૧. ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૨૫. એવં મે સુતન્તિ ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તં. તત્થ નાતિકે વિહરતીતિ નાતિકા નામ એકં તળાકં નિસ્સાય દ્વિન્નં ચૂળપિતિમહાપિતિપુત્તાનં દ્વે ગામા, તેસુ એકસ્મિં ગામે. ગિઞ્જકાવસથેતિ ઇટ્ઠકામયે આવસથે. એકસ્મિં કિર સમયે ભગવા મહાજનસઙ્ગહં કરોન્તો વજ્જિરટ્ઠે ચારિકં ચરમાનો નાતિકં અનુપ્પત્તો. નાતિકવાસિનો મનુસ્સા ભગવતો મહાદાનં દત્વા ધમ્મકથં સુત્વા પસન્નહદયા, ‘‘સત્થુ વસનટ્ઠાનં કરિસ્સામા’’તિ મન્તેત્વા ઇટ્ઠકાહેવ ભિત્તિસોપાનત્થમ્ભે વાળરૂપાદીનિ દસ્સેન્તો પાસાદં કત્વા સુધાય લિમ્પિત્વા માલાકમ્મલતાકમ્માદીનિ નિટ્ઠાપેત્વા ભુમ્મત્થરણમઞ્ચપીઠાદીનિ પઞ્ઞપેત્વા સત્થુ નિય્યાતેસું. અપરાપરં પનેત્થ મનુસ્સા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનમણ્ડપચઙ્કમાદીનિ કારયિંસુ. ઇતિ સો વિહારો મહા અહોસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ગિઞ્જકાવસથે’’તિ.

ગોસિઙ્ગસાલવનદાયેતિ તત્થ એકસ્સ જેટ્ઠકરુક્ખસ્સ ખન્ધતો ગોસિઙ્ગસણ્ઠાનં હુત્વા વિટપં ઉટ્ઠહિ, તં રુક્ખં ઉપાદાય સબ્બમ્પિ તં વનં ગોસિઙ્ગસાલવનન્તિ સઙ્ખં ગતં. દાયોતિ અવિસેસેન અરઞ્ઞસ્સેતં નામં. તસ્મા ગોસિઙ્ગસાલવનદાયેતિ ગોસિઙ્ગસાલવનઅરઞ્ઞેતિ અત્થો. વિહરન્તીતિ સામગ્ગિરસં અનુભવમાના વિહરન્તિ. ઇમેસઞ્હિ કુલપુત્તાનં ઉપરિપણ્ણાસકે પુથુજ્જનકાલો કથિતો, ઇધ ખીણાસવકાલો. તદા હિ તે લદ્ધસ્સાદા લદ્ધપતિટ્ઠા અધિગતપટિસમ્ભિદા ખીણાસવા હુત્વા સામગ્ગિરસં અનુભવમાના તત્થ વિહરિંસુ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

યેન ગોસિઙ્ગસાલવનદાયો તેનુપસઙ્કમીતિ ધમ્મસેનાપતિમહામોગ્ગલ્લાનત્થેરેસુ વા અસીતિમહાસાવકેસુ વા, અન્તમસો ધમ્મભણ્ડાગારિકઆનન્દત્થેરમ્પિ કઞ્ચિ અનામન્તેત્વા સયમેવ પત્તચીવરં આદાય અનીકા નિસ્સટો હત્થી વિય, યૂથા નિસ્સટો કાળસીહો વિય, વાતચ્છિન્નો વલાહકો વિય એકકોવ ઉપસઙ્કમિ. કસ્મા પનેત્થ ભગવા સયં અગમાસીતિ? તયો કુલપુત્તા સામગ્ગિરસં અનુભવન્તા વિહરન્તિ, તેસં પગ્ગણ્હનતો, પચ્છિમજનતં અનુકમ્પનતો ધમ્મગરુભાવતો ચ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અહં ઇમે કુલપુત્તે પગ્ગણ્હિત્વા ઉક્કંસિત્વા પટિસન્થારં કત્વા ધમ્મં નેસં દેસેસ્સામી’’તિ. એવં તાવ પગ્ગણ્હનતો અગમાસિ. અપરમ્પિસ્સ અહોસિ – ‘‘અનાગતે કુલપુત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધો સમગ્ગવાસં વસન્તાનં સન્તિકં સયં ગન્ત્વા પટિસન્થારં કત્વા ધમ્મં કથેત્વા તયો કુલપુત્તે પગ્ગણ્હિ, કો નામ સમગ્ગવાસં ન વસેય્યાતિ સમગ્ગવાસં વસિતબ્બં મઞ્ઞમાના ખિપ્પમેવ દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તી’’તિ. એવં પચ્છિમજનતં અનુકમ્પનતોપિ અગમાસિ. બુદ્ધા ચ નામ ધમ્મગરુનો હોન્તિ, સો ચ નેસં ધમ્મગરુભાવો રથવિનીતે આવિકતોવ. ઇતિ ઇમસ્મા ધમ્મગરુભાવતોપિ ધમ્મં પગ્ગણ્હિસ્સામીતિ અગમાસિ.

દાયપાલોતિ અરઞ્ઞપાલો. સો તં અરઞ્ઞં યથા ઇચ્છિતિચ્છિતપ્પદેસેન મનુસ્સા પવિસિત્વા તત્થ પુપ્ફં વા ફલં વા નિય્યાસં વા દબ્બસમ્ભારં વા ન હરન્તિ, એવં વતિયા પરિક્ખિત્તસ્સ તસ્સ અરઞ્ઞસ્સ યોજિતે દ્વારે નિસીદિત્વા તં અરઞ્ઞં રક્ખતિ, પાલેતિ. તસ્મા ‘‘દાયપાલો’’તિ વુત્તો. અત્તકામરૂપાતિ અત્તનો હિતં કામયમાનસભાવા હુત્વા વિહરન્તિ. યો હિ ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વાપિ વેજ્જકમ્મદૂતકમ્મપહિણગમનાદીનં વસેન એકવીસતિઅનેસનાહિ જીવિકં કપ્પેતિ, અયં ન અત્તકામરૂપો નામ. યો પન ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વા એકવીસતિઅનેસનં પહાય ચતુપારિસુદ્ધિસીલે પતિટ્ઠાય બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા સપ્પાયધુતઙ્ગં અધિટ્ઠાય અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ ચિત્તરુચિયં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગામન્તં પહાય અરઞ્ઞં પવિસિત્વા સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કુરુમાનો વિહરતિ, અયં અત્તકામો નામ. તેપિ તયો કુલપુત્તા એવરૂપા અહેસું. તેન વુત્તં – ‘‘અત્તકામરૂપા વિહરન્તી’’તિ.

મા તેસં અફાસુમકાસીતિ તેસં મા અફાસુકં અકાસીતિ ભગવન્તં વારેસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘ઇમે કુલપુત્તા સમગ્ગા વિહરન્તિ, એકચ્ચસ્સ ચ ગતટ્ઠાને ભણ્ડનકલહવિવાદા વત્તન્તિ, તિખિણસિઙ્ગો ચણ્ડગોણો વિય ઓવિજ્ઝન્તો વિચરતિ, અથેકમગ્ગેન દ્વિન્નં ગમનં ન હોતિ, કદાચિ અયમ્પિ એવં કરોન્તો ઇમેસં કુલપુત્તાનં સમગ્ગવાસં ભિન્દેય્ય. પાસાદિકો ચ પનેસ સુવણ્ણવણ્ણો સુરસગિદ્ધો મઞ્ઞે, ગતકાલતો પટ્ઠાય પણીતદાયકાનં અત્તનો ઉપટ્ઠાકાનઞ્ચ વણ્ણકથનાદીહિ ઇમેસં કુલપુત્તાનં અપ્પમાદવિહારં ભિન્દેય્ય. વસનટ્ઠાનાનિ ચાપિ એતેસં કુલપુત્તાનં નિબદ્ધાનિ પરિચ્છિન્નાનિ તિસ્સો ચ પણ્ણસાલા તયો ચઙ્કમા તીણિ દિવાટ્ઠાનાનિ તીણિ મઞ્ચપીઠાનિ. અયં પન સમણો મહાકાયો વુડ્ઢતરો મઞ્ઞે ભવિસ્સતિ. સો અકાલે ઇમે કુલપુત્તે સેનાસના વુટ્ઠાપેસ્સતિ. એવં સબ્બથાપિ એતેસં અફાસુ ભવિસ્સતી’’તિ. તં અનિચ્છન્તો, ‘‘મા તેસં અફાસુકમકાસી’’તિ ભગવન્તં વારેસિ.

કિં પનેસ જાનન્તો વારેસિ, અજાનન્તોતિ? અજાનન્તો. કિઞ્ચાપિ હિ તથાગતસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય દસસહસ્સચક્કવાળકમ્પનાદીનિ પાટિહારિયાનિ પવત્તિંસુ, અરઞ્ઞવાસિનો પન દુબ્બલમનુસ્સા સકમ્મપ્પસુતા તાનિ સલ્લક્ખેતું ન સક્કોન્તિ. સમ્માસમ્બુદ્ધો ચ નામ યદા અનેકભિક્ખુસહસ્સપરિવારો બ્યામપ્પભાય અસીતિઅનુબ્યઞ્જનેહિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણસિરિયા ચ બુદ્ધાનુભાવં દસ્સેન્તો વિચરતિ, તદા કો એસોતિ અપુચ્છિત્વાવ જાનિતબ્બો હોતિ. તદા પન ભગવા સબ્બમ્પિ તં બુદ્ધાનુભાવં ચીવરગબ્ભેન પટિચ્છાદેત્વા વલાહકગબ્ભેન પટિચ્છન્નો પુણ્ણચન્દો વિય સયમેવ પત્તચીવરમાદાય અઞ્ઞાતકવેસેન અગમાસિ. ઇતિ નં અજાનન્તોવ દાયપાલો નિવારેસિ.

એતદવોચાતિ થેરો કિર મા સમણાતિ દાયપાલસ્સ કથં સુત્વાવ ચિન્તેસિ – ‘‘મયં તયો જના ઇધ વિહરામ, અઞ્ઞે પબ્બજિતા નામ નત્થિ, અયઞ્ચ દાયપાલો પબ્બજિતેન વિય સદ્ધિં કથેતિ, કો નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ દિવાટ્ઠાનતો વુટ્ઠાય દ્વારે ઠત્વા મગ્ગં ઓલોકેન્તો ભગવન્તં અદ્દસ. ભગવાપિ થેરસ્સ સહ દસ્સનેનેવ સરીરોભાસં મુઞ્ચિ, અસીતિઅનુબ્યઞ્જનવિરાજિતા બ્યામપ્પભા પસારિતસુવણ્ણપટો વિય વિરોચિત્થ. થેરો, ‘‘અયં દાયપાલો ફણકતં આસિવિસં ગીવાય ગહેતું હત્થં પસારેન્તો વિય લોકે અગ્ગપુગ્ગલેન સદ્ધિં કથેન્તોવ ન જાનાતિ, અઞ્ઞતરભિક્ખુના વિય સદ્ધિં કથેતી’’તિ નિવારેન્તો એતં, ‘‘મા, આવુસો દાયપાલા’’તિઆદિવચનં અવોચ.

તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ભગવતો પચ્ચુગ્ગમનં અકત્વા ઉપસઙ્કમિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘મયં તયો જના સમગ્ગવાસં વસામ, સચાહં એકકોવ પચ્ચુગ્ગમનં કરિસ્સામિ, સમગ્ગવાસો નામ ન ભવિસ્સતી’’તિ પિયમિત્તે ગહેત્વાવ પચ્ચુગ્ગમનં કરિસ્સામિ. યથા ચ ભગવા મય્હં પિયો, એવં સહાયાનમ્પિ મે પિયોતિ, તેહિ સદ્ધિં પચ્ચુગ્ગમનં કાતુકામો સયં અકત્વાવ ઉપસઙ્કમિ. કેચિ પન તેસં થેરાનં પણ્ણસાલદ્વારે ચઙ્કમનકોટિયા ભગવતો આગમનમગ્ગો હોતિ, તસ્મા થેરો તેસં સઞ્ઞં દદમાનોવ ગતોતિ. અભિક્કમથાતિ ઇતો આગચ્છથ. પાદે પક્ખાલેસીતિ વિકસિતપદુમસન્નિભેહિ જાલહત્થેહિ મણિવણ્ણં ઉદકં ગહેત્વા સુવણ્ણવણ્ણેસુ પિટ્ઠિપાદેસુ ઉદકમભિસિઞ્ચિત્વા પાદેન પાદં ઘંસન્તો પક્ખાલેસિ. બુદ્ધાનં કાયે રજોજલ્લં નામ ન ઉપલિમ્પતિ, કસ્મા પક્ખાલેસીતિ? સરીરસ્સ ઉતુગ્ગહણત્થં, તેસઞ્ચ ચિત્તસમ્પહંસનત્થં. અમ્હેહિ અભિહટેન ઉદકેન ભગવા પાદે પક્ખાલેસિ, પરિભોગં અકાસીતિ તેસં ભિક્ખૂનં બલવસોમનસ્સવસેન ચિત્તં પીણિતં હોતિ, તસ્મા પક્ખાલેસિ. આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં ભગવા એતદવોચાતિ સો કિર તેસં વુડ્ઢતરો.

૩૨૬. તસ્સ સઙ્ગહે કતે સેસાનં કતોવ હોતીતિ થેરઞ્ઞેવ એતં કચ્ચિ વો અનુરુદ્ધાતિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ કચ્ચીતિ પુચ્છનત્થે નિપાતો. વોતિ સામિવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – કચ્ચિ અનુરુદ્ધા તુમ્હાકં ખમનીયં, ઇરિયાપથો વો ખમતિ? કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ વો જીવિતં યાપેતિ ઘટિયતિ? કચ્ચિ પિણ્ડકેન ન કિલમથ, કચ્ચિ તુમ્હાકં સુલભપિણ્ડં, સમ્પત્તે વો દિસ્વા મનુસ્સા ઉળુઙ્કયાગું વા કટચ્છુભિક્ખં વા દાતબ્બં મઞ્ઞન્તીતિ ભિક્ખાચારવત્તં પુચ્છતિ. કસ્મા? પચ્ચયેન અકિલમન્તેન હિ સક્કા સમણધમ્મો કાતું, વત્તમેવ વા એતં પબ્બજિતાનં. અથ તેન પટિવચને દિન્ને, ‘‘અનુરુદ્ધા, તુમ્હે રાજપબ્બજિતા મહાપુઞ્ઞા, મનુસ્સા તુમ્હાકં અરઞ્ઞે વસન્તાનં અદત્વા કસ્સ અઞ્ઞસ્સ દાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ, તુમ્હે પન એતં ભુઞ્જિત્વા કિં નુ ખો મિગપોતકા વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્ઘટ્ટેન્તા વિહરથ, ઉદાહુ સામગ્ગિભાવો વો અત્થી’’તિ સામગ્ગિરસં પુચ્છન્તો, કચ્ચિ પન વો, અનુરુદ્ધા, સમગ્ગાતિઆદિમાહ.

તત્થ ખીરોદકીભૂતાતિ યથા ખીરઞ્ચ ઉદકઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસન્દતિ, વિસું ન હોતિ, એકત્તં વિય ઉપેતિ, કચ્ચિ એવં સામગ્ગિવસેન એકત્તૂપગતચિત્તુપ્પાદા વિહરથાતિ પુચ્છતિ. પિયચક્ખૂહીતિ મેત્તચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા ઓલોકનચક્ખૂનિ પિયચક્ખૂનિ નામ. કચ્ચિ તથારૂપેહિ ચક્ખૂહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પસ્સન્તા વિહરથાતિ પુચ્છતિ. તગ્ઘાતિ એકંસત્થે નિપાતો. એકંસેન મયં, ભન્તેતિ વુત્તં હોતિ. યથા કથં પનાતિ એત્થ યથાતિ નિપાતમત્તં. કથન્તિ કારણપુચ્છા. કથં પન તુમ્હે એવં વિહરથ, કેન કારણેન વિહરથ, તં મે કારણં બ્રૂથાતિ વુત્તં હોતિ. મેત્તં કાયકમ્મન્તિ મેત્તચિત્તવસેન પવત્તં કાયકમ્મં. આવિ ચેવ રહો ચાતિ સમ્મુખા ચેવ પરમ્મુખા ચ. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ સમ્મુખા કાયવચીકમ્માનિ સહવાસે લબ્ભન્તિ, ઇતરાનિ વિપ્પવાસે. મનોકમ્મં સબ્બત્થ લબ્ભતિ. યઞ્હિ સહવસન્તેસુ એકેન મઞ્ચપીઠં વા દારુભણ્ડં વા મત્તિકાભણ્ડં વા બહિ દુન્નિક્ખિત્તં હોતિ, તં દિસ્વા કેનિદં વળઞ્જિતન્તિ અવઞ્ઞં અકત્વા અત્તના દુન્નિક્ખિત્તં વિય ગહેત્વા પટિસામેન્તસ્સ પટિજગ્ગિતબ્બયુત્તં વા પન ઠાનં પટિજગ્ગન્તસ્સ સમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ હોતિ. એકસ્મિં પક્કન્તે તેન દુન્નિક્ખિત્તં સેનાસનપરિક્ખારં તથેવ નિક્ખિપન્તસ્સ પટિજગ્ગિતબ્બયુત્તટ્ઠાનં વા પન પટિજગ્ગન્તસ્સ પરમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ હોતિ. સહવસન્તસ્સ પન તેહિ સદ્ધિં મધુરં સમ્મોદનીયં કથં પટિસન્થારકથં સારણીયકથં ધમ્મીકથં સરભઞ્ઞં સાકચ્છં પઞ્હપુચ્છનં પઞ્હવિસ્સજ્જનન્તિ એવમાદિકરણે સમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ હોતિ. થેરેસુ પન પક્કન્તેસુ મય્હં પિયસહાયો નન્દિયત્થેરો કિમિલત્થેરો એવં સીલસમ્પન્નો, એવં આચારસમ્પન્નોતિઆદિગુણકથનં પરમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ હોતિ. મય્હં પિયમિત્તો નન્દિયત્થેરો કિમિલત્થેરો અવેરો હોતુ, અબ્યાપજ્જો સુખી હોતૂતિ એવં સમન્નાહરતો પન સમ્મુખાપિ પરમ્મુખાપિ મેત્તં મનોકમ્મં હોતિયેવ.

નાના હિ ખો નો, ભન્તે, કાયાતિ કાયઞ્હિ પિટ્ઠં વિય મત્તિકા વિય ચ ઓમદ્દિત્વા એકતો કાતું ન સક્કા. એકઞ્ચ પન મઞ્ઞે ચિત્તન્તિ ચિત્તં પન નો હિતટ્ઠેન નિરન્તરટ્ઠેન અવિગ્ગહટ્ઠેન સમગ્ગટ્ઠેન એકમેવાતિ દસ્સેતિ. કથં પનેતં સકં ચિત્તં નિક્ખિપિત્વા ઇતરેસં ચિત્તવસેન વત્તિંસૂતિ? એકસ્સ પત્તે મલં ઉટ્ઠહતિ, એકસ્સ ચીવરં કિલિટ્ઠં હોતિ, એકસ્સ પરિભણ્ડકમ્મં હોતિ. તત્થ યસ્સ પત્તે મલં ઉટ્ઠિતં, તેન મમાવુસો, પત્તે મલં ઉટ્ઠિતં પચિતું વટ્ટતીતિ વુત્તે ઇતરે મય્હં ચીવરં કિલિટ્ઠં ધોવિતબ્બં, મય્હં પરિભણ્ડં કાતબ્બન્તિ અવત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા દારૂનિ આહરિત્વા છિન્દિત્વા પત્તકટાહે પરિભણ્ડં કત્વા તતો પરં ચીવરં વા ધોવન્તિ, પરિભણ્ડં વા કરોન્તિ. મમાવુસો, ચીવરં કિલિટ્ઠં ધોવિતું વટ્ટતિ, મમ પણ્ણસાલા ઉક્લાપા પરિભણ્ડં કાતું વટ્ટતીતિ પઠમતરં આરોચિતેપિ એસેવ નયો.

૩૨૭. સાધુ સાધુ, અનુરુદ્ધાતિ ભગવા હેટ્ઠા ન ચ મયં, ભન્તે, પિણ્ડકેન કિલમિમ્હાતિ વુત્તે ન સાધુકારમદાસિ. કસ્મા? અયઞ્હિ કબળીકારો આહારો નામ ઇમેસં સત્તાનં અપાયલોકેપિ દેવમનુસ્સલોકેપિ આચિણ્ણસમાચિણ્ણોવ. અયં પન લોકસન્નિવાસો યેભુય્યેન વિવાદપક્ખન્દો, અપાયલોકે દેવમનુસ્સલોકેપિ ઇમે સત્તા પટિવિરુદ્ધા એવ, એતેસં સામગ્ગિકાલો દુલ્લભો, કદાચિદેવ હોતીતિ સમગ્ગવાસસ્સ દુલ્લભત્તા ઇધ ભગવા સાધુકારમદાસિ. ઇદાનિ તેસં અપ્પમાદલક્ખણં પુચ્છન્તો કચ્ચિ પન વો, અનુરુદ્ધાતિઆદિમાહ. તત્થ વોતિ નિપાતમત્તં પચ્ચત્તવચનં વા, કચ્ચિ તુમ્હેતિ અત્થો. અમ્હાકન્તિ અમ્હેસુ તીસુ જનેસુ. પિણ્ડાય પટિક્કમતીતિ ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્ચાગચ્છતિ. અવક્કારપાતિન્તિ અતિરેકપિણ્ડપાતં અપનેત્વા ઠપનત્થાય એકં સમુગ્ગપાતિં ધોવિત્વા ઠપેતિ.

યો પચ્છાતિ તે કિર થેરા ન એકતોવ ભિક્ખાચારં પવિસન્તિ, ફલસમાપત્તિરતા હેતે. પાતોવ સરીરપ્પટિજગ્ગનં કત્વા વત્તપ્પટિપત્તિં પૂરેત્વા સેનાસનં પવિસિત્વા કાલપરિચ્છેદં કત્વા ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદન્તિ. તેસુ યો પઠમતરં નિસિન્નો અત્તનો કાલપરિચ્છેદવસેન પઠમતરં ઉટ્ઠાતિ; સો પિણ્ડાય ચરિત્વા પટિનિવત્તો ભત્તકિચ્ચટ્ઠાનં આગન્ત્વા જાનાતિ – ‘‘દ્વે ભિક્ખૂ પચ્છા, અહં પઠમતરં આગતો’’તિ. અથ પત્તં પિદહિત્વા આસનપઞ્ઞાપનાદીનિ કત્વા યદિ પત્તે પટિવિસમત્તમેવ હોતિ, નિસીદિત્વા ભુઞ્જતિ. યદિ અતિરેકં હોતિ, અવક્કારપાતિયં પક્ખિપિત્વા પાતિં પિધાય ભુઞ્જતિ. કતભત્તકિચ્ચો પત્તં ધોવિત્વા વોદકં કત્વા થવિકાય ઓસાપેત્વા પત્તચીવરં ગહેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં પવિસતિ. દુતિયોપિ આગન્ત્વાવ જાનાતિ – ‘‘એકો પઠમં આગતો, એકો પચ્છતો’’તિ. સો સચે પત્તે ભત્તં પમાણમેવ હોતિ, ભુઞ્જતિ. સચે મન્દં, અવક્કારપાતિતો ગહેત્વા ભુઞ્જતિ. સચે અતિરેકં હોતિ, અવક્કારપાતિયં પક્ખિપિત્વા પમાણમેવ ભુઞ્જિત્વા પુરિમત્થેરો વિય વસનટ્ઠાનં પવિસતિ. તતિયોપિ આગન્ત્વાવ જાનાતિ – ‘‘દ્વે પઠમં આગતા, અહં પચ્છતો’’તિ. સોપિ દુતિયત્થેરો વિય ભુઞ્જિત્વા કતભત્તકિચ્ચો પત્તં ધોવિત્વા વોદકં કત્વા થવિકાય ઓસાપેત્વા આસનાનિ ઉક્ખિપિત્વા પટિસામેતિ; પાનીયઘટે વા પરિભોજનીયઘટે વા અવસેસં ઉદકં છડ્ડેત્વા ઘટે નિકુજ્જિત્વા અવક્કારપાતિયં સચે અવસેસભત્તં હોતિ, તં વુત્તનયેન જહિત્વા પાતિં ધોવિત્વા પટિસામેતિ; ભત્તગ્ગં સમ્મજ્જતિ. તતો કચવરં છડ્ડેત્વા સમ્મજ્જનિં ઉક્ખિપિત્વા ઉપચિકાહિ મુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા પત્તચીવરમાદાય વસનટ્ઠાનં પવિસતિ. ઇદં થેરાનં બહિવિહારે અરઞ્ઞે ભત્તકિચ્ચકરણટ્ઠાને ભોજનસાલાયં વત્તં. ઇદં સન્ધાય, ‘‘યો પચ્છા’’તિઆદિ વુત્તં.

યો પસ્સતીતિઆદિ પન નેસં અન્તોવિહારે વત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ વચ્ચઘટન્તિ આચમનકુમ્ભિં. રિત્તન્તિ રિત્તકં. તુચ્છન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. અવિસય્હન્તિ ઉક્ખિપિતું અસક્કુણેય્યં, અતિભારિયં. હત્થવિકારેનાતિ હત્થસઞ્ઞાય. તે કિર પાનીયઘટાદીસુ યંકિઞ્ચિ તુચ્છકં ગહેત્વા પોક્ખરણિં ગન્ત્વા અન્તો ચ બહિ ચ ધોવિત્વા ઉદકં પરિસ્સાવેત્વા તીરે ઠપેત્વા અઞ્ઞં ભિક્ખું હત્થવિકારેન આમન્તેન્તિ, ઓદિસ્સ વા અનોદિસ્સ વા સદ્દં ન કરોન્તિ. કસ્મા ઓદિસ્સ સદ્દં ન કરોન્તિ? તં ભિક્ખું સદ્દો બાધેય્યાતિ. કસ્મા અનોદિસ્સ સદ્દં ન કરોન્તિ? અનોદિસ્સ સદ્દે દિન્ને, ‘‘અહં પુરે, અહં પુરે’’તિ દ્વેપિ નિક્ખમેય્યું, તતો દ્વીહિ કત્તબ્બકમ્મે તતિયસ્સ કમ્મચ્છેદો ભવેય્ય. સંયતપદસદ્દો પન હુત્વા અપરસ્સ ભિક્ખુનો દિવાટ્ઠાનસન્તિકં ગન્ત્વા તેન દિટ્ઠભાવં ઞત્વા હત્થસઞ્ઞં કરોતિ, તાય સઞ્ઞાય ઇતરો આગચ્છતિ, તતો દ્વે જના હત્થેન હત્થં સંસિબ્બન્તા દ્વીસુ હત્થેસુ ઠપેત્વા ઉપટ્ઠપેન્તિ. તં સન્ધાયાહ – ‘‘હત્થવિકારેન દુતિયં આમન્તેત્વા હત્થવિલઙ્ઘકેન ઉપટ્ઠપેમા’’તિ.

પઞ્ચાહિકં ખો પનાતિ ચાતુદ્દસે પન્નરસે અટ્ઠમિયન્તિ ઇદં તાવ પકતિધમ્મસ્સવનમેવ, તં અખણ્ડં કત્વા પઞ્ચમે પઞ્ચમે દિવસે દ્વે થેરા નાતિવિકાલે ન્હાયિત્વા અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ. તત્થ તયોપિ નિસીદિત્વા તિણ્ણં પિટકાનં અઞ્ઞતરસ્મિં અઞ્ઞમઞ્ઞં પઞ્હં પુચ્છન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસ્સજ્જેન્તિ, તેસં એવં કરોન્તાનંયેવ અરુણં ઉગ્ગચ્છતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. એત્તાવતા થેરેન ભગવતા અપ્પમાદલક્ખણં પુચ્છિતેન પમાદટ્ઠાનેસુયેવ અપ્પમાદલક્ખણં વિસ્સજ્જિતં હોતિ. અઞ્ઞેસઞ્હિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખાચારં પવિસનકાલો, નિક્ખમનકાલો, નિવાસનપરિવત્તનં, ચીવરપારુપનં, અન્તોગામે પિણ્ડાય ચરણં ધમ્મકથનં, અનુમોદનં, ગામતો નિક્ખમિત્વા ભત્તકિચ્ચકરણં, પત્તધોવનં, પત્તઓસાપનં, પત્તચીવરપટિસામનન્તિ પપઞ્ચકરણટ્ઠાનાનિ એતાનિ. તસ્મા થેરો અમ્હાકં એત્તકં ઠાનં મુઞ્ચિત્વા પમાદકાલો નામ નત્થીતિ દસ્સેન્તો પમાદટ્ઠાનેસુયેવ અપ્પમાદલક્ખણં વિસ્સજ્જેસિ.

૩૨૮. અથસ્સ ભગવા સાધુકારં દત્વા પઠમજ્ઝાનં પુચ્છન્તો પુન અત્થિ પન વોતિઆદિમાહ. તત્થ ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્માતિ મનુસ્સધમ્મતો ઉત્તરિ. અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસોતિ અરિયભાવકરણસમત્થો ઞાણવિસેસો. કિઞ્હિ નો સિયા, ભન્તેતિ કસ્મા, ભન્તે, નાધિગતો ભવિસ્સતિ, અધિગતોયેવાતિ. યાવ દેવાતિ યાવ એવ.

૩૨૯. એવં પઠમજ્ઝાનાધિગમે બ્યાકતે દુતિયજ્ઝાનાદીનિ પુચ્છન્તો એતસ્સ પન વોતિઆદિમાહ. તત્થ સમતિક્કમાયાતિ સમતિક્કમત્થાય. પટિપ્પસ્સદ્ધિયાતિ પટિપ્પસ્સદ્ધત્થાય. સેસં સબ્બત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. પચ્છિમપઞ્હે પન લોકુત્તરઞાણદસ્સનવસેન અધિગતં નિરોધસમાપત્તિં પુચ્છન્તો અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસોતિ આહ. થેરોપિ પુચ્છાનુરૂપેનેવ બ્યાકાસિ. તત્થ યસ્મા વેદયિતસુખતો અવેદયિતસુખં સન્તતરં પણીતતરં હોતિ, તસ્મા અઞ્ઞં ફાસુવિહારં ઉત્તરિતરં વા પણીતતરં વા ન સમનુપસ્સામાતિ આહ.

૩૩૦. ધમ્મિયા કથાયાતિ સામગ્ગિરસાનિસંસપ્પટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય. સબ્બેપિ તે ચતૂસુ સચ્ચેસુ પરિનિટ્ઠિતકિચ્ચા, તેન તેસં પટિવેધત્થાય કિઞ્ચિ કથેતબ્બં નત્થિ. સામગ્ગિરસેન પન અયઞ્ચ અયઞ્ચ આનિસંસોતિ સામગ્ગિરસાનિસંસમેવ નેસં ભગવા કથેસિ. ભગવન્તં અનુસંયાયિત્વાતિ અનુગન્ત્વા. તે કિર ભગવતો પત્તચીવરં ગહેત્વા થોકં અગમંસુ, અથ ભગવા વિહારસ્સ પરિવેણપરિયન્તં ગતકાલે, ‘‘આહરથ મે પત્તચીવરં, તુમ્હે ઇધેવ તિટ્ઠથા’’તિ પક્કામિ. તતો પટિનિવત્તિત્વાતિ તતો ઠિતટ્ઠાનતો નિવત્તિત્વા. કિં નુ ખો મયં આયસ્મતોતિ ભગવન્તં નિસ્સાય પબ્બજ્જાદીનિ અધિગન્ત્વાપિ અત્તનો ગુણકથાય અટ્ટિયમાના અધિગમપ્પિચ્છતાય આહંસુ. ઇમાસઞ્ચ ઇમાસઞ્ચાતિ પઠમજ્ઝાનાદીનં લોકિયલોકુત્તરાનં. ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતોતિ અજ્જ મે આયસ્મન્તો લોકિયસમાપત્તિયા વીતિનામેસું, અજ્જ લોકુત્તરાયાતિ એવં ચિત્તેન ચિત્તં પરિચ્છિન્દિત્વા વિદિતં. દેવતાપિ મેતિ, ભન્તે અનુરુદ્ધ, અજ્જ અય્યો નન્દિયત્થેરો, અજ્જ અય્યો કિમિલત્થેરો ઇમાય ચ ઇમાય ચ સમાપત્તિયા વીતિનામેસીતિ એવમારોચેસુન્તિ અત્થો. પઞ્હાભિપુટ્ઠેનાતિ તમ્પિ મયા સયં વિદિતન્તિ વા દેવતાહિ આરોચિતન્તિ વા એત્તકેનેવ મુખં મે સજ્જન્તિ કથં સમુટ્ઠાપેત્વા અપુટ્ઠેનેવ મે ન કથિતં. ભગવતા પન પઞ્હાભિપુટ્ઠેન પઞ્હં અભિપુચ્છિતેન સતા બ્યાકતં, તત્ર મે કિં ન રોચથાતિ આહ.

૩૩૧. દીઘોતિ ‘‘મણિ માણિવરો દીઘો, અથો સેરીસકો સહા’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૯૩) એવં આગતો અટ્ઠવીસતિયા યક્ખસેનાપતીનં અબ્ભન્તરો એકો દેવરાજા. પરજનોતિ તસ્સેવ યક્ખસ્સ નામં. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ સો કિર વેસ્સવણેન પેસિતો એતં ઠાનં ગચ્છન્તો ભગવન્તં સયં પત્તચીવરં ગહેત્વા ગિઞ્જકાવસથતો ગોસિઙ્ગસાલવનસ્સ અન્તરે દિસ્વા ભગવા અત્તના પત્તચીવરં ગહેત્વા ગોસિઙ્ગસાલવને તિણ્ણં કુલપુત્તાનં સન્તિકં ગચ્છતિ. અજ્જ મહતી ધમ્મદેસના ભવિસ્સતિ. મયાપિ તસ્સા દેસનાય ભાગિના ભવિતબ્બન્તિ અદિસ્સમાનેન કાયેન સત્થુ પદાનુપદિકો ગન્ત્વા અવિદૂરે ઠત્વા ધમ્મં સુત્વા સત્થરિ ગચ્છન્તેપિ ન ગતો, – ‘‘ઇમે થેરા કિં કરિસ્સન્તી’’તિ દસ્સનત્થં પન તત્થેવ ઠિતો. અથ તે દ્વે થેરે અનુરુદ્ધત્થેરં પલિવેઠેન્તે દિસ્વા, – ‘‘ઇમે થેરા ભગવન્તં નિસ્સાય પબ્બજ્જાદયો સબ્બગુણે અધિગન્ત્વાપિ ભગવતોવ મચ્છરાયન્તિ, ન સહન્તિ, અતિવિય નિલીયન્તિ પટિચ્છાદેન્તિ, ન દાનિ તેસં પટિચ્છાદેતું દસ્સામિ, પથવિતો યાવ બ્રહ્મલોકા એતેસં ગુણે પકાસેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

લાભા વત, ભન્તેતિ યે, ભન્તે, વજ્જિરટ્ઠવાસિનો ભગવન્તઞ્ચ ઇમે ચ તયો કુલપુત્તે પસ્સિતું લભન્તિ, વન્દિતું લભન્તિ, દેય્યધમ્મં દાતું લભન્તિ, ધમ્મં સોતું લભન્તિ, તેસં લાભા, ભન્તે, વજ્જીનન્તિ અત્થો. સદ્દં સુત્વાતિ સો કિર અત્તનો યક્ખાનુભાવેન મહન્તં સદ્દં કત્વા સકલં વજ્જિરટ્ઠં અજ્ઝોત્થરન્તો તં વાચં નિચ્છારેસિ. તેન ચસ્સ તેસુ રુક્ખપબ્બતાદીસુ અધિવત્થા ભુમ્મા દેવતા સદ્દં અસ્સોસું. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સદ્દં સુત્વા’’તિ. અનુસ્સાવેસુન્તિ મહન્તં સદ્દં સુત્વા સાવેસું. એસ નયો સબ્બત્થ. યાવ બ્રહ્મલોકાતિ યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકા. તઞ્ચેપિ કુલન્તિ, ‘‘અમ્હાકં કુલતો નિક્ખમિત્વા ઇમે કુલપુત્તા પબ્બજિતા એવં સીલવન્તો ગુણવન્તો આચારસમ્પન્ના કલ્યાણધમ્મા’’તિ એવં તઞ્ચેપિ કુલં એતે તયો કુલપુત્તે પસન્નચિત્તં અનુસ્સરેય્યાતિ એવં સબ્બત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇતિ ભગવા યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.