૪. ચૂળવેદલ્લસુત્તવણ્ણના

૪૬૦. એવં મે સુતન્તિ ચૂળવેદલ્લસુત્તં. તત્થ વિસાખો ઉપાસકોતિ વિસાખોતિ એવંનામકો ઉપાસકો. યેન ધમ્મદિન્નાતિ યેન ધમ્મદિન્ના નામ ભિક્ખુની તેનુપસઙ્કમિ. કો પનાયં વિસાખો? કા ધમ્મદિન્ના? કસ્મા ઉપસઙ્કમીતિ? વિસાખો નામ ધમ્મદિન્નાય ગિહિકાલે ઘરસામિકો. સો યદા ભગવા સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા પવત્તવરધમ્મચક્કો યસાદયો કુલપુત્તે વિનેત્વા ઉરુવેલં પત્વા તત્થ જટિલસહસ્સં વિનેત્વા પુરાણજટિલેહિ ખીણાસવભિક્ખૂહિ સદ્ધિં રાજગહં ગન્ત્વા બુદ્ધદસ્સનત્થં દ્વાદસનહુતાય પરિસાય સદ્ધિં આગતસ્સ બિમ્બિસારમહારાજસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. તદા રઞ્ઞા સદ્ધિં આગતેસુ દ્વાદસનહુતેસુ એકં નહુતં ઉપાસકત્તં પટિવેદેસિ, એકાદસ નહુતાનિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ સદ્ધિં રઞ્ઞા બિમ્બિસારેન. અયં ઉપાસકો તેસં અઞ્ઞતરો, તેહિ સદ્ધિં પઠમદસ્સનેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય, પુન એકદિવસં ધમ્મં સુત્વા સકદાગામિફલં પત્વા, તતો અપરભાગેપિ એકદિવસં ધમ્મં સુત્વા અનાગામિફલે પતિટ્ઠિતો. સો અનાગામી હુત્વા ગેહં આગચ્છન્તો યથા અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો સિતં કુરુમાનો આગચ્છતિ, એવં અનાગન્ત્વા સન્તિન્દ્રિયો સન્તમાનસો હુત્વા અગમાસિ.

ધમ્મદિન્ના સીહપઞ્જરં ઉગ્ઘાટેત્વા વીથિં ઓલોકયમાના તસ્સ આગમનાકારં દિસ્વા, ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં કુરુમાના સોપાનસીસે ઠત્વા ઓલમ્બનત્થં હત્થં પસારેસિ. ઉપાસકો અત્તનો હત્થં સમિઞ્જેસિ. સા ‘‘પાતરાસભોજનકાલે જાનિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. ઉપાસકો પુબ્બે તાય સદ્ધિં એકતો ભુઞ્જતિ. તં દિવસં પન તં અનપલોકેત્વા યોગાવચરભિક્ખુ વિય એકકોવ ભુઞ્જિ. સા, ‘‘સાયન્હકાલે જાનિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. ઉપાસકો તંદિવસં સિરિગબ્ભં ન પાવિસિ, અઞ્ઞં ગબ્ભં પટિજગ્ગાપેત્વા કપ્પિયમઞ્ચકં પઞ્ઞપાપેત્વા નિપજ્જિ. ઉપાસિકા, ‘‘કિં નુ ખ્વસ્સ બહિદ્ધા પત્થના અત્થિ, ઉદાહુ કેનચિદેવ પરિભેદકેન ભિન્નો, ઉદાહુ મય્હેવ કોચિ દોસો અત્થી’’તિ બલવદોમનસ્સા હુત્વા, ‘‘એકં દ્વે દિવસે વસિતકાલે સક્કા ઞાતુ’’ન્તિ તસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ.

ઉપાસકો, ‘‘કિં ધમ્મદિન્ને અકાલે આગતાસી’’તિ પુચ્છિ. આમ અય્યપુત્ત, આગતામ્હિ, ન ત્વં યથા પુરાણો, કિં નુ તે બહિદ્ધા પત્થના અત્થીતિ? નત્થિ ધમ્મદિન્નેતિ. અઞ્ઞો કોચિ પરિભેદકો અત્થીતિ? અયમ્પિ નત્થીતિ. એવં સન્તે મય્હેવ કોચિ દોસો ભવિસ્સતીતિ. તુય્હમ્પિ દોસો નત્થીતિ. અથ કસ્મા મયા સદ્ધિં યથા પકતિયા આલાપસલ્લાપમત્તમ્પિ ન કરોથાતિ? સો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં લોકુત્તરધમ્મો નામ ગરુ ભારિયો ન પકાસેતતબ્બો, સચે ખો પનાહં ન કથેસ્સામિ, અયં હદયં ફાલેત્વા એત્થેવ કાલં કરેય્યા’’તિ તસ્સાનુગ્ગહત્થાય કથેસિ – ‘‘ધમ્મદિન્ને અહં સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા લોકુત્તરધમ્મં નામ અધિગતો, તં અધિગતસ્સ એવરૂપા લોકિયકિરિયા ન વટ્ટતિ. યદિ ત્વં ઇચ્છસિ, તવ ચત્તાલીસ કોટિયો મમ ચત્તાલીસ કોટિયોતિ અસીતિકોટિધનં અત્થિ, એત્થ ઇસ્સરા હુત્વા મમ માતિટ્ઠાને વા ભગિનિટ્ઠાને વા ઠત્વા વસ. તયા દિન્નેન ભત્તપિણ્ડમત્તકેન અહં યાપેસ્સામિ. અથેવં ન કરોસિ, ઇમે ભોગે ગહેત્વા કુલગેહં ગચ્છ, અથાપિ તે બહિદ્ધા પત્થના નત્થિ, અહં તં ભગિનિટ્ઠાને વા ધિતુટ્ઠાને વા ઠપેત્વા પોસેસ્સામી’’તિ.

સા ચિન્તેસિ – ‘‘પકતિપુરિસો એવં વત્તા નામ નત્થિ. અદ્ધા એતેન લોકુત્તરવરધમ્મો પટિવિદ્ધો. સો પન ધમ્મો કિં પુરિસેહેવ પટિબુજ્ઝિતબ્બો, ઉદાહુ માતુગામોપિ પટિવિજ્ઝિતું સક્કોતી’’તિ વિસાખં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો એસો ધમ્મો પુરિસેહેવ લભિતબ્બો, માતુગામેનપિ સક્કા લદ્ધુ’’ન્તિ? કિં વદેસિ ધમ્મદિન્ને, યે પટિપન્નકા, તે એતસ્સ દાયાદા, યસ્સ યસ્સ ઉપનિસ્સયો અત્થિ, સો સો એતં પટિલભતીતિ. એવં સન્તે મય્હં પબ્બજ્જં અનુજાનાથાતિ. સાધુ ભદ્દે, અહમ્પિ તં એતસ્મિંયેવ મગ્ગે યોજેતુકામો, મનં પન તે અજાનમાનો ન કથેમીતિ તાવદેવ બિમ્બિસારસ્સ રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ.

રાજા, ‘‘કિં, ગહપતિ, અકાલે આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. ધમ્મદિન્ના, ‘‘મહારાજ, પબ્બજિસ્સામી’’તિ વદતીતિ. કિં પનસ્સ લદ્ધું વટ્ટતીતિ? અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થિ, સોવણ્ણસિવિકં દેવ, લદ્ધું વટ્ટતિ નગરઞ્ચ પટિજગ્ગાપેતુન્તિ. રાજા સોવણ્ણસિવિકં દત્વા નગરં પટિજગ્ગાપેસિ. વિસાખો ધમ્મદિન્નં ગન્ધોદકેન નહાપેત્વા સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કારાપેત્વા સોવણ્ણસિવિકાય નિસીદાપેત્વા ઞાતિગણેન પરિવારાપેત્વા ગન્ધપુપ્ફાદીહિ પૂજયમાનો નગરવાસનં કરોન્તો વિય ભિક્ખુનિઉપસ્સયં ગન્ત્વા, ‘‘ધમ્મદિન્નં પબ્બાજેથાય્યે’’તિ આહ. ભિક્ખુનિયો ‘‘એકં વા દ્વે વા દોસે સહિતું વટ્ટતિ ગહપતી’’તિ આહંસુ. નત્થય્યે કોચિ દોસો, સદ્ધાય પબ્બજતીતિ. અથેકા બ્યત્તા થેરી તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા કેસે ઓહારેત્વા પબ્બાજેસિ. વિસાખો, ‘‘અભિરમય્યે, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો’’તિ વન્દિત્વા પક્કામિ.

તસ્સા પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય લાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ. તેનેવ પલિબુદ્ધા સમણધમ્મં કાતું ઓકાસં ન લભતિ. અથાચરિય-ઉપજ્ઝાયથેરિયો ગહેત્વા જનપદં ગન્ત્વા અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ ચિત્તરુચિતં કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા સમણધમ્મં કાતું આરદ્ધા, અભિનીહારસમ્પન્નત્તા પન નાતિચિરં કિલમિત્થ.

ઇતો પટ્ઠાય હિ સતસહસ્સકપ્પમત્થકે પદુમુત્તરો નામ સત્થા લોકે ઉદપાદિ. તદા એસા એકસ્મિં કુલે દાસી હુત્વા અત્તનો કેસે વિક્કિણિત્વા સુજાતત્થેરસ્સ નામ અગ્ગસાવકસ્સ દાનં દત્વા પત્થનમકાસિ. સા તાય પત્થનાભિનીહારસમ્પત્તિયા નાતિચિરં કિલમિત્થ, કતિપાહેનેવ અરહત્તં પત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં યેનત્થેન સાસને પબ્બજિતા, સો મત્થકં પત્તો, કિં મે જનપદવાસેન, મય્હં ઞાતકાપિ પુઞ્ઞાનિ કરિસ્સન્તિ, ભિક્ખુનિસઙ્ઘોપિ પચ્ચયેહિ ન કિલમિસ્સતિ, રાજગહં ગચ્છામી’’તિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘં ગહેત્વા રાજગહમેવ અગમાસિ. વિસાખો, ‘‘ધમ્મદિન્ના કિર આગતા’’તિ સુત્વા, ‘‘પબ્બજિત્વા નચિરસ્સેવ જનપદં ગતા, ગન્ત્વાપિ નચિરસ્સેવ પચ્ચાગતા, કિં નુ ખો ભવિસ્સતિ, ગન્ત્વા જાનિસ્સામી’’તિ દુતિયગમનેન ભિક્ખુનિઉપસ્સયં અગમાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો વિસાખો ઉપાસકો યેન ધમ્મદિન્ના ભિક્ખુની તેનુપસઙ્કમી’’તિ.

એતદવોચાતિ એતં સક્કાયોતિઆદિવચનં અવોચ. કસ્મા અવોચાતિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અભિરમસિ નાભિરમસિ, અય્યે’’તિ એવં પુચ્છનં નામ ન પણ્ડિતકિચ્ચં, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ઉપનેત્વા પઞ્હં પુચ્છિસ્સામિ, પઞ્હબ્યાકરણેન તસ્સા અભિરતિં વા અનભિરતિં વા જાનિસ્સામીતિ, તસ્મા અવોચ. તં સુત્વાવ ધમ્મદિન્ના અહં, આવુસો વિસાખ, અચિરપબ્બજિતા સકાયં વા પરકાયં વા કુતો જાનિસ્સામીતિ વા, અઞ્ઞત્થેરિયો ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છાતિ વા અવત્વા ઉપનિક્ખિત્તં સમ્પટિચ્છમાના વિય, એકપાસકગણ્ઠિં મોચેન્તી વિય ગહનટ્ઠાને હત્થિમગ્ગં નીહરમાના વિય ખગ્ગમુખેન સમુગ્ગં વિવરમાના વિય ચ પટિસમ્ભિદાવિસયે ઠત્વા પઞ્હં વિસ્સજ્જમાના, પઞ્ચ ખો ઇમે, આવુસો વિસાખ, ઉપાદાનક્ખન્ધાતિઆદિમાહ. તત્થ પઞ્ચાતિ ગણનપરિચ્છેદો. ઉપાદાનક્ખન્ધાતિ ઉપાદાનાનં પચ્ચયભૂતા ખન્ધાતિ એવમાદિના નયેનેત્થ ઉપાદાનક્ખન્ધકથા વિત્થારેત્વા કથેતબ્બા. સા પનેસા વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતા એવાતિ તત્થ વિત્તારિતનયેનેવ વેદિતબ્બા. સક્કાયસમુદયાદીસુપિ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા તત્થ તત્થ વુત્તમેવ.

ઇદં પન ચતુસચ્ચબ્યાકરણં સુત્વા વિસાખો થેરિયા અભિરતભાવં અઞ્ઞાસિ. યો હિ બુદ્ધસાસને ઉક્કણ્ઠિતો હોતિ અનભિરતો, સો એવં પુચ્છિતપુચ્છિતપઞ્હં સણ્ડાસેન એકેકં પલિતં ગણ્હન્તો વિય, સિનેરુપાદતો વાલુકં ઉદ્ધરન્તો વિય વિસ્સજ્જેતું ન સક્કોતિ. યસ્મા પન ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ લોકે ચન્દિમસૂરિયા વિય બુદ્ધસાસને પાકટાનિ, પરિસમજ્ઝે ગતો હિ ભગવાપિ મહાથેરાપિ સચ્ચાનેવ પકાસેન્તિ; ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય કુલપુત્તે ચત્તારિ નામ કિં, ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનીતિ પઞ્હં ઉગ્ગણ્હાપેતિ. અયઞ્ચ ધમ્મદિન્ના ઉપાયકોસલ્લે ઠિતા પણ્ડિતા બ્યત્તા નયં ગહેત્વા સુતેનપિ કથેતું સમત્થા, તસ્મા ‘‘ન સક્કા એતિસ્સા એત્તાવતા સચ્ચાનં પટિવિદ્ધભાવો ઞાતું, સચ્ચવિનિબ્ભોગપઞ્હબ્યાકરણેન સક્કા ઞાતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા હેટ્ઠા કથિતાનિ દ્વે સચ્ચાનિ પટિનિવત્તેત્વા ગુળ્હં કત્વા ગણ્ઠિપઞ્હં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છન્તો તઞ્ઞેવ નુ ખો, અય્યેતિઆદિમાહ.

તસ્સ વિસ્સજ્જને ન ખો, આવુસો વિસાખ, તઞ્ઞેવ ઉપાદાનન્તિ ઉપાદાનસ્સ સઙ્ખારક્ખન્ધેકદેસભાવતો ન તંયેવ ઉપાદાનં તે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, નાપિ અઞ્ઞત્ર પઞ્ચહિ ઉપાદાનક્ખન્ધેહિ ઉપાદાનં. યદિ હિ તઞ્ઞેવ સિયા, રૂપાદિસભાવમ્પિ ઉપાદાનં સિયા. યદિ અઞ્ઞત્ર સિયા, પરસમયે ચિત્તવિપ્પયુત્તો અનુસયો વિય પણ્ણત્તિ વિય નિબ્બાનં વિય ચ ખન્ધવિનિમુત્તં વા સિયા, છટ્ઠો વા ખન્ધો પઞ્ઞપેતબ્બો ભવેય્ય, તસ્મા એવં બ્યાકાસિ. તસ્સા બ્યાકરણં સુત્વા ‘‘અધિગતપતિટ્ઠા અય’’ન્તિ વિસાખો નિટ્ઠમગમાસિ. ન હિ સક્કા અખીણાસવેન અસમ્બદ્ધેન અવિત્થાયન્તેન પદીપસહસ્સં જાલેન્તેન વિય એવરૂપો ગુળ્હો પટિચ્છન્નો તિલક્ખણાહતો ગમ્ભીરો પઞ્હો વિસ્સજ્જેતું. નિટ્ઠં ગન્ત્વા પન, ‘‘અયં ધમ્મદિન્ના સાસને લદ્ધપતિટ્ઠા અધિગતપટિસમ્ભિદા વેસારજ્જપ્પત્તા ભવમત્થકે ઠિતા મહાખીણાસવા, સમત્થા મય્હં પુચ્છિતપઞ્હં કથેતું, ઇદાનિ પન નં ઓવત્તિકસારં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તં પુચ્છન્તો, કથં પનાય્યેતિઆદિમાહ.

૪૬૧. તસ્સ વિસ્સજ્જને અસ્સુતવાતિઆદિ મૂલપરિયાયે વિત્થારિતમેવ. રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ, ‘‘ઇધેકચ્ચો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. યં રૂપં સો અહં, યો અહં તં રૂપન્તિ રૂપઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ નામ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો યા અચ્ચિ સો વણ્ણો, યો વણ્ણો સા અચ્ચીતિ અચ્ચિઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. એવમેવ ઇધેકચ્ચો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… અદ્વયં સમનુપસ્સતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૩૧) એવં રૂપં અત્તાતિ દિટ્ઠિપસ્સનાય પસ્સતિ. રૂપવન્તં વા અત્તાનન્તિ અરૂપં અત્તાતિ ગહેત્વા છાયાવન્તં રુક્ખં વિય તં અત્તાનં રૂપવન્તં સમનુપસ્સતિ. અત્તનિ વા રૂપન્તિ અરૂપમેવ અત્તાતિ ગહેત્વા પુપ્ફસ્મિં ગન્ધં વિય અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ. રૂપસ્મિં વા અત્તાનન્તિ અરૂપમેવ અત્તાતિ ગહેત્વા કરણ્ડાય મણિં વિય અત્તાનં રૂપસ્મિં સમનુપસ્સતિ. વેદનં અત્તતોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ, રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ સુદ્ધરૂપમેવ અત્તાતિ કથિતં. રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. વેદનં અત્તતો… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ ઇમેસુ સત્તસુ ઠાનેસુ અરૂપં અત્તાતિ કથિતં. વેદનાવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા વેદનં, વેદનાય વા અત્તાનન્તિ એવં ચતૂસુ ખન્ધેસુ તિણ્ણં તિણ્ણં વસેન દ્વાદસસુ ઠાનેસુ રૂપારૂપમિસ્સકો અત્તા કથિતો. તત્થ રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ… વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ કથિતા, અવસેસેસુ સસ્સતદિટ્ઠીતિ. એવમેત્થ પન્નરસ ભવદિટ્ઠિયો, પઞ્ચ વિભવદિટ્ઠિયો હોન્તિ. ન રૂપં અત્તતોતિ એત્થ રૂપં અત્તાતિ ન સમનુપસ્સતિ. અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ પન સમનુપસ્સતિ. ન રૂપવન્તં અત્તાનં…પે… ન વિઞ્ઞાણસ્મિં અત્તાનન્તિ ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધે કેનચિ પરિયાયેન અત્તતો ન સમનુપસ્સતિ, સબ્બાકારેન પન અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તાતિ સમનુપસ્સતિ.

એત્તાવતા થેરિયા, ‘‘એવં ખો, આવુસો વિસાખ, સક્કાયદિટ્ઠિ હોતી’’તિ એવં પુરિમપઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તિયા એત્તકેન ગમનં હોતિ, આગમનં હોતિ, ગમનાગમનં હોતિ, વટ્ટં વત્તતીતિ વટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સિતં. એવં ખો, આવુસો વિસાખ, સક્કાયદિટ્ઠિ ન હોતીતિ પચ્છિમં પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તિયા એત્તકેન ગમનં ન હોતિ, આગમનં ન હોતિ, ગમનાગમનં ન હોતિ, વટ્ટં નામ ન વત્તતીતિ વિવટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સિતં.

૪૬૨. કતમો પનાય્યે, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ અયં પઞ્હો થેરિયા પટિપુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બો ભવેય્ય – ‘‘ઉપાસક, તયા હેટ્ઠા મગ્ગો પુચ્છિતો, ઇધ કસ્મા મગ્ગમેવ પુચ્છસી’’તિ. સા પન અત્તનો બ્યત્તતાય પણ્ડિચ્ચેન તસ્સ અધિપ્પાયં સલ્લક્ખેસિ – ‘‘ઇમિના ઉપાસકેન હેટ્ઠા પટિપત્તિવસેન મગ્ગો પુચ્છિતો ભવિસ્સતિ, ઇધ પન તં સઙ્ખતાસઙ્ખતલોકિયલોકુત્તરસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતવસેન પુચ્છિતુકામો ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્મા અપ્પટિપુચ્છિત્વાવ યં યં પુચ્છિ, તં તં વિસ્સજ્જેસિ. તત્થ સઙ્ખતોતિ ચેતિતો કપ્પિતો પકપ્પિતો આયૂહિતો કતો નિબ્બત્તિતો સમાપજ્જન્તેન સમાપજ્જિતબ્બો. તીહિ ચ ખો, આવુસો વિસાખ, ખન્ધેહિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઙ્ગહિતોતિ એત્થ યસ્મા મગ્ગો સપ્પદેસો, તયો ખન્ધા નિપ્પદેસા, તસ્મા અયં સપ્પદેસત્તા નગરં વિય રજ્જેન નિપ્પદેસેહિ તીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતો. તત્થ સમ્માવાચાદયો તયો સીલમેવ, તસ્મા તે સજાતિતો સીલક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતાતિ. કિઞ્ચાપિ હિ પાળિયં સીલક્ખન્ધેતિ ભુમ્મેન વિય નિદ્દેસો કતો, અત્થો પન કરણવસેન વેદિતબ્બો. સમ્માવાયામાદીસુ પન તીસુ સમાધિ અત્તનો ધમ્મતાય આરમ્મણે એકગ્ગભાવેન અપ્પેતું ન સક્કોતિ. વીરિયે પન પગ્ગહકિચ્ચં સાધેન્તે સતિયા ચ અપિલાપનકિચ્ચં સાધેન્તિયા લદ્ધૂપકારો હુત્વા સક્કોતિ.

તત્રાયં ઉપમા – યથા હિ ‘‘નક્ખત્તં કીળિસ્સામા’’તિ ઉય્યાનં પવિટ્ઠેસુ તીસુ સહાયેસુ એકો સુપુપ્ફિતં ચમ્પકરુક્ખં દિસ્વા હત્થં ઉક્ખિપિત્વાપિ ગહેતું ન સક્કુણેય્ય. અથસ્સ દુતિયો ઓનમિત્વા પિટ્ઠિં દદેય્ય, સો તસ્સ પિટ્ઠિયં ઠત્વાપિ કમ્પમાનો ગહેતું ન સક્કુણેય્ય. અથસ્સ ઇતરો અંસકૂટં ઉપનામેય્ય, સો એકસ્સ પિટ્ઠિયં ઠત્વા એકસ્સ અંસકૂટં ઓલુબ્ભ યથારુચિ પુપ્ફાનિ ઓચિનિત્વા પિળન્ધિત્વા નક્ખત્તં કીળેય્ય. એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. એકતો ઉય્યાનં પવિટ્ઠા તયો સહાયકા વિય હિ એકતો જાતા સમ્માવાયામાદયો તયો ધમ્મા. સુપુપ્ફિતચમ્પકો વિય આરમ્મણં. હત્થં ઉક્ખિપિત્વાપિ ગહેતું અસક્કોન્તો વિય અત્તનો ધમ્મતાય આરમ્મણે એકગ્ગભાવેન અપ્પેતું અસક્કોન્તો સમાધિ. પિટ્ઠિં દત્વા ઓનતસહાયો વિય વાયામો. અંસકૂટં દત્વા ઠિતસહાયો વિય સતિ. યથા તેસુ એકસ્સ પિટ્ઠિયં ઠત્વા એકસ્સ અંસકૂટં ઓલુબ્ભ ઇતરો યથારુચિ પુપ્ફં ગહેતું સક્કોતિ, એવમેવં વીરિયે પગ્ગહકિચ્ચં સાધેન્તે, સતિયા ચ અપિલાપનકિચ્ચં સાધેન્તિયા લદ્ધુપકારો સમાધિ સક્કોતિ આરમ્મણે એકગ્ગભાવેન અપ્પેતું. તસ્મા સમાધિયેવેત્થ સજાતિતો સમાધિક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતો. વાયામસતિયો પન કિરિયતો સઙ્ગહિતા હોન્તિ.

સમ્માદિટ્ઠિસમ્માસઙ્કપ્પેસુપિ પઞ્ઞા અત્તનો ધમ્મતાય અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ આરમ્મણં નિચ્છેતું ન સક્કોતિ, વિતક્કે પન આકોટેત્વા આકોટેત્વા દેન્તે સક્કોતિ. કથં? યથા હિ હેરઞ્ઞિકો કહાપણં હત્થે ઠપેત્વા સબ્બભાગેસુ ઓલોકેતુકામો સમાનોપિ ન ચક્ખુદલેનેવ પરિવત્તેતું સક્કોતિ, અઙ્ગુલિપબ્બેહિ પન પરિવત્તેત્વા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેતું સક્કોતિ. એવમેવ ન પઞ્ઞા અત્તનો ધમ્મતાય અનિચ્ચાદિવસેન આરમ્મણં નિચ્છેતું સક્કોતિ, અભિનિરોપનલક્ખણેન પન આહનનપરિયાહનનરસેન વિતક્કેન આકોટેન્તેન વિય પરિવત્તેન્તેન વિય ચ આદાયા દિન્નમેવ વિનિચ્છેતું સક્કોતિ. તસ્મા ઇધાપિ સમ્માદિટ્ઠિયેવ સજાતિતો પઞ્ઞાક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતા. સમ્માસઙ્કપ્પો પન કિરિયતો સઙ્ગહિતો હોતિ. ઇતિ ઇમેહિ તીહિ ખન્ધેહિ મગ્ગો સઙ્ગહં ગચ્છતિ. તેન વુત્તં – ‘‘તીહિ ચ ખો, આવુસો વિસાખ, ખન્ધેહિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સઙ્ગહિતો’’તિ.

ઇદાનિ એકચિત્તક્ખણિકં મગ્ગસમાધિં સનિમિત્તં સપરિક્ખારં પુચ્છન્તો, કતમો પનાય્યેતિઆદિમાહ. તસ્સ વિસ્સજ્જને ચત્તારો સતિપટ્ઠાના મગ્ગક્ખણે ચતુકિચ્ચસાધનવસેન ઉપ્પન્ના સતિ, સા સમાધિસ્સ પચ્ચયત્થેન નિમિત્તં. ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ચતુકિચ્ચસાધનવસેનેવ ઉપ્પન્નં વીરિયં, તં પરિવારટ્ઠેન પરિક્ખારો હોતિ. તેસંયેવ ધમ્માનન્તિ તેસં મગ્ગસમ્પયુત્તધમ્માનં. આસેવનાતિઆદીસુ એકચિત્તક્ખણિકાયેવ આસેવનાદયો વુત્તાતિ.

વિતણ્ડવાદી પન, ‘‘એકચિત્તક્ખણિકો નામ મગ્ગો નત્થિ, ‘એવં ભાવેય્ય સત્ત વસ્સાની’તિ હિ વચનતો સત્તપિ વસ્સાનિ મગ્ગભાવના હોતિ, કિલેસા પન લહુ છિજ્જન્તા સત્તહિ ઞાણેહિ છિજ્જન્તી’’તિ વદતિ. સો ‘‘સુત્તં આહરા’’તિ વત્તબ્બો. અદ્ધા અઞ્ઞં અપસ્સન્તો, ‘‘યા તેસંયેવ ધમ્માનં આસેવના ભાવના બહુલીકમ્મ’’ન્તિ ઇદમેવ સુત્તં આહરિત્વા, ‘‘અઞ્ઞેન ચિત્તેન આસેવતિ, અઞ્ઞેન ભાવેતિ, અઞ્ઞેન બહુલીકરોતી’’તિ વક્ખતિ. તતો વત્તબ્બો – ‘‘કિં પનિદં, સુત્તં નેય્યત્થં નીતત્થ’’ન્તિ. તતો વક્ખતિ – ‘‘નીતત્થં યથા સુત્તં તથેવ અત્થો’’તિ. તસ્સ ઇદં ઉત્તરં – એવં સન્તે એકં ચિત્તં આસેવમાનં ઉપ્પન્નં, અપરમ્પિ આસેવમાનં, અપરમ્પિ આસેવમાનન્તિ એવં દિવસમ્પિ આસેવનાવ ભવિસ્સતિ, કુતો ભાવના, કુતો બહુલીકમ્મં? એકં વા ભાવયમાનં ઉપ્પન્નં અપરમ્પિ ભાવયમાનં અપરમ્પિ ભાવયમાનન્તિ એવં દિવસમ્પિ ભાવનાવ ભવિસ્સતિ, કુતો આસેવના કુતો બહુલીકમ્મં? એકં વા બહુલીકરોન્તં ઉપ્પન્નં, અપરમ્પિ બહુલીકરોન્તં, અપરમ્પિ બહુલીકરોન્તન્તિ એવં દિવસમ્પિ બહુલીકમ્મમેવ ભવિસ્સતિ કુતો આસેવના, કુતો ભાવનાતિ.

અથ વા એવં વદેય્ય – ‘‘એકેન ચિત્તેન આસેવતિ, દ્વીહિ ભાવેતિ, તીહિ બહુલીકરોતિ. દ્વીહિ વા આસેવતિ, તીહિ ભાવેતિ, એકેન બહુલીકરોતિ. તીહિ વા આસેવતિ, એકેન ભાવેતિ, દ્વીહિ બહુલીકરોતી’’તિ. સો વત્તબ્બો – ‘‘મા સુત્તં મે લદ્ધન્તિ યં વા તં વા અવચ. પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તેન નામ આચરિયસ્સ સન્તિકે વસિત્વા બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા અત્થરસં વિદિત્વા વત્તબ્બં હોતિ. એકચિત્તક્ખણિકાવ અયં આસેવના, એકચિત્તક્ખણિકા ભાવના, એકચિત્તક્ખણિકં બહુલીકમ્મં. ખયગામિલોકુત્તરમગ્ગો બહુલચિત્તક્ખણિકો નામ નત્થિ, ‘એકચિત્તક્ખણિકોયેવા’તિ સઞ્ઞાપેતબ્બો. સચે સઞ્જાનાતિ, સઞ્જાનાતુ, નો ચે સઞ્જાનાતિ, ગચ્છ પાતોવ વિહારં પવિસિત્વા યાગું પિવાહી’’તિ ઉય્યોજેતબ્બો.

૪૬૩. કતિ પનાય્યે સઙ્ખારાતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? યે સઙ્ખારે નિરોધેત્વા નિરોધં સમાપજ્જતિ, તે પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. તેનેવસ્સ અધિપ્પાયં ઞત્વા થેરી, પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીસુ અનેકેસુ સઙ્ખારેસુ વિજ્જમાનેસુપિ, કાયસઙ્ખારાદયોવ આચિક્ખન્તી, તયોમે, આવુસોતિઆદિમાહ. તત્થ કાયપટિબદ્ધત્તા કાયેન સઙ્ખરીયતિ કરીયતિ નિબ્બત્તીયતીતિ કાયસઙ્ખારો. વાચં સઙ્ખરોતિ કરોતિ નિબ્બત્તેતીતિ વચીસઙ્ખારો. ચિત્તપટિબદ્ધત્તા ચિત્તેન સઙ્ખરીયતિ કરીયતિ નિબ્બત્તીયતીતિ ચિત્તસઙ્ખારો. કતમો પનાય્યેતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? ઇમે સઙ્ખારા અઞ્ઞમઞ્ઞમિસ્સા આલુળિતા અવિભૂતા દુદ્દીપના. તથા હિ, કાયદ્વારે આદાનગહણમુઞ્ચનચોપનાનિ પાપેત્વા ઉપ્પન્ના અટ્ઠ કામાવચરકુસલચેતના દ્વાદસ અકુસલચેતનાતિ એવં કુસલાકુસલા વીસતિ ચેતનાપિ અસ્સાસપસ્સાસાપિ કાયસઙ્ખારાત્વેવ વુચ્ચન્તિ. વચીદ્વારે હનુસંચોપનં વચીભેદં પાપેત્વા ઉપ્પન્ના વુત્તપ્પકારાવ વીસતિ ચેતનાપિ વિતક્કવિચારાપિ વચીસઙ્ખારોત્વેવ વુચ્ચન્તિ. કાયવચીદ્વારેસુ ચોપનં અપત્તા રહો નિસિન્નસ્સ ચિન્તયતો ઉપ્પન્ના કુસલાકુસલા એકૂનતિંસ ચેતનાપિ સઞ્ઞા ચ વેદના ચાતિ ઇમે દ્વે ધમ્માપિ ચિત્તસઙ્ખારોત્વેવ વુચ્ચન્તિ. એવં ઇમે સઙ્ખારા અઞ્ઞમઞ્ઞમિસ્સા આલુળિતા અવિભૂતા દુદ્દીપના. તે પાકટે વિભૂતે કત્વા કથાપેસ્સામીતિ પુચ્છતિ.

કસ્મા પનાય્યેતિ ઇધ કાયસઙ્ખારાદિનામસ્સ પદત્થં પુચ્છતિ. તસ્સ વિસ્સજ્જને કાયપ્પટિબદ્ધાતિ કાયનિસ્સિતા, કાયે સતિ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ. ચિત્તપ્પટિબદ્ધાતિ ચિત્તનિસ્સિતા, ચિત્તે સતિ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ.

૪૬૪. ઇદાનિ કિં નુ ખો એસા સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં વલઞ્જેતિ, ન વલઞ્જેતિ. ચિણ્ણવસી વા તત્થ નો ચિણ્ણવસીતિ જાનનત્થં પુચ્છન્તો, કથં પનાય્યે, સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ હોતીતિઆદિમાહ. તસ્સ વિસ્સજ્જને સમાપજ્જિસ્સન્તિ વા સમાપજ્જામીતિ વા પદદ્વયેન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિકાલો કથિતો. સમાપન્નોતિ પદેન અન્તોનિરોધો. તથા પુરિમેહિ દ્વીહિ પદેહિ સચિત્તકકાલો કથિતો, પચ્છિમેન અચિત્તકકાલો. પુબ્બેવ તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતીતિ નિરોધસમાપત્તિતો પુબ્બે અદ્ધાનપરિચ્છેદકાલેયેવ, એત્તકં કાલં અચિત્તકો ભવિસ્સામીતિ અદ્ધાનપરિચ્છેદચિત્તં ભાવિતં હોતિ. યં તં તથત્તાય ઉપનેતીતિ યં એવં ભાવિતં ચિત્તં, તં પુગ્ગલં તથત્તાય અચિત્તકભાવાય ઉપનેતિ.

પઠમં નિરુજ્ઝતિ વચીસઙ્ખારોતિ સેસસઙ્ખારેહિ પઠમં દુતિયજ્ઝાનેયેવ નિરુજ્ઝતિ. તતો કાયસઙ્ખારોતિ તતો પરં કાયસઙ્ખારો ચતુત્થજ્ઝાને નિરુજ્ઝતિ. તતો ચિત્તસઙ્ખારોતિ તતો પરં ચિત્તસઙ્ખારો અન્તોનિરોધે નિરુજ્ઝતિ. વુટ્ઠહિસ્સન્તિ વા વુટ્ઠહામીતિ વા પદદ્વયેન અન્તોનિરોધકાલો કથિતો. વુટ્ઠિતોતિ પદેન ફલસમાપત્તિકાલો. તથા પુરિમેહિ દ્વીહિ પદેહિ અચિત્તકકાલો કથિતો, પચ્છિમેન સચિત્તકકાલો. પુબ્બેવ તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતીતિ નિરોધસમાપત્તિતો પુબ્બે અદ્ધાનપરિચ્છેદકાલેયેવ એત્તકં કાલં અચિત્તકો હુત્વા તતો પરં સચિત્તકો ભવિસ્સામીતિ અદ્ધાનપરિચ્છેદચિત્તં ભાવિતં હોતિ. યં તં તથત્તાય ઉપનેતીતિ યં એવં ભાવિતં ચિત્તં, તં પુગ્ગલં તથત્તાય સચિત્તકભાવાય ઉપનેતિ. ઇતિ હેટ્ઠા નિરોધસમાપજ્જનકાલો ગહિતો, ઇધ નિરોધતો વુટ્ઠાનકાલો.

ઇદાનિ નિરોધકથં કથેતું વારોતિ નિરોધકથા કથેતબ્બા સિયા, સા પનેસા, ‘‘દ્વીહિ બલેહિ સમન્નાગતત્તા તયો ચ સઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા સોળસહિ ઞાણચરિયાહિ નવહિ સમાધિચરિયાહિ વસીભાવતાપઞ્ઞા નિરોધસમાપત્તિયા ઞાણ’’ન્તિ માતિકં ઠપેત્વા સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે કથિતા. તસ્મા તત્થ કથિતનયેનેવ ગહેતબ્બા. કો પનાયં નિરોધો નામ? ચતુન્નં ખન્ધાનં પટિસઙ્ખા અપ્પવત્તિ. અથ કિમત્થમેતં સમાપજ્જન્તીતિ. સઙ્ખારાનં પવત્તે ઉક્કણ્ઠિતા સત્તાહં અચિત્તકા હુત્વા સુખં વિહરિસ્સામ, દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં નામેતં, યદિદં નિરોધોતિ એતદત્થં સમાપજ્જન્તિ.

પઠમં ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તસઙ્ખારોતિ નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ હિ ફલસમાપત્તિચિત્તં પઠમં ઉપ્પજ્જતિ. તંસમ્પયુત્તં સઞ્ઞઞ્ચ વેદનઞ્ચ સન્ધાય, ‘‘પઠમં ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ આહ. તતો કાયસઙ્ખારોતિ તતો પરં ભવઙ્ગસમયે કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ. કિં પન ફલસમાપત્તિ અસ્સાસપસ્સાસે ન સમુટ્ઠાપેતીતિ? સમુટ્ઠાપેતિ. ઇમસ્સ પન ચતુત્થજ્ઝાનિકા ફલસમાપત્તિ, સા ન સમુટ્ઠાપેતિ. કિં વા એતેન ફલસમાપત્તિ પઠમજ્ઝાનિકા વા હોતુ, દુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનિકા વા, સન્તાય સમાપત્તિયા વુટ્ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો અસ્સાસપસ્સાસા અબ્બોહારિકા હોન્તિ. તેસં અબ્બોહારિકભાવો સઞ્જીવત્થેરવત્થુના વેદિતબ્બો. સઞ્જીવત્થેરસ્સ હિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય કિંસુકપુપ્ફસદિસે વીતચ્ચિતઙ્ગારે મદ્દમાનસ્સ ગચ્છતો ચીવરે અંસુમત્તમ્પિ ન ઝાયિ, ઉસુમાકારમત્તમ્પિ નાહોસિ, સમાપત્તિફલં નામેતન્તિ વદન્તિ. એવમેવં સન્તાય સમાપત્તિયા વુટ્ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો અસ્સાસપસ્સાસા અબ્બોહારિકા હોન્તીતિ ભવઙ્ગસમયેનેવેતં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

તતો વચીસઙ્ખારોતિ તતો પરં કિરિયમયપવત્તવળઞ્જનકાલે વચીસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ. કિં ભવઙ્ગં વિતક્કવિચારે ન સમુટ્ઠાપેતીતિ? સમુટ્ઠાપેતિ. તંસમુટ્ઠાના પન વિતક્કવિચારા વાચં અભિસઙ્ખાતું ન સક્કોન્તીતિ કિરિયમયપવત્તવળઞ્જનકાલેનેવતં કથિતં. સુઞ્ઞતો ફસ્સોતિઆદયો સગુણેનાપિ આરમ્મણેનાપિ કથેતબ્બા. સગુણેન તાવ સુઞ્ઞતા નામ ફલસમાપત્તિ, તાય સહજાતં ફસ્સં સન્ધાય સુઞ્ઞતો ફસ્સોતિ વુત્તં. અનિમિત્તાપણિહિતેસુપિએસેવ નયો. આરમ્મણેન પન નિબ્બાનં રાગાદીહિ સુઞ્ઞત્તા સુઞ્ઞં નામ, રાગનિમિત્તાદીનં અભાવા અનિમિત્તં, રાગદોસમોહપ્પણિધીનં અભાવા અપ્પણિહિતં. સુઞ્ઞતં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નફલસમાપત્તિયં ફસ્સો સુઞ્ઞતો નામ. અનિમિત્તાપણિહિતેસુપિ એસેવ નયો.

અપરા આગમનિયકથા નામ હોતિ, સુઞ્ઞતા, અનિમિત્તા, અપ્પણિહિતાતિ હિ વિપસ્સનાપિ વુચ્ચતિ. તત્થ યો ભિક્ખુ સઙ્ખારે અનિચ્ચતો પરિગ્ગહેત્વા અનિચ્ચતો દિસ્વા અનિચ્ચતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના અનિમિત્તા નામ હોતિ. યો દુક્ખતો પરિગ્ગહેત્વા દુક્ખતો દિસ્વા દુક્ખતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ અપ્પણિહિતા નામ. યો અનત્તતો પરિગ્ગહેત્વા અનત્તતો દિસ્વા અનત્તતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ સુઞ્ઞતા નામ. તત્થ અનિમિત્તવિપસ્સનાય મગ્ગો અનિમિત્તો નામ, અનિમિત્તમગ્ગસ્સ ફલં અનિમિત્તં નામ. અનિમિત્તફલસમાપત્તિસહજાતે ફસ્સે ફુસન્તે અનિમિત્તો ફસ્સો ફુસતીતિ વુચ્ચતિ. અપ્પણિહિતસુઞ્ઞતેસુપિ એસેવ નયો. આગમનિયેન કથિતે પન સુઞ્ઞતો વા ફસ્સો અનિમિત્તો વા ફસ્સો અપ્પણિહિતો વા ફસ્સોતિ વિકપ્પો આપજ્જેય્ય, તસ્મા સગુણેન ચેવ આરમ્મણેન ચ કથેતબ્બં. એવઞ્હિ તયો ફસ્સા ફુસન્તીતિ સમેતિ.

વિવેકનિન્નન્તિઆદીસુ નિબ્બાનં વિવેકો નામ, તસ્મિં વિવેકે નિન્નં ઓનતન્તિ વિવેકનિન્નં. અઞ્ઞતો આગન્ત્વા યેન વિવેકો, તેન વઙ્કં વિય હુત્વા ઠિતન્તિ વિવેકપોણં. યેન વિવેકો, તેન પતમાનં વિય ઠિતન્તિ વિવેકપબ્ભારં.

૪૬૫. ઇદાનિ યા વેદના નિરોધેત્વા નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તા પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છન્તો કતિ પનાય્યે, વેદનાતિ આહ. કાયિકં વાતિઆદીસુ પઞ્ચદ્વારિકં સુખં કાયિકં નામ, મનોદ્વારિકં ચેતસિકં નામાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ સુખન્તિ સભાવનિદ્દેસો. સાતન્તિ તસ્સેવ મધુરભાવદીપકં વેવચનં. વેદયિતન્તિ વેદયિતભાવદીપકં, સબ્બવેદનાનં સાધારણવચનં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઠિતિસુખા વિપરિણામદુક્ખાતિઆદીસુ સુખાય વેદનાય અત્થિભાવો સુખં, નત્થિભાવો દુક્ખં. દુક્ખાય વેદનાય અત્થિભાવો દુક્ખં, નત્થિભાવો સુખં. અદુક્ખમસુખાય વેદનાય જાનનભાવો સુખં, અજાનનભાવો દુક્ખન્તિ અત્થો.

કિં અનુસયો અનુસેતીતિ કતમો અનુસયો અનુસેતિ. અપ્પહીનટ્ઠેન સયિતો વિય હોતીતિ અનુસયપુચ્છં પુચ્છતિ. ન ખો, આવુસો વિસાખ, સબ્બાય સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો અનુસેતીતિ ન સબ્બાય સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો અનુસેતિ. ન સબ્બાય સુખાય વેદનાય સો અપ્પહીનો, ન સબ્બં સુખં વેદનં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ. કિં પહાતબ્બન્તિ અયં પહાનપુચ્છા નામ.

રાગં તેન પજહતીતિ એત્થ એકેનેવ બ્યાકરણેન દ્વે પુચ્છા વિસ્સજ્જેસિ. ઇધ ભિક્ખુ રાગાનુસયં વિક્ખમ્ભેત્વા પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જતિ, ઝાનવિક્ખમ્ભિતં રાગાનુસયં તથા વિક્ખમ્ભિતમેવ કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાતેતિ. સો અનાગામિમગ્ગેન પહીનોપિ તથા વિક્ખમ્ભિતત્તાવ પઠમજ્ઝાને નાનુસેતિ નામ. તેનાહ – ‘‘ન તત્થ રાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ. તદાયતનન્તિ તં આયતનં, પરમસ્સાસભાવેન પતિટ્ઠાનભૂતં અરહત્તન્તિ અત્થો. ઇતિ અનુત્તરેસૂતિ એવં અનુત્તરા વિમોક્ખાતિ લદ્ધનામે અરહત્તે. પિહં ઉપટ્ઠાપયતોતિ પત્થનં પટ્ઠપેન્તસ્સ. ઉપ્પજ્જતિ પિહાપચ્ચયા દોમનસ્સન્તિ પત્થનાય પટ્ઠપનમૂલકં દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. તં પનેતં ન પત્થનાય પટ્ઠપનમૂલકં ઉપ્પજ્જતિ, પત્થેત્વા અલભન્તસ્સ પન અલાભમૂલકં ઉપ્પજ્જમાનં, ‘‘ઉપ્પજ્જતિ પિહાપચ્ચયા’’તિ વુત્તં. તત્થ કિઞ્ચાપિ દોમનસ્સં નામ એકન્તેન અકુસલં, ઇદં પન સેવિતબ્બં દોમનસ્સં વટ્ટતીતિ વદન્તિ. યોગિનો હિ તેમાસિકં છમાસિકં વા નવમાસિકં વા પટિપદં ગણ્હન્તિ. તેસુ યો તં તં પટિપદં ગહેત્વા અન્તોકાલપરિચ્છેદેયેવ અરહત્તં પાપુણિસ્સામીતિ ઘટેન્તો વાયમન્તો ન સક્કોતિ યથાપરિચ્છિન્નકાલેન પાપુણિતું, તસ્સ બલવદોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, આળિન્દિકવાસિમહાફુસ્સદેવત્થેરસ્સ વિય અસ્સુધારા પવત્તન્તિ. થેરો કિર એકૂનવીસતિવસ્સાનિ ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેસિ. તસ્સ, ‘‘ઇમસ્મિં વારે અરહત્તં ગણ્હિસ્સામિ, ઇમસ્મિં વારે વિસુદ્ધિપવારણં પવારેસ્સામી’’તિ માનસં બન્ધિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તસ્સેવ એકૂનવીસતિવસ્સાનિ અતિક્કન્તાનિ. પવારણાદિવસે આગતે થેરસ્સ અસ્સુપાતેન મુત્તદિવસો નામ નાહોસિ. વીસતિમે પન વસ્સે અરહત્તં પાણુણિ.

પટિઘં તેન પજહતીતિ એત્થ દોમનસ્સેનેવ પટિઘં પજહતિ. ન હિ પટિઘેનેવ પટિઘપ્પહાનં, દોમનસ્સેન વા દોમનસ્સપ્પહાનં નામ અત્થિ. અયં પન ભિક્ખુ તેમાસિકાદીસુ અઞ્ઞતરં પટિપદં ગહેત્વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘‘પસ્સ ભિક્ખુ, કિં તુય્હં સીલેન હીનટ્ઠાનં અત્થિ, ઉદાહુ વીરિયેન, ઉદાહુ પઞ્ઞાય, નનુ તે સીલં સુપરિસુદ્ધં વીરિયં સુપગ્ગહિતં પઞ્ઞા સૂરા હુત્વા વહતી’’તિ. સો એવં પટિસઞ્ચિક્ખિત્વા, ‘‘ન દાનિ પુન ઇમસ્સ દોમનસ્સસ્સ ઉપ્પજ્જિતું દસ્સામી’’તિ વીરિયં દળ્હં કત્વા અન્તોતેમાસે વા અન્તોછમાસે વા અન્તોનવમાસે વા અનાગામિમગ્ગેન તં સમુગ્ઘાતેતિ. ઇમિના પરિયાયેન પટિઘેનેવ પટિઘં, દોમનસ્સેનેવ દોમનસ્સં પજહતિ નામ.

ન તત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતીતિ તત્થ એવરૂપે દોમનસ્સે પટિઘાનુસયો નાનુસેતિ. ન તં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતિ, પહીનોવ તત્થ પટિઘાનુસયોતિ અત્થો. અવિજ્જં તેન પજહતીતિ ઇધ ભિક્ખુ અવિજ્જાનુસયં વિક્ખમ્ભેત્વા ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જતિ, ઝાનવિક્ખમ્ભિતં અવિજ્જાનુસયં તથા વિક્ખમ્ભિતમેવ કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તમગ્ગેન સમુગ્ઘાતેતિ. સો અરહત્તમગ્ગેન પહીનોપિ તથા વિક્ખમ્ભિતત્તાવ ચતુત્થજ્ઝાને નાનુસેતિ નામ. તેનાહ – ‘‘ન તત્થ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતી’’તિ.

૪૬૬. ઇદાનિ પટિભાગપુચ્છં પુચ્છન્તો સુખાય પનાય્યેતિઆદિમાહ. તસ્સ વિસ્સજ્જને યસ્મા સુખસ્સ દુક્ખં, દુક્ખસ્સ ચ સુખં પચ્ચનીકં, તસ્મા દ્વીસુ વેદનાસુ વિસભાગપટિભાગો કથિતો. ઉપેક્ખા પન અન્ધકારા અવિભૂતા દુદ્દીપના, અવિજ્જાપિ તાદિસાવાતિ તેનેત્થ સભાગપટિભાગો કથિતો. યત્તકેસુ પન ઠાનેસુ અવિજ્જા તમં કરોતિ, તત્તકેસુ વિજ્જા તમં વિનોદેતીતિ વિસભાગપટિભાગો કથિતો. અવિજ્જાય ખો, આવુસોતિ એત્થ ઉભોપેતે ધમ્મા અનાસવા લોકુત્તરાતિ સભાગપટિભાગોવ કથિતો. વિમુત્તિયા ખો, આવુસોતિ એત્થ અનાસવટ્ઠેન લોકુત્તરટ્ઠેન અબ્યાકતટ્ઠેન ચ સભાગપટિભાગોવ કથિતો. અચ્ચયાસીતિ એત્થ પઞ્હં અતિક્કમિત્વા ગતોસીતિ અત્થો. નાસક્ખિ પઞ્હાનં પરિયન્તં ગહેતુન્તિ પઞ્હાનં પરિચ્છેદપમાણં ગહેતું નાસક્ખિ, અપ્પટિભાગધમ્મસ્સ પટિભાગં પુચ્છિ. નિબ્બાનં નામેતં અપ્પટિભાગં, ન સક્કા નીલં વા પીતકં વાતિ કેનચિ ધમ્મેન સદ્ધિં પટિભાગં કત્વા દસ્સેતું. તઞ્ચ ત્વં ઇમિના અધિપ્પાયેન પુચ્છસીતિ અત્થો.

એત્તાવતા ચાયં ઉપાસકો યથા નામ સત્તમે ઘરે સલાકભત્તં લભિત્વા ગતો ભિક્ખુ સત્ત ઘરાનિ અતિક્કમ્મ અટ્ઠમસ્સ દ્વારે ઠિતો સબ્બાનિપિ સત્ત ગેહાનિ વિરદ્ધોવ ન અઞ્ઞાસિ, એવમેવં અપ્પટિભાગધમ્મસ્સ પટિભાગં પુચ્છન્તો સબ્બાસુપિ સત્તસુ સપ્પટિભાગપુચ્છાસુ વિરદ્ધોવ હોતીતિ વેદિતબ્બો. નિબ્બાનોગધન્તિ નિબ્બાનબ્ભન્તરં નિબ્બાનં અનુપવિટ્ઠં. નિબ્બાનપરાયનન્તિ નિબ્બાનં પરં અયનમસ્સ પરા ગતિ, ન તતો પરં ગચ્છતીતિ અત્થો. નિબ્બાનં પરિયોસાનં અવસાનં અસ્સાતિ નિબ્બાનપરિયોસાનં.

૪૬૭. પણ્ડિતાતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા, ધાતુકુસલા આયતનકુસલા પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલા ઠાનાટ્ઠાનકુસલાતિ અત્થો. મહાપઞ્ઞાતિ મહન્તે અત્થે મહન્તે ધમ્મે મહન્તા નિરુત્તિયો મહન્તાનિ પટિભાનાનિ પરિગ્ગણ્હનસમત્થાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતા. યથા તં ધમ્મદિન્નાયાતિ યથા ધમ્મદિન્નાય ભિક્ખુનિયા બ્યાકતં, અહમ્પિ તં એવમેવં બ્યાકરેય્યન્તિ. એત્તાવતા ચ પન અયં સુત્તન્તો જિનભાસિતો નામ જાતો, ન સાવકભાસિતો. યથા હિ રાજયુત્તેહિ લિખિતં પણ્ણં યાવ રાજમુદ્દિકાય ન લઞ્છિતં હોતિ, ન તાવ રાજપણ્ણન્તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ; લઞ્છિતમત્તં પન રાજપણ્ણં નામ હોતિ, તથા, ‘‘અહમ્પિ તં એવમેવ બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ ઇમાય જિનવચનમુદ્દિકાય લઞ્છિતત્તા અયં સુત્તન્તો આહચ્ચવચનેન જિનભાસિતો નામ જાતો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળવેદલ્લસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.