૪. મહાયમકવગ્ગો

૧. ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૨૫. એવં મે સુતન્તિ ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તં. તત્થ નાતિકે વિહરતીતિ નાતિકા નામ એકં તળાકં નિસ્સાય દ્વિન્નં ચૂળપિતિમહાપિતિપુત્તાનં દ્વે ગામા, તેસુ એકસ્મિં ગામે. ગિઞ્જકાવસથેતિ ઇટ્ઠકામયે આવસથે. એકસ્મિં કિર સમયે ભગવા મહાજનસઙ્ગહં કરોન્તો વજ્જિરટ્ઠે ચારિકં ચરમાનો નાતિકં અનુપ્પત્તો. નાતિકવાસિનો મનુસ્સા ભગવતો મહાદાનં દત્વા ધમ્મકથં સુત્વા પસન્નહદયા, ‘‘સત્થુ વસનટ્ઠાનં કરિસ્સામા’’તિ મન્તેત્વા ઇટ્ઠકાહેવ ભિત્તિસોપાનત્થમ્ભે વાળરૂપાદીનિ દસ્સેન્તો પાસાદં કત્વા સુધાય લિમ્પિત્વા માલાકમ્મલતાકમ્માદીનિ નિટ્ઠાપેત્વા ભુમ્મત્થરણમઞ્ચપીઠાદીનિ પઞ્ઞપેત્વા સત્થુ નિય્યાતેસું. અપરાપરં પનેત્થ મનુસ્સા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનમણ્ડપચઙ્કમાદીનિ કારયિંસુ. ઇતિ સો વિહારો મહા અહોસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ગિઞ્જકાવસથે’’તિ.

ગોસિઙ્ગસાલવનદાયેતિ તત્થ એકસ્સ જેટ્ઠકરુક્ખસ્સ ખન્ધતો ગોસિઙ્ગસણ્ઠાનં હુત્વા વિટપં ઉટ્ઠહિ, તં રુક્ખં ઉપાદાય સબ્બમ્પિ તં વનં ગોસિઙ્ગસાલવનન્તિ સઙ્ખં ગતં. દાયોતિ અવિસેસેન અરઞ્ઞસ્સેતં નામં. તસ્મા ગોસિઙ્ગસાલવનદાયેતિ ગોસિઙ્ગસાલવનઅરઞ્ઞેતિ અત્થો. વિહરન્તીતિ સામગ્ગિરસં અનુભવમાના વિહરન્તિ. ઇમેસઞ્હિ કુલપુત્તાનં ઉપરિપણ્ણાસકે પુથુજ્જનકાલો કથિતો, ઇધ ખીણાસવકાલો. તદા હિ તે લદ્ધસ્સાદા લદ્ધપતિટ્ઠા અધિગતપટિસમ્ભિદા ખીણાસવા હુત્વા સામગ્ગિરસં અનુભવમાના તત્થ વિહરિંસુ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

યેન ગોસિઙ્ગસાલવનદાયો તેનુપસઙ્કમીતિ ધમ્મસેનાપતિમહામોગ્ગલ્લાનત્થેરેસુ વા અસીતિમહાસાવકેસુ વા, અન્તમસો ધમ્મભણ્ડાગારિકઆનન્દત્થેરમ્પિ કઞ્ચિ અનામન્તેત્વા સયમેવ પત્તચીવરં આદાય અનીકા નિસ્સટો હત્થી વિય, યૂથા નિસ્સટો કાળસીહો વિય, વાતચ્છિન્નો વલાહકો વિય એકકોવ ઉપસઙ્કમિ. કસ્મા પનેત્થ ભગવા સયં અગમાસીતિ? તયો કુલપુત્તા સામગ્ગિરસં અનુભવન્તા વિહરન્તિ, તેસં પગ્ગણ્હનતો, પચ્છિમજનતં અનુકમ્પનતો ધમ્મગરુભાવતો ચ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અહં ઇમે કુલપુત્તે પગ્ગણ્હિત્વા ઉક્કંસિત્વા પટિસન્થારં કત્વા ધમ્મં નેસં દેસેસ્સામી’’તિ. એવં તાવ પગ્ગણ્હનતો અગમાસિ. અપરમ્પિસ્સ અહોસિ – ‘‘અનાગતે કુલપુત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધો સમગ્ગવાસં વસન્તાનં સન્તિકં સયં ગન્ત્વા પટિસન્થારં કત્વા ધમ્મં કથેત્વા તયો કુલપુત્તે પગ્ગણ્હિ, કો નામ સમગ્ગવાસં ન વસેય્યાતિ સમગ્ગવાસં વસિતબ્બં મઞ્ઞમાના ખિપ્પમેવ દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તી’’તિ. એવં પચ્છિમજનતં અનુકમ્પનતોપિ અગમાસિ. બુદ્ધા ચ નામ ધમ્મગરુનો હોન્તિ, સો ચ નેસં ધમ્મગરુભાવો રથવિનીતે આવિકતોવ. ઇતિ ઇમસ્મા ધમ્મગરુભાવતોપિ ધમ્મં પગ્ગણ્હિસ્સામીતિ અગમાસિ.

દાયપાલોતિ અરઞ્ઞપાલો. સો તં અરઞ્ઞં યથા ઇચ્છિતિચ્છિતપ્પદેસેન મનુસ્સા પવિસિત્વા તત્થ પુપ્ફં વા ફલં વા નિય્યાસં વા દબ્બસમ્ભારં વા ન હરન્તિ, એવં વતિયા પરિક્ખિત્તસ્સ તસ્સ અરઞ્ઞસ્સ યોજિતે દ્વારે નિસીદિત્વા તં અરઞ્ઞં રક્ખતિ, પાલેતિ. તસ્મા ‘‘દાયપાલો’’તિ વુત્તો. અત્તકામરૂપાતિ અત્તનો હિતં કામયમાનસભાવા હુત્વા વિહરન્તિ. યો હિ ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વાપિ વેજ્જકમ્મદૂતકમ્મપહિણગમનાદીનં વસેન એકવીસતિઅનેસનાહિ જીવિકં કપ્પેતિ, અયં ન અત્તકામરૂપો નામ. યો પન ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વા એકવીસતિઅનેસનં પહાય ચતુપારિસુદ્ધિસીલે પતિટ્ઠાય બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા સપ્પાયધુતઙ્ગં અધિટ્ઠાય અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ ચિત્તરુચિયં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગામન્તં પહાય અરઞ્ઞં પવિસિત્વા સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કુરુમાનો વિહરતિ, અયં અત્તકામો નામ. તેપિ તયો કુલપુત્તા એવરૂપા અહેસું. તેન વુત્તં – ‘‘અત્તકામરૂપા વિહરન્તી’’તિ.

મા તેસં અફાસુમકાસીતિ તેસં મા અફાસુકં અકાસીતિ ભગવન્તં વારેસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘ઇમે કુલપુત્તા સમગ્ગા વિહરન્તિ, એકચ્ચસ્સ ચ ગતટ્ઠાને ભણ્ડનકલહવિવાદા વત્તન્તિ, તિખિણસિઙ્ગો ચણ્ડગોણો વિય ઓવિજ્ઝન્તો વિચરતિ, અથેકમગ્ગેન દ્વિન્નં ગમનં ન હોતિ, કદાચિ અયમ્પિ એવં કરોન્તો ઇમેસં કુલપુત્તાનં સમગ્ગવાસં ભિન્દેય્ય. પાસાદિકો ચ પનેસ સુવણ્ણવણ્ણો સુરસગિદ્ધો મઞ્ઞે, ગતકાલતો પટ્ઠાય પણીતદાયકાનં અત્તનો ઉપટ્ઠાકાનઞ્ચ વણ્ણકથનાદીહિ ઇમેસં કુલપુત્તાનં અપ્પમાદવિહારં ભિન્દેય્ય. વસનટ્ઠાનાનિ ચાપિ એતેસં કુલપુત્તાનં નિબદ્ધાનિ પરિચ્છિન્નાનિ તિસ્સો ચ પણ્ણસાલા તયો ચઙ્કમા તીણિ દિવાટ્ઠાનાનિ તીણિ મઞ્ચપીઠાનિ. અયં પન સમણો મહાકાયો વુડ્ઢતરો મઞ્ઞે ભવિસ્સતિ. સો અકાલે ઇમે કુલપુત્તે સેનાસના વુટ્ઠાપેસ્સતિ. એવં સબ્બથાપિ એતેસં અફાસુ ભવિસ્સતી’’તિ. તં અનિચ્છન્તો, ‘‘મા તેસં અફાસુકમકાસી’’તિ ભગવન્તં વારેસિ.

કિં પનેસ જાનન્તો વારેસિ, અજાનન્તોતિ? અજાનન્તો. કિઞ્ચાપિ હિ તથાગતસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય દસસહસ્સચક્કવાળકમ્પનાદીનિ પાટિહારિયાનિ પવત્તિંસુ, અરઞ્ઞવાસિનો પન દુબ્બલમનુસ્સા સકમ્મપ્પસુતા તાનિ સલ્લક્ખેતું ન સક્કોન્તિ. સમ્માસમ્બુદ્ધો ચ નામ યદા અનેકભિક્ખુસહસ્સપરિવારો બ્યામપ્પભાય અસીતિઅનુબ્યઞ્જનેહિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણસિરિયા ચ બુદ્ધાનુભાવં દસ્સેન્તો વિચરતિ, તદા કો એસોતિ અપુચ્છિત્વાવ જાનિતબ્બો હોતિ. તદા પન ભગવા સબ્બમ્પિ તં બુદ્ધાનુભાવં ચીવરગબ્ભેન પટિચ્છાદેત્વા વલાહકગબ્ભેન પટિચ્છન્નો પુણ્ણચન્દો વિય સયમેવ પત્તચીવરમાદાય અઞ્ઞાતકવેસેન અગમાસિ. ઇતિ નં અજાનન્તોવ દાયપાલો નિવારેસિ.

એતદવોચાતિ થેરો કિર મા સમણાતિ દાયપાલસ્સ કથં સુત્વાવ ચિન્તેસિ – ‘‘મયં તયો જના ઇધ વિહરામ, અઞ્ઞે પબ્બજિતા નામ નત્થિ, અયઞ્ચ દાયપાલો પબ્બજિતેન વિય સદ્ધિં કથેતિ, કો નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ દિવાટ્ઠાનતો વુટ્ઠાય દ્વારે ઠત્વા મગ્ગં ઓલોકેન્તો ભગવન્તં અદ્દસ. ભગવાપિ થેરસ્સ સહ દસ્સનેનેવ સરીરોભાસં મુઞ્ચિ, અસીતિઅનુબ્યઞ્જનવિરાજિતા બ્યામપ્પભા પસારિતસુવણ્ણપટો વિય વિરોચિત્થ. થેરો, ‘‘અયં દાયપાલો ફણકતં આસિવિસં ગીવાય ગહેતું હત્થં પસારેન્તો વિય લોકે અગ્ગપુગ્ગલેન સદ્ધિં કથેન્તોવ ન જાનાતિ, અઞ્ઞતરભિક્ખુના વિય સદ્ધિં કથેતી’’તિ નિવારેન્તો એતં, ‘‘મા, આવુસો દાયપાલા’’તિઆદિવચનં અવોચ.

તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ભગવતો પચ્ચુગ્ગમનં અકત્વા ઉપસઙ્કમિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘મયં તયો જના સમગ્ગવાસં વસામ, સચાહં એકકોવ પચ્ચુગ્ગમનં કરિસ્સામિ, સમગ્ગવાસો નામ ન ભવિસ્સતી’’તિ પિયમિત્તે ગહેત્વાવ પચ્ચુગ્ગમનં કરિસ્સામિ. યથા ચ ભગવા મય્હં પિયો, એવં સહાયાનમ્પિ મે પિયોતિ, તેહિ સદ્ધિં પચ્ચુગ્ગમનં કાતુકામો સયં અકત્વાવ ઉપસઙ્કમિ. કેચિ પન તેસં થેરાનં પણ્ણસાલદ્વારે ચઙ્કમનકોટિયા ભગવતો આગમનમગ્ગો હોતિ, તસ્મા થેરો તેસં સઞ્ઞં દદમાનોવ ગતોતિ. અભિક્કમથાતિ ઇતો આગચ્છથ. પાદે પક્ખાલેસીતિ વિકસિતપદુમસન્નિભેહિ જાલહત્થેહિ મણિવણ્ણં ઉદકં ગહેત્વા સુવણ્ણવણ્ણેસુ પિટ્ઠિપાદેસુ ઉદકમભિસિઞ્ચિત્વા પાદેન પાદં ઘંસન્તો પક્ખાલેસિ. બુદ્ધાનં કાયે રજોજલ્લં નામ ન ઉપલિમ્પતિ, કસ્મા પક્ખાલેસીતિ? સરીરસ્સ ઉતુગ્ગહણત્થં, તેસઞ્ચ ચિત્તસમ્પહંસનત્થં. અમ્હેહિ અભિહટેન ઉદકેન ભગવા પાદે પક્ખાલેસિ, પરિભોગં અકાસીતિ તેસં ભિક્ખૂનં બલવસોમનસ્સવસેન ચિત્તં પીણિતં હોતિ, તસ્મા પક્ખાલેસિ. આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં ભગવા એતદવોચાતિ સો કિર તેસં વુડ્ઢતરો.

૩૨૬. તસ્સ સઙ્ગહે કતે સેસાનં કતોવ હોતીતિ થેરઞ્ઞેવ એતં કચ્ચિ વો અનુરુદ્ધાતિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ કચ્ચીતિ પુચ્છનત્થે નિપાતો. વોતિ સામિવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – કચ્ચિ અનુરુદ્ધા તુમ્હાકં ખમનીયં, ઇરિયાપથો વો ખમતિ? કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ વો જીવિતં યાપેતિ ઘટિયતિ? કચ્ચિ પિણ્ડકેન ન કિલમથ, કચ્ચિ તુમ્હાકં સુલભપિણ્ડં, સમ્પત્તે વો દિસ્વા મનુસ્સા ઉળુઙ્કયાગું વા કટચ્છુભિક્ખં વા દાતબ્બં મઞ્ઞન્તીતિ ભિક્ખાચારવત્તં પુચ્છતિ. કસ્મા? પચ્ચયેન અકિલમન્તેન હિ સક્કા સમણધમ્મો કાતું, વત્તમેવ વા એતં પબ્બજિતાનં. અથ તેન પટિવચને દિન્ને, ‘‘અનુરુદ્ધા, તુમ્હે રાજપબ્બજિતા મહાપુઞ્ઞા, મનુસ્સા તુમ્હાકં અરઞ્ઞે વસન્તાનં અદત્વા કસ્સ અઞ્ઞસ્સ દાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ, તુમ્હે પન એતં ભુઞ્જિત્વા કિં નુ ખો મિગપોતકા વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્ઘટ્ટેન્તા વિહરથ, ઉદાહુ સામગ્ગિભાવો વો અત્થી’’તિ સામગ્ગિરસં પુચ્છન્તો, કચ્ચિ પન વો, અનુરુદ્ધા, સમગ્ગાતિઆદિમાહ.

તત્થ ખીરોદકીભૂતાતિ યથા ખીરઞ્ચ ઉદકઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસન્દતિ, વિસું ન હોતિ, એકત્તં વિય ઉપેતિ, કચ્ચિ એવં સામગ્ગિવસેન એકત્તૂપગતચિત્તુપ્પાદા વિહરથાતિ પુચ્છતિ. પિયચક્ખૂહીતિ મેત્તચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા ઓલોકનચક્ખૂનિ પિયચક્ખૂનિ નામ. કચ્ચિ તથારૂપેહિ ચક્ખૂહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પસ્સન્તા વિહરથાતિ પુચ્છતિ. તગ્ઘાતિ એકંસત્થે નિપાતો. એકંસેન મયં, ભન્તેતિ વુત્તં હોતિ. યથા કથં પનાતિ એત્થ યથાતિ નિપાતમત્તં. કથન્તિ કારણપુચ્છા. કથં પન તુમ્હે એવં વિહરથ, કેન કારણેન વિહરથ, તં મે કારણં બ્રૂથાતિ વુત્તં હોતિ. મેત્તં કાયકમ્મન્તિ મેત્તચિત્તવસેન પવત્તં કાયકમ્મં. આવિ ચેવ રહો ચાતિ સમ્મુખા ચેવ પરમ્મુખા ચ. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ સમ્મુખા કાયવચીકમ્માનિ સહવાસે લબ્ભન્તિ, ઇતરાનિ વિપ્પવાસે. મનોકમ્મં સબ્બત્થ લબ્ભતિ. યઞ્હિ સહવસન્તેસુ એકેન મઞ્ચપીઠં વા દારુભણ્ડં વા મત્તિકાભણ્ડં વા બહિ દુન્નિક્ખિત્તં હોતિ, તં દિસ્વા કેનિદં વળઞ્જિતન્તિ અવઞ્ઞં અકત્વા અત્તના દુન્નિક્ખિત્તં વિય ગહેત્વા પટિસામેન્તસ્સ પટિજગ્ગિતબ્બયુત્તં વા પન ઠાનં પટિજગ્ગન્તસ્સ સમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ હોતિ. એકસ્મિં પક્કન્તે તેન દુન્નિક્ખિત્તં સેનાસનપરિક્ખારં તથેવ નિક્ખિપન્તસ્સ પટિજગ્ગિતબ્બયુત્તટ્ઠાનં વા પન પટિજગ્ગન્તસ્સ પરમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ હોતિ. સહવસન્તસ્સ પન તેહિ સદ્ધિં મધુરં સમ્મોદનીયં કથં પટિસન્થારકથં સારણીયકથં ધમ્મીકથં સરભઞ્ઞં સાકચ્છં પઞ્હપુચ્છનં પઞ્હવિસ્સજ્જનન્તિ એવમાદિકરણે સમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ હોતિ. થેરેસુ પન પક્કન્તેસુ મય્હં પિયસહાયો નન્દિયત્થેરો કિમિલત્થેરો એવં સીલસમ્પન્નો, એવં આચારસમ્પન્નોતિઆદિગુણકથનં પરમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ હોતિ. મય્હં પિયમિત્તો નન્દિયત્થેરો કિમિલત્થેરો અવેરો હોતુ, અબ્યાપજ્જો સુખી હોતૂતિ એવં સમન્નાહરતો પન સમ્મુખાપિ પરમ્મુખાપિ મેત્તં મનોકમ્મં હોતિયેવ.

નાના હિ ખો નો, ભન્તે, કાયાતિ કાયઞ્હિ પિટ્ઠં વિય મત્તિકા વિય ચ ઓમદ્દિત્વા એકતો કાતું ન સક્કા. એકઞ્ચ પન મઞ્ઞે ચિત્તન્તિ ચિત્તં પન નો હિતટ્ઠેન નિરન્તરટ્ઠેન અવિગ્ગહટ્ઠેન સમગ્ગટ્ઠેન એકમેવાતિ દસ્સેતિ. કથં પનેતં સકં ચિત્તં નિક્ખિપિત્વા ઇતરેસં ચિત્તવસેન વત્તિંસૂતિ? એકસ્સ પત્તે મલં ઉટ્ઠહતિ, એકસ્સ ચીવરં કિલિટ્ઠં હોતિ, એકસ્સ પરિભણ્ડકમ્મં હોતિ. તત્થ યસ્સ પત્તે મલં ઉટ્ઠિતં, તેન મમાવુસો, પત્તે મલં ઉટ્ઠિતં પચિતું વટ્ટતીતિ વુત્તે ઇતરે મય્હં ચીવરં કિલિટ્ઠં ધોવિતબ્બં, મય્હં પરિભણ્ડં કાતબ્બન્તિ અવત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા દારૂનિ આહરિત્વા છિન્દિત્વા પત્તકટાહે પરિભણ્ડં કત્વા તતો પરં ચીવરં વા ધોવન્તિ, પરિભણ્ડં વા કરોન્તિ. મમાવુસો, ચીવરં કિલિટ્ઠં ધોવિતું વટ્ટતિ, મમ પણ્ણસાલા ઉક્લાપા પરિભણ્ડં કાતું વટ્ટતીતિ પઠમતરં આરોચિતેપિ એસેવ નયો.

૩૨૭. સાધુ સાધુ, અનુરુદ્ધાતિ ભગવા હેટ્ઠા ન ચ મયં, ભન્તે, પિણ્ડકેન કિલમિમ્હાતિ વુત્તે ન સાધુકારમદાસિ. કસ્મા? અયઞ્હિ કબળીકારો આહારો નામ ઇમેસં સત્તાનં અપાયલોકેપિ દેવમનુસ્સલોકેપિ આચિણ્ણસમાચિણ્ણોવ. અયં પન લોકસન્નિવાસો યેભુય્યેન વિવાદપક્ખન્દો, અપાયલોકે દેવમનુસ્સલોકેપિ ઇમે સત્તા પટિવિરુદ્ધા એવ, એતેસં સામગ્ગિકાલો દુલ્લભો, કદાચિદેવ હોતીતિ સમગ્ગવાસસ્સ દુલ્લભત્તા ઇધ ભગવા સાધુકારમદાસિ. ઇદાનિ તેસં અપ્પમાદલક્ખણં પુચ્છન્તો કચ્ચિ પન વો, અનુરુદ્ધાતિઆદિમાહ. તત્થ વોતિ નિપાતમત્તં પચ્ચત્તવચનં વા, કચ્ચિ તુમ્હેતિ અત્થો. અમ્હાકન્તિ અમ્હેસુ તીસુ જનેસુ. પિણ્ડાય પટિક્કમતીતિ ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્ચાગચ્છતિ. અવક્કારપાતિન્તિ અતિરેકપિણ્ડપાતં અપનેત્વા ઠપનત્થાય એકં સમુગ્ગપાતિં ધોવિત્વા ઠપેતિ.

યો પચ્છાતિ તે કિર થેરા ન એકતોવ ભિક્ખાચારં પવિસન્તિ, ફલસમાપત્તિરતા હેતે. પાતોવ સરીરપ્પટિજગ્ગનં કત્વા વત્તપ્પટિપત્તિં પૂરેત્વા સેનાસનં પવિસિત્વા કાલપરિચ્છેદં કત્વા ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદન્તિ. તેસુ યો પઠમતરં નિસિન્નો અત્તનો કાલપરિચ્છેદવસેન પઠમતરં ઉટ્ઠાતિ; સો પિણ્ડાય ચરિત્વા પટિનિવત્તો ભત્તકિચ્ચટ્ઠાનં આગન્ત્વા જાનાતિ – ‘‘દ્વે ભિક્ખૂ પચ્છા, અહં પઠમતરં આગતો’’તિ. અથ પત્તં પિદહિત્વા આસનપઞ્ઞાપનાદીનિ કત્વા યદિ પત્તે પટિવિસમત્તમેવ હોતિ, નિસીદિત્વા ભુઞ્જતિ. યદિ અતિરેકં હોતિ, અવક્કારપાતિયં પક્ખિપિત્વા પાતિં પિધાય ભુઞ્જતિ. કતભત્તકિચ્ચો પત્તં ધોવિત્વા વોદકં કત્વા થવિકાય ઓસાપેત્વા પત્તચીવરં ગહેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં પવિસતિ. દુતિયોપિ આગન્ત્વાવ જાનાતિ – ‘‘એકો પઠમં આગતો, એકો પચ્છતો’’તિ. સો સચે પત્તે ભત્તં પમાણમેવ હોતિ, ભુઞ્જતિ. સચે મન્દં, અવક્કારપાતિતો ગહેત્વા ભુઞ્જતિ. સચે અતિરેકં હોતિ, અવક્કારપાતિયં પક્ખિપિત્વા પમાણમેવ ભુઞ્જિત્વા પુરિમત્થેરો વિય વસનટ્ઠાનં પવિસતિ. તતિયોપિ આગન્ત્વાવ જાનાતિ – ‘‘દ્વે પઠમં આગતા, અહં પચ્છતો’’તિ. સોપિ દુતિયત્થેરો વિય ભુઞ્જિત્વા કતભત્તકિચ્ચો પત્તં ધોવિત્વા વોદકં કત્વા થવિકાય ઓસાપેત્વા આસનાનિ ઉક્ખિપિત્વા પટિસામેતિ; પાનીયઘટે વા પરિભોજનીયઘટે વા અવસેસં ઉદકં છડ્ડેત્વા ઘટે નિકુજ્જિત્વા અવક્કારપાતિયં સચે અવસેસભત્તં હોતિ, તં વુત્તનયેન જહિત્વા પાતિં ધોવિત્વા પટિસામેતિ; ભત્તગ્ગં સમ્મજ્જતિ. તતો કચવરં છડ્ડેત્વા સમ્મજ્જનિં ઉક્ખિપિત્વા ઉપચિકાહિ મુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા પત્તચીવરમાદાય વસનટ્ઠાનં પવિસતિ. ઇદં થેરાનં બહિવિહારે અરઞ્ઞે ભત્તકિચ્ચકરણટ્ઠાને ભોજનસાલાયં વત્તં. ઇદં સન્ધાય, ‘‘યો પચ્છા’’તિઆદિ વુત્તં.

યો પસ્સતીતિઆદિ પન નેસં અન્તોવિહારે વત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ વચ્ચઘટન્તિ આચમનકુમ્ભિં. રિત્તન્તિ રિત્તકં. તુચ્છન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. અવિસય્હન્તિ ઉક્ખિપિતું અસક્કુણેય્યં, અતિભારિયં. હત્થવિકારેનાતિ હત્થસઞ્ઞાય. તે કિર પાનીયઘટાદીસુ યંકિઞ્ચિ તુચ્છકં ગહેત્વા પોક્ખરણિં ગન્ત્વા અન્તો ચ બહિ ચ ધોવિત્વા ઉદકં પરિસ્સાવેત્વા તીરે ઠપેત્વા અઞ્ઞં ભિક્ખું હત્થવિકારેન આમન્તેન્તિ, ઓદિસ્સ વા અનોદિસ્સ વા સદ્દં ન કરોન્તિ. કસ્મા ઓદિસ્સ સદ્દં ન કરોન્તિ? તં ભિક્ખું સદ્દો બાધેય્યાતિ. કસ્મા અનોદિસ્સ સદ્દં ન કરોન્તિ? અનોદિસ્સ સદ્દે દિન્ને, ‘‘અહં પુરે, અહં પુરે’’તિ દ્વેપિ નિક્ખમેય્યું, તતો દ્વીહિ કત્તબ્બકમ્મે તતિયસ્સ કમ્મચ્છેદો ભવેય્ય. સંયતપદસદ્દો પન હુત્વા અપરસ્સ ભિક્ખુનો દિવાટ્ઠાનસન્તિકં ગન્ત્વા તેન દિટ્ઠભાવં ઞત્વા હત્થસઞ્ઞં કરોતિ, તાય સઞ્ઞાય ઇતરો આગચ્છતિ, તતો દ્વે જના હત્થેન હત્થં સંસિબ્બન્તા દ્વીસુ હત્થેસુ ઠપેત્વા ઉપટ્ઠપેન્તિ. તં સન્ધાયાહ – ‘‘હત્થવિકારેન દુતિયં આમન્તેત્વા હત્થવિલઙ્ઘકેન ઉપટ્ઠપેમા’’તિ.

પઞ્ચાહિકં ખો પનાતિ ચાતુદ્દસે પન્નરસે અટ્ઠમિયન્તિ ઇદં તાવ પકતિધમ્મસ્સવનમેવ, તં અખણ્ડં કત્વા પઞ્ચમે પઞ્ચમે દિવસે દ્વે થેરા નાતિવિકાલે ન્હાયિત્વા અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ. તત્થ તયોપિ નિસીદિત્વા તિણ્ણં પિટકાનં અઞ્ઞતરસ્મિં અઞ્ઞમઞ્ઞં પઞ્હં પુચ્છન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસ્સજ્જેન્તિ, તેસં એવં કરોન્તાનંયેવ અરુણં ઉગ્ગચ્છતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. એત્તાવતા થેરેન ભગવતા અપ્પમાદલક્ખણં પુચ્છિતેન પમાદટ્ઠાનેસુયેવ અપ્પમાદલક્ખણં વિસ્સજ્જિતં હોતિ. અઞ્ઞેસઞ્હિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખાચારં પવિસનકાલો, નિક્ખમનકાલો, નિવાસનપરિવત્તનં, ચીવરપારુપનં, અન્તોગામે પિણ્ડાય ચરણં ધમ્મકથનં, અનુમોદનં, ગામતો નિક્ખમિત્વા ભત્તકિચ્ચકરણં, પત્તધોવનં, પત્તઓસાપનં, પત્તચીવરપટિસામનન્તિ પપઞ્ચકરણટ્ઠાનાનિ એતાનિ. તસ્મા થેરો અમ્હાકં એત્તકં ઠાનં મુઞ્ચિત્વા પમાદકાલો નામ નત્થીતિ દસ્સેન્તો પમાદટ્ઠાનેસુયેવ અપ્પમાદલક્ખણં વિસ્સજ્જેસિ.

૩૨૮. અથસ્સ ભગવા સાધુકારં દત્વા પઠમજ્ઝાનં પુચ્છન્તો પુન અત્થિ પન વોતિઆદિમાહ. તત્થ ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્માતિ મનુસ્સધમ્મતો ઉત્તરિ. અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસોતિ અરિયભાવકરણસમત્થો ઞાણવિસેસો. કિઞ્હિ નો સિયા, ભન્તેતિ કસ્મા, ભન્તે, નાધિગતો ભવિસ્સતિ, અધિગતોયેવાતિ. યાવ દેવાતિ યાવ એવ.

૩૨૯. એવં પઠમજ્ઝાનાધિગમે બ્યાકતે દુતિયજ્ઝાનાદીનિ પુચ્છન્તો એતસ્સ પન વોતિઆદિમાહ. તત્થ સમતિક્કમાયાતિ સમતિક્કમત્થાય. પટિપ્પસ્સદ્ધિયાતિ પટિપ્પસ્સદ્ધત્થાય. સેસં સબ્બત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. પચ્છિમપઞ્હે પન લોકુત્તરઞાણદસ્સનવસેન અધિગતં નિરોધસમાપત્તિં પુચ્છન્તો અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસોતિ આહ. થેરોપિ પુચ્છાનુરૂપેનેવ બ્યાકાસિ. તત્થ યસ્મા વેદયિતસુખતો અવેદયિતસુખં સન્તતરં પણીતતરં હોતિ, તસ્મા અઞ્ઞં ફાસુવિહારં ઉત્તરિતરં વા પણીતતરં વા ન સમનુપસ્સામાતિ આહ.

૩૩૦. ધમ્મિયા કથાયાતિ સામગ્ગિરસાનિસંસપ્પટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય. સબ્બેપિ તે ચતૂસુ સચ્ચેસુ પરિનિટ્ઠિતકિચ્ચા, તેન તેસં પટિવેધત્થાય કિઞ્ચિ કથેતબ્બં નત્થિ. સામગ્ગિરસેન પન અયઞ્ચ અયઞ્ચ આનિસંસોતિ સામગ્ગિરસાનિસંસમેવ નેસં ભગવા કથેસિ. ભગવન્તં અનુસંયાયિત્વાતિ અનુગન્ત્વા. તે કિર ભગવતો પત્તચીવરં ગહેત્વા થોકં અગમંસુ, અથ ભગવા વિહારસ્સ પરિવેણપરિયન્તં ગતકાલે, ‘‘આહરથ મે પત્તચીવરં, તુમ્હે ઇધેવ તિટ્ઠથા’’તિ પક્કામિ. તતો પટિનિવત્તિત્વાતિ તતો ઠિતટ્ઠાનતો નિવત્તિત્વા. કિં નુ ખો મયં આયસ્મતોતિ ભગવન્તં નિસ્સાય પબ્બજ્જાદીનિ અધિગન્ત્વાપિ અત્તનો ગુણકથાય અટ્ટિયમાના અધિગમપ્પિચ્છતાય આહંસુ. ઇમાસઞ્ચ ઇમાસઞ્ચાતિ પઠમજ્ઝાનાદીનં લોકિયલોકુત્તરાનં. ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતોતિ અજ્જ મે આયસ્મન્તો લોકિયસમાપત્તિયા વીતિનામેસું, અજ્જ લોકુત્તરાયાતિ એવં ચિત્તેન ચિત્તં પરિચ્છિન્દિત્વા વિદિતં. દેવતાપિ મેતિ, ભન્તે અનુરુદ્ધ, અજ્જ અય્યો નન્દિયત્થેરો, અજ્જ અય્યો કિમિલત્થેરો ઇમાય ચ ઇમાય ચ સમાપત્તિયા વીતિનામેસીતિ એવમારોચેસુન્તિ અત્થો. પઞ્હાભિપુટ્ઠેનાતિ તમ્પિ મયા સયં વિદિતન્તિ વા દેવતાહિ આરોચિતન્તિ વા એત્તકેનેવ મુખં મે સજ્જન્તિ કથં સમુટ્ઠાપેત્વા અપુટ્ઠેનેવ મે ન કથિતં. ભગવતા પન પઞ્હાભિપુટ્ઠેન પઞ્હં અભિપુચ્છિતેન સતા બ્યાકતં, તત્ર મે કિં ન રોચથાતિ આહ.

૩૩૧. દીઘોતિ ‘‘મણિ માણિવરો દીઘો, અથો સેરીસકો સહા’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૯૩) એવં આગતો અટ્ઠવીસતિયા યક્ખસેનાપતીનં અબ્ભન્તરો એકો દેવરાજા. પરજનોતિ તસ્સેવ યક્ખસ્સ નામં. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ સો કિર વેસ્સવણેન પેસિતો એતં ઠાનં ગચ્છન્તો ભગવન્તં સયં પત્તચીવરં ગહેત્વા ગિઞ્જકાવસથતો ગોસિઙ્ગસાલવનસ્સ અન્તરે દિસ્વા ભગવા અત્તના પત્તચીવરં ગહેત્વા ગોસિઙ્ગસાલવને તિણ્ણં કુલપુત્તાનં સન્તિકં ગચ્છતિ. અજ્જ મહતી ધમ્મદેસના ભવિસ્સતિ. મયાપિ તસ્સા દેસનાય ભાગિના ભવિતબ્બન્તિ અદિસ્સમાનેન કાયેન સત્થુ પદાનુપદિકો ગન્ત્વા અવિદૂરે ઠત્વા ધમ્મં સુત્વા સત્થરિ ગચ્છન્તેપિ ન ગતો, – ‘‘ઇમે થેરા કિં કરિસ્સન્તી’’તિ દસ્સનત્થં પન તત્થેવ ઠિતો. અથ તે દ્વે થેરે અનુરુદ્ધત્થેરં પલિવેઠેન્તે દિસ્વા, – ‘‘ઇમે થેરા ભગવન્તં નિસ્સાય પબ્બજ્જાદયો સબ્બગુણે અધિગન્ત્વાપિ ભગવતોવ મચ્છરાયન્તિ, ન સહન્તિ, અતિવિય નિલીયન્તિ પટિચ્છાદેન્તિ, ન દાનિ તેસં પટિચ્છાદેતું દસ્સામિ, પથવિતો યાવ બ્રહ્મલોકા એતેસં ગુણે પકાસેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

લાભા વત, ભન્તેતિ યે, ભન્તે, વજ્જિરટ્ઠવાસિનો ભગવન્તઞ્ચ ઇમે ચ તયો કુલપુત્તે પસ્સિતું લભન્તિ, વન્દિતું લભન્તિ, દેય્યધમ્મં દાતું લભન્તિ, ધમ્મં સોતું લભન્તિ, તેસં લાભા, ભન્તે, વજ્જીનન્તિ અત્થો. સદ્દં સુત્વાતિ સો કિર અત્તનો યક્ખાનુભાવેન મહન્તં સદ્દં કત્વા સકલં વજ્જિરટ્ઠં અજ્ઝોત્થરન્તો તં વાચં નિચ્છારેસિ. તેન ચસ્સ તેસુ રુક્ખપબ્બતાદીસુ અધિવત્થા ભુમ્મા દેવતા સદ્દં અસ્સોસું. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સદ્દં સુત્વા’’તિ. અનુસ્સાવેસુન્તિ મહન્તં સદ્દં સુત્વા સાવેસું. એસ નયો સબ્બત્થ. યાવ બ્રહ્મલોકાતિ યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકા. તઞ્ચેપિ કુલન્તિ, ‘‘અમ્હાકં કુલતો નિક્ખમિત્વા ઇમે કુલપુત્તા પબ્બજિતા એવં સીલવન્તો ગુણવન્તો આચારસમ્પન્ના કલ્યાણધમ્મા’’તિ એવં તઞ્ચેપિ કુલં એતે તયો કુલપુત્તે પસન્નચિત્તં અનુસ્સરેય્યાતિ એવં સબ્બત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇતિ ભગવા યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. મહાગોસિઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૩૨. એવં મે સુતન્તિ મહાગોસિઙ્ગસુત્તં. તત્થ ગોસિઙ્ગસાલવનદાયેતિ ઇદં વસનટ્ઠાનદસ્સનત્થં વુત્તં. અઞ્ઞેસુ હિ સુત્તેસુ, ‘‘સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ એવં પઠમં ગોચરગામં દસ્સેત્વા પચ્છા વસનટ્ઠાનં દસ્સેતિ. ઇમસ્મિં પન મહાગોસિઙ્ગસુત્તે ભગવતો ગોચરગામો અનિબન્ધો, કોચિદેવ ગોચરગામો ભવિસ્સતિ. તસ્મા વસનટ્ઠાનમેવ પરિદીપિતં. અરઞ્ઞનિદાનકં નામેતં સુત્તન્તિ. સમ્બહુલેહીતિ બહુકેહિ. અભિઞ્ઞાતેહિ અભિઞ્ઞાતેહીતિ સબ્બત્થ વિસ્સુતેહિ પાકટેહિ. થેરેહિ સાવકેહિ સદ્ધિન્તિ પાતિમોક્ખસંવરાદીહિ થિરકારકેહેવ ધમ્મેહિ સમન્નાગતત્તા થેરેહિ, સવનન્તે જાતત્તા સાવકેહિ સદ્ધિં એકતો. ઇદાનિ તે થેરે સરૂપતો દસ્સેન્તો, આયસ્મતા ચ સારિપુત્તેનાતિઆદિમાહ. તત્થાયસ્મા સારિપુત્તો અત્તનો સીલાદીહિ ગુણેહિ બુદ્ધસાસને અભિઞ્ઞાતો. ચક્ખુમન્તાનં ગગનમજ્ઝે ઠિતો સૂરિયો વિય ચન્દો વિય, સમુદ્દતીરે ઠિતાનં સાગરો વિય ચ પાકટો પઞ્ઞાતો. ન કેવલઞ્ચસ્સ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતગુણવસેનેવ મહન્તતા વેદિતબ્બા, ઇતો અઞ્ઞેસં ધમ્મદાયાદસુત્તં અનઙ્ગણસુત્તં સમ્માદિટ્ઠિસુત્તં સીહનાદસુત્તં રથવિનીતં મહાહત્થિપદોપમં મહાવેદલ્લં ચાતુમસુત્તં દીઘનખં અનુપદસુત્તં સેવિતબ્બાસેવિતબ્બસુત્તં સચ્ચવિભઙ્ગસુત્તં પિણ્ડપાતપારિસુદ્ધિ સમ્પસાદનીયં સઙ્ગીતિસુત્તં દસુત્તરસુત્તં પવારણાસુત્તં (સં. નિ. ૧.૨૧૫ આદયો) સુસિમસુત્તં થેરપઞ્હસુત્તં મહાનિદ્દેસો પટિસમ્ભિદામગ્ગો થેરસીહનાદસુત્તં અભિનિક્ખમનં એતદગ્ગન્તિ ઇમેસમ્પિ સુત્તાનં વસેન થેરસ્સ મહન્તતા વેદિતબ્બા. એતદગ્ગસ્મિઞ્હિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં મહાપઞ્ઞાનં યદિદં સારિપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૮-૧૮૯) વુત્તં.

મહામોગ્ગલ્લાનોપિ સીલાદિગુણેહિ ચેવ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતગુણેહિ ચ થેરો વિય અભિઞ્ઞાતો પાકટો મહા. અપિચસ્સ અનુમાનસુત્તં, ચૂળતણ્હાસઙ્ખયસુત્તં મારતજ્જનિયસુત્તં પાસાદકમ્પનં સકલં ઇદ્ધિપાદસંયુત્તં નન્દોપનન્દદમનં યમકપાટિહારિયકાલે દેવલોકગમનં વિમાનવત્થુ પેતવત્થુ થેરસ્સ અભિનિક્ખમનં એતદગ્ગન્તિ ઇમેસમ્પિ વસેન મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. એતદગ્ગસ્મિઞ્હિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇદ્ધિમન્તાનં યદિદં મહામોગ્ગલ્લાનો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૦) વુત્તં.

મહાકસ્સપોપિ સીલાદિગુણેહિ ચેવ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતગુણેહિ ચ થેરો વિય અભિઞ્ઞાતો પાકટો મહા. અપિચસ્સ ચીવરપરિવત્તનસુત્તં જિણ્ણચીવરસુત્તં (સં. નિ. ૨.૧૫૪ આદયો) ચન્દોપમં સકલં કસ્સપસંયુત્તં મહાઅરિયવંસસુત્તં થેરસ્સ અભિનિક્ખમનં એતદગ્ગન્તિ ઇમેસમ્પિ વસેન મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. એતદગ્ગસ્મિઞ્હિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ધુતવાદાનં યદિદં મહાકસ્સપો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૧) વુત્તં.

અનુરુદ્ધત્થેરોપિ સીલાદિગુણેહિ ચેવ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતગુણેહિ ચ થેરો વિય અભિઞ્ઞાતો પાકટો મહા. અપિચસ્સ ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તં નળકપાનસુત્તં અનુત્તરિયસુત્તં ઉપક્કિલેસસુત્તં અનુરુદ્ધસંયુત્તં મહાપુરિસવિતક્કસુત્તં થેરસ્સ અભિનિક્ખમનં એતદગ્ગન્તિ ઇમેસમ્પિ વસેન મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. એતદગ્ગસ્મિઞ્હિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં દિબ્બચક્ખુકાનં યદિદં અનુરુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૨) વુત્તં.

આયસ્મતા ચ રેવતેનાતિ એત્થ પન દ્વે રેવતા ખદિરવનિયરેવતો ચ કઙ્ખારેવતો ચ. તત્થ ખદિરવનિયરેવતો ધમ્મસેનાપતિત્થેરસ્સ કનિટ્ઠભાતિકો, ન સો ઇધ અધિપ્પેતો. ‘‘અકપ્પિયો ગુળો, અકપ્પિયા મુગ્ગા’’તિ (મહાવ. ૨૭૨) એવં કઙ્ખાબહુલો પન થેરો ઇધ રેવતોતિ અધિપ્પેતો. સોપિ સીલાદિગુણેહિ ચેવ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતગુણેહિ ચ થેરો વિય અભિઞ્ઞાતો પાકટો મહા. અપિચસ્સ અભિનિક્ખમનેનપિ એતદગ્ગેનપિ મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. એતદગ્ગસ્મિઞ્હિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઝાયીનં યદિદં કઙ્ખારેવતો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૦૪) વુત્તં.

આનન્દત્થેરોપિ સીલાદિગુણેહિ ચેવ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતગુણેહિ ચ થેરો વિય અભિઞ્ઞાતો પાકટો મહા. અપિચસ્સ સેક્ખસુત્તં બાહિતિકસુત્તં આનેઞ્જસપ્પાયં ગોપકમોગ્ગલ્લાનં બહુધાતુકં ચૂળસુઞ્ઞતં મહાસુઞ્ઞતં અચ્છરિયબ્ભુતસુત્તં ભદ્દેકરત્તં મહાનિદાનં મહાપરિનિબ્બાનં સુભસુત્તં ચૂળનિયલોકધાતુસુત્તં અભિનિક્ખમનં એતદગ્ગન્તિ ઇમેસમ્પિ વસેન મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. એતદગ્ગસ્મિઞ્હિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં બહુસ્સુતાનં યદિદં આનન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯-૨૨૩) વુત્તં.

અઞ્ઞેહિ ચ અભિઞ્ઞાતેહિ અભિઞ્ઞાતેહીતિ ન કેવલઞ્ચ એતેહેવ, અઞ્ઞેહિ ચ મહાગુણતાય પાકટેહિ અભિઞ્ઞાતેહિ બહૂહિ થેરેહિ સાવકેહિ સદ્ધિં ભગવા ગોસિઙ્ગસાલવનદાયે વિહરતીતિ અત્થો. આયસ્મા હિ સારિપુત્તો સયં મહાપઞ્ઞો અઞ્ઞેપિ બહૂ મહાપઞ્ઞે ભિક્ખૂ ગહેત્વા તદા દસબલં પરિવારેત્વા વિહાસિ. આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો સયં ઇદ્ધિમા, આયસ્મા મહાકસ્સપો સયં ધુતવાદો, આયસ્મા અનુરુદ્ધો સયં દિબ્બચક્ખુકો, આયસ્મા રેવતો સયં ઝાનાભિરતો, આયસ્મા આનન્દો સયં બહુસ્સુતો અઞ્ઞેપિ બહૂ બહુસ્સુતે ભિક્ખૂ ગહેત્વા તદા દસબલં પરિવારેત્વા વિહાસિ, એવં તદા એતે ચ અઞ્ઞે ચ અભિઞ્ઞાતા મહાથેરા તિંસસહસ્સમત્તા ભિક્ખૂ દસબલં પરિવારેત્વા વિહરિંસૂતિ વેદિતબ્બા.

પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ ફલસમાપત્તિવિવેકતો વુટ્ઠિતો. યેનાયસ્મા મહાકસ્સપો તેનુપસઙ્કમીતિ થેરો કિર પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો પચ્છિમલોકધાતું ઓલોકેન્તો વનન્તે કીળન્તસ્સ મત્તખત્તિયસ્સ કણ્ણતો પતમાનં કુણ્ડલં વિય, સંહરિત્વા સમુગ્ગે પક્ખિપમાનં રત્તકમ્બલં વિય, મણિનાગદન્તતો પતમાનં સતસહસ્સગ્ઘનિકં સુવણ્ણપાતિં વિય ચ અત્થં ગચ્છમાનં પરિપુણ્ણપણ્ણાસયોજનં સૂરિયમણ્ડલં અદ્દસ. તદનન્તરં પાચીનલોકધાતું ઓલોકેન્તો નેમિયં ગહેત્વા પરિવત્તયમાનં રજતચક્કં વિય, રજતકૂટતો નિક્ખમન્તં ખીરધારામણ્ડં વિય, સપક્ખે પપ્ફોટેત્વા ગગનતલે પક્ખન્દમાનં સેતહંસં વિય ચ મેઘવણ્ણાય સમુદ્દકુચ્છિતો ઉગ્ગન્ત્વા પાચીનચક્કવાળપબ્બતમત્થકે સસલક્ખણપ્પટિમણ્ડિતં એકૂનપણ્ણાસયોજનં ચન્દમણ્ડલં અદ્દસ. તતો સાલવનં ઓલોકેસિ. તસ્મિઞ્હિ સમયે સાલરુક્ખા મૂલતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગા સબ્બપાલિફુલ્લા દુકૂલપારુતા વિય, મુત્તાકલાપવિનદ્ધા વિય ચ વિરોચિંસુ. ભૂમિતલં પુપ્ફસન્થરપૂજાય પટિમણ્ડિતં વિય, તત્થ તત્થ નિપતન્તેન પુપ્ફરેણુના લાખારસેન સિઞ્ચમાનં વિય ચ અહોસિ. ભમરમધુકરગણા કુસુમરેણુમદમત્તા ઉપગાયમાના વિય વનન્તરેસુ વિચરન્તિ. તદા ચ ઉપોસથદિવસોવ હોતિ. અથ થેરો, ‘‘કાય નુ ખો અજ્જ રતિયા વીતિનામેસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ, અરિયસાવકા ચ નામ પિયધમ્મસ્સવના હોન્તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અજ્જ મય્હં જેટ્ઠભાતિકસ્સ ધમ્મસેનાપતિત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મરતિયા વીતિનામેસ્સામી’’તિ. ગચ્છન્તો પન એકકોવ અગન્ત્વા ‘‘મય્હં પિયસહાયં મહાકસ્સપત્થેરં ગહેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ નિસિન્નટ્ઠાનતો વુટ્ઠાય ચમ્મખણ્ડં પપ્ફોટેત્વા યેનાયસ્મા મહાકસ્સપો તેનુપસઙ્કમિ.

એવમાવુસોતિ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપોતિ થેરોપિ યસ્મા પિયધમ્મસ્સવનોવ અરિયસાવકો, તસ્મા તસ્સ વચનં સુત્વા ગચ્છાવુસો, ત્વં, મય્હં સીસં વા રુજ્જતિ પિટ્ઠિ વાતિ કિઞ્ચિ લેસાપદેસં અકત્વા તુટ્ઠહદયોવ, ‘‘એવમાવુસો’’તિઆદિમાહ. પટિસ્સુત્વા ચ નિસિન્નટ્ઠાનતો વુટ્ઠાય ચમ્મખણ્ડં પપ્ફોટેત્વા મહામોગ્ગલ્લાનં અનુબન્ધિ. તસ્મિં સમયે દ્વે મહાથેરા પટિપાટિયા ઠિતાનિ દ્વે ચન્દમણ્ડલાનિ વિય, દ્વે સૂરિયમણ્ડલાનિ વિય, દ્વે છદ્દન્તનાગરાજાનો વિય, દ્વે સીહા વિય, દ્વે બ્યગ્ઘા વિય ચ વિરોચિંસુ. અનુરુદ્ધત્થેરોપિ તસ્મિં સમયે દિવાટ્ઠાને નિસિન્નો દ્વે મહાથેરે સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકં ગચ્છન્તે દિસ્વા પચ્છિમલોકધાતું ઓલોકેન્તો સૂરિયં વનન્તં પવિસન્તં વિય, પાચીનલોકધાતું ઓલોકેન્તો ચન્દં વનન્તતો ઉગ્ગચ્છન્તં વિય, સાલવનં ઓલોકેન્તો સબ્બપાલિફુલ્લમેવ સાલવનઞ્ચ દિસ્વા અજ્જ ઉપોસથદિવસો, ઇમે ચ મે જેટ્ઠભાતિકા ધમ્મસેનાપતિસ્સ સન્તિકં ગચ્છન્તિ, મહન્તેન ધમ્મસ્સવનેન ભવિતબ્બં, અહમ્પિ ધમ્મસ્સવનસ્સ ભાગી ભવિસ્સામીતિ નિસિન્નટ્ઠાનતો વુટ્ઠાય ચમ્મખણ્ડં પપ્ફોટેત્વા મહાથેરાનં પદાનુપદિકો હુત્વા નિક્ખમિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મા ચ મહામોગ્ગલ્લાનો આયસ્મા ચ મહાકસ્સપો આયસ્મા ચ અનુરુદ્ધો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિંસૂ’’તિ. ઉપસઙ્કમિંસૂતિ. પટિપાટિયા ઠિતા તયો ચન્દા વિય, સૂરિયા વિય, સીહા વિય ચ વિરોચમાના ઉપસઙ્કમિંસુ.

૩૩૩. એવં ઉપસઙ્કમન્તે પન તે મહાથેરે આયસ્મા આનન્દો અત્તનો દિવાટ્ઠાને નિસિન્નોયેવ દિસ્વા, ‘‘અજ્જ મહન્તં ધમ્મસ્સવનં ભવિસ્સતિ, મયાપિ તસ્સ ભાગિના ભવિતબ્બં, ન ખો પન એકકોવ ગમિસ્સામિ, મય્હં પિયસહાયમ્પિ રેવતત્થેરં ગહેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ સબ્બં મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ મહાકસ્સપસ્સ અનુરુદ્ધસ્સ ઉપસઙ્કમને વુત્તનયેનેવ વિત્થારતો વેદિતબ્બં. ઇતિ તે દ્વે જના પટિપાટિયા ઠિતા દ્વે ચન્દા વિય, સૂરિયા વિય, સીહા વિય ચ વિરોચમાના ઉપસઙ્કમિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘અદ્દસા ખો આયસ્મા સારિપુત્તો’’તિઆદિ. દિસ્વાન આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચાતિ દૂરતોવ દિસ્વા અનુક્કમેન કથાઉપચારં સમ્પત્તમેતં, ‘‘એતુ ખો આયસ્મા’’તિઆદિવચનં અવોચ. રમણીયં, આવુસોતિ એત્થ દુવિધં રામણેય્યકં વનરામણેય્યકં પુગ્ગલરામણેય્યકઞ્ચ. તત્થ વનં નામ નાગસલળસાલચમ્પકાદીહિ સઞ્છન્નં હોતિ બહલચ્છાયં પુપ્ફફલૂપગં વિવિધરુક્ખં ઉદકસમ્પન્નં ગામતો નિસ્સટં, ઇદં વનરામણેય્યકં નામ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘રમણીયાનિ અરઞ્ઞાનિ, યત્થ ન રમતી જનો;

વીતરાગા રમિસ્સન્તિ, ન તે કામગવેસિનો’’તિ. (ધ. પ. ૯૯);

વનં પન સચેપિ ઉજ્જઙ્ગલે હોતિ નિરુદકં વિરલચ્છાયં કણ્ટકસમાકિણ્ણં, બુદ્ધાદયોપેત્થ અરિયા વિહરન્તિ, ઇદં પુગ્ગલરામણેય્યકં નામ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, નિન્ને વા યદિ વા થલે;

યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યક’’ન્તિ. (ધ. પ. ૯૮);

ઇધ પન તં દુવિધમ્પિ લબ્ભતિ. તદા હિ ગોસિઙ્ગસાલવનં સબ્બપાલિફુલ્લં હોતિ કુસુમગન્ધસુગન્ધં, સદેવકે ચેત્થ લોકે અગ્ગપુગ્ગલો સમ્માસમ્બુદ્ધો તિંસસહસ્સમત્તેહિ અભિઞ્ઞાતભિક્ખૂહિ સદ્ધિં વિહરતિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘રમણીયં, આવુસો આનન્દ, ગોસિઙ્ગસાલવન’’ન્તિ.

દોસિનાતિ દોસાપગતા, અબ્ભં મહિકા ધૂમો રજો રાહૂતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઉપક્કિલેસેહિ વિરહિતાતિ વુત્તં હોતિ. સબ્બપાલિફુલ્લાતિ સબ્બત્થ પાલિફુલ્લા, મૂલતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગા અપુપ્ફિતટ્ઠાનં નામ નત્થિ. દિબ્બા મઞ્ઞે ગન્ધા સમ્પવન્તીતિ દિબ્બા મન્દારપુપ્ફકોવિળારપારિચ્છત્તકચન્દનચુણ્ણગન્ધા વિય સમન્તા પવાયન્તિ, સક્કસુયાસન્તુસિતનિમ્માનરતિપરનિમ્મિતમહાબ્રહ્માનં ઓતિણ્ણટ્ઠાનં વિય વાયન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

કથંરૂપેન, આવુસો આનન્દાતિ આનન્દત્થેરો તેસં પઞ્ચન્નં થેરાનં સઙ્ઘનવકોવ. કસ્મા થેરો તંયેવ પઠમં પુચ્છતીતિ? મમાયિતત્તા. તે હિ દ્વે થેરા અઞ્ઞમઞ્ઞં મમાયિંસુ. સારિપુત્તત્થેરો, ‘‘મયા કત્તબ્બં સત્થુ ઉપટ્ઠાનં કરોતી’’તિ આનન્દત્થેરં મમાયિ. આનન્દત્થેરો ભગવતો સાવકાનં અગ્ગોતિ સારિપુત્તત્થેરં મમાયિ, કુલદારકે પબ્બાજેત્વા સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગણ્હાપેસિ. સારિપુત્તત્થેરોપિ તથેવ અકાસિ. એવં એકમેકેન અત્તનો પત્તચીવરં દત્વા પબ્બાજેત્વા ઉપજ્ઝં ગણ્હાપિતાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ અહેસું. આયસ્મા આનન્દો પણીતાનિ ચીવરાદીનિપિ લભિત્વા થેરસ્સેવ દેતિ.

એકો કિર બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ – ‘‘બુદ્ધરતનસ્સ ચ સઙ્ઘરતનસ્સ ચ પૂજા પઞ્ઞાયતિ, કથં નુ ખો ધમ્મરતનં પૂજિતં નામ હોતી’’તિ? સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છિ. ભગવા આહ – ‘‘સચેસિ, બ્રાહ્મણ, ધમ્મરતનં પૂજિતુકામો, એકં બહુસ્સુતં પૂજેહી’’તિ બહુસ્સુતં, ભન્તે, આચિક્ખથાતિ ભિક્ખુસઙ્ઘં પુચ્છતિ. સો ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા બહુસ્સુતં, ભન્તે, આચિક્ખથાતિ આહ. આનન્દત્થેરો બ્રાહ્મણાતિ. બ્રાહ્મણો થેરં સહસ્સગ્ઘનિકેન ચીવરેન પૂજેસિ. થેરો તં ગહેત્વા ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. ભગવા ‘‘કુતો, આનન્દ, લદ્ધ’’ન્તિ આહ. એકેન, ભન્તે, બ્રાહ્મણેન દિન્નં, ઇદં પનાહં આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ દાતુકામોતિ. દેહિ, આનન્દાતિ. ચારિકં પક્કન્તો, ભન્તેતિ. આગતકાલે દેહીતિ. સિક્ખાપદં, ભન્તે, પઞ્ઞત્તન્તિ. કદા પન સારિપુત્તો આગમિસ્સતીતિ? દસાહમત્તેન, ભન્તેતિ. ‘‘અનુજાનામિ, આનન્દ, દસાહપરમં અતિરેકચીવરં નિક્ખિપિતુ’’ન્તિ (પારા. ૪૬૧; મહાવ. ૩૪૭) સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ. સારિપુત્તત્થેરોપિ તથેવ યંકિઞ્ચિ મનાપં લભતિ, તં આનન્દત્થેરસ્સ દેતિ. એવં તે થેરા અઞ્ઞમઞ્ઞં મમાયિંસુ, ઇતિ મમાયિતત્તા પઠમં પુચ્છિ.

અપિચ અનુમતિપુચ્છા નામેસા ખુદ્દકતો પટ્ઠાય પુચ્છિતબ્બા હોતિ. તસ્મા થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં પઠમં આનન્દં પુચ્છિસ્સામિ, આનન્દો અત્તનો પટિભાનં બ્યાકરિસ્સતિ. તતો રેવતં, અનુરુદ્ધં, મહાકસ્સપં, મહામોગ્ગલ્લાનં પુચ્છિસ્સામિ. મહામોગ્ગલ્લાનો અત્તનો પટિભાનં બ્યાકરિસ્સતિ. તતો પઞ્ચપિ થેરા મં પુચ્છિસ્સન્તિ, અહમ્પિ અત્તનો પટિભાનં બ્યાકરિસ્સામી’’તિ. એત્તાવતાપિ અયં ધમ્મદેસના સિખાપ્પત્તા વેપુલ્લપ્પત્તા ન ભવિસ્સતિ, અથ મયં સબ્બેપિ દસબલં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામ, સત્થા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન બ્યાકરિસ્સતિ. એત્તાવતા અયં ધમ્મદેસના સિખાપ્પત્તા વેપુલ્લપ્પત્તા ભવિસ્સતિ. યથા હિ જનપદમ્હિ ઉપ્પન્નો અટ્ટો ગામભોજકં પાપુણાતિ, તસ્મિં નિચ્છિતું અસક્કોન્તે જનપદભોજકં પાપુણાતિ, તસ્મિં અસક્કોન્તે મહાવિનિચ્છયઅમચ્ચં, તસ્મિં અસક્કોન્તે સેનાપતિં, તસ્મિં અસક્કોન્તે ઉપરાજં, તસ્મિં વિનિચ્છિતું અસક્કોન્તે રાજાનં પાપુણાતિ, રઞ્ઞા વિનિચ્છિતકાલતો પટ્ઠાય અટ્ટો અપરાપરં ન સઞ્ચરતિ, રાજવચનેનેવ છિજ્જતિ. એવમેવં અહઞ્હિ પઠમં આનન્દં પુચ્છિસ્સામિ…પે… અથ મયં સબ્બેપિ દસબલં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામ, સત્થા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન બ્યાકરિસ્સતિ. એત્તાવતા અયં ધમ્મદેસના સિખાપ્પત્તા વેપુલ્લપ્પત્તા ભવિસ્સતિ. એવં અનુમતિપુચ્છં પુચ્છન્તો થેરો પઠમં આનન્દત્થેરં પુચ્છિ.

બહુસ્સુતો હોતીતિ બહુ અસ્સ સુતં હોતિ, નવઙ્ગં સત્થુસાસનં પાળિઅનુસન્ધિપુબ્બાપરવસેન ઉગ્ગહિતં હોતીતિ અત્થો. સુતધરોતિ સુતસ્સ આધારભૂતો. યસ્સ હિ ઇતો ગહિતં ઇતો પલાયતિ, છિદ્દઘટે ઉદકં વિય ન તિટ્ઠતિ, પરિસમજ્ઝે એકં સુત્તં વા જાતકં વા કથેતું વા વાચેતું વા ન સક્કોતિ, અયં ન સુતધરો નામ. યસ્સ પન ઉગ્ગહિતં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહિતકાલસદિસમેવ હોતિ, દસપિ વીસતિપિ વસ્સાનિ સજ્ઝાયં અકરોન્તસ્સ ન નસ્સતિ, અયં સુતધરો નામ. સુતસન્નિચયોતિ સુતસ્સ સન્નિચયભૂતો. યથા હિ સુતં હદયમઞ્જૂસાય સન્નિચિતં સિલાયં લેખા વિય, સુવણ્ણઘટે પક્ખિત્તસીહવસા વિય ચ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ, અયં સુતસન્નિચયો નામ. ધાતાતિ ઠિતા પગુણા. એકચ્ચસ્સ હિ ઉગ્ગહિતં બુદ્ધવચનં ધાતં પગુણં નિચ્ચલિતં ન હોતિ, અસુકસુત્તં વા જાતકં વા કથેહીતિ વુત્તે સજ્ઝાયિત્વા સંસન્દિત્વા સમનુગ્ગાહિત્વા જાનિસ્સામીતિ વદતિ. એકચ્ચસ્સ ધાતં પગુણં ભવઙ્ગસોતસદિસં હોતિ, અસુકસુત્તં વા જાતકં વા કથેહીતિ વુત્તે ઉદ્ધરિત્વા તમેવ કથેતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ધાતા’’તિ.

વચસા પરિચિતાતિ સુત્તદસક-વગ્ગદસક-પણ્ણાસદસકાનં વસેન વાચાય સજ્ઝાયિતા. મનસાનુપેક્ખિતાતિ ચિત્તેન અનુપેક્ખિતા, યસ્સ વાચાય સજ્ઝાયિતં બુદ્ધવચનં મનસા ચિન્તેન્તસ્સ તત્થ તત્થ પાકટં હોતિ. મહાદીપં જાલેત્વા ઠિતસ્સ રૂપગતં વિય પઞ્ઞાયતિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા’’તિ. દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધાતિ અત્થતો ચ કારણતો ચ પઞ્ઞાય સુપ્પટિવિદ્ધા. પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહીતિ એત્થ પદમેવ અત્થસ્સ બ્યઞ્જનતો પદબ્યઞ્જનં, તં અક્ખરપારિપૂરિં કત્વા દસવિધબ્યઞ્જનબુદ્ધિયો અપરિહાપેત્વા વુત્તં પરિમણ્ડલં નામ હોતિ, એવરૂપેહિ પદબ્યઞ્જનેહીતિ અત્થો. અપિચ યો ભિક્ખુ પરિસતિ ધમ્મં દેસેન્તો સુત્તં વા જાતકં વા નિક્ખપિત્વા અઞ્ઞં ઉપારમ્ભકરં સુત્તં આહરતિ, તસ્સ ઉપમં કથેતિ, તદત્થં ઓહારેતિ, એવમિદં ગહેત્વા એત્થ ખિપન્તો એકપસ્સેનેવ પરિહરન્તો કાલં ઞત્વા વુટ્ઠહતિ. નિક્ખિત્તસુત્તં પન નિક્ખત્તમત્તમેવ હોતિ, તસ્સ કથા અપરિમણ્ડલા નામ હોતિ. યો પન સુત્તં વા જાતકં વા નિક્ખિપિત્વા બહિ એકપદમ્પિ અગન્ત્વા પાળિયા અનુસન્ધિઞ્ચ પુબ્બાપરઞ્ચ અમક્ખેન્તો આચરિયેહિ દિન્નનયે ઠત્વા તુલિકાય પરિચ્છિન્દન્તો વિય, ગમ્ભીરમાતિકાય ઉદકં પેસેન્તો વિય, પદં કોટ્ટેન્તો સિન્ધવાજાનીયો વિય ગચ્છતિ, તસ્સ કથા પરિમણ્ડલા નામ હોતિ. એવરૂપિં કથં સન્ધાય – ‘‘પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહી’’તિ વુત્તં.

અનુપ્પબન્ધેહીતિ એત્થ યો ભિક્ખુ ધમ્મં કથેન્તો સુત્તં વા જાતકં વા આરભિત્વા આરદ્ધકાલતો પટ્ઠાય તુરિતતુરિતો અરણિં મન્થેન્તો વિય, ઉણ્હખાદનીયં ખાદન્તો વિય, પાળિયા અનુસન્ધિપુબ્બાપરેસુ ગહિતં ગહિતમેવ અગ્ગહિતં અગ્ગહિતમેવ ચ કત્વા પુરાણપણ્ણન્તરેસુ ચરમાનં ગોધં ઉટ્ઠપેન્તો વિય તત્થ તત્થ પહરન્તો ઓસાપેન્તો ઓહાય ગચ્છતિ. યોપિ ધમ્મં કથેન્તો કાલેન સીઘં કાલેન દન્ધં કાલેન મહાસદ્દં કાલેન ખુદ્દકસદ્દં કરોતિ. યથા પેતગ્ગિ કાલેન જલતિ, કાલેન નિબ્બાયતિ, એવમેવ ઇધ પેતગ્ગિધમ્મકથિકો નામ હોતિ, પરિસાય ઉટ્ઠાતુકામાય પુનપ્પુનં આરભતિ. યોપિ કથેન્તો તત્થ તત્થ વિત્થાયતિ, નિત્થુનન્તો કન્દન્તો વિય કથેતિ, ઇમેસં સબ્બેસમ્પિ કથા અપ્પબન્ધા નામ હોતિ. યો પન સુત્તં આરભિત્વા આચરિયેહિ દિન્નનયે ઠિતો અચ્છિન્નધારં કત્વા નદીસોતં વિય પવત્તેતિ, આકાસગઙ્ગતો ભસ્સમાનં ઉદકં વિય નિરન્તરં કથં પવત્તેતિ, તસ્સ કથા અનુપ્પબન્ધા હોતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અનુપ્પબન્ધેહી’’તિ. અનુસયસમુગ્ઘાતાયાતિ સત્તન્નં અનુસયાનં સમુગ્ઘાતત્થાય. એવરૂપેનાતિ એવરૂપેન બહુસ્સુતેન ભિક્ખુના તથારૂપેનેવ ભિક્ખુસતેન ભિક્ખુસહસ્સેન વા સઙ્ઘાટિકણ્ણેન વા સઙ્ઘાટિકણ્ણં, પલ્લઙ્કેન વા પલ્લઙ્કં આહચ્ચ નિસિન્નેન ગોસિઙ્ગસાલવનં સોભેય્ય. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૩૩૪. પટિસલ્લાનં અસ્સ આરામોતિ પટિસલ્લાનારામો. પટિસલ્લાને રતોતિ પટિસલ્લાનરતો.

૩૩૫. સહસ્સં લોકાનન્તિ સહસ્સં લોકધાતૂનં. એત્તકઞ્હિ થેરસ્સ ધુવસેવનં આવજ્જનપટિબદ્ધં, આકઙ્ખમાનો પન થેરો અનેકાનિપિ ચક્કવાળસહસ્સાનિ વોલોકેતિયેવ. ઉપરિપાસાદવરગતોતિ સત્તભૂમકસ્સ વા નવભૂમકસ્સ વા પાસાદવરસ્સ ઉપરિ ગતો. સહસ્સં નેમિમણ્ડલાનં વોલોકેય્યાતિ પાસાદપરિવેણે નાભિયા પતિટ્ઠિતાનં નેમિવટ્ટિયા નેમિવટ્ટિં આહચ્ચ ઠિતાનં નેમિમણ્ડલાનં સહસ્સં વાતપાનં વિવરિત્વા ઓલોકેય્ય, તસ્સ નાભિયોપિ પાકટા હોન્તિ, અરાપિ અરન્તરાનિપિ નેમિયોપિ. એવમેવ ખો, આવુસોતિ, આવુસો, એવં અયમ્પિ દિબ્બચક્ખુકો ભિક્ખુ દિબ્બેન ચક્ખુના અતિક્કન્તમાનુસકેન સહસ્સં લોકાનં વોલોકેતિ. તસ્સ પાસાદે ઠિતપુરિસસ્સ ચક્કનાભિયો વિય ચક્કવાળસહસ્સે સિનેરુસહસ્સં પાકટં હોતિ. અરા વિય દીપા પાકટા હોન્તિ. અરન્તરાનિ વિય દીપટ્ઠિતમનુસ્સા પાકટા હોન્તિ. નેમિયો વિય ચક્કવાળપબ્બતા પાકટા હોન્તિ.

૩૩૬. આરઞ્ઞિકોતિ સમાદિણ્ણઅરઞ્ઞધુતઙ્ગો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

૩૩૭. નો ચ સંસાદેન્તીતિ ન ઓસાદેન્તિ. સહેતુકઞ્હિ સકારણં કત્વા પઞ્હં પુચ્છિતું વિસ્સજ્જિતુમ્પિ અસક્કોન્તો સંસાદેતિ નામ. એવં ન કરોન્તીતિ અત્થો. પવત્તિની હોતીતિ નદીસોતોદકં વિય પવત્તતિ.

૩૩૮. યાય વિહારસમાપત્તિયાતિ યાય લોકિયાય વિહારસમાપત્તિયા, યાય લોકુત્તરાય વિહારસમાપત્તિયા.

૩૩૯. સાધુ સાધુ સારિપુત્તાતિ અયં સાધુકારો આનન્દત્થેરસ્સ દિન્નો. સારિપુત્તત્થેરેન પન સદ્ધિં ભગવા આલપતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. યથા તં આનન્દોવાતિ યથા આનન્દોવ સમ્મા બ્યાકરણમાનો બ્યાકરેય્ય, એવં બ્યાકતં આનન્દેન અત્તનો અનુચ્છવિકમેવ, અજ્ઝાસયાનુરૂપમેવ બ્યાકતન્તિ અત્થો. આનન્દત્થેરો હિ અત્તનાપિ બહુસ્સુતો, અજ્ઝાસયોપિસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહો વત સાસને સબ્રહ્મચારી બહુસ્સુતા ભવેય્યુ’’ન્તિ. કસ્મા? બહુસ્સુતસ્સ હિ કપ્પિયાકપ્પિયં સાવજ્જાનવજ્જં, ગરુકલહુકં સતેકિચ્છાતેકિચ્છં પાકટં હોતિ. બહુસ્સુતો ઉગ્ગહિતબુદ્ધવચનં આવજ્જિત્વા ઇમસ્મિં ઠાને સીલં કથિતં, ઇમસ્મિં સમાધિ, ઇમસ્મિં વિપસ્સના, ઇમસ્મિં મગ્ગફલનિબ્બાનાનીતિ સીલસ્સ આગતટ્ઠાને સીલં પૂરેત્વા, સમાધિસ્સ આગતટ્ઠાને સમાધિં પૂરેત્વા વિપસ્સનાય આગતટ્ઠાને વિપસ્સનાગબ્ભં ગણ્હાપેત્વા મગ્ગં ભાવેત્વા ફલં સચ્છિકરોતિ. તસ્મા થેરસ્સ એવં અજ્ઝાસયો હોતિ – ‘‘અહો વત સબ્રહ્મચારી એકં વા દ્વે વા તયો વા ચત્તારો વા પઞ્ચ વા નિકાયે ઉગ્ગહેત્વા આવજ્જન્તા સીલાદીનં આગતટ્ઠાનેસુ સીલાદીનિ પરિપૂરેત્વા અનુક્કમેન મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ સચ્છિકરેય્યુ’’ન્તિ. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો.

૩૪૦. આયસ્મા હિ રેવતો ઝાનજ્ઝાસયો ઝાનાભિરતો, તસ્માસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહો વત સબ્રહ્મચારી એકિકા નિસીદિત્વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા ઝાનપદટ્ઠાનં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા લોકુત્તરધમ્મં સચ્છિકરેય્યુ’’ન્તિ. તસ્મા એવં બ્યાકાસિ.

૩૪૧. આયસ્મા અનુરુદ્ધો દિબ્બચક્ખુકો, તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહો વત સબ્રહ્મચારી આલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બેન ચક્ખુના અનેકેસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ ચવમાને ચ ઉપપજ્જમાને ચ સત્તે દિસ્વા વટ્ટભયેન ચિત્તં સંવેજેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા લોકુત્તરધમ્મં સચ્છિકરેય્યુ’’ન્તિ. તસ્મા એવં બ્યાકાસિ.

૩૪૨. આયસ્મા મહાકસ્સપો ધુતવાદો, તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહો વત સબ્રહ્મચારી ધુતવાદા હુત્વા ધુતઙ્ગાનુભાવેન પચ્ચયતણ્હં મિલાપેત્વા અપરેપિ નાનપ્પકારે કિલેસે ધુનિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા લોકુત્તરધમ્મં સચ્છિકરેય્યુ’’ન્તિ. તસ્મા એવં બ્યાકાસિ.

૩૪૩. આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો સમાધિપારમિયા મત્થકં પત્તો, સુખુમં પન ચિત્તન્તરં ખન્ધન્તરં ધાત્વન્તરં આયતનન્તરં ઝાનોક્કન્તિકં આરમ્મણોક્કન્તિકં અઙ્ગવવત્થાનં આરમ્મણવવત્થાનં અઙ્ગસઙ્કન્તિ આરમ્મણસઙ્કન્તિ એકતોવડ્ઢનં ઉભતોવડ્ઢનન્તિ આભિધમ્મિકધમ્મકથિકસ્સેવ પાકટં. અનાભિધમ્મિકો હિ ધમ્મં કથેન્તો – ‘‘અયં સકવાદો અયં પરવાદો’’તિ ન જાનાતિ. સકવાદં દીપેસ્સામીતિ પરવાદં દીપેતિ, પરવાદં દીપેસ્સામીતિ સકવાદં દીપેતિ, ધમ્મન્તરં વિસંવાદેતિ. આભિધમ્મિકો સકવાદં સકવાદનિયામેનેવ, પરવાદં પરવાદનિયામેનેવ દીપેતિ, ધમ્મન્તરં ન વિસંવાદેતિ. તસ્મા થેરસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહો વત સબ્રહ્મચારી આભિધમ્મિકા હુત્વા સુખુમેસુ ઠાનેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા લોકુત્તરધમ્મં સચ્છિકરેય્યુ’’ન્તિ. તસ્મા એવં બ્યાકાસિ.

૩૪૪. આયસ્મા સારિપુત્તો પઞ્ઞાપારમિયા મત્થકં પત્તો, પઞ્ઞવાયેવ ચ ચિત્તં અત્તનો વસે વત્તેતું સક્કોતિ, ન દુપ્પઞ્ઞો. દુપ્પઞ્ઞો હિ ઉપ્પન્નસ્સ ચિત્તસ્સ વસે વત્તેત્વા ઇતો ચિતો ચ વિપ્ફન્દિત્વાપિ કતિપાહેનેવ ગિહિભાવં પત્વા અનયબ્યસનં પાપુણાતિ. તસ્મા થેરસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહો વત સબ્રહ્મચારી અચિત્તવસિકા હુત્વા ચિત્તં અત્તનો વસે વત્તેત્વા સબ્બાનસ્સ વિસેવિતવિપ્ફન્દિતાનિ ભઞ્જિત્વા ઈસકમ્પિ બહિ નિક્ખમિતું અદેન્તા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા લોકુત્તરધમ્મં સચ્છિકરેય્યુ’’ન્તિ. તસ્મા એવં બ્યાકાસિ.

૩૪૫. સબ્બેસં વો, સારિપુત્ત, સુભાસિતં પરિયાયેનાતિ સારિપુત્ત, યસ્મા સઙ્ઘારામસ્સ નામ બહુસ્સુતભિક્ખૂહિપિ સોભનકારણં અત્થિ, ઝાનાભિરતેહિપિ, દિબ્બચક્ખુકેહિપિ, ધુતવાદેહિપિ, આભિધમ્મિકેહિપિ, અચિત્તવસિકેહિપિ સોભનકારણં અત્થિ. તસ્મા સબ્બેસં વો સુભાસિતં પરિયાયેન, તેન તેન કારણેન સુભાસિતમેવ, નો દુબ્ભાસિતં. અપિચ મમપિ સુણાથાતિ અપિચ મમપિ વચનં સુણાથ. ન તાવાહં ઇમં પલ્લઙ્કં ભિન્દિસ્સામીતિ ન તાવ અહં ઇમં ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠાય આભુજિતં પલ્લઙ્કં ભિન્દિસ્સામિ, ન મોચેસ્સામીતિ અત્થો. ઇદં કિર ભગવા પરિપાકગતે ઞાણે રજ્જસિરિં પહાય કતાભિનિક્ખમનો અનુપુબ્બેન બોધિમણ્ડં આરુય્હ ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠાય અપરાજિતપલ્લઙ્કં આભુજિત્વા દળ્હસમાદાનો હુત્વા નિસિન્નો તિણ્ણં મારાનં મત્થકં ભિન્દિત્વા પચ્ચૂસસમયે દસસહસ્સિલોકધાતું ઉન્નાદેન્તો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિ, તં અત્તનો મહાબોધિપલ્લઙ્કં સન્ધાય એવમાહ. અપિચ પચ્છિમં જનતં અનુકમ્પમાનોપિ પટિપત્તિસારં પુથુજ્જનકલ્યાણકં દસ્સેન્તો એવમાહ. પસ્સતિ હિ ભગવા – ‘‘અનાગતે એવં અજ્ઝાસયા કુલપુત્તા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિસ્સન્તિ, ‘ભગવા મહાગોસિઙ્ગસુત્તં કથેન્તો ઇધ, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ પચ્છાભત્તં…પે… એવરૂપેન ખો, સારિપુત્ત, ભિક્ખુના ગોસિઙ્ગસાલવનં સોભેય્યાતિ આહ, મયં ભગવતો અજ્ઝાસયં ગણ્હિસ્સામા’તિ પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠાય દળ્હસમાદાના હુત્વા ‘અરહત્તં અપ્પત્વા ઇમં પલ્લઙ્કં ન ભિન્દિસ્સામા’તિ સમણધમ્મં કાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ, તે એવં પટિપન્ના કતિપાહેનેવ જાતિજરામરણસ્સ અન્તં કરિસ્સન્તી’’તિ, ઇમં પચ્છિમં જનતં અનુકમ્પમાનો પટિપત્તિસારં પુથુજ્જનકલ્યાણકં દસ્સેન્તો એવમાહ. એવરૂપેન ખો, સારિપુત્ત, ભિક્ખુના ગોસિઙ્ગસાલવનં સોભેય્યાતિ, સારિપુત્ત, એવરૂપેન ભિક્ખુના નિપ્પરિયાયેનેવ ગોસિઙ્ગસાલવનં સોભેય્યાતિ યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાગોસિઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મહાગોપાલકસુત્તવણ્ણના

૩૪૬. એવં મે સુતન્તિ મહાગોપાલકસુત્તં. તત્થ તિસ્સો કથા એકનાળિકા, ચતુરસ્સા, નિસિન્નવત્તિકાતિ. તત્થ પાળિં વત્વા એકેકપદસ્સ અત્થકથનં એકનાળિકા નામ. અપણ્ડિતં ગોપાલકં દસ્સેત્વા, અપણ્ડિતં ભિક્ખું દસ્સેત્વા, પણ્ડિતં ગોપાલકં દસ્સેત્વા, પણ્ડિતં ભિક્ખું દસ્સેત્વાતિ ચતુક્કં બન્ધિત્વા કથનં ચતુરસ્સા નામ. અપણ્ડિતં ગોપાલકં દસ્સેત્વા પરિયોસાનગમનં, અપણ્ડિતં ભિક્ખું દસ્સેત્વા પરિયોસાનગમનં, પણ્ડિતં ગોપાલકં દસ્સેત્વા પરિયોસાનગમનં, પણ્ડિતં ભિક્ખું દસ્સેત્વા પરિયોસાનગમનન્તિ અયં નિસિન્નવત્તિકા નામ. અયં ઇધ સબ્બાચરિયાનં આચિણ્ણા.

એકાદસહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહીતિ એકાદસહિ અગુણકોટ્ઠાસેહિ. ગોગણન્તિ ગોમણ્ડલં. પરિહરિતુન્તિ પરિગ્ગહેત્વા વિચરિતું. ફાતિં કાતુન્તિ વડ્ઢિં આપાદેતું. ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. ન રૂપઞ્ઞૂ હોતીતિ ગણનતો વા વણ્ણતો વા રૂપં ન જાનાતિ. ગણનતો ન જાનાતિ નામ અત્તનો ગુન્નં સતં વા સહસ્સં વાતિ સઙ્ખ્યં ન જાનાતિ. સો ગાવીસુ હટાસુ વા પલાતાસુ વા ગોગણં ગણેત્વા, અજ્જ એત્તિકા ન દિસ્સન્તીતિ દ્વે તીણિ ગામન્તરાનિ વા અટવિં વા વિચરન્તો ન પરિયેસતિ, અઞ્ઞેસં ગાવીસુ અત્તનો ગોગણં પવિટ્ઠાસુપિ ગોગણં ગણેત્વા, ‘‘ઇમા એત્તિકા ગાવો ન અમ્હાક’’ન્તિ યટ્ઠિયા પોથેત્વા ન નીહરતિ, તસ્સ નટ્ઠા ગાવિયો નટ્ઠાવ હોન્તિ. પરગાવિયો ગહેત્વા વિચરન્તં ગોસામિકા દિસ્વા, ‘‘અયં એત્તકં કાલં અમ્હાકં ધેનું ગણ્હાતી’’તિ તજ્જેત્વા અત્તનો ગાવિયો ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. તસ્સ ગોગણોપિ પરિહાયતિ, પઞ્ચગોરસપરિભોગતોપિ પરિબાહિરો હોતિ. વણ્ણતો ન જાનાતિ નામ – ‘‘એત્તિકા ગાવો સેતા, એત્તિકા રત્તા, એત્તિકા કાળા, એત્તિકા કબરા એત્તિકા નીલા’’તિ ન જાનાતિ, સો ગાવીસુ હટાસુ વા…પે… પઞ્ચગોરસપરિભોગતોપિ પરિબાહિરો હોતિ.

ન લક્ખણકુસલો હોતીતિ ગાવીનં સરીરે કતં ધનુસત્તિસૂલાદિભેદં લક્ખણં ન જાનાતિ, સો ગાવીસુ હટાસુ વા પલાતાસુ વા અજ્જ અસુકલક્ખણા ચ અસુકલક્ખણા ચ ગાવો ન દિસ્સન્તિ…પે… પઞ્ચગોરસપરિભોગતોપિ પરિબાહિરો હોતિ.

ન આસાટિકં હારેતાતિ ગુન્નં ખાણુકણ્ટકાદીહિ પહટટ્ઠાનેસુ વણો હોતિ. તત્થ નીલમક્ખિકા અણ્ડકાનિ પાતેન્તિ, તેસં આસાટિકાતિ નામ. તાનિ દણ્ડેન અપનેત્વા ભેસજ્જં દાતબ્બં હોતિ. બાલો ગોપાલકો તથા ન કરોતિ, તેન વુત્તં – ‘‘ન આસાટિકં હારેતા હોતી’’તિ. તસ્સ ગુન્નં વણા વડ્ઢન્તિ, ગમ્ભીરા હોન્તિ, પાણકા કુચ્છિં પવિસન્તિ, ગાવો ગેલઞ્ઞાભિભૂતા નેવ યાવદત્થં તિણાનિ ખાદિતું, ન પાનીયં પાતું સક્કોન્તિ. તત્થ ગુન્નં ખીરં છિજ્જતિ, ગોણાનં જવો હાયતિ, ઉભયેસં જીવિતન્તરાયો હોતિ. એવમસ્સ ગોગણોપિ પરિહાયતિ, પઞ્ચગોરસતોપિ પરિબાહિરો હોતિ.

ન વણં પટિચ્છાદેતા હોતીતિ ગુન્નં વુત્તનયેનેવ સઞ્જાતો વણો ભેસજ્જં દત્વા વાકેન વા ચીરકેન વા બન્ધિત્વા પટિચ્છાદેતબ્બો હોતિ. બાલો ગોપાલકો તથા ન કરોતિ, અથસ્સ ગુન્નં વણેહિ યૂસા પગ્ઘરન્તિ, તા અઞ્ઞમઞ્ઞં નિઘંસેન્તિ, તેન અઞ્ઞેસમ્પિ વણા જાયન્તિ. એવં ગાવો ગેલઞ્ઞાભિભૂતા નેવ યાવદત્થં તિણાનિ ખાદિતું…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન ધૂમં કત્તા હોતીતિ અન્તોવસ્સે ડંસમકસાદીનં ઉસ્સન્નકાલે ગોગણે વજં પવિટ્ઠે તત્થ તત્થ ધૂમો કાતબ્બો હોતિ, અપણ્ડિતો ગોપાલકો તં ન કરોતિ. ગોગણો સબ્બરત્તિં ડંસાદીહિ ઉપદ્દુતો નિદ્દં અલભિત્વા પુનદિવસે અરઞ્ઞે તત્થ તત્થ રુક્ખમૂલાદીસુ નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયતિ, નેવ યાવદત્થં તિણાનિ ખાદિતું…પે… પઞ્ચગોરસપરિભોગતોપિ પરિબાહિરો હોતિ.

ન તિત્થં જાનાતીતિ તિત્થં સમન્તિ વા વિસમન્તિ વા સગાહન્તિ વા નિગ્ગાહન્તિ વા ન જાનાતિ, સો અતિત્થેન ગાવિયો ઓતારેતિ. તાસં વિસમતિત્થે પાસાણાદીનિ અક્કમન્તીનં પાદા ભિજ્જન્તિ, સગાહં ગમ્ભીરં તિત્થં ઓતિણ્ણા કુમ્ભીલાદયો ગાહા ગણ્હન્તિ. અજ્જ એત્તિકા ગાવો નટ્ઠા, અજ્જ એત્તિકાતિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ. એવમસ્સ ગોગણોપિ પરિહાયતિ, પઞ્ચગોરસતોપિ પરિબાહિરો હોતિ.

ન પીતં જાનાતીતિ પીતમ્પિ અપીતમ્પિ ન જાનાતિ. ગોપાલકેન હિ ‘‘ઇમાય ગાવિયા પીતં, ઇમાય ન પીતં, ઇમાય પાનીયતિત્થે ઓકાસો લદ્ધો, ઇમાય ન લદ્ધો’’તિ એવં પીતાપીતં જાનિતબ્બં હોતિ. અયં પન દિવસભાગં અરઞ્ઞે ગોગણં રક્ખિત્વા પાનીયં પાયેસ્સામીતિ નદિં વા તળાકં વા ગહેત્વા ગચ્છતિ. તત્થ મહાઉસભા ચ અનુઉસભા ચ બલવગાવિયો ચ દુબ્બલાનિ ચેવ મહલ્લકાનિ ચ ગોરૂપાનિ સિઙ્ગેહિ વા ફાસુકાહિ વા પહરિત્વા અત્તનો ઓકાસં કત્વા ઊરુપ્પમાણં ઉદકં પવિસિત્વા યથાકામં પિવન્તિ. અવસેસા ઓકાસં અલભમાના તીરે ઠત્વા કલલમિસ્સકં ઉદકં પિવન્તિ, અપીતા એવ વા હોન્તિ. અથ ને ગોપાલકો પિટ્ઠિયં પહરિત્વા પુન અરઞ્ઞં પવેસેતિ, તત્થ અપીતગાવિયો પિપાસાય સુક્ખમાના યાવદત્થં તિણાનિ ખાદિતું ન સક્કોન્તિ, તત્થ ગુન્નં ખીરં છિજ્જતિ, ગોણાનં જવો હાયતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન વીથિં જાનાતીતિ ‘‘અયં મગ્ગો સમો ખેમો, અયં વિસમો સાસઙ્કો સપ્પટિભયો’’તિ ન જાનાતિ. સો સમં ખેમં મગ્ગં વજ્જેત્વા ગોગણં ઇતરં મગ્ગં પટિપાદેતિ, તત્થ ગાવો સીહબ્યગ્ઘાદીનં ગન્ધેન ચોરપરિસ્સયેન વા અભિભૂતા ભન્તમિગસપ્પટિભાગા ગીવં ઉક્ખિપિત્વા તિટ્ઠન્તિ, નેવ યાવદત્થં તિણાનિ ખાદન્તિ, ન પાનીયં પિવન્તિ, તત્થ ગુન્નં ખીરં છિજ્જતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન ગોચરકુસલો હોતીતિ ગોપાલકેન હિ ગોચરકુસલેન ભવિતબ્બં, પઞ્ચાહિકવારો વા સત્તાહિકવારો વા જાનિતબ્બો, એકદિસાય ગોગણં ચારેત્વા પુનદિવસે તત્થ ન ચારેતબ્બો. મહતા હિ ગોગણેન ચિણ્ણટ્ઠાનં ભેરિતલં વિય સુદ્ધં હોતિ નિત્તિણં, ઉદકમ્પિ આલુળીયતિ. તસ્મા પઞ્ચમે વા સત્તમે વા દિવસે પુન તત્થ ચારેતું વટ્ટતિ, એત્તકેન હિ તિણમ્પિ પટિવિરુહતિ, ઉદકમ્પિ પસીદતિ. અયં પન ઇમં પઞ્ચાહિકવારં વા સત્તાહિકવારં વા ન જાનાતિ, દિવસે દિવસે રક્ખિતટ્ઠાનેયેવ રક્ખતિ. અથસ્સ ગોગણો હરિતતિણં ન લભતિ, સુક્ખતિણં ખાદન્તો કલલમિસ્સકં ઉદકં પિવતિ, તત્થ ગુન્નં ખીરં છિજ્જતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

અનવસેસદોહી ચ હોતીતિ પણ્ડિતગોપાલકેન યાવ વચ્છકસ્સ મંસલોહિતં સણ્ઠાતિ, તાવ એકં દ્વે થને ઠપેત્વા સાવસેસદોહિના ભવિતબ્બં. અયં વચ્છકસ્સ કિઞ્ચિ અનવસેસેત્વા દુહતિ, ખીરપકો વચ્છો ખીરપિપાસાય સુક્ખતિ, સણ્ઠાતું અસક્કોન્તો કમ્પમાનો માતુ પુરતો પતિત્વા કાલઙ્કરોતિ. માતા પુત્તકં દિસ્વા, ‘‘મય્હં પુત્તકો અત્તનો માતુખીરં પાતુમ્પિ ન લભતી’’તિ પુત્તસોકેન ન યાવદત્થં તિણાનિ ખાદિતું, ન પાનીયં પાતું સક્કોતિ, થનેસુ ખીરં છિજ્જતિ. એવમસ્સ ગોગણોપિ પરિહાયતિ, પઞ્ચગોરસતોપિ પરિબાહિરો હોતિ.

ગુન્નં પિતુટ્ઠાનં કરોન્તીતિ ગોપિતરો. ગાવો પરિણયન્તિ યથારુચિં ગહેત્વા ગચ્છન્તીતિ ગોપરિણાયકા. ન અતિરેકપૂજાયાતિ પણ્ડિતો હિ ગોપાલકો એવરૂપે ઉસભે અતિરેકપૂજાય પૂજેતિ, પણીતં ગોભત્તં દેતિ, ગન્ધપઞ્ચઙ્ગુલિકેહિ મણ્ડેતિ, માલં પિલન્ધેતિ, સિઙ્ગે સુવણ્ણરજતકોસકે ચ ધારેતિ, રત્તિં દીપં જાલેત્વા ચેલવિતાનસ્સ હેટ્ઠા સયાપેતિ. અયં પન તતો એકસક્કારમ્પિ ન કરોતિ, ઉસભા અતિરેકપૂજં અલભમાના ગોગણં ન રક્ખન્તિ, પરિસ્સયં ન વારેન્તિ. એવમસ્સ ગોગણો પરિહાયતિ, પઞ્ચગોરસતો પરિબાહિરો હોતિ.

૩૪૭. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. ન રૂપઞ્ઞૂ હોતીતિ, ‘‘ચત્તારિ મહાભૂતાનિ ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપ’’ન્તિ એવં વુત્તરૂપં દ્વીહાકારેહિ ન જાનાતિ ગણનતો વા સમુટ્ઠાનતો વા. ગણનતો ન જાનાતિ નામ, ‘‘ચક્ખાયતનં, સોત-ઘાન-જિવ્હા-કાયાયતનં, રૂપ-સદ્દ-ગન્ધ-રસ-ફોટ્ઠબ્બાયતનં, ઇત્થિન્દ્રિયં, પુરિસિન્દ્રિયં, જીવિતિન્દ્રિયં, કાયવિઞ્ઞત્તિ, વચીવિઞ્ઞત્તિ, આકાસધાતુ, આપોધાતુ, રૂપસ્સ લહુતા, મુદુતા, કમ્મઞ્ઞતા, ઉપચયો, સન્તતિ, જરતા, રૂપસ્સ અનિચ્ચતા, કબળીકારો આહારો’’તિ એવં પાળિયં આગતા પઞ્ચવીસતિ રૂપકોટ્ઠાસાતિ ન જાનાતિ. સેય્યથાપિ સો ગોપાલકો ગણનતો ગુન્નં રૂપં ન જાનાતિ, તથૂપમો અયં ભિક્ખુ. સો ગણનતો રૂપં અજાનન્તો રૂપં પરિગ્ગહેત્વા અરૂપં વવત્થપેત્વા રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વા પચ્ચયં સલ્લક્ખેત્વા લક્ખણં આરોપેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મત્થકં પાપેતું ન સક્કોતિ. સો યથા તસ્સ ગોપાલકસ્સ ગોગણો ન વડ્ઢતિ, એવં ઇમસ્મિં સાસને સીલસમાધિવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનેહિ ન વડ્ઢતિ, યથા ચ સો ગોપાલકો પઞ્ચહિ ગોરસેહિ પરિબાહિરો હોતિ, એવં અસેક્ખેન સીલક્ખન્ધેન, અસેક્ખેન સમાધિ, પઞ્ઞા, વિમુત્તિ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેનાતિ પઞ્ચહિ ધમ્મક્ખન્ધેહિ પરિબાહિરો હોતિ.

સમુટ્ઠાનતો ન જાનાતિ નામ, ‘‘એત્તકં રૂપં એકસમુટ્ઠાનં, એત્તકં દ્વિસમુટ્ઠાનં, એત્તકં તિસમુટ્ઠાનં, એત્તકં ચતુસમુટ્ઠાનં, એત્તકં ન કુતોચિસમુટ્ઠાતી’’તિ ન જાનાતિ. સેય્યથાપિ સો ગોપાલકો વણ્ણતો ગુન્નં રૂપં ન જાનાતિ, તથૂપમો અયં ભિક્ખુ. સો સમુટ્ઠાનતો રૂપં અજાનન્તો રૂપં પરિગ્ગહેત્વા અરૂપં વવત્થપેત્વા…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન લક્ખણકુસલો હોતીતિ કમ્મલક્ખણો બાલો, કમ્મલક્ખણો પણ્ડિતોતિ એવં વુત્તં કુસલાકુસલં કમ્મં પણ્ડિતબાલલક્ખણન્તિ ન જાનાતિ. સો એવં અજાનન્તો બાલે વજ્જેત્વા પણ્ડિતે ન સેવતિ, બાલે વજ્જેત્વા પણ્ડિતે અસેવન્તો કપ્પિયાકપ્પિયં કુસલાકુસલં સાવજ્જાનવજ્જં ગરુકલહુકં સતેકિચ્છઅતેકિચ્છં કારણાકારણં ન જાનાતિ; તં અજાનન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ. સો યથા તસ્સ ગોપાલકસ્સ ગોગણો ન વડ્ઢતિ, એવં ઇમસ્મિં સાસને યથાવુત્તેહિ સીલાદીહિ ન વડ્ઢતિ, ગોપાલકો વિય ચ પઞ્ચહિ ગોરસેહિ પઞ્ચહિ ધમ્મક્ખન્ધેહિ પરિબાહિરો હોતિ.

ન આસાટિકં હારેતા હોતીતિ ઉપ્પન્નં કામવિતક્કન્તિ એવં વુત્તે કામવિતક્કાદિકે ન વિનોદેતિ, સો ઇમં અકુસલવિતક્કં આસાટિકં અહારેત્વા વિતક્કવસિકો હુત્વા વિચરન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ, સો યથા તસ્સ ગોપાલકસ્સ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન વણં પટિચ્છાદેતા હોતીતિ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહી હોતીતિઆદિના નયેન સબ્બારમ્મણેસુ નિમિત્તં ગણ્હન્તો યથા સો ગોપાલકો વણં ન પટિચ્છાદેતિ, એવં સંવરં ન સમ્પાદેતિ. સો વિવટદ્વારો વિચરન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન ધૂમં કત્તા હોતીતિ સો ગોપાલકો ધૂમં વિય ધમ્મદેસનાધૂમં ન કરોતિ, ધમ્મકથં વા સરભઞ્ઞં વા ઉપનિસિન્નકથં વા અનુમોદનં વા ન કરોતિ. તતો નં મનુસ્સા બહુસ્સુતો ગુણવાતિ ન જાનન્તિ, તે ગુણાગુણં અજાનન્તા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સઙ્ગહં ન કરોન્તિ. સો પચ્ચયેહિ કિલમમાનો બુદ્ધવચનં સજ્ઝાયં કાતું વત્તપટિપત્તિં પૂરેતું કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન તિત્થં જાનાતીતિ તિત્થભૂતે બહુસ્સુતભિક્ખૂ ન ઉપસઙ્કમતિ, ઉપસઙ્કમન્તો, ‘‘ઇદં, ભન્તે, બ્યઞ્જનં કથં રોપેતબ્બં, ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ કો અત્થો, ઇમસ્મિં ઠાને પાળિ કિં વદેતિ, ઇમસ્મિં ઠાને અત્થો કિં દીપેતી’’તિ એવં ન પરિપુચ્છતિ ન પરિપઞ્હતિ, ન જાનાપેતીતિ અત્થો. તસ્સ તે એવં અપરિપુચ્છતો અવિવટઞ્ચેવ ન વિવરન્તિ, ભાજેત્વા ન દસ્સેન્તિ, અનુત્તાનીકતઞ્ચ ન ઉત્તાનીકરોન્તિ, અપાકટં ન પાકટં કરોન્તિ. અનેકવિહિતેસુ ચ કઙ્ખાઠાનિયેસુ ધમ્મેસૂતિ અનેકવિધાસુ કઙ્ખાસુ એકં કઙ્ખમ્પિ ન પટિવિનોદેન્તિ. કઙ્ખા એવ હિ કઙ્ખાઠાનિયા ધમ્મા નામ. તત્થ એકં કઙ્ખમ્પિ ન નીહરન્તીતિ અત્થો. સો એવં બહુસ્સુતતિત્થં અનુપસઙ્કમિત્વા સકઙ્ખો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ. યથા ચ સો ગોપાલકો તિત્થં ન જાનાતિ, એવં અયમ્પિ ભિક્ખુ ધમ્મતિત્થં ન જાનાતિ, અજાનન્તો અવિસયે પઞ્હં પુચ્છતિ, અભિધમ્મિકં ઉપસઙ્કમિત્વા કપ્પિયાકપ્પિયં પુચ્છતિ, વિનયધરં ઉપસઙ્કમિત્વા રૂપારૂપપરિચ્છેદં પુચ્છતિ. તે અવિસયે પુટ્ઠા કથેતું ન સક્કોન્તિ, સો અત્તના સકઙ્ખો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન પીતં જાનાતીતિ યથા સો ગોપાલકો પીતાપીતં ન જાનાતિ, એવં ધમ્મૂપસઞ્હિતં પામોજ્જં ન જાનાતિ ન લભતિ, સવનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થું નિસ્સાય આનિસંસં ન વિન્દતિ, ધમ્મસ્સવનગ્ગં ગન્ત્વા સક્કચ્ચં ન સુણાતિ, નિસિન્નો નિદ્દાયતિ, કથં કથેતિ, અઞ્ઞવિહિતકો હોતિ, સો સક્કચ્ચં ધમ્મં અસુણન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન વીથિં જાનાતીતિ સો ગોપાલકો મગ્ગામગ્ગં વિય, – ‘‘અયં લોકિયો અયં લોકુત્તરો’’તિ અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં યથાભૂતં ન પજાનાતિ. અજાનન્તો લોકિયમગ્ગે અભિનિવિસિત્વા લોકુત્તરં નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

ન ગોચરકુસલો હોતીતિ સો ગોપાલકો પઞ્ચાહિકવારે સત્તાહિકવારે વિય ચત્તારો સતિપટ્ઠાને, ‘‘ઇમે લોકિયા ઇમે લોકુત્તરા’’તિ યથાભૂતં ન પજાનાતિ. અજાનન્તો સુખુમટ્ઠાનેસુ અત્તનો ઞાણં ચરાપેત્વા લોકિયસતિપટ્ઠાને અભિનિવિસિત્વા લોકુત્તરં નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

અનવસેસદોહી ચ હોતીતિ પટિગ્ગહણે મત્તં અજાનન્તો અનવસેસં દુહતિ. નિદ્દેસવારે પનસ્સ અભિહટ્ઠું પવારેન્તીતિ અભિહરિત્વા પવારેન્તિ. એત્થ દ્વે અભિહારા વાચાભિહારો ચ પચ્ચયાભિહારો ચ. વાચાભિહારો નામ મનુસ્સા ભિક્ખુસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘વદેય્યાથ, ભન્તે, યેનત્થો’’તિ પવારેન્તિ. પચ્ચયાભિહારો નામ વત્થાદીનિ વા તેલફાણિતાદીનિ વા ગહેત્વા ભિક્ખુસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘ગણ્હથ, ભન્તે, યાવતકેન અત્થો’’તિ વદન્તિ. તત્ર ભિક્ખુ મત્તં ન જાનાતીતિ ભિક્ખુ તેસુ પચ્ચયેસુ પમાણં ન જાનાતિ, – ‘‘દાયકસ્સ વસો વેદિતબ્બો, દેય્યધમ્મસ્સ વસો વેદિતબ્બો, અત્તનો થામો વેદિતબ્બો’’તિ રથવિનીતે વુત્તનયેન પમાણયુત્તં અગ્ગહેત્વા યં આહરન્તિ, તં સબ્બં ગણ્હાતીતિ અત્થો. મનુસ્સા વિપ્પટિસારિનો ન પુન અભિહરિત્વા પવારેન્તિ. સો પચ્ચયેહિ કિલમન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ…પે… પરિબાહિરો હોતિ.

તે ન અતિરેકપૂજાય પૂજેતા હોતીતિ સો ગોપાલકો મહાઉસભે વિય તે થેરે ભિક્ખૂ ઇમાય આવિ ચેવ રહો ચ મેત્તાય કાયકમ્માદિકાય અતિરેકપૂજાય ન પૂજેતિ. તતો થેરા, – ‘‘ઇમે અમ્હેસુ ગરુચિત્તીકારં ન કરોન્તી’’તિ નવકે ભિક્ખૂ દ્વીહિ સઙ્ગહેહિ ન સઙ્ગણ્હન્તિ, ન આમિસસઙ્ગહેન ચીવરેન વા પત્તેન વા પત્તપરિયાપન્નેન વા વસનટ્ઠાનેન વા. કિલમન્તે મિલાયન્તેપિ નપ્પટિજગ્ગન્તિ. પાળિં વા અટ્ઠકથં વા ધમ્મકથાબન્ધં વા ગુય્હગન્થં વા ન સિક્ખાપેન્તિ. નવકા થેરાનં સન્તિકા સબ્બસો ઇમે દ્વે સઙ્ગહે અલભમાના ઇમસ્મિં સાસને પતિટ્ઠાતું ન સક્કોન્તિ. યથા તસ્સ ગોપાલકસ્સ ગોગણો ન વડ્ઢતિ, એવં સીલાદીનિ ન વડ્ઢન્તિ. યથા ચ સો ગોપાલકો પઞ્ચહિ ગોરસેહિ પરિબાહિરો હોતિ, એવં પઞ્ચહિ ધમ્મક્ખન્ધેહિ પરિબાહિરા હોન્તિ. સુક્કપક્ખો કણ્હપક્ખે વુત્તવિપલ્લાસવસેન યોજેત્વા વેદિતબ્બોતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાગોપાલકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચૂળગોપાલકસુત્તવણ્ણના

૩૫૦. એવં મે સુતન્તિ ચૂળગોપાલકસુત્તં. તત્થ ઉક્કચેલાયન્તિ એવંનામકે નગરે. તસ્મિં કિર માપિયમાને રત્તિં ગઙ્ગાસોતતો મચ્છો થલં પત્તો. મનુસ્સા ચેલાનિ તેલપાતિયં તેમેત્વા ઉક્કા કત્વા મચ્છં ગણ્હિંસુ. નગરે નિટ્ઠિતે તસ્સ નામં કરોન્તે અમ્હેહિ નગરટ્ઠાનસ્સ ગહિતદિવસે ચેલુક્કાહિ મચ્છો ગહિતોતિ ઉક્કચેલા-ત્વેવસ્સ નામં અકંસુ. ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ યસ્મિં ઠાને નિસિન્નસ્સ સબ્બા ગઙ્ગા પાકટા હુત્વા પઞ્ઞાયતિ, તાદિસે વાલિકુસ્સદે ગઙ્ગાતિત્થે સાયન્હસમયે મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો નિસીદિત્વા મહાગઙ્ગં પરિપુણ્ણં સન્દમાનં ઓલોકેન્તો, – ‘‘અત્થિ નુ ખો ઇમં ગઙ્ગં નિસ્સાય કોચિ પુબ્બે વડ્ઢિપરિહાનિં પત્તો’’તિ આવજ્જિત્વા, પુબ્બે એકં બાલગોપાલકં નિસ્સાય અનેકસતસહસ્સા ગોગણા ઇમિસ્સા ગઙ્ગાય આવટ્ટે પતિત્વા સમુદ્દમેવ પવિટ્ઠા, અપરં પન પણ્ડિતગોપાલકં નિસ્સાય અનેકસતસહસ્સગોગણસ્સ સોત્થિ જાતા વડ્ઢિ જાતા આરોગ્યં જાતન્તિ અદ્દસ. દિસ્વા ઇમં કારણં નિસ્સાય ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ.

માગધકોતિ મગધરટ્ઠવાસી. દુપ્પઞ્ઞજાતિકોતિ નિપ્પઞ્ઞસભાવો દન્ધો મહાજળો. અસમવેક્ખિત્વાતિ અસલ્લક્ખેત્વા અનુપધારેત્વા. પતારેસીતિ તારેતું આરભિ. ઉત્તરં તીરં સુવિદેહાનન્તિ ગઙ્ગાય ઓરિમે તીરે મગધરટ્ઠં, પારિમે તીરે વિદેહરટ્ઠં, ગાવો મગધરટ્ઠતો વિદેહરટ્ઠં નેત્વા રક્ખિસ્સામીતિ ઉત્તરં તીરં પતારેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ઉત્તરં તીરં સુવિદેહાન’’ન્તિ. આમણ્ડલિકં કરિત્વાતિ મણ્ડલિકં કત્વા. અનયબ્યસનં આપજ્જિંસૂતિ અવડ્ઢિં વિનાસં પાપુણિંસુ, મહાસમુદ્દમેવ પવિસિંસુ. તેન હિ ગોપાલકેન ગાવો ઓતારેન્તેન ગઙ્ગાય ઓરિમતીરે સમતિત્થઞ્ચ વિસમતિત્થઞ્ચ ઓલોકેતબ્બં અસ્સ, મજ્ઝે ગઙ્ગાય ગુન્નં વિસ્સમટ્ઠાનત્થં દ્વે તીણિ વાલિકત્થલાનિ સલ્લક્ખેતબ્બાનિ અસ્સુ. તથા પારિમતીરે તીણિ ચત્તારિ તિત્થાનિ, ઇમસ્મા તિત્થા ભટ્ઠા ઇમં તિત્થં ગણ્હિસ્સન્તિ, ઇમસ્મા ભટ્ઠા ઇમન્તિ. અયં પન બાલગોપાલકો ઓરિમતીરે ગુન્નં ઓતરણતિત્થં સમં વા વિસમં વા અનોલોકેત્વાવ મજ્ઝે ગઙ્ગાય ગુન્નં વિસ્સમટ્ઠાનત્થં દ્વે તીણિ વાલિકત્થલાનિપિ અસલ્લક્ખેત્વાવ પરતીરે ચત્તારિ પઞ્ચ ઉત્તરણતિત્થાનિ અસમવેક્ખિત્વાવ અતિત્થેનેવ ગાવો ઓતારેસિ. અથસ્સ મહાઉસભો જવનસમ્પન્નતાય ચેવ થામસમ્પન્નતાય ચ તિરિયં ગઙ્ગાય સોતં છેત્વા પારિમં તીરં પત્વા છિન્નતટઞ્ચેવ કણ્ટકગુમ્બગહનઞ્ચ દિસ્વા, ‘‘દુબ્બિનિવિટ્ઠમેત’’ન્તિ ઞત્વા ધુરગ્ગ-પતિટ્ઠાનોકાસમ્પિ અલભિત્વા પટિનિવત્તિ. ગાવો મહાઉસભો નિવત્તો મયમ્પિ નિવત્તિસ્સામાતિ નિવત્તા. મહતો ગોગણસ્સ નિવત્તટ્ઠાને ઉદકં છિજ્જિત્વા મજ્ઝે ગઙ્ગાય આવટ્ટં ઉટ્ઠપેસિ. ગોગણો આવટ્ટં પવિસિત્વા સમુદ્દમેવ પત્તો. એકોપિ ગોણો અરોગો નામ નાહોસિ. તેનાહ – ‘‘તત્થેવ અનયબ્યસનં આપજ્જિંસૂ’’તિ.

અકુસલા ઇમસ્સ લોકસ્સાતિ ઇધ લોકે ખન્ધધાતાયતનેસુ અકુસલા અછેકા, પરલોકેપિ એસેવ નયો. મારધેય્યં વુચ્ચતિ તેભૂમકધમ્મા. અમારધેય્યં નવ લોકુત્તરધમ્મા. મચ્ચુધેય્યમ્પિ તેભૂમકધમ્માવ. અમચ્ચુધેય્યં નવ લોકુત્તરધમ્મા. તત્થ અકુસલા અછેકા. વચનત્થતો પન મારસ્સ ધેય્યં મારધેય્યં. ધેય્યન્તિ ઠાનં વત્થુ નિવાસો ગોચરો. મચ્ચુધેય્યેપિ એસેવ નયો. તેસન્તિ તેસં એવરૂપાનં સમણબ્રાહ્મણાનં, ઇમિના છ સત્થારો દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા.

૩૫૧. એવં કણ્હપક્ખં નિટ્ઠપેત્વા સુક્કપક્ખં દસ્સેન્તો ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ બલવગાવોતિ દન્તગોણે ચેવ ધેનુયો ચ. દમ્મગાવોતિ દમેતબ્બગોણે ચેવ અવિજાતગાવો ચ. વચ્છતરેતિ વચ્છભાવં તરિત્વા ઠિતે બલવવચ્છે. વચ્છકેતિ ધેનુપકે તરુણવચ્છકે. કિસાબલકેતિ અપ્પમંસલોહિતે મન્દથામે. તાવદેવ જાતકોતિ તંદિવસે જાતકો. માતુગોરવકેન વુય્હમાનોતિ માતા પુરતો પુરતો હુંહુન્તિ ગોરવં કત્વા સઞ્ઞં દદમાના ઉરેન ઉદકં છિન્દમાના ગચ્છતિ, વચ્છકો તાય ગોરવસઞ્ઞાય ધેનુયા વા ઉરેન છિન્નોદકેન ગચ્છમાનો ‘‘માતુગોરવકેન વુય્હમાનો’’તિ વુચ્ચતિ.

૩૫૨. મારસ્સ સોતં છેત્વાતિ અરહત્તમગ્ગેન મારસ્સ તણ્હાસોતં છેત્વા. પારં ગતાતિ મહાઉસભા નદીપારં વિય સંસારપારં નિબ્બાનં ગતા. પારં અગમંસૂતિ મહાઉસભાનં પારઙ્ગતક્ખણે ગઙ્ગાય સોતસ્સ તયો કોટ્ઠાસે અતિક્કમ્મ ઠિતા મહાઉસભે પારં પત્તે દિસ્વા તેસં ગતમગ્ગં પટિપજ્જિત્વા પારં અગમંસુ. પારં ગમિસ્સન્તીતિ ચતુમગ્ગવજ્ઝાનં કિલેસાનં તયો કોટ્ઠાસે ખેપેત્વા ઠિતા ઇદાનિ અરહત્તમગ્ગેન અવસેસં તણ્હાસોતં છેત્વા બલવગાવો વિય નદીપારં સંસારપારં નિબ્બાનં ગમિસ્સન્તીતિ. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. ધમ્માનુસારિનો, સદ્ધાનુસારિનોતિ ઇમે દ્વે પઠમમગ્ગસમઙ્ગિનો.

જાનતાતિ સબ્બધમ્મે જાનન્તેન બુદ્ધેન. સુપ્પકાસિતોતિ સુકથિતો. વિવટન્તિ વિવરિતં. અમતદ્વારન્તિ અરિયમગ્ગો. નિબ્બાનપત્તિયાતિ તદત્થાય વિવટં. વિનળીકતન્તિ વિગતમાનનળં કતં. ખેમં પત્થેથાતિ કત્તુકમ્યતાછન્દેન અરહત્તં પત્થેથ, કત્તુકામા નિબ્બત્તેતુકામા હોથાતિ અત્થો. ‘‘પત્ત’ત્થા’’તિપિ પાઠો. એવરૂપં સત્થારં લભિત્વા તુમ્હે પત્તાયેવ નામાતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. ભગવા પન યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળગોપાલકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચૂળસચ્ચકસુત્તવણ્ણના

૩૫૩. એવં મે સુતન્તિ ચૂળસચ્ચકસુત્તં. તત્થ મહાવને કૂટાગારસાલાયન્તિ મહાવનં નામ સયંજાતં અરોપિમં સપરિચ્છેદં મહન્તં વનં. કપિલવત્થુસામન્તા પન મહાવનં હિમવન્તેન સહ એકાબદ્ધં અપરિચ્છેદં હુત્વા મહાસમુદ્દં આહચ્ચ ઠિતં. ઇદં તાદિસં ન હોતિ. સપરિચ્છેદં મહન્તં વનન્તિ મહાવનં. કૂટાગારસાલા પન મહાવનં નિસ્સાય કતે આરામે કૂટાગારં અન્તોકત્વા હંસવટ્ટકચ્છન્નેન કતા સબ્બાકારસમ્પન્ના બુદ્ધસ્સ ભગવતો ગન્ધકુટિ વેદિતબ્બા.

સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તોતિ પુબ્બે કિર એકો નિગણ્ઠો ચ નિગણ્ઠી ચ પઞ્ચ પઞ્ચ વાદસતાનિ ઉગ્ગહેત્વા, વાદં આરોપેસ્સામાતિ જમ્બુદીપે વિચરન્તા વેસાલિયં સમાગતા. લિચ્છવિરાજાનો દિસ્વા, – ‘‘ત્વં કો, ત્વં કા’’તિ પુચ્છિંસુ. નિગણ્ઠો – ‘‘અહં વાદં આરોપેસ્સામીતિ જમ્બુદીપે વિચરામી’’તિ આહ. નિગણ્ઠીપિ તથા આહ. લિચ્છવિનો, ‘‘ઇધેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં વાદં આરોપેથા’’તિ આહંસુ. નિગણ્ઠી અત્તના ઉગ્ગહિતાનિ પઞ્ચવાદસતાનિ પુચ્છિ, નિગણ્ઠો કથેસિ. નિગણ્ઠેન પુચ્છિતેપિ નિગણ્ઠી કથેસિયેવ. એકસ્સપિ ન જયો, ન પરાજયો, ઉભો સમસમાવ અહેસું. લિચ્છવિનો, – ‘‘તુમ્હે ઉભોપિ સમસમા આહિણ્ડિત્વા કિં કરિસ્સથ, ઇધેવ વસથા’’તિ ગેહં દત્વા બલિં પટ્ઠપેસું. તેસં સંવાસમન્વાય ચતસ્સો ધીતરો જાતા, – એકા સચ્ચા નામ, એકા લોલા નામ, એકા પટાચારા નામ, એકા આચારવતી નામ. તાપિ પણ્ડિતાવ અહેસું, માતાપિતૂહિ ઉગ્ગહિતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચ વાદસતાનિ ઉગ્ગહેસું. તા વયપત્તા માતાપિતરો અવોચું – ‘‘અમ્હાકં અમ્મા કુલે દારિકા નામ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીનિ દત્વા કુલઘરં પેસિતપુબ્બા નામ નત્થિ. યો પન અગારિકો તાસં વાદં મદ્દિતું સક્કોતિ, તસ્સ પાદપરિચારિકા હોન્તિ. યો પબ્બજિતો તાસં મદ્દિતું સક્કોતિ, તસ્સ સન્તિકે પબ્બજન્તિ. તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ? મયમ્પિ એવમેવ કરિસ્સામાતિ. ચતસ્સોપિ પરિબ્બાજિકવેસં ગહેત્વા, ‘‘અયં જમ્બુદીપો નામ જમ્બુયા પઞ્ઞાયતી’’તિ જમ્બુસાખં ગહેત્વા ચારિકં પક્કમિંસુ. યં ગામં પાપુણન્તિ, તસ્સ દ્વારે પંસુપુઞ્જે વા વાલિકપુઞ્જે વા જમ્બુધજં ઠપેત્વા, – ‘‘યો વાદં આરોપેતું સક્કોતિ, સો ઇમં મદ્દતૂ’’તિ વત્વા ગામં પવિસન્તિ. એવં ગામેન ગામં વિચરન્તિયો સાવત્થિં પાપુણિત્વા તથેવ ગામદ્વારે જમ્બુધજં ઠપેત્વા સમ્પત્તમનુસ્સાનં આરોચેત્વા અન્તોનગરં પવિટ્ઠા.

તેન સમયેન ભગવા સાવત્થિં નિસ્સાય જેતવને વિહરતિ. અથાયસ્મા સારિપુત્તો ગિલાને પુચ્છન્તો અજગ્ગિતટ્ઠાનં જગ્ગન્તો અત્તનો કિચ્ચમહન્તતાય અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ દિવાતરં ગામં પિણ્ડાય પવિસન્તો ગામદ્વારે જમ્બુધજં દિસ્વા, – ‘‘કિમિદ’’ન્તિ દારકે પુચ્છિ. તે તમત્થં આરોચેસું. તેન હિ મદ્દથાતિ. ન સક્કોમ, ભન્તે, ભાયામાતિ. ‘‘કુમારા મા ભાયથ, ‘કેન અમ્હાકં જમ્બુધજો મદ્દાપિતો’તિ વુત્તે, બુદ્ધસાવકેન સારિપુત્તત્થેરેન મદ્દાપિતો, વાદં આરોપેતુકામા જેતવને થેરસ્સ સન્તિકં ગચ્છથાતિ વદેય્યાથા’’તિ આહ. તે થેરસ્સ વચનં સુત્વા જમ્બુધજં મદ્દિત્વા છડ્ડેસું. થેરો પિણ્ડાય ચરિત્વા વિહારં ગતો. પરિબ્બાજિકાપિ ગામતો નિક્ખમિત્વા, ‘‘અમ્હાકં ધજો કેન મદ્દાપિતો’’તિ પુચ્છિંસુ. દારકા તમત્થં આરોચેસું. પરિબ્બાજિકા પુન ગામં પવિસિત્વા એકેકં વીથિં ગહેત્વા, – ‘‘બુદ્ધસાવકો કિર સારિપુત્તો નામ અમ્હેહિ સદ્ધિં વાદં કરિસ્સતિ, સોતુકામા નિક્ખમથા’’તિ આરોચેસું. મહાજનો નિક્ખમિ, તેન સદ્ધિં પરિબ્બાજિકા જેતવનં અગમિંસુ.

થેરો – ‘‘અમ્હાકં વસનટ્ઠાને માતુગામસ્સ આગમનં નામ અફાસુક’’ન્તિ વિહારમજ્ઝે નિસીદિ. પરિબ્બાજિકાયો ગન્ત્વા થેરં પુચ્છિંસુ – ‘‘તુમ્હેહિ અમ્હાકં ધજો મદ્દાપિતો’’તિ? આમ, મયા મદ્દાપિતોતિ. મયં તુમ્હેહિ સદ્ધિં વાદં કરિસ્સામાતિ. સાધુ કરોથ, કસ્સ પુચ્છા કસ્સ વિસ્સજ્જનં હોતૂતિ? પુચ્છા નામ અમ્હાકં પત્તા, તુમ્હે પન માતુગામા નામ પઠમં પુચ્છથાતિ આહ. તા ચતસ્સોપિ ચતૂસુ દિસાસુ ઠત્વા માતાપિતૂનં સન્તિકે ઉગ્ગહિતં વાદસહસ્સં પુચ્છિંસુ. થેરો ખગ્ગેન કુમુદનાળં છિન્દન્તો વિય પુચ્છિતં પુચ્છિતં નિજ્જટં નિગ્ગણ્ઠિં કત્વા કથેસિ, કથેત્વા પુન પુચ્છથાતિ આહ. એત્તકમેવ, ભન્તે, મયં જાનામાતિ. થેરો આહ – ‘‘તુમ્હેહિ વાદસહસ્સં પુચ્છિતં મયા કથિતં, અહં પન એકં યેવ પઞ્હં પુચ્છિસ્સામિ, તં તુમ્હે કથેથા’’તિ. તા થેરસ્સ વિસયં દિસ્વા, ‘‘પુચ્છથ, ભન્તે, બ્યાકરિસ્સામા’’તિ વત્તું નાસક્ખિંસુ. ‘‘વદ, ભન્તે, જાનમાના બ્યાકરિસ્સામા’’તિ પુન આહંસુ.

થેરો અયં પન કુલપુત્તે પબ્બાજેત્વા પઠમં સિક્ખાપેતબ્બપઞ્હોતિ વત્વા, – ‘‘એકં નામ કિ’’ન્તિ પુચ્છિ. તા નેવ અન્તં, ન કોટિં અદ્દસંસુ. થેરો કથેથાતિ આહ. ન પસ્સામ, ભન્તેતિ. તુમ્હેહિ વાદસહસ્સં પુચ્છિતં મયા કથિતં, મય્હં તુમ્હે એકં પઞ્હમ્પિ કથેતું ન સક્કોથ, એવં સન્તે કસ્સ જયો કસ્સ પરાજયોતિ? તુમ્હાકં, ભન્તે, જયો, અમ્હાકં પરાજયોતિ. ઇદાનિ કિં કરિસ્સથાતિ? તા માતાપિતૂહિ વુત્તવચનં આરોચેત્વા, ‘‘તુમ્હાકં સન્તિકે પબ્બજિસ્સામા’’તિ આહંસુ. તુમ્હે માતુગામા નામ અમ્હાકં સન્તિકે પબ્બજિતું ન વટ્ટતિ, અમ્હાકં પન સાસનં ગહેત્વા ભિક્ખુનિઉપસ્સયં ગન્ત્વા પબ્બજથાતિ. તા સાધૂતિ થેરસ્સ સાસનં ગહેત્વા ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજિંસુ. પબ્બજિતા ચ પન અપ્પમત્તા આતાપિનિયો હુત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિંસુ.

અયં સચ્ચકો તાસં ચતુન્નમ્પિ કનિટ્ઠભાતિકો. તાહિ ચતૂહિપિ ઉત્તરિતરપઞ્ઞો, માતાપિતૂનમ્પિ સન્તિકા વાદસહસ્સં, તતો બહુતરઞ્ચ બાહિરસમયં ઉગ્ગહેત્વા કત્થચિ અગન્ત્વા રાજદારકે સિપ્પં સિક્ખાપેન્તો તત્થેવ વેસાલિયં વસતિ, પઞ્ઞાય અતિપૂરિતત્તા કુચ્છિ મે ભિજ્જેય્યાતિ ભીતો અયપટ્ટેન કુચ્છિં પરિક્ખિપિત્વા ચરતિ, ઇમં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો’’તિ.

ભસ્સપ્પવાદકોતિ ભસ્સં વુચ્ચતિ કથામગ્ગો, તં પવદતિ કથેતીતિ ભસ્સપ્પવાદકો. પણ્ડિતવાદોતિ અહં પણ્ડિતોતિ એવં વાદો. સાધુસમ્મતો બહુજનસ્સાતિ યં યં નક્ખત્તચારેન આદિસતિ, તં તં યેભુય્યેન તથેવ હોતિ, તસ્મા અયં સાધુલદ્ધિકો ભદ્દકોતિ એવં સમ્મતો મહાજનસ્સ. વાદેન વાદં સમારદ્ધોતિ કથામગ્ગેન દોસં આરોપિતો. આયસ્મા અસ્સજીતિ સારિપુત્તત્થેરસ્સ આચરિયો અસ્સજિત્થેરો. જઙ્ઘાવિહારં અનુચઙ્કમમાનોતિ તતો તતો લિચ્છવિરાજગેહતો તં તં ગેહં ગમનત્થાય અનુચઙ્કમમાનો. યેનાયસ્મા અસ્સજિ તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? સમયજાનનત્થં.

એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અહં ‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેસ્સામી’તિ આહિણ્ડામિ, ‘સમયં પનસ્સ ન જાનામી’તિ ન આરોપેસિં. પરસ્સ હિ સમયં ઞત્વા આરોપિતો વાદો સ્વારોપિતો નામ હોતિ. અયં પન સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકો પઞ્ઞાયતિ અસ્સજિત્થેરો; સો અત્તનો સત્થુ સમયે કોવિદો, એતાહં પુચ્છિત્વા કથં પતિટ્ઠાપેત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેસ્સામી’’તિ. તસ્મા ઉપસઙ્કમિ. વિનેતીતિ કથં વિનેતિ, કથં સિક્ખાપેતીતિ પુચ્છતિ. થેરો પન યસ્મા દુક્ખન્તિ વુત્તે ઉપારમ્ભસ્સ ઓકાસો હોતિ, મગ્ગફલાનિપિ પરિયાયેન દુક્ખન્તિ આગતાનિ, અયઞ્ચ દુક્ખન્તિ વુત્તે થેરં પુચ્છેય્ય – ‘‘ભો અસ્સજિ, કિમત્થં તુમ્હે પબ્બજિતા’’તિ. તતો ‘‘મગ્ગફલત્થાયા’’તિ વુત્તે, – ‘‘નયિદં, ભો અસ્સજિ, તુમ્હાકં સાસનં નામ, મહાઆઘાતનં નામેતં, નિરયુસ્સદો નામેસ, નત્થિ તુમ્હાકં સુખાસા, ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય દુક્ખમેવ જિરાપેન્તા આહિણ્ડથા’’તિ દોસં આરોપેય્ય, તસ્મા પરવાદિસ્સ પરિયાયકથં કાતું ન વટ્ટતિ. યથા એસ અપ્પતિટ્ઠો હોતિ, એવમસ્સ નિપ્પરિયાયકથં કથેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા, ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચ’’ન્તિ ઇમં અનિચ્ચાનત્તવસેનેવ કથં કથેતિ. દુસ્સુતન્તિ સોતું અયુત્તં.

૩૫૪. સન્થાગારેતિ રાજકુલાનં અત્થાનુસાસનસન્થાગારસાલાયં. યેન તે લિચ્છવી તેનુપસઙ્કમીતિ એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અહં પુબ્બે સમયં અજાનનભાવેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં ન આરોપેસિં, ઇદાનિ પનસ્સ મહાસાવકેન કથિતં સમયં જાનામિ, ઇમે ચ મમ અન્તેવાસિકા પઞ્ચસતા લિચ્છવી સન્નિપતિતા. એતેહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેસ્સામી’’તિ તસ્મા ઉપસઙ્કમિ. ઞાતઞ્ઞતરેનાતિ ઞાતેસુ અભિઞ્ઞાતેસુ પઞ્ચવગ્ગિયત્થેરેસુ અઞ્ઞતરેન. પતિટ્ઠિતન્તિ યથા તેન પતિટ્ઠિતં. સચે એવં પતિટ્ઠિસ્સતિ, અથ પન અઞ્ઞદેવ વક્ખતિ, તત્ર મયા કિં સક્કા કાતુન્તિ ઇદાનેવ પિટ્ઠિં પરિવત્તેન્તો આહ. આકડ્ઢેય્યાતિ અત્તનો અભિમુખં કડ્ઢેય્ય. પરિકડ્ઢેય્યાતિ પુરતો પટિપણામેય્ય. સમ્પરિકડ્ઢેય્યાતિ કાલેન આકડ્ઢેય્ય, કાલેન પરિકડ્ઢેય્ય. સોણ્ડિકાકિલઞ્જન્તિ સુરાઘરે પિટ્ઠકિલઞ્જં. સોણ્ડિકાધુત્તોતિ સુરાધુત્તો. વાલં કણ્ણે ગહેત્વાતિ સુરાપરિસ્સાવનત્થવિકં ધોવિતુકામો કસટનિધુનનત્થં ઉભોસુ કણ્ણેસુ ગહેત્વા. ઓધુનેય્યાતિ અધોમુખં કત્વા ધુનેય્ય. નિદ્ધુનેય્યાતિ ઉદ્ધંમુખં કત્વા ધુનેય્ય. નિપ્ફોટેય્યાતિ પુનપ્પુનં પપ્ફોટેય્ય. સાણધોવિકં નામાતિ એત્થ મનુસ્સા સાણસાટકકરણત્થં સાણવાકે ગહેત્વા મુટ્ઠિં મુટ્ઠિં બન્ધિત્વા ઉદકે પક્ખિપન્તિ. તે તતિયદિવસે સુટ્ઠુ કિલિન્ના હોન્તિ. અથ મનુસ્સા અમ્બિલયાગુસુરાદીનિ આદાય તત્થ ગન્ત્વા સાણમુટ્ઠિં ગહેત્વા, દક્ખિણતો વામતો સમ્મુખા ચાતિ તીસુ ફલકેસુ સકિં દક્ખિણફલકે, સકિં વામફલકે, સકિં સમ્મુખફલકે પહરન્તા અમ્બિલયાગુસુરાદીનિ ભુઞ્જન્તા પિવન્તા ખાદન્તા ધોવન્તિ. મહન્તા કીળા હોતિ. રઞ્ઞો નાગો તં કીળં દિસ્વા ગમ્ભીરં ઉદકં અનુપવિસિત્વા સોણ્ડાય ઉદકં ગહેત્વા સકિં કુમ્ભે સકિં પિટ્ઠિયં સકિં ઉભોસુ પસ્સેસુ સકિં અન્તરસત્થિયં પક્ખિપન્તો કીળિત્થ. તદુપાદાય તં કીળિતજાતં સાણધોવિકં નામ વુચ્ચતિ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સાણધોવિકં નામ કીળિતજાતં કીળતી’’તિ. કિં સો ભવમાનો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો, યો ભગવતો વાદં આરોપેસ્સતીતિ યો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો ભગવતો વાદં આરોપેસ્સતિ, સો કિં ભવમાનો કિં યક્ખો ભવમાનો ઉદાહુ ઇન્દો, ઉદાહુ બ્રહ્મા ભવમાનો ભગવતો વાદં આરોપેસ્સતિ? ન હિ સક્કા પકતિમનુસ્સેન ભગવતો વાદં આરોપેતુન્તિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

૩૫૫. તેન ખો પન સમયેનાતિ યસ્મિં સમયે સચ્ચકો આરામં પાવિસિ, તસ્મિં. કિસ્મિં પન સમયે પાવિસીતિ? મહામજ્ઝન્હિકસમયે. કસ્મા પન તસ્મિં સમયે ચઙ્કમન્તીતિ? પણીતભોજનપચ્ચયસ્સ થિનમિદ્ધસ્સ વિનોદનત્થં. દિવાપધાનિકા વા તે. તાદિસાનઞ્હિ પચ્છાભત્તં ચઙ્કમિત્વા ન્હત્વા સરીરં ઉતું ગણ્હાપેત્વા નિસજ્જ સમણધમ્મં કરોન્તાનં ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ. યેન તે ભિક્ખૂતિ સો કિર કુહિં સમણો ગોતમોતિ પરિવેણતો પરિવેણં ગન્ત્વા પુચ્છિત્વા પવિસિસ્સામીતિ વિલોકેન્તો અરઞ્ઞે હત્થી વિય ચઙ્કમે ચઙ્કમમાને પંસુકૂલિકભિક્ખૂ દિસ્વા તેસં સન્તિકં અગમાસિ. તં સન્ધાય, ‘‘યેન તે ભિક્ખૂ’’તિઆદિ વુત્તં. કહં નુ ખો, ભોતિ કતરસ્મિં આવાસે વા મણ્ડપે વાતિ અત્થો. એસ, અગ્ગિવેસ્સન, ભગવાતિ તદા કિર ભગવા પચ્ચૂસકાલે મહાકરુણા સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા દસસહસ્સચક્કવાળે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણજાલં પત્થરિત્વા બોધનેય્યસત્તં ઓલોકેન્તો અદ્દસ – ‘‘સ્વે સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો મહતિં લિચ્છવિપરિસં ગહેત્વા મમ વાદં આરોપેતુકામો આગમિસ્સતી’’તિ. તસ્મા પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો વેસાલિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો મહાપરિસાય નિસીદિતું સુખટ્ઠાને નિસીદિસ્સામીતિ ગન્ધકુટિં અપવિસિત્વા મહાવને અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ. તે ભિક્ખૂ ભગવતો વત્તં દસ્સેત્વા આગતા, સચ્ચકેન પુટ્ઠા દૂરે નિસિન્નં ભગવન્તં દસ્સેન્તા, ‘‘એસ અગ્ગિવેસ્સન ભગવા’’તિ આહંસુ.

મહતિયા લિચ્છવિપરિસાય સદ્ધિન્તિ હેટ્ઠા પઞ્ચમત્તેહિ લિચ્છવિસતેહિ પરિવુતોતિ વુત્તં. તે એતસ્સ અન્તેવાસિકાયેવ, અન્તોવેસાલિયં પન સચ્ચકો પઞ્ચમત્તાનિ લિચ્છવિરાજસતાનિ ગહેત્વા, ‘‘વાદત્થિકો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમન્તો’’તિ સુત્વા દ્વિન્નં પણ્ડિતાનં કથાસલ્લાપં સોસ્સામાતિ યેભુય્યેન મનુસ્સા નિક્ખન્તા, એવં સા પરિસા મહતી અપરિચ્છિન્નગણના અહોસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. અઞ્જલિં પણામેત્વાતિ એતે ઉભતોપક્ખિકા, તે એવં ચિન્તેસું – ‘‘સચે નો મિચ્છાદિટ્ઠિકા ચોદેસ્સન્તિ, ‘કસ્મા તુમ્હે સમણં ગોતમં વન્દિત્થા’તિ, તેસં, ‘કિં અઞ્જલિમત્તકરણેનપિ વન્દિતં હોતી’તિ વક્ખામ. સચે નો સમ્માદિટ્ઠિકા ચોદેસ્સન્તિ, ‘કસ્મા ભગવન્તં ન વન્દિત્થા’તિ, ‘કિં સીસેન ભૂમિં પહરન્તેનેવ વન્દિતં હોતિ, નનુ અઞ્જલિકમ્મમ્પિ વન્દના એવા’તિ વક્ખામા’’તિ. નામ ગોત્તન્તિ, ભો ગોતમ, અહં અસુકસ્સ પુત્તો દત્તો નામ મિત્તો નામ ઇધ આગતોતિ વદન્તા નામં સાવેન્તિ નામ. ભો ગોતમ, અહં વાસિટ્ઠો નામ કચ્ચાનો નામ ઇધ આગતોતિ વદન્તા ગોત્તં સાવેન્તિ નામ. એતે કિર દલિદ્દા જિણ્ણકુલપુત્તા પરિસમજ્ઝે નામગોત્તવસેન પાકટા ભવિસ્સામાતિ એવં અકંસુ. યે પન તુણ્હીભૂતા નિસીદિંસુ, તે કેરાટિકા ચેવ અન્ધબાલા ચ. તત્થ કેરાટિકા, ‘‘એકં દ્વે કથાસલ્લાપે કરોન્તો વિસ્સાસિકો હોતિ, અથ વિસ્સાસે સતિ એકં દ્વે ભિક્ખા અદાતું ન યુત્ત’’ન્તિ તતો અત્તાનં મોચેન્તા તુણ્હી નિસીદન્તિ. અન્ધબાલા અઞ્ઞાણતાયેવ અવક્ખિત્તમત્તિકાપિણ્ડો વિય યત્થ કત્થચિ તુણ્હીભૂતા નિસીદન્તિ.

૩૫૬. કિઞ્ચિદેવ દેસન્તિ કઞ્ચિ ઓકાસં કિઞ્ચિ કારણં, અથસ્સ ભગવા પઞ્હપુચ્છને ઉસ્સાહં જનેન્તો આહ – પુચ્છ, અગ્ગિવેસ્સન, યદાકઙ્ખસીતિ. તસ્સત્થો – ‘‘પુચ્છ યદિ આકઙ્ખસિ, ન મે પઞ્હવિસ્સજ્જને ભારો અત્થિ’’. અથ વા ‘‘પુચ્છ યં આકઙ્ખસિ, સબ્બં તે વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેસિ અસાધારણં પચ્ચેકબુદ્ધઅગ્ગસાવમહાસાવકેહિ. તે હિ યદાકઙ્ખસીતિ ન વદન્તિ, સુત્વા વેદિસ્સામાતિ વદન્તિ. બુદ્ધા પન ‘‘પુચ્છાવુસો, યદાકઙ્ખસી’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩૭) વા, ‘‘પુચ્છ, મહારાજ, યદાકઙ્ખસી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૨) વા,

‘‘પુચ્છ વાસવ મં પઞ્હં, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છસિ;

તસ્સ તસ્સેવ પઞ્હસ્સ, અહં અન્તં કરોમિ તે’’ ઇતિ. (દી. નિ. ૨.૩૫૬) વા,

‘‘તેન હિ ત્વં, ભિક્ખુ, સકે આસને નિસીદિત્વા પુચ્છ યદાકઙ્ખસી’’તિ (મ. નિ. ૩.૮૫) વા,

‘‘બાવરિસ્સ ચ તુય્હં વા, સબ્બેસં સબ્બસંસયં;

કતાવકાસા પુચ્છવ્હો, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છથા’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૩૬) વા,

‘‘પુચ્છ મં સભિય પઞ્હં, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છસિ;

તસ્સ તસ્સેવ પઞ્હસ્સ, અહં અન્તં કરોમિ તે’’ ઇતિ. (સુ. નિ. ૫૧૭) વા –

તેસં તેસં યક્ખનરિન્દદેવસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકાનં સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેન્તિ. અનચ્છરિયઞ્ચેતં, યં ભગવા બુદ્ધભૂમિં પત્વા એતં પવારણં પવારેય્ય. યો બોધિસત્તભૂમિયં પદેસઞાણેપિ ઠિતો

‘‘કોણ્ડઞ્ઞ પઞ્હાનિ વિયાકરોહિ,

યાચન્તિ તં ઇસયો સાધુરૂપા;

કોણ્ડઞ્ઞ એસો મનુજેસુ ધમ્મો,

યં વુદ્ધમાગચ્છતિ એસ ભારો’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૬૦) –

એવં સક્કાદીનં અત્થાય ઇસીહિ યાચિતો

‘‘કતાવકાસા પુચ્છન્તુ ભોન્તો,

યં કિઞ્ચિ પઞ્હં મનસાભિપત્થિતં;

અહઞ્હિ તં તં વો વિયાકરિસ્સં,

ઞત્વા સયં લોકમિમં પરઞ્ચા’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૬૧);

એવં સરભઙ્ગકાલે, સમ્ભવજાતકે ચ સકલજમ્બુદીપં તિક્ખત્તું વિચરિત્વા પઞ્હાનં અન્તકરં અદિસ્વા સુચિરતેન બ્રાહ્મણેન પઞ્હં પુટ્ઠો ઓકાસે કારિતે, જાતિયા સત્તવસ્સો રથિકાયં પંસું કીળન્તો પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા અન્તરવીથિયં નિસિન્નોવ –

‘‘તગ્ઘ તે અહમક્ખિસ્સં, યથાપિ કુસલો તથા;

રાજા ચ ખો તં જાનાતિ, યદિ કાહતિ વા ન વા’’તિ. (જા. ૧.૧૬.૧૭૨) –

સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેસિ.

એવં ભગવતા સબ્બઞ્ઞુપવારણાય પવારિતાય અત્તમનો પઞ્હં પુચ્છન્તો, ‘‘કથં પન, ભો ગોતમા’’તિઆદિમાહ.

અથસ્સ ભગવા, ‘‘પસ્સથ, ભો, અઞ્ઞં સાવકેન કથિતં, અઞ્ઞં સત્થા કથેતિ, નનુ મયા પટિકચ્ચેવ વુત્તં, ‘સચે તથા પતિટ્ઠિસ્સતિ, યથાસ્સ સાવકેન પતિટ્ઠિતં, એવાહં વાદં આરોપેસ્સામી’તિ. અયં પન અઞ્ઞમેવ કથેતિ, તત્થ કિં મયા સક્કા કાતુ’’ન્તિ એવં નિગણ્ઠસ્સ વચનોકાસો મા હોતૂતિ હેટ્ઠા અસ્સજિત્થેરેન કથિતનિયામેનેવ કથેન્તો, એવં ખો અહં, અગ્ગિવેસ્સનાતિઆદિમાહ. ઉપમા મં, ભો ગોતમ, પટિભાતીતિ, ભો ગોતમ, મય્હં એકા ઉપમા ઉપટ્ઠાતિ, આહરામિ તં ઉપમન્તિ વદતિ. પટિભાતુ તં, અગ્ગિવેસ્સનાતિ ઉપટ્ઠાતુ તે, અગ્ગિવેસ્સન, આહર તં ઉપમં વિસત્થોતિ ભગવા અવોચ. બલકરણીયાતિ બાહુબલેન કત્તબ્બા કસિવાણિજ્જાદિકા કમ્મન્તા. રૂપત્તાયં પુરિસપુગ્ગલોતિ રૂપં અત્તા અસ્સાતિ રૂપત્તા, રૂપં અત્તાતિ ગહેત્વા ઠિતપુગ્ગલં દીપેતિ. રૂપે પતિટ્ઠાયાતિ તસ્મિં અત્તાતિ ગહિતરૂપે પતિટ્ઠહિત્વા. પુઞ્ઞં વા અપુઞ્ઞં વા પસવતીતિ કુસલં વા અકુસલં વા પટિલભતિ. વેદનત્તાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇમિના કિં દીપેતિ? ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા ઇમેસં સત્તાનં પથવી વિય પતિટ્ઠા, તે ઇમેસુ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ પતિટ્ઠાય કુસલાકુસલકમ્મં નામ આયૂહન્તિ. તુમ્હે એવરૂપં વિજ્જમાનમેવ અત્તાનં પટિસેધેન્તો પઞ્ચક્ખન્ધા અનત્તાતિ દીપેથાતિ અતિવિય સકારણં કત્વા ઉપમં આહરિ. ઇમિના ચ નિગણ્ઠેન આહટઓપમ્મં નિયતમેવ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધતો અઞ્ઞો તસ્સ કથં છિન્દિત્વા વાદે દોસં દાતું સમત્થો નામ નત્થિ. દુવિધા હિ પુગ્ગલા બુદ્ધવેનેય્યા ચ સાવકવેનેય્યા ચ. સાવકવેનેય્યે સાવકાપિ વિનેન્તિ બુદ્ધાપિ. બુદ્ધવેનેય્યે પન સાવકા વિનેતું ન સક્કોન્તિ, બુદ્ધાવ વિનેન્તિ. અયમ્પિ નિગણ્ઠો બુદ્ધવેનેય્યો, તસ્મા એતસ્સ વાદં છિન્દિત્વા અઞ્ઞો દોસં દાતું સમત્થો નામ નત્થિ. તેનસ્સ ભગવા સયમેવ વાદે દોસદસ્સનત્થં નનુ ત્વં, અગ્ગિવેસ્સનાતિઆદિમાહ.

અથ નિગણ્ઠો ચિન્તેસિ – ‘‘અતિવિય સમણો ગોતમો મમ વાદં પતિટ્ઠપેતિ, સચે ઉપરિ કોચિ દોસો ભવિસ્સતિ, મમં એકકંયેવ નિગ્ગણ્હિસ્સતિ. હન્દાહં ઇમં વાદં મહાજનસ્સાપિ મત્થકે પક્ખિપામી’’તિ, તસ્મા એવમાહ – અહમ્પિ, ભો ગોતમ, એવં વદામિ રૂપં મે અત્તા…પે… વિઞ્ઞાણં મે અત્તાતિ, અયઞ્ચ મહતી જનતાતિ. ભગવા પન નિગણ્ઠતો સતગુણેનપિ સહસ્સગુણેનપિ સતસહસ્સગુણેનપિ વાદીવરતરો, તસ્મા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં નિગણ્ઠો અત્તાનં મોચેત્વા મહાજનસ્સ મત્થકે વાદં પક્ખિપતિ, નાસ્સ અત્તાનં મોચેતું દસ્સામિ, મહાજનતો નિવત્તેત્વા એકકંયેવ નં નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ. અથ નં કિઞ્હિ તે, અગ્ગિવેસ્સનાતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – નાયં જનતા મમ વાદં આરોપેતું આગતા, ત્વંયેવ સકલં વેસાલિં સંવટ્ટિત્વા મમ વાદં આરોપેતું આગતો, તસ્મા ત્વં સકમેવ વાદં નિવેઠેહિ, મા મહાજનસ્સ મત્થકે પક્ખિપસીતિ. સો પટિજાનન્તો અહઞ્હિ, ભો ગોતમાતિઆદિમાહ.

૩૫૭. ઇતિ ભગવા નિગણ્ઠસ્સ વાદં પતિટ્ઠપેત્વા, તેન હિ, અગ્ગિવેસ્સનાતિ પુચ્છં આરભિ. તત્થ તેન હીતિ કારણત્થે નિપાતો. યસ્મા ત્વં પઞ્ચક્ખન્ધે અત્તતો પટિજાનાસિ, તસ્માતિ અત્થો. સકસ્મિં વિજિતેતિ અત્તનો રટ્ઠે. ઘાતેતાયં વા ઘાતેતુન્તિ ઘાતારહં ઘાતેતબ્બયુત્તકં ઘાતેતું. જાપેતાયં વા જાપેતુન્તિ ધનજાનિરહં જાપેતબ્બયુત્તં જાપેતું જિણ્ણધનં કાતું. પબ્બાજેતાયં વા પબ્બાજેતુન્તિ સકરટ્ઠતો પબ્બાજનારહં પબ્બાજેતું, નીહરિતું. વત્તિતુઞ્ચ અરહતીતિ વત્તતિ ચેવ વત્તિતુઞ્ચ અરહતિ. વત્તિતું યુત્તોતિ દીપેતિ. ઇતિ નિગણ્ઠો અત્તનો વાદભેદનત્થં આહટકારણમેવ અત્તનો મારણત્થાય આવુધં તિખિણં કરોન્તો વિય વિસેસેત્વા દીપેતિ, યથા તં બાલો. એવં મે રૂપં હોતૂતિ મમ રૂપં એવંવિધં હોતુ, પાસાદિકં અભિરૂપં અલઙ્કતપ્પટિયત્તં સુવણ્ણતોરણં વિય સુસજ્જિતચિત્તપટો વિય ચ મનાપદસ્સનન્તિ. એવં મે રૂપં મા અહોસીતિ મમ રૂપં એવંવિધં મા હોતુ, દુબ્બણ્ણં દુસ્સણ્ઠિતં વલિતપલિતં તિલકસમાકિણ્ણન્તિ.

તુણ્હી અહોસીતિ નિગણ્ઠો ઇમસ્મિં ઠાને વિરદ્ધભાવં ઞત્વા, ‘‘સમણો ગોતમો મમ વાદં ભિન્દનત્થાય કારણં આહરિ, અહં બાલતાય તમેવ વિસેસેત્વા દીપેસિં, ઇદાનિ નટ્ઠોમ્હિ, સચે વત્તતીતિ વક્ખામિ, ઇમે રાજાનો ઉટ્ઠહિત્વા, ‘અગ્ગિવેસ્સન, ત્વં મમ રૂપે વસો વત્તતીતિ વદસિ, યદિ તે રૂપે વસો વત્તતિ, કસ્મા ત્વં યથા ઇમે લિચ્છવિરાજાનો તાવતિંસદેવસદિસેહિ અત્તભાવેહિ વિરોચન્તિ અભિરૂપા પાસાદિકા, એવં ન વિરોચસી’તિ. સચે ન વત્તતીતિ વક્ખામિ, સમણો ગોતમો ઉટ્ઠહિત્વા, ‘અગ્ગિવેસ્સન, ત્વં પુબ્બે વત્તતિ મે રૂપસ્મિં વસોતિ વત્વા ઇદાનિ પટિક્ખિપસી’તિ વાદં આરોપેસ્સતિ. ઇતિ વત્તતીતિ વુત્તેપિ એકો દોસો, ન વત્તતીતિ વુત્તેપિ એકો દોસો’’તિ તુણ્હી અહોસિ. દુતિયમ્પિ ભગવા પુચ્છિ, દુતિયમ્પિ તુણ્હી અહોસિ. યસ્મા પન યાવતતિયં ભગવતા પુચ્છિતે અબ્યાકરોન્તસ્સ સત્તધા મુદ્ધા ફલતિ, બુદ્ધા ચ નામ સત્તાનંયેવ અત્થાય કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પારમીનં પૂરિતત્તા સત્તેસુ બલવઅનુદ્દયા હોન્તિ. તસ્મા યાવતતિયં અપુચ્છિત્વા અથ ખો ભગવા સચ્ચકં નિગણ્ઠપુત્તં એતદવોચ – એતં ‘‘બ્યાકરોહી દાની’’તિઆદિવચનં અવોચ.

તત્થ સહધમ્મિકન્તિ સહેતુકં સકારણં. વજિરં પાણિમ્હિ અસ્સાતિ વજિરપાણિ. યક્ખોતિ ન યો વા સો વા યક્ખો, સક્કો દેવરાજાતિ વેદિતબ્બો. આદિત્તન્તિ અગ્ગિવણ્ણં. સમ્પજ્જલિતન્તિ સુટ્ઠુ પજ્જલિતં. સજોતિભૂતન્તિ સમન્તતો જોતિભૂતં, એકગ્ગિજાલભૂતન્તિ અત્થો. ઠિતો હોતીતિ મહન્તં સીસં, કન્દલમકુલસદિસા દાઠા, ભયાનકાનિ અક્ખિનાસાદીનીતિ એવં વિરૂપરૂપં માપેત્વા ઠિતો. કસ્મા પનેસ આગતોતિ? દિટ્ઠિવિસ્સજ્જાપનત્થં. અપિચ, ‘‘અહઞ્ચેવ ખો પન ધમ્મં દેસેય્યં, પરે ચ મે ન આજાનેય્યુ’’ન્તિ એવં ધમ્મદેસનાય અપ્પોસ્સુક્કભાવં આપન્ને ભગવતિ સક્કો મહાબ્રહ્મુના સદ્ધિં આગન્ત્વા, ‘‘ભગવા ધમ્મં દેસેથ, તુમ્હાકં આણાય અવત્તમાને મયં વત્તાપેસ્સામ, તુમ્હાકં ધમ્મચક્કં હોતુ, અમ્હાકં આણાચક્ક’’ન્તિ પટિઞ્ઞમકાસિ. તસ્મા ‘‘અજ્જ સચ્ચકં તાસેત્વા પઞ્હં વિસ્સજ્જાપેસ્સામી’’તિ આગતો.

ભગવા ચેવ પસ્સતિ, સચ્ચકો ચ નિગણ્ઠપુત્તોતિ યદિ હિ તં અઞ્ઞેપિ પસ્સેય્યું. તં કારણં અગરુ અસ્સ, ‘‘સમણો ગોતમો સચ્ચકં અત્તનો વાદે અનોતરન્તં ઞત્વા યક્ખં આવાહેત્વા દસ્સેસિ, તતો સચ્ચકો ભયેન કથેસી’’તિ વદેય્યું. તસ્મા ભગવા ચેવ પસ્સતિ સચ્ચકો ચ. તસ્સ તં દિસ્વાવ સકલસરીરતો સેદા મુચ્ચિંસુ, અન્તોકુચ્છિ વિપરિવત્તમાના મહારવં રવિ. સો ‘‘અઞ્ઞેપિ નુ ખો પસ્સન્તી’’તિ ઓલોકેન્તો કસ્સચિ લોમહંસમત્તમ્પિ ન અદ્દસ. તતો – ‘‘ઇદં ભયં મમેવ ઉપ્પન્નં. સચાહં યક્ખોતિ વક્ખામિ, ‘કિં તુય્હમેવ અક્ખીનિ અત્થિ, ત્વમેવ યક્ખં પસ્સસિ, પઠમં યક્ખં અદિસ્વા સમણેન ગોતમેન વાદસઙ્ઘાટે ખિત્તોવ યક્ખં પસ્સસી’તિ વદેય્યુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘ન દાનિ મે ઇધ અઞ્ઞં પટિસરણં અત્થિ, અઞ્ઞત્ર સમણા ગોતમા’’તિ મઞ્ઞમાનો, અથ ખો સચ્ચકો નિગણ્ઠપુત્તો…પે… ભગવન્તં એતદવોચ. તાણં ગવેસીતિ તાણન્તિ ગવેસમાનો. લેણં ગવેસીતિ લેણન્તિ ગવેસમાનો. સરણં ગવેસીતિ સરણન્તિ ગવેસમાનો. એત્થ ચ તાયતિ રક્ખતીતિ તાણં. નિલીયન્તિ એત્થાતિ લેણં. સરતીતિ સરણં, ભયં હિંસતિ વિદ્ધંસેતીતિ અત્થો.

૩૫૮. મનસિ કરિત્વાતિ મનમ્હિ કત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉપધારેત્વા. એવં મે વેદના હોતૂતિ કુસલાવ હોતુ, સુખાવ હોતુ. એવં મે સઞ્ઞા હોતૂતિ કુસલાવ હોતુ, સુખાવ હોતુ, સોમનસ્સસમ્પયુત્તાવ હોતૂતિ. સઙ્ખારવિઞ્ઞાણેસુપિ એસેવ નયો. મા અહોસીતિ એત્થ પન વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. કલ્લં નૂતિ યુત્તં નુ. સમનુપસ્સિતુન્તિ ‘‘એતં મમ એસોહમસ્મિ એસો મે અત્તા’’તિ એવં તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન પસ્સિતું. નો હિદં, ભો ગોતમાતિ ન યુત્તમેતં, ભો ગોતમ. ઇતિ ભગવા યથા નામ છેકો અહિતુણ્ડિકો સપ્પદટ્ઠવિસં તેનેવ સપ્પેન પુન ડંસાપેત્વા ઉબ્બાહેય્ય, એવં તસ્સંયેવ પરિસતિ સચ્ચકં નિગણ્ઠપુત્તં તેનેવ મુખેન પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તાતિ વદાપેસિ. દુક્ખં અલ્લીનોતિ ઇમં પઞ્ચક્ખન્ધદુક્ખં તણ્હાદિટ્ઠીહિ અલ્લીનો. ઉપગતો અજ્ઝોસિતોતિપિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેનેવ વેદિતબ્બો. દુક્ખં એતં મમાતિઆદીસુ પઞ્ચક્ખન્ધદુક્ખં તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન સમનુપસ્સતીતિ અત્થો. પરિજાનેય્યાતિ અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ તીરણપરિઞ્ઞાય પરિતો જાનેય્ય. પરિક્ખેપેત્વાતિ ખયં વયં અનુપ્પાદં ઉપનેત્વા.

૩૫૯. નવન્તિ તરુણં. અકુક્કુકજાતન્તિ પુપ્ફગ્ગહણકાલે અન્તો અઙ્ગુટ્ઠપ્પમાણો એકો ઘનદણ્ડકો નિબ્બત્તતિ, તેન વિરહિતન્તિ અત્થો. રિત્તોતિ સુઞ્ઞો અન્તોસારવિરહિતો. રિત્તત્તાવ તુચ્છો. અપરદ્ધોતિ પરાજિતો. ભાસિતા ખો પન તેતિ ઇદં ભગવા તસ્સ મુખરભાવં પકાસેત્વા નિગ્ગણ્હન્તો આહ. સો કિર પુબ્બે પૂરણાદયો છ સત્થારો ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છતિ. તે વિસ્સજ્જેતું ન સક્કોન્તિ. અથ નેસં પરિસમજ્ઝે મહન્તં વિપ્પકારં આરોપેત્વા ઉટ્ઠાય જયં પવેદેન્તો ગચ્છતિ. સો સમ્માસમ્બુદ્ધમ્પિ તથેવ વિહેઠેસ્સામીતિ સઞ્ઞાય ઉપસઙ્કમિત્વા –

‘‘અમ્ભો કો નામ યં રુક્ખો, સિન્નપત્તો સકણ્ટકો;

યત્થ એકપ્પહારેન, ઉત્તમઙ્ગં વિભિજ્જિત’’ન્તિ.

અયં ખદિરં આહચ્ચ અસારકરુક્ખપરિચિતો મુદુતુણ્ડસકુણો વિય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસારં આહચ્ચ ઞાણતુણ્ડભેદં પત્તો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ થદ્ધભાવં અઞ્ઞાસિ. તદસ્સ પરિસમજ્ઝે પકાસેન્તો ભાસિતા ખો પન તેતિઆદિમાહ. નત્થિ એતરહીતિ ઉપાદિન્નકસરીરે સેદો નામ નત્થીતિ ન વત્તબ્બં, એતરહિ પન નત્થીતિ વદતિ. સુવણ્ણવણ્ણં કાયં વિવરીતિ ન સબ્બં કાયં વિવરિ. બુદ્ધા નામ ગણ્ઠિકં પટિમુઞ્ચિત્વા પટિચ્છન્નસરીરા પરિસતિ ધમ્મં દેસેન્તિ. અથ ભગવા ગલવાટકસમ્મુખટ્ઠાને ચીવરં ગહેત્વા ચતુરઙ્ગુલમત્તં ઓતારેસિ. ઓતારિતમત્તે પન તસ્મિં સુવણ્ણવણ્ણા રસ્મિયો પુઞ્જપુઞ્જા હુત્વા સુવણ્ણઘટતો રત્તસુવણ્ણરસધારા વિય, રત્તવણ્ણવલાહકતો વિજ્જુલતા વિય ચ નિક્ખમિત્વા સુવણ્ણમુરજસદિસં મહાખન્ધં ઉત્તમસિરં પદક્ખિણં કુરુમાના આકાસે પક્ખન્દિંસુ. કસ્મા પન ભગવા એવમકાસીતિ? મહાજનસ્સ કઙ્ખાવિનોદનત્થં. મહાજનો હિ સમણો ગોતમો મય્હં સેદો નત્થીતિ વદતિ, સચ્ચકસ્સ તાવ નિગણ્ઠપુત્તસ્સ યન્તારુળ્હસ્સ વિય સેદા પગ્ઘરન્તિ. સમણો પન ગોતમો ઘનદુપટ્ટચીવરં પારુપિત્વા નિસિન્નો, અન્તો સેદસ્સ અત્થિતા વા નત્થિતા વા કથં સક્કા ઞાતુન્તિ કઙ્ખં કરેય્ય, તસ્સ કઙ્ખાવિનોદનત્થં એવમકાસિ. મઙ્કુભૂતોતિ નિત્તેજભૂતો. પત્તક્ખન્ધોતિ પતિતક્ખન્ધો. અપ્પટિભાનોતિ ઉત્તરિ અપ્પસ્સન્તો. નિસીદીતિ પાદઙ્ગુટ્ઠકેન ભૂમિં કસમાનો નિસીદિ.

૩૬૦. દુમ્મુખોતિ ન વિરૂપમુખો, અભિરૂપો હિ સો પાસાદિકો. નામં પનસ્સ એતં. અભબ્બો તં પોક્ખરણિં પુન ઓતરિતુન્તિ સબ્બેસં અળાનં ભગ્ગત્તા પચ્છિન્નગમનો ઓતરિતું અભબ્બો, તત્થેવ કાકકુલલાદીનં ભત્તં હોતીતિ દસ્સેતિ. વિસૂકાયિકાનીતિ દિટ્ઠિવિસૂકાનિ. વિસેવિતાનીતિ દિટ્ઠિસઞ્ચરિતાનિ. વિપ્ફન્દિતાનીતિ દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતાનિ. યદિદં વાદાધિપ્પાયોતિ એત્થ યદિદન્તિ નિપાતમત્તં; વાદાધિપ્પાયો હુત્વા વાદં આરોપેસ્સામીતિ અજ્ઝાસયેન ઉપસઙ્કમિતું અભબ્બો; ધમ્મસ્સવનાય પન ઉપસઙ્કમેય્યાતિ દસ્સેતિ. દુમ્મુખં લિચ્છવિપુત્તં એતદવોચાતિ કસ્મા અવોચ? દુમ્મુખસ્સ કિરસ્સ ઉપમાહરણકાલે સેસ લિચ્છવિકુમારાપિ ચિન્તેસું – ‘‘ઇમિના નિગણ્ઠેન અમ્હાકં સિપ્પુગ્ગહણટ્ઠાને ચિરં અવમાનો કતો, અયં દાનિ અમિત્તસ્સ પિટ્ઠિં પસ્સિતું કાલો. મયમ્પિ એકેકં ઉપમં આહરિત્વા પાણિપ્પહારેન પતિતં મુગ્ગરેન પોથેન્તો વિય તથા નં કરિસ્સામ, યથા ન પુન પરિસમજ્ઝે સીસં ઉક્ખિપિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ, તે ઓપમ્માનિ કરિત્વા દુમ્મુખસ્સ કથાપરિયોસાનં આગમયમાના નિસીદિંસુ. સચ્ચકો તેસં અધિપ્પાયં ઞત્વા, ઇમે સબ્બેવ ગીવં ઉક્ખિપિત્વા ઓટ્ઠેહિ ચલમાનેહિ ઠિતા; સચે પચ્ચેકા ઉપમા હરિતું લભિસ્સન્તિ, પુન મયા પરિસમજ્ઝે સીસં ઉક્ખિપિતું ન સક્કા ભવિસ્સતિ, હન્દાહં દુમ્મુખં અપસાદેત્વા યથા અઞ્ઞસ્સ ઓકાસો ન હોતિ, એવં કથાવારં પચ્છિન્દિત્વા સમણં ગોતમં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામીતિ તસ્મા એતદવોચ. તત્થ આગમેહીતિ તિટ્ઠ, મા પુન ભણાહીતિ અત્થો.

૩૬૧. તિટ્ઠતેસા, ભો ગોતમાતિ, ભો ગોતમ, એસા અમ્હાકઞ્ચેવ અઞ્ઞેસઞ્ચ પુથુસમણબ્રાહ્મણાનં વાચા તિટ્ઠતુ. વિલાપં વિલપિતં મઞ્ઞેતિ એતઞ્હિ વચનં વિલપિતં વિય હોતિ, વિપ્પલપિતમત્તં હોતીતિ અત્થો. અથ વા તિટ્ઠતેસાતિ એત્થ કથાતિ આહરિત્વા વત્તબ્બા. વાચાવિલાપં વિલપિતં મઞ્ઞેતિ એત્થ પનિદં વાચાનિચ્છારણં વિલપિતમત્તં મઞ્ઞે હોતીતિ અત્થો.

ઇદાનિ પઞ્હં પુચ્છન્તો કિત્તાવતાતિઆદિમાહ. તત્થ વેસારજ્જપત્તોતિ ઞાણપત્તો. અપરપ્પચ્ચયોતિ અપરપ્પત્તિયો. અથસ્સ ભગવા પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તો ઇધ, અગ્ગિવેસ્સનાતિઆદિમાહ, તં ઉત્તાનત્થમેવ. યસ્મા પનેત્થ પસ્સતીતિ વુત્તત્તા સેક્ખભૂમિ દસ્સિતા. તસ્મા ઉત્તરિ અસેક્ખભૂમિં પુચ્છન્તો દુતિયં પઞ્હં પુચ્છિ, તમ્પિસ્સ ભગવા બ્યાકાસિ. તત્થ દસ્સનાનુત્તરિયેનાતિઆદીસુ દસ્સનાનુત્તરિયન્તિ લોકિયલોકુત્તરા પઞ્ઞા. પટિપદાનુત્તરિયન્તિ લોકિયલોકુત્તરા પટિપદા. વિમુત્તાનુત્તરિયન્તિ લોકિયલોકુત્તરા વિમુત્તિ. સુદ્ધલોકુત્તરમેવ વા ગહેત્વા દસ્સનાનુત્તરિયન્તિ અરહત્તમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. પટિપદાનુત્તરિયન્તિ સેસાનિ મગ્ગઙ્ગાનિ. વિમુત્તાનુત્તરિયન્તિ અગ્ગફલવિમુત્તિ. ખીણાસવસ્સ વા નિબ્બાનદસ્સનં દસ્સનાનુત્તરિયં નામ. મગ્ગઙ્ગાનિ પટિપદાનુત્તરિયં. અગ્ગફલં વિમુત્તાનુત્તરિયન્તિ વેદિતબ્બં. બુદ્ધો સો ભગવાતિ સો ભગવા સયમ્પિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુદ્ધો. બોધાયાતિ પરેસમ્પિ ચતુસચ્ચબોધાય ધમ્મં દેસેતિ. દન્તોતિઆદીસુ દન્તોતિ નિબ્બિસેવનો. દમથાયાતિ નિબ્બિસેવનત્થાય. સન્તોતિ સબ્બકિલેસવૂપસમેન સન્તો. સમથાયાતિ કિલેસવૂપસમાય. તિણ્ણોતિ ચતુરોઘતિણ્ણો. તરણાયાતિ ચતુરોઘતરણાય. પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. પરિનિબ્બાનાયાતિ કિલેસપરિનિબ્બાનત્થાય.

૩૬૨. ધંસીતિ ગુણધંસકા. પગબ્બાતિ વાચાપાગબ્બિયેન સમન્નાગતા. આસાદેતબ્બન્તિ ઘટ્ટેતબ્બં. આસજ્જાતિ ઘટ્ટેત્વા. નત્વેવ ભવન્તં ગોતમન્તિ ભવન્તં ગોતમં આસજ્જ કસ્સચિ અત્તનો વાદં અનુપહતં સકલં આદાય પક્કમિતું થામો નત્થીતિ દસ્સેતિ. ન હિ ભગવા હત્થિઆદયો વિય કસ્સચિ જીવિતન્તરાયં કરોતિ. અયં પન નિગણ્ઠો ઇમા તિસ્સો ઉપમા ન ભગવતો ઉક્કંસનત્થં આહરિ, અત્તુક્કંસનત્થમેવ આહરિ. યથા હિ રાજા કઞ્ચિ પચ્ચત્થિકં ઘાતેત્વા એવં નામ સૂરો એવં થામસમ્પન્નો પુરિસો ભવિસ્સતીતિ પચ્ચત્થિકં થોમેન્તોપિ અત્તાનમેવ થોમેતિ. એવમેવ સોપિ સિયા હિ, ભો ગોતમ, હત્થિં પભિન્નન્તિઆદીહિ ભગવન્તં ઉક્કંસેન્તોપિ મયમેવ સૂરા મયં પણ્ડિતા મયં બહુસ્સુતાયેવ એવં પભિન્નહત્થિં વિય, જલિતઅગ્ગિક્ખન્ધં વિય, ફણકતઆસીવિસં વિય ચ વાદત્થિકા સમ્માસમ્બુદ્ધં ઉપસઙ્કમિમ્હાતિ અત્તાનંયેવ ઉક્કંસેતિ. એવં અત્તાનં ઉક્કંસેત્વા ભગવન્તં નિમન્તયમાનો અધિવાસેતુ મેતિઆદિમાહ. તત્થ અધિવાસેતૂતિ સમ્પટિચ્છતુ. સ્વાતનાયાતિ યં મે તુમ્હેસુ કારં કરોતો સ્વે ભવિસ્સતિ પુઞ્ઞઞ્ચ પીતિપામોજ્જઞ્ચ, તદત્થાય. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેનાતિ ભગવા કાયઙ્ગં વા વાચઙ્ગં વા અચોપેત્વા અબ્ભન્તરેયેવ ખન્તિં ધારેન્તો તુણ્હીભાવેન અધિવાસેસિ. સચ્ચકસ્સ અનુગ્ગહકરણત્થં મનસાવ સમ્પટિચ્છીતિ વુત્તં હોતિ.

૩૬૩. યમસ્સ પતિરૂપં મઞ્ઞેય્યાથાતિ તે કિર લિચ્છવી તસ્સ પઞ્ચથાલિપાકસતાનિ નિચ્ચભત્તં આહરન્તિ. તદેવ સન્ધાય એસ સ્વે તુમ્હે યં અસ્સ સમણસ્સ ગોતમસ્સ પતિરૂપં કપ્પિયન્તિ મઞ્ઞેય્યાથ, તં આહરેય્યાથ; સમણસ્સ હિ ગોતમસ્સ તુમ્હે પરિચારકા કપ્પિયાકપ્પિયં યુત્તાયુત્તં જાનાથાતિ વદતિ. ભત્તાભિહારં અભિહરિંસૂતિ અભિહરિતબ્બં ભત્તં અભિહરિંસુ. પણીતેનાતિ ઉત્તમેન. સહત્થાતિ સહત્થેન. સન્તપ્પેત્વાતિ સુટ્ઠુ તપ્પેત્વા, પરિપુણ્ણં સુહિતં યાવદત્થં કત્વા. સમ્પવારેત્વાતિ સુટ્ઠુ પવારેત્વા, અલં અલન્તિ હત્થસઞ્ઞાય પટિક્ખિપાપેત્વા. ભુત્તાવિન્તિ ભુત્તવન્તં. ઓનીતપત્તપાણિન્તિ પત્તતો ઓનીતપાણિં, અપનીતહત્થન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ઓનિત્તપત્તપાણિ’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સત્થો, ઓનિત્તં નાનાભૂતં પત્તં પાણિતો અસ્સાતિ ઓનિત્તપત્તપાણી. તં ઓનિત્તપત્તપાણિં, હત્થે ચ પત્તઞ્ચ ધોવિત્વા એકમન્તે પત્તં નિક્ખિપિત્વા નિસિન્નન્તિ અત્થો. એકમન્તં નિસીદીતિ ભગવન્તં એવંભૂતં ઞત્વા એકસ્મિં ઓકાસે નિસીદીતિ અત્થો. પુઞ્ઞઞ્ચાતિ યં ઇમસ્મિં દાને પુઞ્ઞં, આયતિં વિપાકક્ખન્ધાતિ અત્થો. પુઞ્ઞમહીતિ વિપાકક્ખન્ધાનંયેવ પરિવારો. તં દાયકાનં સુખાય હોતૂતિ તં ઇમેસં લિચ્છવીનં સુખત્થાય હોતુ. ઇદં કિર સો અહં પબ્બજિતો નામ, પબ્બજિતેન ચ ન યુત્તં અત્તનો દાનં નિય્યાતેતુન્તિ તેસં નિય્યાતેન્તો એવમાહ. અથ ભગવા યસ્મા લિચ્છવીહિ સચ્ચકસ્સ દિન્નં, ન ભગવતો. સચ્ચકેન પન ભગવતો દિન્નં, તસ્મા તમત્થં દીપેન્તો યં ખો, અગ્ગિવેસ્સનાતિઆદિમાહ. ઇતિ ભગવા નિગણ્ઠસ્સ મતેન વિનાયેવ અત્તનો દિન્નં દક્ખિણં નિગણ્ઠસ્સ નિય્યાતેસિ, સા ચસ્સ અનાગતે વાસના ભવિસ્સતીતિ.