૩. મહાવેદલ્લસુત્તવણ્ણના

૪૪૯. એવં મે સુતન્તિ મહાવેદલ્લસુત્તં. તત્થ આયસ્માતિ સગારવસપ્પતિસ્સવચનમેતં. મહાકોટ્ઠિકોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતો. દુપ્પઞ્ઞો દુપ્પઞ્ઞોતિ એત્થ પઞ્ઞાય દુટ્ઠં નામ નત્થિ, અપ્પઞ્ઞો નિપ્પઞ્ઞોતિ અત્થો. કિત્તાવતા નુ ખોતિ કારણપરિચ્છેદપુચ્છા, કિત્તકેન નુ ખો એવં વુચ્ચતીતિ અત્થો. પુચ્છા ચ નામેસા અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા, દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા, વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા, અનુમતિપુચ્છા, કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ પઞ્ચવિધા હોતિ. તાસમિદં નાનાકરણં –

કતમા અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં અઞ્ઞાતં હોતિ અદિટ્ઠં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં, તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય તુલનાય તીરણાય વિભૂતાય વિભાવનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા.

કતમા દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં ઞાતં હોતિ દિટ્ઠં તુલિતં તીરિતં વિભૂતં વિભાવિતં, અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં સંસન્દનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા.

કતમા વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા? પકતિયા સંસયપક્ખન્દો હોતિ વિમતિપક્ખન્દો, દ્વેળ્હકજાતો, ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ, સો વિમતિચ્છેદનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ. અયં વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા (મહાનિ. ૧૫૦; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૨).

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વાતિ? અનિચ્ચં, ભન્તે’’તિ (મહાવ. ૨૧) એવરૂપા અનુમતિં ગહેત્વા ધમ્મદેસનાકાલે પુચ્છા અનુમતિપુચ્છા નામ.

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, સતિપટ્ઠાના, કતમે ચત્તારો’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૯૦) એવરૂપા ભિક્ખુસઙ્ઘં સયમેવ પુચ્છિત્વા સયમેવ વિસ્સજ્જેતુકામસ્સ પુચ્છા કથેતુકમ્યતાપુચ્છા નામ. તાસુ ઇધ દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા અધિપ્પેતા.

થેરો હિ અત્તનો દિવાટ્ઠાને નિસીદિત્વા સયમેવ પઞ્હં સમુટ્ઠપેત્વા સયં વિનિચ્છિનન્તો ઇદં સુત્તં આદિતો પટ્ઠાય મત્થકં પાપેસિ. એકચ્ચો હિ પઞ્હં સમુટ્ઠાપેતુંયેવ સક્કોતિ ન નિચ્છેતું; એકચ્ચો નિચ્છેતું સક્કોતિ ન સમુટ્ઠાપેતું; એકચ્ચો ઉભયમ્પિ ન સક્કોતિ; એકચ્ચો ઉભયમ્પિ સક્કોતિ. તેસુ થેરો ઉભયમ્પિ સક્કોતિયેવ. કસ્મા? મહાપઞ્ઞતાય. મહાપઞ્ઞં નિસ્સાય હિ ઇમસ્મિં સાસને સારિપુત્તત્થેરો, મહાકચ્ચાનત્થેરો, પુણ્ણત્થેરો, કુમારકસ્સપત્થેરો, આનન્દત્થેરો, અયમેવ આયસ્માતિ સમ્બહુલા થેરા વિસેસટ્ઠાનં અધિગતા. ન હિ સક્કા યાય વા તાય વા અપ્પમત્તિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સાવકપારમીઞાણસ્સ મત્થકં પાપુણિતું, મહાપઞ્ઞેન પન સક્કાતિ મહાપઞ્ઞતાય સારિપુત્તત્થેરો તં ઠાનં અધિગતો. પઞ્ઞાય હિ થેરેન સદિસો નત્થિ. તેનેવ નં ભગવા એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં મહાપઞ્ઞાનં યદિદં સારિપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૯).

તથા ન સક્કા યાય વા તાય વા અપ્પમત્તિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સંસન્દિત્વા સમાનેત્વા વિત્થારેન અત્થં વિભજેતું, મહાપઞ્ઞેન પન સક્કાતિ મહાપઞ્ઞતાય મહાકચ્ચાનત્થેરો તત્થ પટિબલો જાતો, તેનેવ નં ભગવા એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજન્તાનં યદિદં મહાકચ્ચાનો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૭).

તથા ન સક્કા યાય વા તાય વા અપ્પમત્તિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ધમ્મકથં કથેન્તેન દસ કથાવત્થૂનિ આહરિત્વા સત્ત વિસુદ્ધિયો વિભજન્તેન ધમ્મકથં કથેતું, મહાપઞ્ઞેન પન સક્કાતિ મહાપઞ્ઞતાય પુણ્ણત્થેરો ચતુપરિસમજ્ઝે અલઙ્કતધમ્માસને ચિત્તબીજનિં ગહેત્વા નિસિન્નો લીળાયન્તો પુણ્ણચન્દો વિય ધમ્મં કથેસિ. તેનેવ નં ભગવા એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ધમ્મકથિકાનં યદિદં પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૬).

તથા યાય વા તાય વા અપ્પમત્તિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો ભિક્ખુ ધમ્મં કથેન્તો ઇતો વા એત્તો વા અનુક્કમિત્વા યટ્ઠિકોટિં ગહેત્વા અન્ધો વિય, એકપદિકં દણ્ડકસેતું આરુળ્હો વિય ચ ગચ્છતિ. મહાપઞ્ઞો પન ચતુપ્પદિકં ગાથં નિક્ખિપિત્વા ઉપમા ચ કારણાનિ ચ આહરિત્વા તેપિટકં બુદ્ધવચનં ગહેત્વા હેટ્ઠુપરિયં કરોન્તો કથેસિ. મહાપઞ્ઞતાય પન કુમારકસ્સપત્થેરો ચતુપ્પદિકં ગાથં નિક્ખિપિત્વા ઉપમા ચ કારણાનિ ચ આહરિત્વા તેહિ સદ્ધિં યોજેન્તો જાતસ્સરે પઞ્ચવણ્ણાનિ કુસુમાનિ ફુલ્લાપેન્તો વિય સિનેરુમત્થકે વટ્ટિસહસ્સં તેલપદીપં જાલેન્તો વિય તેપિટકં બુદ્ધવચનં હેટ્ઠુપરિયં કરોન્તો કથેસિ. તેનેવ નં ભગવા એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ચિત્તકથિકાનં યદિદં કુમારકસ્સપો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૭).

તથા યાય વા તાય વા અપ્પમત્તિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો ભિક્ખુ ચતૂહિ માસેહિ ચતુપ્પદિકમ્પિ ગાથં ગહેતું ન સક્કોતિ. મહાપઞ્ઞો પન એકપદે ઠત્વા પદસતમ્પિ પદસહસ્સમ્પિ ગણ્હાતિ. આનન્દત્થેરો પન મહાપઞ્ઞતાય એકપદુદ્ધારે ઠત્વા સકિંયેવ સુત્વા પુન અપુચ્છન્તો સટ્ઠિ પદસહસ્સાનિ પન્નરસ ગાથાસહસ્સાનિ વલ્લિયા પુપ્ફાનિ આકડ્ઢિત્વા ગણ્હન્તો વિય એકપ્પહારેનેવ ગણ્હાતિ. ગહિતગહિતં પાસાણે ખતલેખા વિય, સુવણ્ણઘટે પક્ખિત્તસીહવસા વિય ચ ગહિતાકારેનેવ તિટ્ઠતિ. તેનેવ નં ભગવા એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ગતિમન્તાનં યદિદં આનન્દો, સતિમન્તાનં, ધિતિમન્તાનં, બહુસ્સુતાનં, ઉપટ્ઠાકાનં યદિદં આનન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯-૨૨૩).

ન હિ સક્કા યાય વા તાય વા અપ્પમત્તિકાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ચતુપટિસમ્ભિદાપભેદસ્સ મત્થકં પાપુણિતું. મહાપઞ્ઞેન પન સક્કાતિ મહાપઞ્ઞતાય મહાકોટ્ઠિતત્થેરો અધિગમપરિપુચ્છાસવનપુબ્બયોગાનં વસેન અનન્તનયુસ્સદં પટિસમ્ભિદાપભેદં પત્તો. તેનેવ નં ભગવા એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં પટિસમ્ભિદાપત્તાનં યદિદં મહાકોટ્ઠિતો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૮).

ઇતિ થેરો મહાપઞ્ઞતાય પઞ્હં સમુટ્ઠાપેતુમ્પિ નિચ્છેતુમ્પીતિ ઉભયમ્પિ સક્કોતિ. સો દિવાટ્ઠાને નિસીદિત્વા સયમેવ સબ્બપઞ્હે સમુટ્ઠપેત્વા સયં વિનિચ્છિનન્તો ઇદં સુત્તં આદિતો પટ્ઠાય મત્થકં પાપેત્વા, ‘‘સોભના વત અયં ધમ્મદેસના, જેટ્ઠભાતિકેન નં ધમ્મસેનાપતિના સદ્ધિં સંસન્દિસ્સામિ, તતો અયં દ્વિન્નમ્પિ અમ્હાકં એકમતિયા એકજ્ઝાસયેન ચ ઠપિતા અતિગરુકા ભવિસ્સતિ પાસાણચ્છત્તસદિસા, ચતુરોઘનિત્થરણત્થિકાનં તિત્થે ઠપિતનાવા વિય, મગ્ગગમનત્થિકાનં સહસ્સયુત્તઆજઞ્ઞરથો વિય બહુપકારા ભવિસ્સતી’’તિ દિટ્ઠસંસન્દનત્થં પઞ્હં પુચ્છિ. તેન વુત્તં – ‘‘તાસુ ઇધ દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા અધિપ્પેતા’’તિ.

નપ્પજાનાતીતિ એત્થ યસ્મા નપ્પજાનાતિ, તસ્મા દુપ્પઞ્ઞોતિ વુચ્ચતીતિ અયમત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ. ઇદં દુક્ખન્તિ નપ્પજાનાતીતિ ઇદં દુક્ખં, એત્તકં દુક્ખં, ઇતો ઉદ્ધં નત્થીતિ દુક્ખસચ્ચં યાથાવસરસલક્ખણતો ન પજાનાતિ. અયં દુક્ખસમુદયોતિ ઇતો દુક્ખં સમુદેતીતિ પવત્તિદુક્ખપભાવિકા તણ્હા સમુદયસચ્ચન્તિ યાથાવસરસલક્ખણતો ન પજાનાતિ. અયં દુક્ખનિરોધોતિ ઇદં દુક્ખં અયં દુક્ખસમુદયો ચ ઇદં નામ ઠાનં પત્વા નિરુજ્ઝતીતિ ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિબ્બાનં નિરોધસચ્ચન્તિ યાથાવસરસલક્ખણતો ન પજાનાતિ. અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ અયં પટિપદા દુક્ખનિરોધં ગચ્છતીતિ મગ્ગસચ્ચં યાથાવસરસલક્ખણતો ન પજાનાતીતિ. અનન્તરવારેપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સઙ્ખેપતો પનેત્થ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકો પુગ્ગલો કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

અયઞ્હિ આચરિયસન્તિકે ચત્તારિ સચ્ચાનિ સવનતો ઉગ્ગણ્હાતિ. ઠપેત્વા તણ્હં તેભૂમકા ધમ્મા દુક્ખસચ્ચં, તણ્હા સમુદયસચ્ચં, ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિબ્બાનં નિરોધસચ્ચં, દુક્ખસચ્ચં પરિજાનન્તો સમુદયસચ્ચં પજહન્તો નિરોધપાપનો મગ્ગો મગ્ગસચ્ચન્તિ એવં ઉગ્ગહેત્વા અભિનિવિસતિ. તત્થ પુરિમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ વટ્ટં, પચ્છિમાનિ વિવટ્ટં, વટ્ટે અભિનિવેસો હોતિ, નો વિવટ્ટે, તસ્મા અયં અભિનિવિસમાનો દુક્ખસચ્ચે અભિનિવિસતિ.

દુક્ખસચ્ચં નામ રૂપાદયો પઞ્ચક્ખન્ધાતિ વવત્થપેત્વા ધાતુકમ્મટ્ઠાનવસેન ઓતરિત્વા, ‘‘ચત્તારિ મહાભૂતાનિ ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાય રૂપં રૂપ’’ન્તિ વવત્થપેતિ. તદારમ્મણા વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં નામન્તિ એવં યમકતાલક્ખન્ધં ભિન્દન્તો વિય ‘‘દ્વેવ ઇમે ધમ્મા નામરૂપ’’ન્તિ વવત્થપેતિ. તં પનેતં ન અહેતુકં સહેતુકં સપ્પચ્ચયં, કો ચસ્સ પચ્ચયો અવિજ્જાદયો ધમ્માતિ એવં પચ્ચયે ચેવ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મે ચ વવત્થપેત્વા ‘‘સબ્બેપિ ધમ્મા હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા’’તિ અનિચ્ચલક્ખણં આરોપેતિ, તતો ઉદયવયપ્પટિપીળનાકારેન દુક્ખા, અવસવત્તનાકારેન અનત્તાતિ તિલક્ખણં આરોપેત્વા વિપસ્સનાપટિપાટિયા સમ્મસન્તો લોકુત્તરમગ્ગં પાપુણાતિ.

મગ્ગક્ખણે ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ, એકાભિસમયેન અભિસમેતિ. દુક્ખં પરિઞ્ઞાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ. સમુદયં પહાનપટિવેધેન, નિરોધં સચ્છિકિરિયાપટિવેધેન, મગ્ગં ભાવનાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ. દુક્ખં પરિઞ્ઞાભિસમયેન અભિસમેતિ, સમુદયં પહાનાભિસમયેન, નિરોધં સચ્છિકિરિયાભિસમયેન, મગ્ગં ભાવનાભિસમયેન અભિસમેતિ. સો તીણિ સચ્ચાનિ કિચ્ચતો પટિવિજ્ઝતિ, નિરોધં આરમ્મણતો. તસ્મિઞ્ચસ્સ ખણે અહં દુક્ખં પરિજાનામિ, સમુદયં પજહામિ, નિરોધં સચ્છિકરોમિ, મગ્ગં ભાવેમીતિ આભોગસમન્નાહારમનસિકારપચ્ચવેક્ખણા નત્થિ. એતસ્સ પન પરિગ્ગણ્હન્તસ્સેવ મગ્ગો તીસુ સચ્ચેસુ પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચં સાધેન્તોવ નિરોધં આરમ્મણતો પટિવિજ્ઝતીતિ.

તસ્મા પઞ્ઞવાતિ વુચ્ચતીતિ એત્થ હેટ્ઠિમકોટિયા સોતાપન્નો, ઉપરિમકોટિયા ખીણાસવો પઞ્ઞવાતિ નિદ્દિટ્ઠો. યો પન તેપિટકં બુદ્ધવચનં પાળિતો ચ અત્થતો ચ અનુસન્ધિતો ચ પુબ્બાપરતો ચ ઉગ્ગહેત્વા હેટ્ઠુપરિયં કરોન્તો વિચરતિ, અનિચ્ચદુક્ખાનત્તવસેન પરિગ્ગહમત્તમ્પિ નત્થિ, અયં પઞ્ઞવા નામ, દુપ્પઞ્ઞો નામાતિ? વિઞ્ઞાણચરિતો નામેસ, પઞ્ઞવાતિ ન વત્તબ્બો. અથ યો તિલક્ખણં આરોપેત્વા વિપસ્સનાપટિપાટિયા સમ્મસન્તો અજ્જ અજ્જેવ અરહત્તન્તિ ચરતિ, અયં પઞ્ઞવા નામ, દુપ્પઞ્ઞો નામાતિ? ભજાપિયમાનો પઞ્ઞવાપક્ખં ભજતિ. સુત્તે પન પટિવેધોવ કથિતો.

વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણન્તિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? યેન વિઞ્ઞાણેન સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા એસ પઞ્ઞવા નામ જાતો, તસ્સ આગમનવિપસ્સના વિઞ્ઞાણં કમ્મકારકચિત્તં પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ. સુખન્તિપિ વિજાનાતીતિ સુખવેદનમ્પિ વિજાનાતિ. ઉપરિપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇમિના થેરો ‘‘સુખં વેદનં વેદયમાનો સુખં વેદનં વેદયામીતિ પજાનાતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૧૩; દી. નિ. ૨.૩૮૦) નયેન આગતવેદનાવસેન અરૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેસિ. તસ્સત્થો સતિપટ્ઠાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

સંસટ્ઠાતિ એકુપ્પાદાદિલક્ખણેન સંયોગટ્ઠેન સંસટ્ઠા, ઉદાહુ વિસંસટ્ઠાતિ પુચ્છતિ. એત્થ ચ થેરો મગ્ગપઞ્ઞઞ્ચ વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણઞ્ચાતિ ઇમે દ્વે લોકિયલોકુત્તરધમ્મે મિસ્સેત્વા ભૂમન્તરં ભિન્દિત્વા સમયં અજાનન્તો વિય પુચ્છતીતિ ન વેદિતબ્બો. મગ્ગપઞ્ઞાય પન મગ્ગવિઞ્ઞાણેન, વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચ વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણેનેવ સદ્ધિં સંસટ્ઠભાવં પુચ્છતીતિ વેદિતબ્બો. થેરોપિસ્સ તમેવત્થં વિસ્સજ્જેન્તો ઇમે ધમ્મા સંસટ્ઠાતિઆદિમાહ. તત્થ ન ચ લબ્ભા ઇમેસં ધમ્માનન્તિ ઇમેસં લોકિયમગ્ગક્ખણેપિ લોકુત્તરમગ્ગક્ખણેપિ એકતો ઉપ્પન્નાનં દ્વિન્નં ધમ્માનં. વિનિબ્ભુજિત્વા વિનિબ્ભુજિત્વાતિ વિસું વિસું કત્વા વિનિવટ્ટેત્વા, આરમ્મણતો વા વત્થુતો વા ઉપ્પાદતો વા નિરોધતો વા નાનાકરણં દસ્સેતું ન સક્કાતિ અત્થો. તેસં તેસં પન ધમ્માનં વિસયો નામ અત્થિ. લોકિયધમ્મં પત્વા હિ ચિત્તં જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, લોકુત્તરં પત્વા પઞ્ઞા.

સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ હિ લોકિયધમ્મં પુચ્છન્તો, ‘‘ભિક્ખુ, ત્વં કતમં પઞ્ઞં અધિગતો, કિં પઠમમગ્ગપઞ્ઞં, ઉદાહુ દુતિય તતિય ચતુત્થ મગ્ગપઞ્ઞ’’ન્તિ ન એવં પુચ્છતિ. કિં ફસ્સો ત્વં, ભિક્ખુ, કિં વેદનો, કિં સઞ્ઞો, કિં ચેતનોતિ ન ચ પુચ્છતિ, ચિત્તવસેન પન, ‘‘કિઞ્ચિત્તો ત્વં, ભિક્ખૂ’’તિ (પારા. ૧૩૫) પુચ્છતિ. કુસલાકુસલં પઞ્ઞપેન્તોપિ ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા’’તિ (ધ. પ. ૧, ૨) ચ, ‘‘કતમે ધમ્મા કુસલા? યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિ (ધ. સ. ૧) ચ એવં ચિત્તવસેનેવ પઞ્ઞાપેતિ. લોકુત્તરં પુચ્છન્તો પન કિં ફસ્સો ત્વં ભિક્ખુ, કિં વેદનો, કિં સઞ્ઞો, કિં ચેતનોતિ ન પુચ્છતિ. કતમા તે, ભિક્ખુ, પઞ્ઞા અધિગતા, કિં પઠમમગ્ગપઞ્ઞા, ઉદાહુ દુતિયતતિયચતુત્થમગ્ગપઞ્ઞાતિ એવં પઞ્ઞાવસેનેવ પુચ્છતિ.

ઇન્દ્રિયસંયુત્તેપિ ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ એત્થ સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ એત્થ વીરિયિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ એત્થ સતિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ ઝાનેસુ એત્થ સમાધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં. કત્થ ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ એત્થ પઞ્ઞિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૪૭૮). એવં સવિસયસ્મિંયેવ લોકિયલોકુત્તરા ધમ્મા કથિતા.

યથા હિ ચત્તારો સેટ્ઠિપુત્તા રાજાતિ રાજપઞ્ચમેસુ સહાયેસુ નક્ખત્તં કીળિસ્સામાતિ વીથિં ઓતિણ્ણેસુ એકસ્સ સેટ્ઠિપુત્તસ્સ ગેહં ગતકાલે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ, ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ ગેહે વિચારેતિ. દુતિયસ્સ તતિયસ્સ ચતુત્થસ્સ ગેહં ગતકાલે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ, ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ ગેહે વિચારેતિ. અથ સબ્બપચ્છા રઞ્ઞો ગેહં ગતકાલે કિઞ્ચાપિ રાજા સબ્બત્થ ઇસ્સરોવ, ઇમસ્મિં પન કાલે અત્તનો ગેહેયેવ, ‘‘ઇમેસં ખાદનીયં ભોજનીયં દેથ, ગન્ધમાલાલઙ્કારાદીનિ દેથા’’તિ વિચારેતિ. એવમેવં ખો સદ્ધાપઞ્ચમકેસુ ઇન્દ્રિયેસુ તેસુ સહાયેસુ એકતો વીથિં ઓતરન્તેસુ વિય એકારમ્મણે ઉપ્પજ્જમાનેસુપિ યથા પઠમસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ પત્વા અધિમોક્ખલક્ખણં સદ્ધિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા દુતિયસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સમ્મપ્પધાનાનિ પત્વા પગ્ગહણલક્ખણં વીરિયિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા તતિયસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં સતિપટ્ઠાનાનિ પત્વા ઉપટ્ઠાનલક્ખણં સતિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. યથા ચતુત્થસ્સ ગેહે ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, ગેહસામિકોવ વિચારેતિ, એવં ઝાનવિમોક્ખે પત્વા અવિક્ખેપલક્ખણં સમાધિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ. સબ્બપચ્છા રઞ્ઞો ગેહં ગતકાલે પન યથા ઇતરે ચત્તારો તુણ્હી નિસીદન્તિ, રાજાવ ગેહે વિચારેતિ, એવમેવ અરિયસચ્ચાનિ પત્વા પજાનનલક્ખણં પઞ્ઞિન્દ્રિયમેવ જેટ્ઠકં હોતિ પુબ્બઙ્ગમં, સેસાનિ તદન્વયાનિ હોન્તિ.

ઇતિ પટિસમ્ભિદાપત્તાનં અગ્ગે ઠપિતો મહાકોટ્ઠિતત્થેરો લોકિયધમ્મં પુચ્છન્તો ચિત્તં જેટ્ઠકં ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા પુચ્છિ; લોકુત્તરધમ્મં પુચ્છન્તો પઞ્ઞં જેટ્ઠકં પઞ્ઞં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા પુચ્છિ. ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરોપિ તથેવ વિસ્સજ્જેસીતિ.

યં હાવુસો, પજાનાતીતિ યં ચતુસચ્ચધમ્મમિદં દુક્ખન્તિઆદિના નયેન મગ્ગપઞ્ઞા પજાનાતિ. તં વિજાનાતીતિ મગ્ગવિઞ્ઞાણમ્પિ તથેવ તં વિજાનાતિ. યં વિજાનાતીતિ યં સઙ્ખારગતં અનિચ્ચન્તિઆદિના નયેન વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણં વિજાનાતિ. તં પજાનાતીતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાપિ તથેવ તં પજાનાતિ. તસ્મા ઇમે ધમ્માતિ તેન કારણેન ઇમે ધમ્મા. સંસટ્ઠાતિ એકુપ્પાદએકનિરોધએકવત્થુકએકારમ્મણતાય સંસટ્ઠા.

પઞ્ઞા ભાવેતબ્બાતિ ઇદં મગ્ગપઞ્ઞં સન્ધાય વુત્તં. તંસમ્પયુત્તં પન વિઞ્ઞાણં તાય સદ્ધિં ભાવેતબ્બમેવ હોતિ. વિઞ્ઞાણં પરિઞ્ઞેય્યન્તિ ઇદં વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણં સન્ધાય વુત્તં. તંસમ્પયુત્તા પન પઞ્ઞા તેન સદ્ધિં પરિજાનિતબ્બાવ હોતિ.

૪૫૦. વેદના વેદનાતિ ઇદં કસ્મા પુચ્છતિ? વેદનાલક્ખણં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. એવં સન્તેપિ તેભૂમિકસમ્મસનચારવેદનાવ અધિપ્પેતાતિ સલ્લક્ખેતબ્બા. સુખમ્પિ વેદેતીતિ સુખં આરમ્મણં વેદેતિ અનુભવતિ. પરતો પદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ‘‘રૂપઞ્ચ હિદં, મહાલિ, એકન્તદુક્ખં અભવિસ્સ, દુક્ખાનુપતિતં દુક્ખાવક્કન્તં અનવક્કન્તં સુખેન, નયિદં સત્તા રૂપસ્મિં સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્તં અનવક્કન્તં દુક્ખેન, તસ્મા સત્તા રૂપસ્મિં સારજ્જન્તિ, સારાગા સંયુજ્જન્તિ, સંયોગા સંકિલિસ્સન્તિ. વેદના ચ હિદં… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિદં, મહાલિ, એકન્તદુક્ખં અભવિસ્સ…પે… સંકિલિસ્સન્તી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૦) ઇમિના હિ મહાલિસુત્તપરિયાયેન ઇધ આરમ્મણં સુખં દુક્ખં અદુક્ખમસુખન્તિ કથિતં. અપિચ પુરિમં સુખં વેદનં આરમ્મણં કત્વા અપરા સુખા વેદના વેદેતિ; પુરિમં દુક્ખં વેદનં આરમ્મણં કત્વા અપરા દુક્ખા વેદના વેદેતિ; પુરિમં અદુક્ખમસુખં વેદનં આરમ્મણં કત્વા અપરા અદુક્ખમસુખા વેદના વેદેતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. વેદનાયેવ હિ વેદેતિ, ન અઞ્ઞો કોચિ વેદિતા નામ અત્થીતિ વુત્તમેતં.

સઞ્ઞા સઞ્ઞાતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? સબ્બસઞ્ઞાય લક્ખણં. કિં સબ્બત્થકસઞ્ઞાયાતિ? સબ્બસઞ્ઞાય લક્ખણન્તિપિ સબ્બત્થકસઞ્ઞાય લક્ખણન્તિપિ એકમેવેતં, એવં સન્તેપિ તેભૂમિકસમ્મસનચારસઞ્ઞાવ અધિપ્પેતાતિ સલ્લક્ખેતબ્બા. નીલકમ્પિ સઞ્જાનાતીતિ નીલપુપ્ફે વા વત્થે વા પરિકમ્મં કત્વા ઉપચારં વા અપ્પનં વા પાપેન્તો સઞ્જાનાતિ. ઇમસ્મિઞ્હિ અત્થે પરિકમ્મસઞ્ઞાપિ ઉપચારસઞ્ઞાપિ અપ્પનાસઞ્ઞાપિ વટ્ટતિ. નીલે નીલન્તિ ઉપ્પજ્જનકસઞ્ઞાપિ વટ્ટતિયેવ. પીતકાદીસુપિ એસેવ નયો.

યા ચાવુસો, વેદનાતિ એત્થ વેદના, સઞ્ઞા, વિઞ્ઞાણન્તિ ઇમાનિ તીણિ ગહેત્વા પઞ્ઞા કસ્મા ન ગહિતાતિ? અસબ્બસઙ્ગાહિકત્તા. પઞ્ઞાય હિ ગહિતાય પઞ્ઞાય સમ્પયુત્તાવ વેદનાદયો લબ્ભન્તિ, નો વિપ્પયુત્તા. તં પન અગ્ગહેત્વા ઇમેસુ ગહિતેસુ પઞ્ઞાય સમ્પયુત્તા ચ વિપ્પયુત્તા ચ અન્તમસો દ્વે પઞ્ચવિઞ્ઞાણધમ્માપિ લબ્ભન્તિ. યથા હિ તયો પુરિસા સુત્તં સુત્તન્તિ વદેય્યું, ચતુત્થો રતનાવુતસુત્તન્તિ. તેસુ પુરિમા તયો તક્કગતમ્પિ પટ્ટિવટ્ટકાદિગતમ્પિ યંકિઞ્ચિ બહું સુત્તં લભન્તિ અન્તમસો મક્કટકસુત્તમ્પિ. રતનાવુતસુત્તં પરિયેસન્તો મન્દં લભતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. હેટ્ઠતો વા પઞ્ઞા વિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સમ્પયોગં લભાપિતા વિસ્સટ્ઠત્તાવ ઇધ ન ગહિતાતિ વદન્તિ. યં હાવુસો, વેદેતીતિ યં આરમ્મણં વેદના વેદેતિ, સઞ્ઞાપિ તદેવ સઞ્જાનાતિ. યં સઞ્જાનાતીતિ યં આરમ્મણં સઞ્ઞા સઞ્જાનાતિ, વિઞ્ઞાણમ્પિ તદેવ વિજાનાતીતિ અત્થો.

ઇદાનિ સઞ્જાનાતિ વિજાનાતિ પજાનાતીતિ એત્થ વિસેસો વેદિતબ્બો. તત્થ ઉપસગ્ગમત્તમેવ વિસેસો. જાનાતીતિ પદં પન અવિસેસો. તસ્સાપિ જાનનત્થે વિસેસો વેદિતબ્બો. સઞ્ઞા હિ નીલાદિવસેન આરમ્મણં સઞ્જાનનમત્તમેવ, અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ લક્ખણપટિવેધં પાપેતું ન સક્કોતિ. વિઞ્ઞાણં નીલાદિવસેન આરમ્મણઞ્ચેવ સઞ્જાનાતિ, અનિચ્ચાદિલક્ખણપટિવેધઞ્ચ પાપેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા પન મગ્ગપાતુભાવં પાપેતું ન સક્કોતિ. પઞ્ઞા નીલાદિવસેન આરમ્મણમ્પિ સઞ્જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધમ્પિ પાપેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા મગ્ગપાતુભાવં પાપેતુમ્પિ સક્કોતિ.

યથા હિ હેરઞ્ઞિકફલકે કહાપણરાસિમ્હિ કતે અજાતબુદ્ધિ દારકો ગામિકપુરિસો મહાહેરઞ્ઞિકોતિ તીસુ જનેસુ ઓલોકેત્વા ઠિતેસુ અજાતબુદ્ધિ દારકો કહાપણાનં ચિત્તવિચિત્તચતુરસ્સમણ્ડલભાવમેવ જાનાતિ, ઇદં મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં રતનસમ્મતન્તિ ન જાનાતિ. ગામિકપુરિસો ચિત્તાદિભાવઞ્ચેવ જાનાતિ, મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગરતનસમ્મતભાવઞ્ચ. ‘‘અયં કૂટો અયં છેકો અયં કરતો અયં સણ્હો’’તિ પન ન જાનાતિ. મહાહેરઞ્ઞિકો ચિત્તાદિભાવમ્પિ રતનસમ્મતભાવમ્પિ કૂટાદિભાવમ્પિ જાનાતિ, જાનન્તો ચ પન નં રૂપં દિસ્વાપિ જાનાતિ, આકોટિતસ્સ સદ્દં સુત્વાપિ, ગન્ધં ઘાયિત્વાપિ, રસં સાયિત્વાપિ, હત્થેન ગરુકલહુકભાવં ઉપધારેત્વાપિ અસુકગામે કતોતિપિ જાનાતિ, અસુકનિગમે અસુકનગરે અસુકપબ્બતચ્છાયાય અસુકનદીતીરે કતોતિપિ, અસુકાચરિયેન કતોતિપિ જાનાતિ. એવમેવં સઞ્ઞા અજાતબુદ્ધિદારકસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય નીલાદિવસેન આરમ્મણમત્તમેવ સઞ્જાનાતિ. વિઞ્ઞાણં ગામિકપુરિસસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય નીલાદિવસેન આરમ્મણમ્પિ સઞ્જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધમ્પિ પાપેતિ. પઞ્ઞા મહાહેરઞ્ઞિકસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય નીલાદિવસેન આરમ્મણમ્પિ સઞ્જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધમ્પિ પાપેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા મગ્ગપાતુભાવમ્પિ પાપેતિ. સો પન નેસં વિસેસો દુપ્પટિવિજ્ઝો.

તેનાહ આયસ્મા નાગસેનો – ‘‘દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કતન્તિ. કિં, ભન્તે, નાગસેન ભગવતા દુક્કરં કતન્તિ? દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કતં, ઇમેસં અરૂપીનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં એકારમ્મણે પવત્તમાનાનં વવત્થાનં અક્ખાતં, અયં ફસ્સો, અયં વેદના, અયં સઞ્ઞા, અયં ચેતના, ઇદં ચિત્ત’’ન્તિ (મિ. પ. ૨.૭.૧૬). યથા હિ તિલતેલં, સાસપતેલં, મધુકતેલં, એરણ્ડકતેલં, વસાતેલન્તિ ઇમાનિ પઞ્ચ તેલાનિ એકચાટિયં પક્ખિપિત્વા દિવસં યમકમન્થેહિ મન્થેત્વા તતો ઇદં તિલતેલં, ઇદં સાસપતેલન્તિ એકેકસ્સ પાટિયેક્કં ઉદ્ધરણં નામ દુક્કરં, ઇદં તતો દુક્કરતરં. ભગવા પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સુપ્પટિવિદ્ધત્તા ધમ્મિસ્સરો ધમ્મરાજા ઇમેસં અરૂપીનં ધમ્માનં એકારમ્મણે પવત્તમાનાનં વવત્થાનં અક્ખાસિ. પઞ્ચન્નં મહાનદીનં સમુદ્દં પવિટ્ઠટ્ઠાને, ‘‘ઇદં ગઙ્ગાય ઉદકં, ઇદં યમુનાયા’’તિ એવં પાટિયેક્કં ઉદકઉદ્ધરણેનાપિ અયમત્થો વેદિતબ્બો.

૪૫૧. નિસ્સટ્ઠેનાતિ નિસ્સટેન પરિચ્ચત્તેન વા. તત્થ નિસ્સટેનાતિ અત્થે સતિ પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહીતિ નિસ્સક્કવચનં. પરિચ્ચત્તેનાતિ અત્થે સતિ કરણવચનં વેદિતબ્બં. ઇદં વુત્તં હોતિ – પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ નિસ્સરિત્વા મનોદ્વારે પવત્તેન પઞ્ચહિ વા ઇન્દ્રિયેહિ તસ્સ વત્થુભાવં અનુપગમનતાય પરિચ્ચત્તેનાતિ. પરિસુદ્ધેનાતિ નિરુપક્કિલેસેન. મનોવિઞ્ઞાણેનાતિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનચિત્તેન. કિં નેય્યન્તિ કિં જાનિતબ્બં. ‘‘યંકિઞ્ચિ નેય્યં નામ અત્થિ ધમ્મ’’ન્તિઆદીસુ (મહાનિ. ૬૯) હિ જાનિતબ્બં નેય્યન્તિ વુત્તં. આકાસાનઞ્ચાયતનં નેય્યન્તિ કથં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનચિત્તેન અરૂપાવચરસમાપત્તિ નેય્યાતિ? રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાને ઠિતેન અરૂપાવચરસમાપત્તિં નિબ્બત્તેતું સક્કા હોતિ. એત્થ ઠિતસ્સ હિ સા ઇજ્ઝતિ. તસ્મા ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનં નેય્ય’’ન્તિઆદિમાહ. અથ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં કસ્મા ન વુત્તન્તિ? પાટિયેક્કં અભિનિવેસાભાવતો. તત્થ હિ કલાપતો નયતો સમ્મસનં લબ્ભતિ, ધમ્મસેનાપતિસદિસસ્સાપિ હિ ભિક્ખુનો પાટિયેક્કં અભિનિવેસો ન જાયતિ. તસ્મા થેરોપિ, ‘‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’’તિ (મ. નિ. ૩.૯૪) કલાપતો નયતો સમ્મસિત્વા વિસ્સજ્જેસીતિ. ભગવા પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ હત્થગતત્તા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયમ્પિ પરોપઞ્ઞાસ ધમ્મે પાટિયેક્કં અંગુદ્ધારેનેવ ઉદ્ધરિત્વા, ‘‘યાવતા સઞ્ઞાસમાપત્તિયો, તાવતા અઞ્ઞાપટિવેધો’’તિ આહ.

પઞ્ઞાચક્ખુના પજાનાતીતિ દસ્સનપરિણાયકટ્ઠેન ચક્ખુભૂતાય પઞ્ઞાય પજાનાતિ. તત્થ દ્વે પઞ્ઞા સમાધિપઞ્ઞા વિપસ્સનાપઞ્ઞા ચ. સમાધિપઞ્ઞાય કિચ્ચતો અસમ્મોહતો ચ પજાનાતિ. વિપસ્સનાપઞ્ઞાય લક્ખણપટિવેધેન આરમ્મણતો જાનનં કથિતં. કિમત્થિયાતિ કો એતિસ્સા અત્થો. અભિઞ્ઞત્થાતિઆદીસુ અભિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે અભિજાનાતીતિ અભિઞ્ઞત્થા. પરિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે પરિજાનાતીતિ પરિઞ્ઞત્થા. પહાતબ્બે ધમ્મે પજહતીતિ પહાનત્થા. સા પનેસા લોકિયાપિ અભિઞ્ઞત્થા ચ પરિઞ્ઞત્થા ચ વિક્ખમ્ભનતો પહાનત્થા. લોકુત્તરાપિ અભિઞ્ઞત્થા ચ પરિઞ્ઞત્થા ચ સમુચ્છેદતો પહાનત્થા. તત્થ લોકિયા કિચ્ચતો અસમ્મોહતો ચ પજાનાતિ, લોકુત્તરા અસમ્મોહતો.

૪૫૨. સમ્માદિટ્ઠિયા ઉપ્પાદાયાતિ વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિયા ચ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા ચ. પરતો ચ ઘોસોતિ સપ્પાયધમ્મસ્સવનં. યોનિસો ચ મનસિકારોતિ અત્તનો ઉપાયમનસિકારો. તત્થ સાવકેસુ અપિ ધમ્મસેનાપતિનો દ્વે પચ્ચયા લદ્ધું વટ્ટન્તિયેવ. થેરો હિ કપ્પસતસહસ્સાધિકં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં પારમિયો પૂરેત્વાપિ અત્તનો ધમ્મતાય અણુમત્તમ્પિ કિલેસં પજહિતું નાસક્ખિ. ‘‘યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા’’તિ (મહાવ. ૬૦) અસ્સજિત્થેરતો ઇમં ગાથં સુત્વાવસ્સ પટિવેધો જાતો. પચ્ચેકબુદ્ધાનં પન સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનઞ્ચ પરતોઘોસકમ્મં નત્થિ, યોનિસોમનસિકારસ્મિંયેવ ઠત્વા પચ્ચેકબોધિઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચ નિબ્બત્તેન્તિ.

અનુગ્ગહિતાતિ લદ્ધૂપકારા. સમ્માદિટ્ઠીતિ અરહત્તમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. ફલક્ખણે નિબ્બત્તા ચેતોવિમુત્તિ ફલં અસ્સાતિ ચેતોવિમુત્તિફલા. તદેવ ચેતોવિમુત્તિસઙ્ખાતં ફલં આનિસંસો અસ્સાતિ ચેતોવિમુત્તિફલાનિસંસા. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ ચતુત્થફલપઞ્ઞા પઞ્ઞાવિમુત્તિ નામ, અવસેસા ધમ્મા ચેતોવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા. સીલાનુગ્ગહિતાતિઆદીસુ સીલન્તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. સુતન્તિ સપ્પાયધમ્મસ્સવનં. સાકચ્છાતિ કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનચ્છેદનકથા. સમથોતિ વિપસ્સનાપાદિકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો. વિપસ્સનાતિ સત્તવિધા અનુપસ્સના. ચતુપારિસુદ્ધિસીલઞ્હિ પૂરેન્તસ્સ, સપ્પાયધમ્મસ્સવનં સુણન્તસ્સ, કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનં છિન્દન્તસ્સ, વિપસ્સનાપાદિકાસુ અટ્ઠસમાપત્તીસુ કમ્મં કરોન્તસ્સ, સત્તવિધં અનુપસ્સનં ભાવેન્તસ્સ અરહત્તમગ્ગો ઉપ્પજ્જિત્વા ફલં દેતિ.

યથા હિ મધુરં અમ્બપક્કં પરિભુઞ્જિતુકામો અમ્બપોતકસ્સ સમન્તા ઉદકકોટ્ઠકં થિરં કત્વા બન્ધતિ. ઘટં ગહેત્વા કાલેન કાલં ઉદકં આસિઞ્ચતિ. ઉદકસ્સ અનિક્ખમનત્થં મરિયાદં થિરં કરોતિ. યા હોતિ સમીપે વલ્લિ વા સુક્ખદણ્ડકો વા કિપિલ્લિકપુટો વા મક્કટકજાલં વા, તં અપનેતિ. ખણિત્તિં ગહેત્વા કાલેન કાલં મૂલાનિ પરિખણતિ. એવમસ્સ અપ્પમત્તસ્સ ઇમાનિ પઞ્ચ કારણાનિ કરોતો સો અમ્બો વડ્ઢિત્વા ફલં દેતિ. એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. રુક્ખસ્સ સમન્તતો કોટ્ઠકબન્ધનં વિય હિ સીલં દટ્ઠબ્બં, કાલેન કાલં ઉદકસિઞ્ચનં વિય ધમ્મસ્સવનં, મરિયાદાય થિરભાવકરણં વિય સમથો, સમીપે વલ્લિઆદીનં હરણં વિય કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનચ્છેદનં, કાલેન કાલં ખણિત્તિં ગહેત્વા મૂલખણનં વિય સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં ભાવના. તેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ અનુગ્ગહિતસ્સ અમ્બરુક્ખસ્સ મધુરફલદાનકાલો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ઇમેહિ પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ અનુગ્ગહિતાય સમ્માદિટ્ઠિયા અરહત્તફલદાનં વેદિતબ્બં.

૪૫૩. કતિ પનાવુસો, ભવાતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? મૂલમેવ ગતો અનુસન્ધિ, દુપ્પઞ્ઞો યેહિ ભવેહિ ન ઉટ્ઠાતિ, તે પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. તત્થ કામભવોતિ કામભવૂપગં કમ્મં કમ્માભિનિબ્બત્તા ઉપાદિન્નક્ખન્ધાપીતિ ઉભયમેકતો કત્વા કામભવોતિ આહ. રૂપારૂપભવેસુપિ એસેવ નયો. આયતિન્તિ અનાગતે. પુનબ્ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તીતિ પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ. ઇધ વટ્ટં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. તત્રાતત્રાભિનન્દનાતિ રૂપાભિનન્દના સદ્દાભિનન્દનાતિ એવં તહિં તહિં અભિનન્દના, કરણવચને ચેતં પચ્ચત્તં. તત્રતત્રાભિનન્દનાય પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ હોતીતિ અત્થો. એત્તાવતા હિ ગમનં હોતિ, આગમનં હોતિ, ગમનાગમનં હોતિ, વટ્ટં વત્તતીતિ વટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેસિ. ઇદાનિ વિવટ્ટં પુચ્છન્તો ‘‘કથં પનાવુસો’’તિઆદિમાહ. તસ્સ વિસ્સજ્જને અવિજ્જાવિરાગાતિ અવિજ્જાય ખયનિરોધેન. વિજ્જુપ્પાદાતિ અરહત્તમગ્ગવિજ્જાય ઉપ્પાદેન. કિં અવિજ્જા પુબ્બે નિરુદ્ધા, અથ વિજ્જા પુબ્બે ઉપ્પન્નાતિ? ઉભયમેતં ન વત્તબ્બં. પદીપુજ્જલનેન અન્ધકારવિગમો વિય વિજ્જુપ્પાદેન અવિજ્જા નિરુદ્ધાવ હોતિ. તણ્હાનિરોધાતિ તણ્હાય ખયનિરોધેન. પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ ન હોતીતિ એવં આયતિં પુનબ્ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિ ન હોતિ, ગમનં આગમનં ગમનાગમનં ઉપચ્છિજ્જતિ, વટ્ટં ન વત્તતીતિ વિવટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેસિ.

૪૫૪. કતમં પનાવુસોતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? ઉભતોભાગવિમુત્તો ભિક્ખુ કાલેન કાલં નિરોધં સમાપજ્જતિ. તસ્સ નિરોધપાદકં પઠમજ્ઝાનં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. પઠમં ઝાનન્તિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? નિરોધં સમાપજ્જનકેન ભિક્ખુના અઙ્ગવવત્થાનં કોટ્ઠાસપરિચ્છેદો નામ જાનિતબ્બો, ઇદં ઝાનં પઞ્ચઙ્ગિકં ચતુરઙ્ગિકં તિવઙ્ગિકં દુવઙ્ગિકન્તિ અઙ્ગવવત્થાનં કોટ્ઠાસપરિચ્છેદં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. વિતક્કોતિઆદીસુ પન અભિનિરોપનલક્ખણો વિતક્કો, અનુમજ્જનલક્ખણો વિચારો, ફરણલક્ખણા પીતિ, સાતલક્ખણં સુખં, અવિક્ખેપલક્ખણા ચિત્તેકગ્ગતાતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા વત્તન્તિ. કતઙ્ગવિપ્પહીનન્તિ ઇધ પન કિં પુચ્છતિ? નિરોધં સમાપજ્જનકેન ભિક્ખુના ઉપકારાનુપકારાનિ અઙ્ગાનિ જાનિતબ્બાનિ, તાનિ પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ, વિસ્સજ્જનં પનેત્થ પાકટમેવ. ઇતિ હેટ્ઠા નિરોધપાદકં પઠમજ્ઝાનં ગહિતં, ઉપરિ તસ્સ અનન્તરપચ્ચયં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં પુચ્છિસ્સતિ. અન્તરા પન છ સમાપત્તિયો સંખિત્તા, નયં વા દસ્સેત્વા વિસ્સટ્ઠાતિ વેદિતબ્બા.

૪૫૫. ઇદાનિ વિઞ્ઞાણનિસ્સયે પઞ્ચ પસાદે પુચ્છન્તો પઞ્ચિમાનિ, આવુસોતિઆદિમાહ. તત્થ ગોચરવિસયન્તિ ગોચરભૂતં વિસયં. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સાતિ ચક્ખુ સોતસ્સ સોતં વા ચક્ખુસ્સાતિ એવં એકેકસ્સ ગોચરવિસયં ન પચ્ચનુભોતિ. સચે હિ નીલાદિભેદં રૂપારમ્મણં સમોધાનેત્વા સોતિન્દ્રિયસ્સ ઉપનેય્ય, ‘‘ઇઙ્ઘ તાવ નં વવત્થપેહિ વિભાવેહિ, કિં નામેતં આરમ્મણ’’ન્તિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્હિ વિનાપિ મુખેન અત્તનો ધમ્મતાય એવં વદેય્ય – ‘‘અરે અન્ધબાલ, વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ પરિધાવમાનો અઞ્ઞત્ર મયા કુહિં એતસ્સ જાનનકં લભિસ્સસિ, આહર નં ચક્ખુપસાદે ઉપનેહિ, અહમેતં આરમ્મણં જાનિસ્સામિ, યદિ વા નીલં યદિ વા પીતકં, ન હિ એસો અઞ્ઞસ્સ વિસયો, મય્હેવેસો વિસયો’’તિ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. એવમેતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરં વિસયં ન પચ્ચનુભોન્તિ નામ. કિં પટિસરણન્તિ એતેસં કિં પટિસરણં, કિં એતાનિ પટિસરન્તીતિ પુચ્છતિ. મનો પટિસરણન્તિ જવનમનો પટિસરણં. મનો ચ નેસન્તિ મનોદ્વારિકજવનમનો વા પઞ્ચદ્વારિકજવનમનો વા એતેસં ગોચરવિસયં રજ્જનાદિવસેન અનુભોતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્હિ રૂપદસ્સનમત્તમેવ, એત્થ રજ્જનં વા દુસ્સનં વા મુય્હનં વા નત્થિ. એતસ્મિં પન દ્વારે જવનં રજ્જતિ વા દુસ્સતિ વા મુય્હતિ વા. સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્રાયં ઉપમા – પઞ્ચ કિર દુબ્બલભોજકા રાજાનં સેવિત્વા કિચ્છેન કસિરેન એકસ્મિં પઞ્ચકુલિકે ગામે પરિત્તકં આયં લભિંસુ. તેસં તત્થ મચ્છભાગો મંસભાગો યુત્તિકહાપણો વા, બન્ધકહાપણો વા, માપહારકહાપણો વા, અટ્ઠકહાપણો વા, સોળસકહાપણો વા, બાત્તિંસકહાપણો વા, ચતુસટ્ઠિકહાપણો વા, દણ્ડોતિ એત્તકમત્તમેવ પાપુણાતિ. સતવત્થુકં પઞ્ચસતવત્થુકં સહસ્સવત્થુકં મહાબલિં રાજાવ ગણ્હાતિ. તત્થ પઞ્ચકુલિકગામો વિય પઞ્ચ પસાદા દટ્ઠબ્બા; પઞ્ચ દુબ્બલભોજકા વિય પઞ્ચ વિઞ્ઞાણાનિ; રાજા વિય જવનં; દુબ્બલભોજકાનં પરિત્તકં આયપાપુણનં વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં રૂપદસ્સનાદિમત્તં. રજ્જનાદીનિ પન એતેસુ નત્થિ. રઞ્ઞો મહાબલિગ્ગહણં વિય તેસુ દ્વારેસુ જવનસ્સ રજ્જનાદીનિ વેદિતબ્બાનિ.

૪૫૬. પઞ્ચિમાનિ, આવુસોતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? અન્તોનિરોધસ્મિં પઞ્ચ પસાદે. કિરિયમયપવત્તસ્મિઞ્હિ વત્તમાને અરૂપધમ્મા પસાદાનં બલવપચ્ચયા હોન્તિ. યો પન તં પવત્તં નિરોધેત્વા નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્નો, તસ્સ અન્તોનિરોધે પઞ્ચ પસાદા કિં પટિચ્ચ તિટ્ઠન્તીતિ ઇદં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. આયું પટિચ્ચાતિ જીવિતિન્દ્રિયં પટિચ્ચ તિટ્ઠન્તિ. ઉસ્મં પટિચ્ચાતિ જીવિતિન્દ્રિયં કમ્મજતેજં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ. યસ્મા પન કમ્મજતેજોપિ જીવિતિન્દ્રિયેન વિના ન તિટ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘ઉસ્મા આયું પટિચ્ચ તિટ્ઠતી’’તિ આહ. ઝાયતોતિ જલતો. અચ્ચિં પટિચ્ચાતિ જાલસિખં પટિચ્ચ. આભા પઞ્ઞાયતીતિ આલોકો નામ પઞ્ઞાયતિ. આભં પટિચ્ચ અચ્ચીતિ તં આલોકં પટિચ્ચ જાલસિખા પઞ્ઞાયતિ.

એવમેવ ખો, આવુસો, આયુ ઉસ્મં પટિચ્ચ તિટ્ઠતીતિ એત્થ જાલસિખા વિય કમ્મજતેજો. આલોકો વિય જીવિતિન્દ્રિયં. જાલસિખા હિ ઉપ્પજ્જમાના આલોકં ગહેત્વાવ ઉપ્પજ્જતિ. સા તેન અત્તના જનિતઆલોકેનેવ સયમ્પિ અણુ થૂલા દીઘા રસ્સાતિ પાકટા હોતિ. તત્થ જાલપવત્તિયા જનિતઆલોકેન તસ્સાયેવ જાલપવત્તિયા પાકટભાવો વિય ઉસ્મં પટિચ્ચ નિબ્બત્તેન કમ્મજમહાભૂતસમ્ભવેન જીવિતિન્દ્રિયેન ઉસ્માય અનુપાલનં. જીવિતિન્દ્રિયઞ્હિ દસપિ વસ્સાનિ…પે… વસ્સસતમ્પિ કમ્મજતેજપવત્તં પાલેતિ. ઇતિ મહાભૂતાનિ ઉપાદારૂપાનં નિસ્સયપચ્ચયાદિવસેન પચ્ચયાનિ હોન્તીતિ આયુ ઉસ્મં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ. જીવિતિન્દ્રિયં મહાભૂતાનિ પાલેતીતિ ઉસ્મા આયું પટિચ્ચ તિટ્ઠતીતિ વેદિતબ્બા.

૪૫૭. આયુસઙ્ખારાતિ આયુમેવ. વેદનિયા ધમ્માતિ વેદના ધમ્માવ. વુટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતીતિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ. યો હિ ભિક્ખુ અરૂપપવત્તે ઉક્કણ્ઠિત્વા સઞ્ઞઞ્ચ વેદનઞ્ચ નિરોધેત્વા નિરોધં સમાપન્નો, તસ્સ યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેન રૂપજીવિતિન્દ્રિયપચ્ચયા અરૂપધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. એવં પન રૂપારૂપપવત્તં પવત્તતિ. યથા કિં? યથા એકો પુરિસો જાલાપવત્તે ઉક્ખણ્ઠિતો ઉદકેન પહરિત્વા જાલં અપ્પવત્તં કત્વા છારિકાય અઙ્ગારે પિધાય તુણ્હી નિસીદતિ. યદા પનસ્સ પુન જાલાય અત્થો હોતિ, છારિકં અપનેત્વા અઙ્ગારે પરિવત્તેત્વા ઉપાદાનં દત્વા મુખવાતં વા તાલવણ્ટવાતં વા દદાતિ. અથ જાલાપવત્તં પુન પવત્તતિ. એવમેવ જાલાપવત્તં વિય અરૂપધમ્મા. પુરિસસ્સ જાલાપવત્તે ઉક્કણ્ઠિત્વા ઉદકપ્પહારેન જાલં અપ્પવત્તં કત્વા છારિકાય અઙ્ગારે પિધાય તુણ્હીભૂતસ્સ નિસજ્જા વિય ભિક્ખુનો અરૂપપવત્તે ઉક્કણ્ઠિત્વા સઞ્ઞઞ્ચ વેદનઞ્ચ નિરોધેત્વા નિરોધસમાપજ્જનં. છારિકાય પિહિતઅઙ્ગારા વિય રૂપજીવિતિન્દ્રિયં. પુરિસસ્સ પુન જાલાય અત્થે સતિ છારિકાપનયનાદીનિ વિય ભિક્ખુનો યથાપરિચ્છિન્નકાલાપગમનં. અગ્ગિજાલાય પવત્તિ વિય પુન અરૂપધમ્મેસુ ઉપ્પન્નેસુ રૂપારૂપપવત્તિ વેદિતબ્બા.

આયુ ઉસ્મા ચ વિઞ્ઞાણન્તિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં, કમ્મજતેજોધાતુ, ચિત્તન્તિ ઇમે તયો ધમ્મા યદા ઇમં રૂપકાયં જહન્તિ, અથાયં અચેતનં કટ્ઠં વિય પથવિયં છડ્ડિતો સેતીતિ અત્થો. વુત્તઞ્ચેતં –

‘‘આયુ ઉસ્મા ચ વિઞ્ઞાણં, યદા કાયં જહન્તિમં;

અપવિદ્ધો તદા સેતિ, પરભત્તં અચેતન’’ન્તિ. (સં. નિ. ૩.૯૫);

કાયસઙ્ખારાતિ અસ્સાસપસ્સાસા. વચીસઙ્ખારાતિ વિતક્કવિચારા. ચિત્તસઙ્ખારાતિ સઞ્ઞાવેદના. આયૂતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં. પરિભિન્નાનીતિ ઉપહતાનિ, વિનટ્ઠાનીતિ અત્થો. તત્થ કેચિ ‘‘નિરોધસમાપન્નસ્સ ચિત્તસઙ્ખારાવ નિરુદ્ધા’’તિ વચનતો ચિત્તં અનિરુદ્ધં હોતિ, તસ્મા સચિત્તકા અયં સમાપત્તીતિ વદન્તિ. તે વત્તબ્બા – ‘‘વચીસઙ્ખારાપિસ્સ નિરુદ્ધા’’તિ વચનતો વાચા અનિરુદ્ધા હોતિ, તસ્મા નિરોધં સમાપન્નેન ધમ્મમ્પિ કથેન્તેન સજ્ઝાયમ્પિ કરોન્તેન નિસીદિતબ્બં સિયા. ‘‘યો ચાયં મતો કાલઙ્કતો, તસ્સાપિ ચિત્તસઙ્ખારા નિરુદ્ધા’’તિ વચનતો ચિત્તં અનિરુદ્ધં ભવેય્ય, તસ્મા કાલઙ્કતે માતાપિતરો વા અરહન્તે વા ઝાપયન્તેન અનન્તરિયકમ્મં કતં ભવેય્ય. ઇતિ બ્યઞ્જને અભિનિવેસં અકત્વા આચરિયાનં નયે ઠત્વા અત્થો ઉપપરિક્ખિતબ્બો. અત્થો હિ પટિસરણં, ન બ્યઞ્જનં.

ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસન્નાનીતિ કિરિયમયપવત્તસ્મિઞ્હિ વત્તમાને બહિદ્ધા આરમ્મણેસુ પસાદે ઘટ્ટેન્તેસુ ઇન્દ્રિયાનિ કિલમન્તાનિ ઉપહતાનિ મક્ખિતાનિ વિય હોન્તિ, વાતાદીહિ ઉટ્ઠિતેન રજેન ચતુમહાપથે ઠપિતઆદાસો વિય. યથા પન થવિકાયં પક્ખિપિત્વા મઞ્જૂસાદીસુ ઠપિતો આદાસો અન્તોયેવ વિરોચતિ, એવં નિરોધં સમાપન્નસ્સ ભિક્ખુનો અન્તોનિરોધે પઞ્ચ પસાદા અતિવિરોચન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસન્નાની’’તિ.

૪૫૮. કતિ પનાવુસો, પચ્ચયાતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? નિરોધસ્સ અનન્તરપચ્ચયં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. વિસ્સજ્જને પનસ્સ સુખસ્સ ચ પહાનાતિ ચત્તારો અપગમનપચ્ચયા કથિતા. અનિમિત્તાયાતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? નિરોધતો વુટ્ઠાનકફલસમાપત્તિં પુચ્છિસ્સામીતિ પુચ્છતિ. અવસેસસમાપત્તિવુટ્ઠાનઞ્હિ ભવઙ્ગેન હોતિ, નિરોધા વુટ્ઠાનં પન વિપસ્સનાનિસ્સન્દાય ફલસમાપત્તિયાતિ તમેવ પુચ્છતિ. સબ્બનિમિત્તાનન્તિ રૂપાદીનં સબ્બારમ્મણાનં. અનિમિત્તાય ચ ધાતુયા મનસિકારોતિ સબ્બનિમિત્તાપગતાય નિબ્બાનધાતુયા મનસિકારો. ફલસમાપત્તિસહજાતં મનસિકારં સન્ધાયાહ. ઇતિ હેટ્ઠા નિરોધપાદકં પઠમજ્ઝાનં ગહિતં, નિરોધસ્સ અનન્તરપચ્ચયં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ગહિતં, ઇધ નિરોધતો વુટ્ઠાનકફલસમાપત્તિ ગહિતાતિ.

ઇમસ્મિં ઠાને નિરોધકથા કથેતબ્બા હોતિ. સા, ‘‘દ્વીહિ બલેહિ સમન્નાગતત્તા તયો ચ સઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા સોળસહિ ઞાણચરિયાહિ નવહિ સમાધિચરિયાહિ વસીભાવતાપઞ્ઞા નિરોધસમાપત્તિયા ઞાણ’’ન્તિ એવં પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૮૩) આગતા. વિસુદ્ધિમગ્ગે પનસ્સા સબ્બાકારેન વિનિચ્છયકથા કથિતા.

ઇદાનિ વલઞ્જનસમાપત્તિં પુચ્છન્તો કતિ પનાવુસો, પચ્ચયાતિઆદિમાહ. નિરોધતો હિ વુટ્ઠાનકફલસમાપત્તિયા ઠિતિ નામ ન હોતિ, એકં દ્વે ચિત્તવારમેવ પવત્તિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. અયઞ્હિ ભિક્ખુ સત્ત દિવસે અરૂપપવત્તં નિરોધેત્વા નિસિન્નો નિરોધવુટ્ઠાનકફલસમાપત્તિયં ન ચિરં તિટ્ઠતિ. વલઞ્જનસમાપત્તિયં પન અદ્ધાનપરિચ્છેદોવ પમાણં. તસ્મા સા ઠિતિ નામ હોતિ. તેનાહ – ‘‘અનિમિત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા ઠિતિયા’’તિ. તસ્સા ચિરટ્ઠિતત્થં કતિ પચ્ચયાતિ અત્થો. વિસ્સજ્જને પનસ્સા પુબ્બે ચ અભિસઙ્ખારોતિ અદ્ધાનપરિચ્છેદો વુત્તો. વુટ્ઠાનાયાતિ ઇધ ભવઙ્ગવુટ્ઠાનં પુચ્છતિ. વિસ્સજ્જનેપિસ્સા સબ્બનિમિત્તાનઞ્ચ મનસિકારોતિ રૂપાદિનિમિત્તવસેન ભવઙ્ગસહજાતમનસિકારો વુત્તો.

૪૫૯. યા ચાયં, આવુસોતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? ઇધ અઞ્ઞં અભિનવં નામ નત્થિ. હેટ્ઠા કથિતધમ્મેયેવ એકતો સમોધાનેત્વા પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ. કત્થ પન તે કથિતા? ‘‘નીલમ્પિ સઞ્જાનાતિ પીતકમ્પિ, લોહિતકમ્પિ, ઓદાતકમ્પિ સઞ્જાનાતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૦) એતસ્મિઞ્હિ ઠાને અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિ કથિતા. ‘‘નત્થિ કિઞ્ચીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ નેય્ય’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૧) એત્થ આકિઞ્ચઞ્ઞં. ‘‘પઞ્ઞાચક્ખુના પજાનાતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૧) એત્થ સુઞ્ઞતા. ‘‘કતિ પનાવુસો, પચ્ચયા અનિમિત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા ઠિતિયા વુટ્ઠાનાયા’’તિ એત્થ અનિમિત્તા. એવં હેટ્ઠા કથિતાવ ઇમસ્મિં ઠાને એકતો સમોધાનેત્વા પુચ્છતિ. તં પન પટિક્ખિપિત્વા એતા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને નિદ્દિટ્ઠાવાતિ વત્વા અઞ્ઞે ચત્તારો ધમ્મા એકનામકા અત્થિ. એકો ધમ્મો ચતુનામકો અત્થિ, એતં પાકટં કત્વા કથાપેતું ઇધ પુચ્છતીતિ અટ્ઠકથાયં સન્નિટ્ઠાનં કતં. તસ્સા વિસ્સજ્જને અયં વુચ્ચતાવુસો, અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તીતિ અયં ફરણઅપ્પમાણતાય અપ્પમાણા નામ. અયઞ્હિ અપ્પમાણે વા સત્તે ફરતિ, એકસ્મિમ્પિ વા સત્તે અસેસેત્વા ફરતિ.

અયં વુચ્ચતાવુસો, આકિઞ્ચઞ્ઞાતિ આરમ્મણકિઞ્ચનસ્સ અભાવતો આકિઞ્ચઞ્ઞા. અત્તેન વાતિ અત્ત ભાવપોસપુગ્ગલાદિસઙ્ખાતેન અત્તેન સુઞ્ઞં. અત્તનિયેન વાતિ ચીવરાદિપરિક્ખારસઙ્ખાતેન અત્તનિયેન સુઞ્ઞં. અનિમિત્તાતિ રાગનિમિત્તાદીનં અભાવેનેવ અનિમિત્તા, અરહત્તફલસમાપત્તિં સન્ધાયાહ. નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચાતિ બ્યઞ્જનમ્પિ નેસં નાના અત્થોપિ. તત્થ બ્યઞ્જનસ્સ નાનતા પાકટાવ. અત્થો પન, અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિ ભૂમન્તરતો મહગ્ગતા એવ હોતિ રૂપાવચરા; આરમ્મણતો સત્ત પઞ્ઞત્તિઆરમ્મણા. આકિઞ્ચઞ્ઞા ભુમ્મન્તરતો મહગ્ગતા અરૂપાવચરા; આરમ્મણતો ન વત્તબ્બારમ્મણા. સુઞ્ઞતા ભુમ્મન્તરતો કામાવચરા; આરમ્મણતો સઙ્ખારારમ્મણા. વિપસ્સના હિ એત્થ સુઞ્ઞતાતિ અધિપ્પેતા. અનિમિત્તા ભુમ્મન્તરતો લોકુત્તરા; આરમ્મણતો નિબ્બનારમ્મણા.

રાગો ખો, આવુસો, પમાણકરણોતિઆદીસુ યથા પબ્બતપાદે પૂતિપણ્ણરસઉદકં નામ હોતિ કાળવણ્ણં; ઓલોકેન્તાનં બ્યામસતગમ્ભીરં વિય ખાયતિ. યટ્ઠિં વા રજ્જું વા ગહેત્વા મિનન્તસ્સ પિટ્ઠિપાદોત્થરણમત્તમ્પિ ન હોતિ. એવમેવં યાવ રાગાદયો નુપ્પજ્જન્તિ, તાવ પુગ્ગલં સઞ્જાનિતું ન સક્કા હોન્તિ, સોતાપન્નો વિય, સકદાગામી વિય, અનાગામી વિય ચ ખાયતિ. યદા પનસ્સ રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, તદા રત્તો દુટ્ઠો મૂળ્હોતિ પઞ્ઞાયતિ. ઇતિ એતે ‘‘એત્તકો અય’’ન્તિ પુગ્ગલસ્સ પમાણં દસ્સેન્તો વિય ઉપ્પજ્જન્તીતિ પમાણકરણા નામ વુત્તા. યાવતા ખો, આવુસો, અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિયોતિ યત્તકા અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિયો. કિત્તકા પન તા? ચત્તારો બ્રહ્મવિહારા, ચત્તારો મગ્ગા, ચત્તારિ ચ ફલાનીતિ દ્વાદસ. તત્થ બ્રહ્મવિહારા ફરણઅપ્પમાણતાય અપ્પમાણા. સેસા પમાણકરણાનં કિલેસાનં અભાવેન અપ્પમાણા. નિબ્બાનમ્પિ અપ્પમાણમેવ, ચેતોવિમુત્તિ પન ન હોતિ, તસ્મા ન ગહિતં. અકુપ્પાતિ અરહત્તફલચેતોવિમુત્તિ; સા હિ તાસં સબ્બજેટ્ઠિકા, તસ્મા અગ્ગમક્ખાયતીતિ વુત્તા. રાગો ખો, આવુસો, કિઞ્ચનોતિ રાગો ઉપ્પજ્જિત્વા પુગ્ગલં કિઞ્ચતિ મદ્દતિ પલિબુન્ધતિ. તસ્મા કિઞ્ચનોતિ વુત્તો. મનુસ્સા કિર ગોણેહિ ખલં મદ્દાપેન્તો કિઞ્ચેહિ કપિલ, કિઞ્ચેહિ કાળકાતિ વદન્તિ. એવં મદ્દનત્થો કિઞ્ચનત્થોતિ વેદિતબ્બો. દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો. આકિઞ્ચઞ્ઞા ચેતોવિમુત્તિયો નામ નવ ધમ્મા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનઞ્ચ મગ્ગફલાનિ ચ. તત્થ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં કિઞ્ચનં આરમ્મણં અસ્સ નત્થીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞં. મગ્ગફલાનિ કિઞ્ચનાનં મદ્દનાનં પલિબુન્ધનકિલેસાનં નત્થિતાય આકિઞ્ચઞ્ઞાનિ. નિબ્બાનમ્પિ આકિઞ્ચઞ્ઞં, ચેતોવિમુત્તિ પન ન હોતિ, તસ્મા ન ગહિતં.

રાગો ખો, આવુસો, નિમિત્તકરણોતિઆદીસુ યથા નામ દ્વિન્નં કુલાનં સદિસા દ્વે વચ્છકા હોન્તિ. યાવ તેસં લક્ખણં ન કતં હોતિ, તાવ ‘‘અયં અસુકકુલસ્સ વચ્છકો, અયં અસુકકુલસ્સા’’તિ ન સક્કા હોન્તિ જાનિતું. યદા પન તેસં સત્તિસૂલાદીસુ અઞ્ઞતરં લક્ખણં કતં હોતિ, તદા સક્કા હોન્તિ જાનિતું. એવમેવ યાવ પુગ્ગલસ્સ રાગો નુપ્પજ્જતિ, તાવ ન સક્કા હોતિ જાનિતું અરિયો વા પુથુજ્જનો વાતિ. રાગો પનસ્સ ઉપ્પજ્જમાનોવ સરાગો નામ અયં પુગ્ગલોતિ સઞ્જાનનનિમિત્તં કરોન્તો વિય ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા ‘‘નિમિત્તકરણો’’તિ વુત્તો. દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો.

અનિમિત્તા ચેતોવિમુત્તિ નામ તેરસ ધમ્મા – વિપસ્સના, ચત્તારો આરુપ્પા, ચત્તારો મગ્ગા, ચત્તારિ ચ ફલાનીતિ. તત્થ વિપસ્સના નિચ્ચનિમિત્તં સુખનિમિત્તં અત્તનિમિત્તં ઉગ્ઘાટેતીતિ અનિમિત્તા નામ. ચત્તારો આરુપ્પા રૂપનિમિત્તસ્સ અભાવેન અનિમિત્તા નામ. મગ્ગફલાનિ નિમિત્તકરણાનં કિલેસાનં અભાવેન અનિમિત્તાનિ. નિબ્બાનમ્પિ અનિમિત્તમેવ, તં પન ચેતોવિમુત્તિ ન હોતિ, તસ્મા ન ગહિતં. અથ કસ્મા સુઞ્ઞતા ચેતોવિમુત્તિ ન ગહિતાતિ? સા, ‘‘સુઞ્ઞા રાગેના’’તિઆદિવચનતો સબ્બત્થ અનુપવિટ્ઠાવ, તસ્મા વિસું ન ગહિતા. એકત્થાતિ આરમ્મણવસેન એકત્થા. અપ્પમાણં આકિઞ્ચઞ્ઞં સુઞ્ઞતં અનિમિત્તન્તિ હિ સબ્બાનેતાનિ નિબ્બાનસ્સેવ નામાનિ. ઇતિ ઇમિના પરિયાયેન એકત્થા. અઞ્ઞસ્મિં પન ઠાને અપ્પમાણા હોન્તિ, અઞ્ઞસ્મિં આકિઞ્ચઞ્ઞા અઞ્ઞસ્મિં સુઞ્ઞતા અઞ્ઞસ્મિં અનિમિત્તાતિ ઇમિના પરિયાયેન નાનાબ્યઞ્જના. ઇતિ થેરો યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાવેદલ્લસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.