૭. વીમંસકસુત્તવણ્ણના

૪૮૭. એવં મે સુતન્તિ વીમંસકસુત્તં. તત્થ વીમંસકેનાતિ તયો વીમંસકા – અત્થવીમંસકો સઙ્ખારવીમંસકો સત્થુવીમંસકોતિ. તેસુ, ‘‘પણ્ડિતા હાવુસો, મનુસ્સા વીમંસકા’’તિ (સં. નિ. ૩.૨) એત્થ અત્થવીમંસકો આગતો. ‘‘યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ધાતુકુસલો ચ હોતિ, આયતનકુસલો ચ હોતિ, પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલો ચ હોતિ, ઠાનાટ્ઠાનકુસલો ચ હોતિ, એત્તાવતા ખો, આનન્દ, પણ્ડિતો ભિક્ખુ વીમંસકોતિ અલં વચનાયા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૪) એત્થ સઙ્ખારવીમંસકો આગતો. ઇમસ્મિં પન સુત્તે સત્થુવીમંસકો અધિપ્પેતો. ચેતોપરિયાયન્તિ ચિત્તવારં ચિત્તપરિચ્છેદં. સમન્નેસનાતિ એસના પરિયેસના ઉપપરિક્ખા. ઇતિ વિઞ્ઞાણાયાતિ એવં વિજાનનત્થાય.

૪૮૮. દ્વીસુ ધમ્મેસુ તથાગતો સમન્નેસિતબ્બોતિ ઇધ કલ્યાણમિત્તૂપનિસ્સયં દસ્સેતિ. મહા હિ એસ કલ્યાણમિત્તૂપનિસ્સયો નામ. તસ્સ મહન્તભાવો એવં વેદિતબ્બો – એકસ્મિં હિ સમયે આયસ્મા આનન્દો ઉપડ્ઢં અત્તનો આનુભાવેન હોતિ, ઉપડ્ઢં કલ્યાણમિત્તાનુભાવેનાતિ ચિન્તેત્વા અત્તનો ધમ્મતાય નિચ્છેતું અસક્કોન્તો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ, – ‘‘ઉપડ્ઢમિદં, ભન્તે, બ્રહ્મચરિયસ્સ, યદિદં કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા’’તિ. ભગવા આહ – ‘‘મા હેવં, આનન્દ, મા હેવં, આનન્દ, સકલમેવિદં, આનન્દ, બ્રહ્મચરિયં યદિદં કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા, કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા. કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, આનન્દ, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેસ્સતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરિસ્સતિ. કથઞ્ચાનન્દ, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો…પે… અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ. ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ…પે… સમ્માસમાધિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં એવં ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો…પે… બહુલીકરોતિ, તદમિનાપેતં, આનન્દ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં. યથા સકલમેવિદં બ્રહ્મચરિયં યદિદં કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા. મમઞ્હિ, આનન્દ, કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ. જરાધમ્મા…પે… સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મા સત્તા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨).

ભિક્ખૂનં બાહિરઙ્ગસમ્પત્તિં કથેન્તોપિ આહ – ‘‘બાહિરં, ભિક્ખવે, અઙ્ગન્તિ કરિત્વા નાઞ્ઞં એકઙ્ગમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં મહતો અત્થાય સંવત્તતિ, યથયિદં, ભિક્ખવે, કલ્યાણમિત્તતા. કલ્યાણમિત્તતા, ભિક્ખવે, મહતો અત્થાય સંવત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૧૩). મહાચુન્દસ્સ કિલેસસલ્લેખપટિપદં કથેન્તોપિ, ‘‘પરે પાપમિત્તા ભવિસ્સન્તિ, મયમેત્થ કલ્યાણમિત્તા ભવિસ્સામાતિ સલ્લેખો કરણીયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૮૩) આહ. મેઘિયત્થેરસ્સ વિમુત્તિપરિપાચનિયધમ્મે કથેન્તોપિ, ‘‘અપરિપક્કાય, મેઘિય, ચેતોવિમુત્તિયા પઞ્ચ ધમ્મા પરિપાકાય સંવત્તન્તિ. કતમે પઞ્ચ? ઇધ, મેઘિય, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો હોતિ’’તિ (ઉદા. ૩૧) કલ્યાણમિત્તૂપનિસ્સયમેવ વિસેસેસિ. પિયપુત્તસ્સ રાહુલત્થેરસ્સ અભિણ્હોવાદં દેન્તોપિ –

‘‘મિત્તે ભજસ્સુ કલ્યાણે, પન્તઞ્ચ સયનાસનં;

વિવિત્તં અપ્પનિગ્ઘોસં, મત્તઞ્ઞૂ હોહિ ભોજને.

ચીવરે પિણ્ડપાતે ચ, પચ્ચયે સયનાસને;

એતેસુ તણ્હં માકાસિ, મા લોકં પુનરાગમી’’તિ. (સુ. નિ. ૩૪૦, ૩૪૧) –

કલ્યાણમિત્તૂપનિસ્સયમેવ સબ્બપઠમં કથેસિ. એવં મહા એસ કલ્યાણમિત્તૂપનિસ્સયો નામ. ઇધાપિ તં દસ્સેન્તો ભગવા દ્વીસુ ધમ્મેસુ તથાગતો સમન્નેસિતબ્બોતિ દેસનં આરભિ. પણ્ડિતો ભિક્ખુ દ્વીસુ ધમ્મેસુ તથાગતં એસતુ ગવેસતૂતિ અત્થો. એતેન ભગવા અયં મહાજચ્ચોતિ વા, લક્ખણસમ્પન્નોતિ વા, અભિરૂપો દસ્સનીયોતિ વા, અભિઞ્ઞાતો અભિલક્ખિતોતિ વા, ઇમં નિસ્સાયાહં ચીવરાદયો પચ્ચયે લભિસ્સામીતિ વા, એવં ચિન્તેત્વા મં નિસ્સાય વસનકિચ્ચં નત્થિ. યો પન એવં સલ્લક્ખેતિ, ‘‘પહોતિ મે એસ સત્થા હુત્વા સત્થુકિચ્ચં સાધેતુ’’ન્તિ, સો મં ભજતૂતિ સીહનાદં નદતિ. બુદ્ધસીહનાદો કિર નામેસ સુત્તન્તોતિ.

ઇદાનિ તે દ્વે ધમ્મે દસ્સેન્તો ચક્ખુસોતવિઞ્ઞેય્યેસૂતિ આહ. તત્થ સત્થુ કાયિકો સમાચારો વીમંસકસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યો ધમ્મો નામ. વાચસિકો સમાચારો સોતવિઞ્ઞેય્યો ધમ્મો નામ. ઇદાનિ તેસુ સમન્નેસિતબ્બાકારં દસ્સેન્તો યે સંકિલિટ્ઠાતિઆદિમાહ. તત્થ સંકિલિટ્ઠાતિ કિલેસસમ્પયુત્તા. તે ચ ન ચક્ખુસોતવિઞ્ઞેય્યા. યથા પન ઉદકે ચલન્તે વા પુપ્ફુળકે વા મુઞ્ચન્તે અન્તો મચ્છો અત્થીતિ વિઞ્ઞાયતિ, એવં પાણાતિપાતાદીનિ વા કરોન્તસ્સ, મુસાવાદાદીનિ વા ભણન્તસ્સ કાયવચીસમાચારે દિસ્વા ચ સુત્વા ચ તંસમુટ્ઠાપકચિત્તં સંકિલિટ્ઠન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. તસ્મા એવમાહ. સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ હિ કાયવચીસમાચારાપિ સંકિલિટ્ઠાયેવ નામ. ન તે તથાગતસ્સ સંવિજ્જન્તીતિ ન તે તથાગતસ્સ અત્થિ. ન ઉપલબ્ભન્તીતિ એવં જાનાતીતિ અત્થો. નત્થિતાયેવ હિ તે ન ઉપલબ્ભન્તિ ન પટિચ્છન્નતાય. તથા હિ ભગવા એકદિવસં ઇમેસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખુસઙ્ઘં પવારેન્તો આહ – ‘‘હન્દ દાનિ, ભિક્ખવે, પવારેમિ વો, ન ચ મે કિઞ્ચિ ગરહથ કાયિકં વા વાચસિકં વા’’તિ. એવં વુત્તે આયસ્મા સારિપુત્તો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ન ખો મયં, ભન્તે, ભગવતો કિઞ્ચિ ગરહામ કાયિકં વા વાચસિકં વા. ભગવા હિ, ભન્તે, અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જાનેતા, અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતા, મગ્ગઞ્ઞૂ મગ્ગવિદૂ મગ્ગકોવિદો. મગ્ગાનુગા ચ, ભન્તે, એતરહિ સાવકા વિહરન્તિ પચ્છાસમન્નાગતા’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૧૫). એવં પરિસુદ્ધા તથાગતસ્સ કાયવચીસમાચારા. ઉત્તરોપિ સુદં માણવો તથાગતસ્સ કાયવચીદ્વારે અનારાધનીયં કિઞ્ચિ પસ્સિસ્સામીતિ સત્ત માસે અનુબન્ધિત્વા લિક્ખામત્તમ્પિ ન અદ્દસ. મનુસ્સભૂતો વા એસ બુદ્ધભૂતસ્સ કાયવચીદ્વારે કિં અનારાધનીયં પસ્સિસ્સતિ? મારોપિ દેવપુત્તો બોધિસત્તસ્સ સતો મહાભિનિક્ખમનતો પટ્ઠાય છબ્બસ્સાનિ ગવેસમાનો કિઞ્ચિ અનારાધનીયં નાદ્દસ, અન્તમસો ચેતોપરિવિતક્કમત્તમ્પિ. મારો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘સચસ્સ વિતક્કિતમત્તમ્પિ અકુસલં પસ્સિસ્સામિ, તત્થેવ નં મુદ્ધનિ પહરિત્વા પક્કમિસ્સામી’’તિ. સો છબ્બસ્સાનિ અદિસ્વા બુદ્ધભૂતમ્પિ એકં વસ્સં અનુબન્ધિત્વા કિઞ્ચિ વજ્જં અપસ્સન્તો ગમનસમયે વન્દિત્વા –

‘‘મહાવીર મહાપુઞ્ઞં, ઇદ્ધિયા યસસા જલં;

સબ્બવેરભયાતીતં, પાદે વન્દામિ ગોતમ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૧૫૯) –

ગાથં વત્વા ગતો.

વીતિમિસ્સાતિ કાલે કણ્હા, કાલે સુક્કાતિ એવં વોમિસ્સકા. વોદાતાતિ પરિસુદ્ધા નિક્કિલેસા. સંવિજ્જન્તીતિ વોદાતા ધમ્મા અત્થિ ઉપલબ્ભન્તિ. તથાગતસ્સ હિ પરિસુદ્ધા કાયસમાચારાદયો. તેનાહ – ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ અરક્ખેય્યાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? પરિસુદ્ધકાયસમાચારો, ભિક્ખવે, તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ કાયદુચ્ચરિતં, યં તથાગતો રક્ખેય્ય, ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ. પરિસુદ્ધવચીસમાચારો… પરિસુદ્ધમનોસમાચારો… પરિસુદ્ધાજીવો, ભિક્ખવે, તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ મિચ્છાજીવો, યં તથાગતો રક્ખેય્ય, મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’’તિ (અ. નિ. ૭.૫૮).

ઇમં કુસલં ધમ્મન્તિ ઇમં અનવજ્જં આજીવટ્ઠમકસીલં. ‘‘અયમાયસ્મા સત્થા કિં નુ ખો દીઘરત્તં સમાપન્નો અતિચિરકાલતો પટ્ઠાય ઇમિના સમન્નાગતો, ઉદાહુ ઇત્તરસમાપન્નો હિય્યો વા પરે વા પરસુવે વા દિવસે સમાપન્નો’’તિ એવં ગવેસતૂતિ અત્થો. એકચ્ચેન હિ એકસ્મિં ઠાને વસન્તેન બહુ મિચ્છાજીવકમ્મં કતં, તં તત્થ કાલાતિક્કમે પઞ્ઞાયતિ, પાકટં હોતિ. સો અઞ્ઞતરં પચ્ચન્તગામં વા સમુદ્દતીરં વા ગન્ત્વા પણ્ણસાલં કારેત્વા આરઞ્ઞકો વિય હુત્વા વિહરતિ. મનુસ્સા સમ્ભાવનં ઉપ્પાદેત્વા તસ્સ પણીતે પચ્ચયે દેન્તિ. જનપદવાસિનો ભિક્ખૂ તસ્સ પરિહારં દિસ્વા, ‘‘અતિદપ્પિતો વતાયં આયસ્મા, કો નુ ખો એસો’’તિ પરિગ્ગણ્હન્તા, ‘‘અસુકટ્ઠાને અસુકં નામ મિચ્છાજીવં કત્વા પક્કન્તભિક્ખૂ’’તિ ઞત્વા ન સક્કા ઇમિના સદ્ધિં ઉપોસથો વા પવારણા વા કાતુન્તિ સન્નિપતિત્વા ધમ્મેન સમેન ઉક્ખેપનીયાદીસુ અઞ્ઞતરં કમ્મં કરોન્તિ. એવરૂપાય પટિચ્છન્નપટિપત્તિયા અત્થિભાવં વા નત્થિભાવં વા વીમંસાપેતું એવમાહ.

એવં જાનાતીતિ દીઘરત્તં સમાપન્નો, ન ઇત્તરસમાપન્નોતિ જાનાતિ. અનચ્છરિયં ચેતં. યં તથાગતસ્સ એતરહિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તસ્સ દીઘરત્તં આજીવટ્ઠમકસીલં પરિસુદ્ધં ભવેય્ય. યસ્સ બોધિસત્તકાલેપિ એવં અહોસિ.

અતીતે કિર ગન્ધારરાજા ચ વેદેહરાજા ચ દ્વેપિ સહાયકા હુત્વા કામેસુ આદીનવં દિસ્વા રજ્જાનિ પુત્તાનં નિય્યાતેત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા એકસ્મિં અરઞ્ઞગામકે પિણ્ડાય ચરન્તિ. પચ્ચન્તો નામ દુલ્લભલોણો હોતિ. તતો અલોણં યાગું લભિત્વા એકિસ્સાય સાલાય નિસીદિત્વા પિવન્તિ. અન્તરન્તરે મનુસ્સા લોણચુણ્ણં આહરિત્વા દેન્તિ. એકદિવસં એકો વેદેહિસિસ્સ પણ્ણે પક્ખિપિત્વા લોણચુણ્ણં અદાસિ. વેદેહિસિ ગહેત્વા ઉપડ્ઢં ગન્ધારિસિસ્સ-સન્તિકે ઠપેત્વા ઉપડ્ઢં અત્તનો સન્તિકે ઠપેસિ. તતો થોકં પરિભુત્તાવસેસં દિસ્વા, ‘‘મા ઇદં નસ્સી’’તિ પણ્ણેન વેઠેત્વા તિણગહને ઠપેસિ. પુન એકસ્મિં દિવસે યાગુપાનકાલે સતિં કત્વા ઓલોકેન્તો તં દિસ્વા ગન્ધારિસિં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ઇતો થોકં ગણ્હથ આચરિયા’’તિ આહ. કુતો તે લદ્ધં વેદેહિસીતિ? તસ્મિં દિવસે પરિભુત્તાવસેસં ‘‘મા નસ્સી’’તિ મયા ઠપિતન્તિ. ગન્ધારિસિ ગહેતું ન ઇચ્છતિ, અલોણકંયેવ યાગું પિવિત્વા વેદેહં ઇસિં અવોચ –

‘‘હિત્વા ગામસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સોળસ;

કોટ્ઠાગારાનિ ફીતાનિ, સન્નિધિં દાનિ કુબ્બસી’’તિ. (જા. ૧.૭.૭૬);

વેદેહિસિ અવોચ – ‘‘તુમ્હે રજ્જં પહાય પબ્બજિતા, ઇદાનિ કસ્મા લોણચુણ્ણમત્તસન્નિધિકારણા પબ્બજ્જાય અનુચ્છવિકં ન કરોથા’’તિ? કિં મયા કતં વેદેહિસીતિ? અથ નં આહ –

‘‘હિત્વા ગન્ધારવિસયં, પહૂતધનધારિયં;

પસાસનતો નિક્ખન્તો, ઇધ દાનિ પસાસસી’’તિ. (જા. ૧.૭.૭૭);

ગન્ધારો આહ –

‘‘ધમ્મં ભણામિ વેદેહ, અધમ્મો મે ન રુચ્ચતિ;

ધમ્મં મે ભણમાનસ્સ, ન પાપમુપલિમ્પતી’’તિ. (જા. ૧.૭.૭૮);

વેદેહો આહ –

‘‘યેન કેનચિ વણ્ણેન, પરો લભતિ રુપ્પનં;

મહત્થિયમ્પિ ચે વાચં, ન તં ભાસેય્ય પણ્ડિતો’’તિ. (જા. ૧.૭.૭૯);

ગન્ધારો આહ –

‘‘કામં રુપ્પતુ વા મા વા, ભુસંવ વિકિરીયતુ;

ધમ્મં મે ભણમાનસ્સ, ન પાપમુપલિમ્પતી’’તિ. (જા. ૧.૭.૮૦);

તતો વેદેહિસિ યસ્સ સકાપિ બુદ્ધિ નત્થિ, આચરિયસન્તિકે વિનયં ન સિક્ખતિ, સો અન્ધમહિંસો વિય વને ચરતીતિ ચિન્તેત્વા આહ –

‘‘નો ચે અસ્સ સકા બુદ્ધિ, વિનયો વા સુસિક્ખિતો;

વને અન્ધમહિંસોવ, ચરેય્ય બહુકો જનો.

યસ્મા ચ પનિધેકચ્ચે, આચેરમ્હિ સુસિક્ખિતા;

તસ્મા વિનીતવિનયા, ચરન્તિ સુસમાહિતા’’તિ. (જા. ૧.૭.૮૧-૮૨);

એવઞ્ચ પન વત્વા વેદેહિસિ અજાનિત્વા મયા કતન્તિ ગન્ધારિસિં ખમાપેસિ. તે ઉભોપિ તપં ચરિત્વા બ્રહ્મલોકં અગમંસુ. એવં તથાગતસ્સ બોધિસત્તકાલેપિ દીઘરત્તં આજીવટ્ઠમકસીલં પરિસુદ્ધં અહોસિ.

ઉત્તજ્ઝાપન્નો અયમાયસ્મા ભિક્ખુ યસપત્તોતિ અયમાયસ્મા અમ્હાકં સત્થા ભિક્ખુ ઞત્તં પઞ્ઞાતભાવં પાકટભાવં અજ્ઝાપન્નો નુ ખો, સયઞ્ચ પરિવારસમ્પત્તિં પત્તો નુ ખો નોતિ. તેન ચસ્સ પઞ્ઞાતજ્ઝાપન્નભાવેન યસસન્નિસ્સિતભાવેન ચ કિં એકચ્ચે આદીનવા સન્દિસ્સન્તિ ઉદાહુ નોતિ એવં સમન્નેસન્તૂતિ દસ્સેતિ. ન તાવ, ભિક્ખવેતિ, ભિક્ખવે, યાવ ભિક્ખુ ન રાજરાજમહામત્તાદીસુ અભિઞ્ઞાતભાવં વા પરિવારસમ્પત્તિં વા આપન્નો હોતિ, તાવ એકચ્ચે માનાતિમાનાદયો આદીનવા ન સંવિજ્જન્તિ ઉપસન્તૂપસન્તો વિય સોતાપન્નો વિય સકદાગામી વિય ચ વિહરતિ. અરિયો નુ ખો પુથુજ્જનો નુ ખોતિપિ ઞાતું ન સક્કા હોતિ.

યતો ચ ખો, ભિક્ખવેતિ યદા પન ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ ઞાતો હોતિ પરિવારસમ્પન્નો વા, તદા તિણ્હેન સિઙ્ગેન ગોગણં વિજ્ઝન્તો દુટ્ઠગોણો વિય, મિગસઙ્ઘં અભિમદ્દમાનો દીપિ વિય ચ અઞ્ઞે ભિક્ખૂ તત્થ તત્થ વિજ્ઝન્તો અગારવો અસભાગવુત્તિ અગ્ગપાદેન ભૂમિં ફુસન્તો વિય ચરતિ. એકચ્ચો પન કુલપુત્તો યથા યથા ઞાતો હોતિ યસસ્સી, તથા તથા ફલભારભરિતો વિય સાલિ સુટ્ઠુતરં ઓનમતિ, રાજરાજમહામત્તાદીસુ ઉપસઙ્કમન્તેસુ અકિઞ્ચનભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા સમણસઞ્ઞં ઉપટ્ઠપેત્વા છિન્નવિસાણઉસભો વિય, ચણ્ડાલદારકો વિય ચ સોરતો નિવાતો નીચચિત્તો હુત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચેવ સદેવકસ્સ ચ લોકસ્સ, હિતાય સુખાય પટિપજ્જતિ. એવરૂપં પટિપત્તિં સન્ધાય ‘‘નાસ્સ ઇધેકચ્ચે આદીનવા’’તિ આહ.

તથાગતો પન અટ્ઠસુ લોકધમ્મેસુ તાદી, સો હિ લાભેપિ તાદી, અલાભેપિ તાદી, યસેપિ તાદી, અયસેપિ તાદી, પસંસાયપિ તાદી, નિન્દાયપિ તાદી, સુખેપિ તાદી, દુક્ખેપિ તાદી, તસ્મા સબ્બાકારેન નાસ્સ ઇધેકચ્ચે આદીનવા સંવિજ્જન્તિ. અભયૂપરતોતિ અભયો હુત્વા ઉપરતો, અચ્ચન્તૂપરતો સતતૂપરતોતિ અત્થો. ન વા ભયેન ઉપરતોતિપિ અભયૂપરતો. ચત્તારિ હિ ભયાનિ કિલેસભયં વટ્ટભયં દુગ્ગતિભયં ઉપવાદભયન્તિ. પુથુજ્જનો ચતૂહિપિ ભયેહિ ભાયતિ. સેક્ખા તીહિ, તેસઞ્હિ દુગ્ગતિભયં પહીનં, ઇતિ સત્ત સેક્ખા ભયૂપરતા, ખીણાસવો અભયૂપરતો નામ, તસ્સ હિ એકમ્પિ ભયં નત્થિ. કિં પરવાદભયં નત્થીતિ? નત્થિ. પરાનુદ્દયં પન પટિચ્ચ, ‘‘માદિસં ખીણાસવં પટિચ્ચ સત્તા મા નસ્સન્તૂ’’તિ ઉપવાદં રક્ખતિ. મૂલુપ્પલવાપિવિહારવાસી યસત્થેરો વિય.

થેરો કિર મૂલુપ્પલવાપિગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. અથસ્સ ઉપટ્ઠાકકુલદ્વારં પત્તસ્સ પત્તં ગહેત્વા થણ્ડિલપીઠકં નિસ્સાય આસનં પઞ્ઞપેસું. અમચ્ચધીતાપિ તંયેવ પીઠકં નિસ્સાય પરતોભાગે નીચતરં આસનં પઞ્ઞાપેત્વા નિસીદિ. એકો નેવાસિકો ભિક્ખુ પચ્છા પિણ્ડાય પવિટ્ઠો દ્વારે ઠત્વાવ ઓલોકેન્તો થેરો અમચ્ચધીતરા સદ્ધિં એકમઞ્ચે નિસિન્નોતિ સલ્લક્ખેત્વા, ‘‘અયં પંસુકૂલિકો વિહારેવ ઉપસન્તૂપસન્તો વિય વિહરતિ, અન્તોગામે પન ઉપટ્ઠાયિકાહિ સદ્ધિં એકમઞ્ચે નિસીદતી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘કિં નુ ખો મયા દુદ્દિટ્ઠ’’ન્તિ પુનપ્પુનં ઓલોકેત્વા તથાસઞ્ઞીવ હુત્વા પક્કામિ. થેરોપિ ભત્તકિચ્ચં કત્વા વિહારં ગન્ત્વા વસનટ્ઠાનં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય નિસીદિ. નેવાસિકોપિ કતભત્તકિચ્ચો વિહારં ગન્ત્વા, ‘‘તં પંસુકૂલિકં નિગ્ગણ્હિત્વા વિહારા નિક્કડ્ઢિસ્સામી’’તિ અસઞ્ઞતનીહારેન થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા પરિભોગઘટતો ઉલુઙ્કેન ઉદકં ગહેત્વા મહાસદ્દં કરોન્તો પાદે ધોવિ. થેરો, ‘‘કો નુ ખો અયં અસઞ્ઞતચારિકો’’તિ આવજ્જન્તો સબ્બં ઞત્વા, ‘‘અયં મયિ મનં પદોસેત્વા અપાયૂપગો મા અહોસી’’તિ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા કણ્ણિકામણ્ડલસમીપે પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. નેવાસિકો દુટ્ઠાકારેન ઘટિકં ઉક્ખિપિત્વા દ્વારં વિવરિત્વા અન્તો પવિટ્ઠો થેરં અપસ્સન્તો, ‘‘હેટ્ઠામઞ્ચં પવિટ્ઠો ભવિસ્સતી’’તિ ઓલોકેત્વા તત્થાપિ અપસ્સન્તો નિક્ખમિતું આરભિ. થેરો ઉક્કાસિ. ઇતરો ઉદ્ધં ઓલોકેન્તો દિસ્વા અધિવાસેતું અસક્કોન્તો એવમાહ – ‘‘પતિરૂપં તે, આવુસો, પંસુકૂલિક એવં આનુભાવસમ્પન્નસ્સ ઉપટ્ઠાયિકાય સદ્ધિં એકમઞ્ચે નિસીદિતુ’’ન્તિ. પબ્બજિતા નામ, ભન્તે, માતુગામેન સદ્ધિં ન એકમઞ્ચે નિસીદન્તિ, તુમ્હેહિ પન દુદ્દિટ્ઠમેતન્તિ. એવં ખીણાસવા પરાનુદ્દયાય ઉપવાદં રક્ખન્તિ.

ખયા રાગસ્સાતિ રાગસ્સ ખયેનેવ. વીતરાગત્તા કામે ન પટિસેવતિ, ન પટિસઙ્ખાય વારેત્વાતિ. તઞ્ચેતિ એવં તથાગતસ્સ કિલેસપ્પહાનં ઞત્વા તત્થ તત્થ ઠિતનિસિન્નકાલાદીસુપિ ચતુપરિસમજ્ઝે અલઙ્કતધમ્માસને નિસીદિત્વાપિ ઇતિપિ સત્થા વીતરાગો વીતદોસો વીતમોહો વન્તકિલેસો પહીનમલો અબ્ભા મુત્તપુણ્ણચન્દો વિય સુપરિસુદ્ધોતિ એવં તથાગતસ્સ કિલેસપ્પહાને વણ્ણં કથયમાનં તં વીમંસકં ભિક્ખું પરે એવં પુચ્છેય્યું ચેતિ અત્થો.

આકારાતિ કારણાનિ. અન્વયાતિ અનુબુદ્ધિયો. સઙ્ઘે વા વિહરન્તોતિ અપ્પેકદા અપરિચ્છિન્નગણનસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મજ્ઝે વિહરન્તો. એકો વા વિહરન્તોતિ ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, અડ્ઢમાસં પટિસલ્લીયિતુન્તિ, તેમાસં પટિસલ્લીયિતુન્તિ એવં પટિસલ્લાને ચેવ પાલિલેય્યકવનસણ્ડે ચ એકકો વિહરન્તો. સુગતાતિ સુટ્ઠુગતા સુપ્પટિપન્ના કારકા યુત્તપયુત્તા. એવરૂપાપિ હિ એકચ્ચે ભિક્ખૂ અત્થિ. દુગ્ગતાતિ દુટ્ઠુગતા દુપ્પટિપન્ના કાયદળ્હિબહુલા વિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાના. એવરૂપાપિ એકચ્ચે અત્થિ. ગણમનુસાસન્તીતિ ગણબન્ધનેન બદ્ધા ગણારામા ગણબહુલિકા હુત્વા ગણં પરિહરન્તિ. એવરૂપાપિ એકચ્ચે અત્થિ. તેસં પટિપક્ખભૂતા ગણતો નિસ્સટા વિસંસટ્ઠા વિપ્પમુત્તવિહારિનોપિ અત્થિ.

આમિસેસુ સન્દિસ્સન્તીતિ આમિસગિદ્ધા આમિસચક્ખુકા ચતુપચ્ચયઆમિસત્થમેવ આહિણ્ડમાના આમિસેસુ સન્દિસ્સમાનકભિક્ખૂપિ અત્થિ. આમિસેન અનુપલિત્તા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ વિનિવત્તમાનસા અબ્ભા મુત્તચન્દસદિસા હુત્વા વિહરમાનાપિ અત્થિ. નાયમાયસ્મા તં તેન અવજાનાતીતિ અયં આયસ્મા સત્થા તાય તાય પટિપત્તિયા તં તં પુગ્ગલં નાવજાનાતિ, અયં પટિપન્નો કારકો, અયં ગણતો નિસ્સટો વિસંસટ્ઠો. અયં આમિસેન અનુપલિત્તો પચ્ચયેહિ વિનિવત્તમાનસો અબ્ભા મુત્તો ચન્દિમા વિયાતિ એવમસ્સ ગેહસિતવસેન ઉસ્સાદનાપિ નત્થિ. અયં દુપ્પટિપન્નો અકારકો કાયદળ્હિબહુલો વિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાનો, અયં ગણબન્ધનબદ્ધો, અયં આમિસગિદ્ધો લોલો આમિસચક્ખુકોતિ એવમસ્સ ગેહસિતવસેન અપસાદનાપિ નત્થીતિ અત્થો. ઇમિના કિં કથિતં હોતિ? તથાગતસ્સ સત્તેસુ તાદિભાવો કથિતો હોતિ. અયઞ્હિ –

‘‘વધકસ્સ દેવદત્તસ્સ, ચોરસ્સઙ્ગુલિમાલિનો;

ધનપાલે રાહુલે ચ, સબ્બેસં સમકો મુની’’તિ. (મિ. પ. ૬.૬.૫);

૪૮૯. તત્ર, ભિક્ખવેતિ તેસુ દ્વીસુ વીમંસકેસુ. યો, ‘‘કે પનાયસ્મતો આકારા’’તિ પુચ્છાયં આગતો ગણ્ઠિવીમંસકો ચ, યો ‘‘અભયૂપરતો અયમાયસ્મા’’તિ આગતો મૂલવીમંસકો ચ. તેસુ મૂલવીમંસકેન તથાગતોવ ઉત્તરિ પટિપુચ્છિતબ્બો. સો હિ પુબ્બે પરસ્સેવ કથાય નિટ્ઠઙ્ગતો. પરો ચ નામ જાનિત્વાપિ કથેય્ય અજાનિત્વાપિ. એવમસ્સ કથા ભૂતાપિ હોતિ અભૂતાપિ, તસ્મા પરસ્સેવ કથાય નિટ્ઠં અગન્ત્વા તતો ઉત્તરિ તથાગતોવ પટિપુચ્છિતબ્બોતિ અત્થો.

બ્યાકરમાનોતિ એત્થ યસ્મા તથાગતસ્સ મિચ્છાબ્યાકરણં નામ નત્થિ, તસ્મા સમ્મા મિચ્છાતિ અવત્વા બ્યાકરમાનોત્વેવ વુત્તં. એતં પથોહમસ્મિ એતં ગોચરોતિ એસ મય્હં પથો એસ ગોચરોતિ અત્થો. ‘‘એતાપાથો’’તિપિ પાઠો, તસ્સત્થો મય્હં આજીવટ્ઠમકસીલં પરિસુદ્ધં, સ્વાહં તસ્સ પરિસુદ્ધભાવેન વીમંસકસ્સ ભિક્ખુનો ઞાણમુખે એતાપાથો, એવં આપાથં ગચ્છામીતિ વુત્તં હોતિ. નો ચ તેન તમ્મયોતિ તેનપિ ચાહં પરિસુદ્ધેન સીલેન ન તમ્મયો, ન સતણ્હો, પરિસુદ્ધસીલત્તાવ નિત્તણ્હોહમસ્મીતિ દીપેતિ.

ઉત્તરુત્તરિં પણીતપણીતન્તિ ઉત્તરુત્તરિં ચેવ પણીતતરઞ્ચ કત્વા દેસેતિ. કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગન્તિ કણ્હં ચેવ સુક્કઞ્ચ, તઞ્ચ ખો સપ્પટિભાગં સવિપક્ખં કત્વા, કણ્હં પટિબાહિત્વા સુક્કન્તિ સુક્કં પટિબાહિત્વા કણ્હન્તિ એવં સપ્પટિભાગં કત્વા કણ્હસુક્કં દેસેતિ. કણ્હં દેસેન્તોપિ સઉસ્સાહં સવિપાકં દેસેતિ, સુક્કં દેસેન્તોપિ સઉસ્સાહં સવિપાકં દેસેતિ. અભિઞ્ઞાય ઇધેકચ્ચં ધમ્મં ધમ્મેસુ નિટ્ઠં ગચ્છતીતિ તસ્મિં દેસિતે ધમ્મે એકચ્ચં પટિવેધધમ્મં અભિઞ્ઞાય તેન પટિવેધધમ્મેન દેસનાધમ્મે નિટ્ઠં ગચ્છતિ. સત્થરિ પસીદતીતિ એવં ધમ્મે નિટ્ઠં ગન્ત્વા ભિય્યોસોમત્તાય સમ્માસમ્બુદ્ધો સો ભગવાતિ સત્થરિ પસીદતિ. તેન પન ભગવતા યો ધમ્મો અક્ખાતો, સોપિ સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો નિય્યાનિકત્તા. ય્વાસ્સ તં ધમ્મં પટિપન્નો સઙ્ઘો, સોપિ સુપ્પટિપન્નો વઙ્કાદિદોસરહિતં પટિપદં પટિપન્નત્તાતિ એવં ધમ્મે સઙ્ઘેપિ પસીદતિ. તઞ્ચેતિ તં એવં પસન્નં તત્થ તત્થ તિણ્ણં રતનાનં વણ્ણં કથેન્તં ભિક્ખું.

૪૯૦. ઇમેહિ આકારેહીતિ ઇમેહિ સત્થુવીમંસનકારણેહિ. ઇમેહિ પદેહીતિ ઇમેહિ અક્ખરસમ્પિણ્ડનપદેહિ. ઇમેહિ બ્યઞ્જનેહીતિ ઇમેહિ ઇધ વુત્તેહિ અક્ખરેહિ. સદ્ધા નિવિટ્ઠાતિ ઓકપ્પના પતિટ્ઠિતા. મૂલજાતાતિ સોતાપત્તિમગ્ગવસેન સઞ્જાતમૂલા. સોતાપત્તિમગ્ગો હિ સદ્ધાય મૂલં નામ. આકારવતીતિ કારણં પરિયેસિત્વા ગહિતત્તા સકારણા. દસ્સનમૂલિકાતિ સોતાપત્તિમગ્ગમૂલિકા. સો હિ દસ્સનન્તિ વુચ્ચતિ. દળ્હાતિ થિરા. અસંહારિયાતિ હરિતું ન સક્કા. સમણેન વાતિ સમિતપાપસમણેન વા. બ્રાહ્મણેન વાતિ બાહિતપાપબ્રાહ્મણેન વા. દેવેન વાતિ ઉપપત્તિદેવેન વા. મારેન વાતિ વસવત્તિમારેન વા, સોતાપન્નસ્સ હિ વસવત્તિમારેનાપિ સદ્ધા અસંહારિયા હોતિ સૂરમ્બટ્ઠસ્સ વિય.

સો કિર સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા સોતાપન્નો હુત્વા ગેહં આગતો. અથ મારો દ્વત્તિંસવરલક્ખણપ્પટિમણ્ડિતં બુદ્ધરૂપં માપેત્વા તસ્સ ઘરદ્વારે ઠત્વા – ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સાસનં પહિણિ. સૂરો ચિન્તેસિ, ‘‘અહં ઇદાનેવ સત્થુ સન્તિકા ધમ્મં સુત્વા આગતો, કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ ઉપસઙ્કમિત્વા સત્થુસઞ્ઞાય વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. મારો આહ – ‘‘યં તે મયા, સૂરમ્બટ્ઠ, રૂપં અનિચ્ચં…પે… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચન્તિ કથિતં, તં અનુપધારેત્વાવ સહસા મયા એવં વુત્તં. તસ્મા ત્વં રૂપં નિચ્ચં…પે… વિઞ્ઞાણં નિચ્ચન્તિ ગણ્હાહી’’તિ. સૂરો ચિન્તેસિ – ‘‘અટ્ઠાનમેતં, યં બુદ્ધા અનુપધારેત્વા અપચ્ચક્ખં કત્વા કિઞ્ચિ કથેય્યું, અદ્ધા અયં મય્હં વિબાધનત્થં મારો આગતો’’તિ. તતો નં ત્વં મારોતિ આહ. સો મુસાવાદં કાતું નાસક્ખિ, આમ મારોસ્મીતિ પટિજાનિ. કસ્મા આગતોસીતિ વુત્તે તવ સદ્ધાચાલનત્થન્તિ આહ. કણ્હ પાપિમ, ત્વં તાવ એકકો તિટ્ઠ, તાદિસાનં મારાનં સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ મમ સદ્ધં ચાલેતું અસમત્થં, મગ્ગેન આગતા સદ્ધા નામ સિલાપથવિયં પતિટ્ઠિતસિનેરુ વિય અચલા હોતિ, કિં ત્વં એત્થાતિ અચ્છરં પહરિ. સો ઠાતું અસક્કોન્તો તત્થેવન્તરધાયિ. બ્રહ્મુના વાતિ બ્રહ્મકાયિકાદીસુ અઞ્ઞતરબ્રહ્મુના વા. કેનચિ વા લોકસ્મિન્તિ એતે સમણાદયો ઠપેત્વા અઞ્ઞેનપિ કેનચિ વા લોકસ્મિં હરિતું ન સક્કા. ધમ્મસમન્નેસનાતિ સભાવસમન્નેસના. ધમ્મતાસુસમન્નિટ્ઠોતિ ધમ્મતાય સુસમન્નિટ્ઠો, સભાવેનેવ સુટ્ઠુ સમન્નેસિતો હોતીતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

વીમંસકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.