે અધિવત્થા દેવતા રત્તિભાગે એકસ્સ દહરસ્સ સરભઞ્ઞવસેન ઇદં સુત્તં ઓસારેન્તસ્સ સુત્વા સાધુકારં અદાસિ. દહરો કિં એસોતિ આહ. અહં, ભન્તે, ઇમસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતાતિ. કસ્મિં દેવતે પસન્નાસિ, કિં સદ્દે, ઉદાહુ સુત્તેતિ? સદ્દો નામ, ભન્તે, યસ્સ કસ્સચિ હોતિયેવ, સુત્તે પસન્નામ્હિ. સત્થારા જેતવને નિસીદિત્વા કથિતદિવસે ચ અજ્જ ચ એકબ્યઞ્જનેપિ નાનં નત્થીતિ. અસ્સોસિ ત્વં દેવતે સત્થારા કથિતદિવસેતિ? આમ, ભન્તે. કત્થ ઠિતા અસ્સોસીતિ? જેતવનં, ભન્તે, ગતામ્હિ, મહેસક્ખાસુ પન દેવતાસુ આગચ્છન્તીસુ તત્થ ઓકાસં અલભિત્વા ઇધેવ ઠત્વા અસ્સોસિન્તિ. એત્થ ઠિતાય સક્કા સુત્થુ સદ્દો સોતુન્તિ? ત્વં પન, ભન્તે, મય્હં સદ્દં સુણસીતિ? આમ દેવતેતિ. દક્ખિણકણ્ણપસ્સે નિસીદિત્વા કથનકાલો વિય, ભન્તે, હોતીતિ. કિં પન દેવતે સત્થુ રૂપં પસ્સસીતિ? સત્થા મમેવ ઓલોકેતીતિ મઞ્ઞમાના સણ્ઠાતું ન સક્કોમિ, ભન્તેતિ. વિસેસં પન નિબ્બત્તેતું અસક્ખિત્થ દેવતેતિ. દેવતા તત્થેવ અન્તરધાયિ. તં દિવસં કિરેસ દેવપુત્તો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો. એવમિદં સુત્તં દેવતાનં પિયં મનાપં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાધમ્મસમાદાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.