૨. મહાગોસિઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૩૨. એવં મે સુતન્તિ મહાગોસિઙ્ગસુત્તં. તત્થ ગોસિઙ્ગસાલવનદાયેતિ ઇદં વસનટ્ઠાનદસ્સનત્થં વુત્તં. અઞ્ઞેસુ હિ સુત્તેસુ, ‘‘સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ એવં પઠમં ગોચરગામં દસ્સેત્વા પચ્છા વસનટ્ઠાનં દસ્સેતિ. ઇમસ્મિં પન મહાગોસિઙ્ગસુત્તે ભગવતો ગોચરગામો અનિબન્ધો, કોચિદેવ ગોચરગામો ભવિસ્સતિ. તસ્મા વસનટ્ઠાનમેવ પરિદીપિતં. અરઞ્ઞનિદાનકં નામેતં સુત્તન્તિ. સમ્બહુલેહીતિ બહુકેહિ. અભિઞ્ઞાતેહિ અભિઞ્ઞાતેહીતિ સબ્બત્થ વિસ્સુતેહિ પાકટેહિ. થેરેહિ સાવકેહિ સદ્ધિન્તિ પાતિમોક્ખસંવરાદીહિ થિરકારકેહેવ ધમ્મેહિ સમન્નાગતત્તા થેરેહિ, સવનન્તે જાતત્તા સાવકેહિ સદ્ધિં એકતો. ઇદાનિ તે થેરે સરૂપતો દસ્સેન્તો, આયસ્મતા ચ સારિપુત્તેનાતિઆદિમાહ. તત્થાયસ્મા સારિપુત્તો અત્તનો સીલાદીહિ ગુણેહિ બુદ્ધસાસને અભિઞ્ઞાતો. ચક્ખુમન્તાનં ગગનમજ્ઝે ઠિતો સૂરિયો વિય ચન્દો વિય, સમુદ્દતીરે ઠિતાનં સાગરો વિય ચ પાકટો પઞ્ઞાતો. ન કેવલઞ્ચસ્સ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતગુણવસેનેવ મહન્તતા વેદિતબ્બા, ઇતો અઞ્ઞેસં ધમ્મદાયાદસુત્તં અનઙ્ગણસુત્તં સમ્માદિટ્ઠિસુત્તં સીહનાદસુત્તં રથવિનીતં મહાહત્થિપદોપમં મહાવેદલ્લં ચાતુમસુત્તં દીઘનખં અનુપદસુત્તં સેવિતબ્બાસેવિતબ્બસુત્તં સચ્ચવિભઙ્ગસુત્તં પિણ્ડપાતપારિસુદ્ધિ સમ્પસાદનીયં સઙ્ગીતિસુત્તં દસુત્તરસુત્તં પવારણાસુત્તં (સં. નિ. ૧.૨૧૫ આદયો) સુસિમસુત્તં થેરપઞ્હસુત્તં મહાનિદ્દેસો પટિસમ્ભિદામગ્ગો થેરસીહનાદસુત્તં અભિનિક્ખમનં એતદગ્ગન્તિ ઇમેસમ્પિ સુત્તાનં વસેન થેરસ્સ મહન્તતા વેદિતબ્બા. એતદગ્ગસ્મિઞ્હિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં મહાપઞ્ઞાનં યદિદં સારિપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૮-૧૮૯) વુત્તં.

મહામોગ્ગલ્લાનોપિ સીલાદિગુણેહિ ચેવ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતગુણેહિ ચ થેરો વિય અભિઞ્ઞાતો પાકટો મહા. અપિચસ્સ અનુમાનસુત્તં, ચૂળતણ્હાસઙ્ખયસુત્તં મારતજ્જનિયસુત્તં પાસાદકમ્પનં સકલં ઇદ્ધિપાદસંયુત્તં નન્દોપનન્દદમનં યમકપાટિહારિયકાલે દેવલોકગમનં વિમાનવત્થુ પેતવત્થુ થેરસ્સ અભિનિક્ખમનં એતદગ્ગન્તિ ઇમેસમ્પિ વસેન મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. એતદગ્ગસ્મિઞ્હિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇદ્ધિમન્તાનં યદિદં મહામોગ્ગલ્લાનો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૦) વુત્તં.

મહાકસ્સપોપિ સીલાદિગુણેહિ ચેવ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતગુણેહિ ચ થેરો વિય અભિઞ્ઞાતો પાકટો મહા. અપિચસ્સ ચીવરપરિવત્તનસુત્તં જિણ્ણચીવરસુત્તં (સં. નિ. ૨.૧૫૪ આદયો) ચન્દોપમં સકલં કસ્સપસંયુત્તં મહાઅરિયવંસસુત્તં થેરસ્સ અભિનિક્ખમનં એતદગ્ગન્તિ ઇમેસમ્પિ વસેન મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. એતદગ્ગસ્મિઞ્હિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ધુતવાદાનં યદિદં મહાકસ્સપો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૧) વુત્તં.

અનુરુદ્ધત્થેરોપિ સીલાદિગુણેહિ ચેવ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતગુણેહિ ચ થેરો વિય અભિઞ્ઞાતો પાકટો મહા. અપિચસ્સ ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તં નળકપાનસુત્તં અનુત્તરિયસુત્તં ઉપક્કિલેસસુત્તં અનુરુદ્ધસંયુત્તં મહાપુરિસવિતક્કસુત્તં થેરસ્સ અભિનિક્ખમનં એતદગ્ગન્તિ ઇમેસમ્પિ વસેન મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. એતદગ્ગસ્મિઞ્હિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં દિબ્બચક્ખુકાનં યદિદં અનુરુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૨) વુત્તં.

આયસ્મતા ચ રેવતેનાતિ એત્થ પન દ્વે રેવતા ખદિરવનિયરેવતો ચ કઙ્ખારેવતો ચ. તત્થ ખદિરવનિયરેવતો ધમ્મસેનાપતિત્થેરસ્સ કનિટ્ઠભાતિકો, ન સો ઇધ અધિપ્પેતો. ‘‘અકપ્પિયો ગુળો, અકપ્પિયા મુગ્ગા’’તિ (મહાવ. ૨૭૨) એવં કઙ્ખાબહુલો પન થેરો ઇધ રેવતોતિ અધિપ્પેતો. સોપિ સીલાદિગુણેહિ ચેવ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતગુણેહિ ચ થેરો વિય અભિઞ્ઞાતો પાકટો મહા. અપિચસ્સ અભિનિક્ખમનેનપિ એતદગ્ગેનપિ મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. એતદગ્ગસ્મિઞ્હિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઝાયીનં યદિદં કઙ્ખારેવતો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૦૪) વુત્તં.

આનન્દત્થેરોપિ સીલાદિગુણેહિ ચેવ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતગુણેહિ ચ થેરો વિય અભિઞ્ઞાતો પાકટો મહા. અપિચસ્સ સેક્ખસુત્તં બાહિતિકસુત્તં આનેઞ્જસપ્પાયં ગોપકમોગ્ગલ્લાનં બહુધાતુકં ચૂળસુઞ્ઞતં મહાસુઞ્ઞતં અચ્છરિયબ્ભુતસુત્તં ભદ્દેકરત્તં મહાનિદાનં મહાપરિનિબ્બાનં સુભસુત્તં ચૂળનિયલોકધાતુસુત્તં અભિનિક્ખમનં એતદગ્ગન્તિ ઇમેસમ્પિ વસેન મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. એતદગ્ગસ્મિઞ્હિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં બહુસ્સુતાનં યદિદં આનન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯-૨૨૩) વુત્તં.

અઞ્ઞેહિ ચ અભિઞ્ઞાતેહિ અભિઞ્ઞાતેહીતિ ન કેવલઞ્ચ એતેહેવ, અઞ્ઞેહિ ચ મહાગુણતાય પાકટેહિ અભિઞ્ઞાતેહિ બહૂહિ થેરેહિ સાવકેહિ સદ્ધિં ભગવા ગોસિઙ્ગસાલવનદાયે વિહરતીતિ અત્થો. આયસ્મા હિ સારિપુત્તો સયં મહાપઞ્ઞો અઞ્ઞેપિ બહૂ મહાપઞ્ઞે ભિક્ખૂ ગહેત્વા તદા દસબલં પરિવારેત્વા વિહાસિ. આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો સયં ઇદ્ધિમા, આયસ્મા મહાકસ્સપો સયં ધુતવાદો, આયસ્મા અનુરુદ્ધો સયં દિબ્બચક્ખુકો, આયસ્મા રેવતો સયં ઝાનાભિરતો, આયસ્મા આનન્દો સયં બહુસ્સુતો અઞ્ઞેપિ બહૂ બહુસ્સુતે ભિક્ખૂ ગહેત્વા તદા દસબલં પરિવારેત્વા વિહાસિ, એવં તદા એતે ચ અઞ્ઞે ચ અભિઞ્ઞાતા મહાથેરા તિંસસહસ્સમત્તા ભિક્ખૂ દસબલં પરિવારેત્વા વિહરિંસૂતિ વેદિતબ્બા.

પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ ફલસમાપત્તિવિવેકતો વુટ્ઠિતો. યેનાયસ્મા મહાકસ્સપો તેનુપસઙ્કમીતિ થેરો કિર પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો પચ્છિમલોકધાતું ઓલોકેન્તો વનન્તે કીળન્તસ્સ મત્તખત્તિયસ્સ કણ્ણતો પતમાનં કુણ્ડલં વિય, સંહરિત્વા સમુગ્ગે પક્ખિપમાનં રત્તકમ્બલં વિય, મણિનાગદન્તતો પતમાનં સતસહસ્સગ્ઘનિકં સુવણ્ણપાતિં વિય ચ અત્થં ગચ્છમાનં પરિપુણ્ણપણ્ણાસયોજનં સૂરિયમણ્ડલં અદ્દસ. તદનન્તરં પાચીનલોકધાતું ઓલોકેન્તો નેમિયં ગહેત્વા પરિવત્તયમાનં રજતચક્કં વિય, રજતકૂટતો નિક્ખમન્તં ખીરધારામણ્ડં વિય, સપક્ખે પપ્ફોટેત્વા ગગનતલે પક્ખન્દમાનં સેતહંસં વિય ચ મેઘવણ્ણાય સમુદ્દકુચ્છિતો ઉગ્ગન્ત્વા પાચીનચક્કવાળપબ્બતમત્થકે સસલક્ખણપ્પટિમણ્ડિતં એકૂનપણ્ણાસયોજનં ચન્દમણ્ડલં અદ્દસ. તતો સાલવનં ઓલોકેસિ. તસ્મિઞ્હિ સમયે સાલરુક્ખા મૂલતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગા સબ્બપાલિફુલ્લા દુકૂલપારુતા વિય, મુત્તાકલાપવિનદ્ધા વિય ચ વિરોચિંસુ. ભૂમિતલં પુપ્ફસન્થરપૂજાય પટિમણ્ડિતં વિય, તત્થ તત્થ નિપતન્તેન પુપ્ફરેણુના લાખારસેન સિઞ્ચમાનં વિય ચ અહોસિ. ભમરમધુકરગણા કુસુમરેણુમદમત્તા ઉપગાયમાના વિય વનન્તરેસુ વિચરન્તિ. તદા ચ ઉપોસથદિવસોવ હોતિ. અથ થેરો, ‘‘કાય નુ ખો અજ્જ રતિયા વીતિનામેસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ, અરિયસાવકા ચ નામ પિયધમ્મસ્સવના હોન્તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અજ્જ મય્હં જેટ્ઠભાતિકસ્સ ધમ્મસેનાપતિત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મરતિયા વીતિનામેસ્સામી’’તિ. ગચ્છન્તો પન એકકોવ અગન્ત્વા ‘‘મય્હં પિયસહાયં મહાકસ્સપત્થેરં ગહેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ નિસિન્નટ્ઠાનતો વુટ્ઠાય ચમ્મખણ્ડં પપ્ફોટેત્વા યેનાયસ્મા મહાકસ્સપો તેનુપસઙ્કમિ.

એવમાવુસોતિ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપોતિ થેરોપિ યસ્મા પિયધમ્મસ્સવનોવ અરિયસાવકો, તસ્મા તસ્સ વચનં સુત્વા ગચ્છાવુસો, ત્વં, મય્હં સીસં વા રુજ્જતિ પિટ્ઠિ વાતિ કિઞ્ચિ લેસાપદેસં અકત્વા તુટ્ઠહદયોવ, ‘‘એવમાવુસો’’તિઆદિમાહ. પટિસ્સુત્વા ચ નિસિન્નટ્ઠાનતો વુટ્ઠાય ચમ્મખણ્ડં પપ્ફોટેત્વા મહામોગ્ગલ્લાનં અનુબન્ધિ. તસ્મિં સમયે દ્વે મહાથેરા પટિપાટિયા ઠિતાનિ દ્વે ચન્દમણ્ડલાનિ વિય, દ્વે સૂરિયમણ્ડલાનિ વિય, દ્વે છદ્દન્તનાગરાજાનો વિય, દ્વે સીહા વિય, દ્વે બ્યગ્ઘા વિય ચ વિરોચિંસુ. અનુરુદ્ધત્થેરોપિ તસ્મિં સમયે દિવાટ્ઠાને નિસિન્નો દ્વે મહાથેરે સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકં ગચ્છન્તે દિસ્વા પચ્છિમલોકધાતું ઓલોકેન્તો સૂરિયં વનન્તં પવિસન્તં વિય, પાચીનલોકધાતું ઓલોકેન્તો ચન્દં વનન્તતો ઉગ્ગચ્છન્તં વિય, સાલવનં ઓલોકેન્તો સબ્બપાલિફુલ્લમેવ સાલવનઞ્ચ દિસ્વા અજ્જ ઉપોસથદિવસો, ઇમે ચ મે જેટ્ઠભાતિકા ધમ્મસેનાપતિસ્સ સન્તિકં ગચ્છન્તિ, મહન્તેન ધમ્મસ્સવનેન ભવિતબ્બં, અહમ્પિ ધમ્મસ્સવનસ્સ ભાગી ભવિસ્સામીતિ નિસિન્નટ્ઠાનતો વુટ્ઠાય ચમ્મખણ્ડં પપ્ફોટેત્વા મહાથેરાનં પદાનુપદિકો હુત્વા નિક્ખમિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મા ચ મહામોગ્ગલ્લાનો આયસ્મા ચ મહાકસ્સપો આયસ્મા ચ અનુરુદ્ધો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિંસૂ’’તિ. ઉપસઙ્કમિંસૂતિ. પટિપાટિયા ઠિતા તયો ચન્દા વિય, સૂરિયા વિય, સીહા વિય ચ વિરોચમાના ઉપસઙ્કમિંસુ.

૩૩૩. એવં ઉપસઙ્કમન્તે પન તે મહાથેરે આયસ્મા આનન્દો અત્તનો દિવાટ્ઠાને નિસિન્નોયેવ દિસ્વા, ‘‘અજ્જ મહન્તં ધમ્મસ્સવનં ભવિસ્સતિ, મયાપિ તસ્સ ભાગિના ભવિતબ્બં, ન ખો પન એકકોવ ગમિસ્સામિ, મય્હં પિયસહાયમ્પિ રેવતત્થેરં ગહેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ સબ્બં મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ મહાકસ્સપસ્સ અનુરુદ્ધસ્સ ઉપસઙ્કમને વુત્તનયેનેવ વિત્થારતો વેદિતબ્બં. ઇતિ તે દ્વે જના પટિપાટિયા ઠિતા દ્વે ચન્દા વિય, સૂરિયા વિય, સીહા વિય ચ વિરોચમાના ઉપસઙ્કમિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘અદ્દસા ખો આયસ્મા સારિપુત્તો’’તિઆદિ. દિસ્વાન આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચાતિ દૂરતોવ દિસ્વા અનુક્કમેન કથાઉપચારં સમ્પત્તમેતં, ‘‘એતુ ખો આયસ્મા’’તિઆદિવચનં અવોચ. રમણીયં, આવુસોતિ એત્થ દુવિધં રામણેય્યકં વનરામણેય્યકં પુગ્ગલરામણેય્યકઞ્ચ. તત્થ વનં નામ નાગસલળસાલચમ્પકાદીહિ સઞ્છન્નં હોતિ બહલચ્છાયં પુપ્ફફલૂપગં વિવિધરુક્ખં ઉદકસમ્પન્નં ગામતો નિસ્સટં, ઇદં વનરામણેય્યકં નામ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘રમણીયાનિ અરઞ્ઞાનિ, યત્થ ન રમતી જનો;

વીતરાગા રમિસ્સન્તિ, ન તે કામગવેસિનો’’તિ. (ધ. પ. ૯૯);

વનં પન સચેપિ ઉજ્જઙ્ગલે હોતિ નિરુદકં વિરલચ્છાયં કણ્ટકસમાકિણ્ણં, બુદ્ધાદયોપેત્થ અરિયા વિહરન્તિ, ઇદં પુગ્ગલરામણેય્યકં નામ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, નિન્ને વા યદિ વા થલે;

યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યક’’ન્તિ. (ધ. પ. ૯૮);

ઇધ પન તં દુવિધમ્પિ લબ્ભતિ. તદા હિ ગોસિઙ્ગસાલવનં સબ્બપાલિફુલ્લં હોતિ કુસુમગન્ધસુગન્ધં, સદેવકે ચેત્થ લોકે અગ્ગપુગ્ગલો સમ્માસમ્બુદ્ધો તિંસસહસ્સમત્તેહિ અભિઞ્ઞાતભિક્ખૂહિ સદ્ધિં વિહરતિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘રમણીયં, આવુસો આનન્દ, ગોસિઙ્ગસાલવન’’ન્તિ.

દોસિનાતિ દોસાપગતા, અબ્ભં મહિકા ધૂમો રજો રાહૂતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઉપક્કિલેસેહિ વિરહિતાતિ વુત્તં હોતિ. સબ્બપાલિફુલ્લાતિ સબ્બત્થ પાલિફુલ્લા, મૂલતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગા અપુપ્ફિતટ્ઠાનં નામ નત્થિ. દિબ્બા મઞ્ઞે ગન્ધા સમ્પવન્તીતિ દિબ્બા મન્દારપુપ્ફકોવિળારપારિચ્છત્તકચન્દનચુણ્ણગન્ધા વિય સમન્તા પવાયન્તિ, સક્કસુયાસન્તુસિતનિમ્માનરતિપરનિમ્મિતમહાબ્રહ્માનં ઓતિણ્ણટ્ઠાનં વિય વાયન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

કથંરૂપેન, આવુસો આનન્દાતિ આનન્દત્થેરો તેસં પઞ્ચન્નં થેરાનં સઙ્ઘનવકોવ. કસ્મા થેરો તંયેવ પઠમં પુચ્છતીતિ? મમાયિતત્તા. તે હિ દ્વે થેરા અઞ્ઞમઞ્ઞં મમાયિંસુ. સારિપુત્તત્થેરો, ‘‘મયા કત્તબ્બં સત્થુ ઉપટ્ઠાનં કરોતી’’તિ આનન્દત્થેરં મમાયિ. આનન્દત્થેરો ભગવતો સાવકાનં અગ્ગોતિ સારિપુત્તત્થેરં મમાયિ, કુલદારકે પબ્બાજેત્વા સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગણ્હાપેસિ. સારિપુત્તત્થેરોપિ તથેવ અકાસિ. એવં એકમેકેન અત્તનો પત્તચીવરં દત્વા પબ્બાજેત્વા ઉપજ્ઝં ગણ્હાપિતાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ અહેસું. આયસ્મા આનન્દો પણીતાનિ ચીવરાદીનિપિ લભિત્વા થેરસ્સેવ દેતિ.

એકો કિર બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ – ‘‘બુદ્ધરતનસ્સ ચ સઙ્ઘરતનસ્સ ચ પૂજા પઞ્ઞાયતિ, કથં નુ ખો ધમ્મરતનં પૂજિતં નામ હોતી’’તિ? સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છિ. ભગવા આહ – ‘‘સચેસિ, બ્રાહ્મણ, ધમ્મરતનં પૂજિતુકામો, એકં બહુસ્સુતં પૂજેહી’’તિ બહુસ્સુતં, ભન્તે, આચિક્ખથાતિ ભિક્ખુસઙ્ઘં પુચ્છતિ. સો ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા બહુસ્સુતં, ભન્તે, આચિક્ખથાતિ આહ. આનન્દત્થેરો બ્રાહ્મણાતિ. બ્રાહ્મણો થેરં સહસ્સગ્ઘનિકેન ચીવરેન પૂજેસિ. થેરો તં ગહેત્વા ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. ભગવા ‘‘કુતો, આનન્દ, લદ્ધ’’ન્તિ આહ. એકેન, ભન્તે, બ્રાહ્મણેન દિન્નં, ઇદં પનાહં આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ દાતુકામોતિ. દેહિ, આનન્દાતિ. ચારિકં પક્કન્તો, ભન્તેતિ. આગતકાલે દેહીતિ. સિક્ખાપદં, ભન્તે, પઞ્ઞત્તન્તિ. કદા પન સારિપુત્તો આગમિસ્સતીતિ? દસાહમત્તેન, ભન્તેતિ. ‘‘અનુજાનામિ, આનન્દ, દસાહપરમં અતિરેકચીવરં નિક્ખિપિતુ’’ન્તિ (પારા. ૪૬૧; મહાવ. ૩૪૭) સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ. સારિપુત્તત્થેરોપિ તથેવ યંકિઞ્ચિ મનાપં લભતિ, તં આનન્દત્થેરસ્સ દેતિ. એવં તે થેરા અઞ્ઞમઞ્ઞં મમાયિંસુ, ઇતિ મમાયિતત્તા પઠમં પુચ્છિ.

અપિચ અનુમતિપુચ્છા નામેસા ખુદ્દકતો પટ્ઠાય પુચ્છિતબ્બા હોતિ. તસ્મા થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં પઠમં આનન્દં પુચ્છિસ્સામિ, આનન્દો અત્તનો પટિભાનં બ્યાકરિસ્સતિ. તતો રેવતં, અનુરુદ્ધં, મહાકસ્સપં, મહામોગ્ગલ્લાનં પુચ્છિસ્સામિ. મહામોગ્ગલ્લાનો અત્તનો પટિભાનં બ્યાકરિસ્સતિ. તતો પઞ્ચપિ થેરા મં પુચ્છિસ્સન્તિ, અહમ્પિ અત્તનો પટિભાનં બ્યાકરિસ્સામી’’તિ. એત્તાવતાપિ અયં ધમ્મદેસના સિખાપ્પત્તા વેપુલ્લપ્પત્તા ન ભવિસ્સતિ, અથ મયં સબ્બેપિ દસબલં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામ, સત્થા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન બ્યાકરિસ્સતિ. એત્તાવતા અયં ધમ્મદેસના સિખાપ્પત્તા વેપુલ્લપ્પત્તા ભવિસ્સતિ. યથા હિ જનપદમ્હિ ઉપ્પન્નો અટ્ટો ગામભોજકં પાપુણાતિ, તસ્મિં નિચ્છિતું અસક્કોન્તે જનપદભોજકં પાપુણાતિ, તસ્મિં અસક્કોન્તે મહાવિનિચ્છયઅમચ્ચં, તસ્મિં અસક્કોન્તે સેનાપતિં, તસ્મિં અસક્કોન્તે ઉપરાજં, તસ્મિં વિનિચ્છિતું અસક્કોન્તે રાજાનં પાપુણાતિ, રઞ્ઞા વિનિચ્છિતકાલતો પટ્ઠાય અટ્ટો અપરાપરં ન સઞ્ચરતિ, રાજવચનેનેવ છિજ્જતિ. એવમેવં અહઞ્હિ પઠમં આનન્દં પુચ્છિસ્સામિ…પે… અથ મયં સબ્બેપિ દસબલં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામ, સત્થા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન બ્યાકરિસ્સતિ. એત્તાવતા અયં ધમ્મદેસના સિખાપ્પત્તા વેપુલ્લપ્પત્તા ભવિસ્સતિ. એવં અનુમતિપુચ્છં પુચ્છન્તો થેરો પઠમં આનન્દત્થેરં પુચ્છિ.

બહુસ્સુતો હોતીતિ બહુ અસ્સ સુતં હોતિ, નવઙ્ગં સત્થુસાસનં પાળિઅનુસન્ધિપુબ્બાપરવસેન ઉગ્ગહિતં હોતીતિ અત્થો. સુતધરોતિ સુતસ્સ આધારભૂતો. યસ્સ હિ ઇતો ગહિતં ઇતો પલાયતિ, છિદ્દઘટે ઉદકં વિય ન તિટ્ઠતિ, પરિસમજ્ઝે એકં સુત્તં વા જાતકં વા કથેતું વા વાચેતું વા ન સક્કોતિ, અયં ન સુતધરો નામ. યસ્સ પન ઉગ્ગહિતં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહિતકાલસદિસમેવ હોતિ, દસપિ વીસતિપિ વસ્સાનિ સજ્ઝાયં અકરોન્તસ્સ ન નસ્સતિ, અયં સુતધરો નામ. સુતસન્નિચયોતિ સુતસ્સ સન્નિચયભૂતો. યથા હિ સુતં હદયમઞ્જૂસાય સન્નિચિતં સિલાયં લેખા વિય, સુવણ્ણઘટે પક્ખિત્તસીહવસા વિય ચ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ, અયં સુતસન્નિચયો નામ. ધાતાતિ ઠિતા પગુણા. એકચ્ચસ્સ હિ ઉગ્ગહિતં બુદ્ધવચનં ધાતં પગુણં નિચ્ચલિતં ન હોતિ, અસુકસુત્તં વા જાતકં વા કથેહીતિ વુત્તે સજ્ઝાયિત્વા સંસન્દિત્વા સમનુગ્ગાહિત્વા જાનિસ્સામીતિ વદતિ. એકચ્ચસ્સ ધાતં પગુણં ભવઙ્ગસોતસદિસં હોતિ, અસુકસુત્તં વા જાતકં વા કથેહીતિ વુત્તે ઉદ્ધરિત્વા તમેવ કથેતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ધાતા’’તિ.

વચસા પરિચિતાતિ સુત્તદસક-વગ્ગદસક-પણ્ણાસદસકાનં વસેન વાચાય સજ્ઝાયિતા. મનસાનુપેક્ખિતાતિ ચિત્તેન અનુપેક્ખિતા, યસ્સ વાચાય સજ્ઝાયિતં બુદ્ધવચનં મનસા ચિન્તેન્તસ્સ તત્થ તત્થ પાકટં હોતિ. મહાદીપં જાલેત્વા ઠિતસ્સ રૂપગતં વિય પઞ્ઞાયતિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા’’તિ. દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધાતિ અત્થતો ચ કારણતો ચ પઞ્ઞાય સુપ્પટિવિદ્ધા. પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહીતિ એત્થ પદમેવ અત્થસ્સ બ્યઞ્જનતો પદબ્યઞ્જનં, તં અક્ખરપારિપૂરિં કત્વા દસવિધબ્યઞ્જનબુદ્ધિયો અપરિહાપેત્વા વુત્તં પરિમણ્ડલં નામ હોતિ, એવરૂપેહિ પદબ્યઞ્જનેહીતિ અત્થો. અપિચ યો ભિક્ખુ પરિસતિ ધમ્મં દેસેન્તો સુત્તં વા જાતકં વા નિક્ખપિત્વા અઞ્ઞં ઉપારમ્ભકરં સુત્તં આહરતિ, તસ્સ ઉપમં કથેતિ, તદત્થં ઓહારેતિ, એવમિદં ગહેત્વા એત્થ ખિપન્તો એકપસ્સેનેવ પરિહરન્તો કાલં ઞત્વા વુટ્ઠહતિ. નિક્ખિત્તસુત્તં પન નિક્ખત્તમત્તમેવ હોતિ, તસ્સ કથા અપરિમણ્ડલા નામ હોતિ. યો પન સુત્તં વા જાતકં વા નિક્ખિપિત્વા બહિ એકપદમ્પિ અગન્ત્વા પાળિયા અનુસન્ધિઞ્ચ પુબ્બાપરઞ્ચ અમક્ખેન્તો આચરિયેહિ દિન્નનયે ઠત્વા તુલિકાય પરિચ્છિન્દન્તો વિય, ગમ્ભીરમાતિકાય ઉદકં પેસેન્તો વિય, પદં કોટ્ટેન્તો સિન્ધવાજાનીયો વિય ગચ્છતિ, તસ્સ કથા પરિમણ્ડલા નામ હોતિ. એવરૂપિં કથં સન્ધાય – ‘‘પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહી’’તિ વુત્તં.

અનુપ્પબન્ધેહીતિ એત્થ યો ભિક્ખુ ધમ્મં કથેન્તો સુત્તં વા જાતકં વા આરભિત્વા આરદ્ધકાલતો પટ્ઠાય તુરિતતુરિતો અરણિં મન્થેન્તો વિય, ઉણ્હખાદનીયં ખાદન્તો વિય, પાળિયા અનુસન્ધિપુબ્બાપરેસુ ગહિતં ગહિતમેવ અગ્ગહિતં અગ્ગહિતમેવ ચ કત્વા પુરાણપણ્ણન્તરેસુ ચરમાનં ગોધં ઉટ્ઠપેન્તો વિય તત્થ તત્થ પહરન્તો ઓસાપેન્તો ઓહાય ગચ્છતિ. યોપિ ધમ્મં કથેન્તો કાલેન સીઘં કાલેન દન્ધં કાલેન મહાસદ્દં કાલેન ખુદ્દકસદ્દં કરોતિ. યથા પેતગ્ગિ કાલેન જલતિ, કાલેન નિબ્બાયતિ, એવમેવ ઇધ પેતગ્ગિધમ્મકથિકો નામ હોતિ, પરિસાય ઉટ્ઠાતુકામાય પુનપ્પુનં આરભતિ. યોપિ કથેન્તો તત્થ તત્થ વિત્થાયતિ, નિત્થુનન્તો કન્દન્તો વિય કથેતિ, ઇમેસં સબ્બેસમ્પિ કથા અપ્પબન્ધા નામ હોતિ. યો પન સુત્તં આરભિત્વા આચરિયેહિ દિન્નનયે ઠિતો અચ્છિન્નધારં કત્વા નદીસોતં વિય પવત્તેતિ, આકાસગઙ્ગતો ભસ્સમાનં ઉદકં વિય નિરન્તરં કથં પવત્તેતિ, તસ્સ કથા અનુપ્પબન્ધા હોતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અનુપ્પબન્ધેહી’’તિ. અનુસયસમુગ્ઘાતાયાતિ સત્તન્નં અનુસયાનં સમુગ્ઘાતત્થાય. એવરૂપેનાતિ એવરૂપેન બહુસ્સુતેન ભિક્ખુના તથારૂપેનેવ ભિક્ખુસતેન ભિક્ખુસહસ્સેન વા સઙ્ઘાટિકણ્ણેન વા સઙ્ઘાટિકણ્ણં, પલ્લઙ્કેન વા પલ્લઙ્કં આહચ્ચ નિસિન્નેન ગોસિઙ્ગસાલવનં સોભેય્ય. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૩૩૪. પટિસલ્લાનં અસ્સ આરામોતિ પટિસલ્લાનારામો. પટિસલ્લાને રતોતિ પટિસલ્લાનરતો.

૩૩૫. સહસ્સં લોકાનન્તિ સહસ્સં લોકધાતૂનં. એત્તકઞ્હિ થેરસ્સ ધુવસેવનં આવજ્જનપટિબદ્ધં, આકઙ્ખમાનો પન થેરો અનેકાનિપિ ચક્કવાળસહસ્સાનિ વોલોકેતિયેવ. ઉપરિપાસાદવરગતોતિ સત્તભૂમકસ્સ વા નવભૂમકસ્સ વા પાસાદવરસ્સ ઉપરિ ગતો. સહસ્સં નેમિમણ્ડલાનં વોલોકેય્યાતિ પાસાદપરિવેણે નાભિયા પતિટ્ઠિતાનં નેમિવટ્ટિયા નેમિવટ્ટિં આહચ્ચ ઠિતાનં નેમિમણ્ડલાનં સહસ્સં વાતપાનં વિવરિત્વા ઓલોકેય્ય, તસ્સ નાભિયોપિ પાકટા હોન્તિ, અરાપિ અરન્તરાનિપિ નેમિયોપિ. એવમેવ ખો, આવુસોતિ, આવુસો, એવં અયમ્પિ દિબ્બચક્ખુકો ભિક્ખુ દિબ્બેન ચક્ખુના અતિક્કન્તમાનુસકેન સહસ્સં લોકાનં વોલોકેતિ. તસ્સ પાસાદે ઠિતપુરિસસ્સ ચક્કનાભિયો વિય ચક્કવાળસહસ્સે સિનેરુસહસ્સં પાકટં હોતિ. અરા વિય દીપા પાકટા હોન્તિ. અરન્તરાનિ વિય દીપટ્ઠિતમનુસ્સા પાકટા હોન્તિ. નેમિયો વિય ચક્કવાળપબ્બતા પાકટા હોન્તિ.

૩૩૬. આરઞ્ઞિકોતિ સમાદિણ્ણઅરઞ્ઞધુતઙ્ગો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

૩૩૭. નો ચ સંસાદેન્તીતિ ન ઓસાદેન્તિ. સહેતુકઞ્હિ સકારણં કત્વા પઞ્હં પુચ્છિતું વિસ્સજ્જિતુમ્પિ અસક્કોન્તો સંસાદેતિ નામ. એવં ન કરોન્તીતિ અત્થો. પવત્તિની હોતીતિ નદીસોતોદકં વિય પવત્તતિ.

૩૩૮. યાય વિહારસમાપત્તિયાતિ યાય લોકિયાય વિહારસમાપત્તિયા, યાય લોકુત્તરાય વિહારસમાપત્તિયા.

૩૩૯. સાધુ સાધુ સારિપુત્તાતિ અયં સાધુકારો આનન્દત્થેરસ્સ દિન્નો. સારિપુત્તત્થેરેન પન સદ્ધિં ભગવા આલપતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. યથા તં આનન્દોવાતિ યથા આનન્દોવ સમ્મા બ્યાકરણમાનો બ્યાકરેય્ય, એવં બ્યાકતં આનન્દેન અત્તનો અનુચ્છવિકમેવ, અજ્ઝાસયાનુરૂપમેવ બ્યાકતન્તિ અત્થો. આનન્દત્થેરો હિ અત્તનાપિ બહુસ્સુતો, અજ્ઝાસયોપિસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહો વત સાસને સબ્રહ્મચારી બહુસ્સુતા ભવેય્યુ’’ન્તિ. કસ્મા? બહુસ્સુતસ્સ હિ કપ્પિયાકપ્પિયં સાવજ્જાનવજ્જં, ગરુકલહુકં સતેકિચ્છાતેકિચ્છં પાકટં હોતિ. બહુસ્સુતો ઉગ્ગહિતબુદ્ધવચનં આવજ્જિત્વા ઇમસ્મિં ઠાને સીલં કથિતં, ઇમસ્મિં સમાધિ, ઇમસ્મિં વિપસ્સના, ઇમસ્મિં મગ્ગફલનિબ્બાનાનીતિ સીલસ્સ આગતટ્ઠાને સીલં પૂરેત્વા, સમાધિસ્સ આગતટ્ઠાને સમાધિં પૂરેત્વા વિપસ્સનાય આગતટ્ઠાને વિપસ્સનાગબ્ભં ગણ્હાપેત્વા મગ્ગં ભાવેત્વા ફલં સચ્છિકરોતિ. તસ્મા થેરસ્સ એવં અજ્ઝાસયો હોતિ – ‘‘અહો વત સબ્રહ્મચારી એકં વા દ્વે વા તયો વા ચત્તારો વા પઞ્ચ વા નિકાયે ઉગ્ગહેત્વા આવજ્જન્તા સીલાદીનં આગતટ્ઠાનેસુ સીલાદીનિ પરિપૂરેત્વા અનુક્કમેન મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ સચ્છિકરેય્યુ’’ન્તિ. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો.

૩૪૦. આયસ્મા હિ રેવતો ઝાનજ્ઝાસયો ઝાનાભિરતો, તસ્માસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહો વત સબ્રહ્મચારી એકિકા નિસીદિત્વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા ઝાનપદટ્ઠાનં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા લોકુત્તરધમ્મં સચ્છિકરેય્યુ’’ન્તિ. તસ્મા એવં બ્યાકાસિ.

૩૪૧. આયસ્મા અનુરુદ્ધો દિબ્બચક્ખુકો, તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહો વત સબ્રહ્મચારી આલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બેન ચક્ખુના અનેકેસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ ચવમાને ચ ઉપપજ્જમાને ચ સત્તે દિસ્વા વટ્ટભયેન ચિત્તં સંવેજેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા લોકુત્તરધમ્મં સચ્છિકરેય્યુ’’ન્તિ. તસ્મા એવં બ્યાકાસિ.

૩૪૨. આયસ્મા મહાકસ્સપો ધુતવાદો, તસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહો વત સબ્રહ્મચારી ધુતવાદા હુત્વા ધુતઙ્ગાનુભાવેન પચ્ચયતણ્હં મિલાપેત્વા અપરેપિ નાનપ્પકારે કિલેસે ધુનિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા લોકુત્તરધમ્મં સચ્છિકરેય્યુ’’ન્તિ. તસ્મા એવં બ્યાકાસિ.

૩૪૩. આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો સમાધિપારમિયા મત્થકં પત્તો, સુખુમં પન ચિત્તન્તરં ખન્ધન્તરં ધાત્વન્તરં આયતનન્તરં ઝાનોક્કન્તિકં આરમ્મણોક્કન્તિકં અઙ્ગવવત્થાનં આરમ્મણવવત્થાનં અઙ્ગસઙ્કન્તિ આરમ્મણસઙ્કન્તિ એકતોવડ્ઢનં ઉભતોવડ્ઢનન્તિ આભિધમ્મિકધમ્મકથિકસ્સેવ પાકટં. અનાભિધમ્મિકો હિ ધમ્મં કથેન્તો – ‘‘અયં સકવાદો અયં પરવાદો’’તિ ન જાનાતિ. સકવાદં દીપેસ્સામીતિ પરવાદં દીપેતિ, પરવાદં દીપેસ્સામીતિ સકવાદં દીપેતિ, ધમ્મન્તરં વિસંવાદેતિ. આભિધમ્મિકો સકવાદં સકવાદનિયામેનેવ, પરવાદં પરવાદનિયામેનેવ દીપેતિ, ધમ્મન્તરં ન વિસંવાદેતિ. તસ્મા થેરસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહો વત સબ્રહ્મચારી આભિધમ્મિકા હુત્વા સુખુમેસુ ઠાનેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા લોકુત્તરધમ્મં સચ્છિકરેય્યુ’’ન્તિ. તસ્મા એવં બ્યાકાસિ.

૩૪૪. આયસ્મા સારિપુત્તો પઞ્ઞાપારમિયા મત્થકં પત્તો, પઞ્ઞવાયેવ ચ ચિત્તં અત્તનો વસે વત્તેતું સક્કોતિ, ન દુપ્પઞ્ઞો. દુપ્પઞ્ઞો હિ ઉપ્પન્નસ્સ ચિત્તસ્સ વસે વત્તેત્વા ઇતો ચિતો ચ વિપ્ફન્દિત્વાપિ કતિપાહેનેવ ગિહિભાવં પત્વા અનયબ્યસનં પાપુણાતિ. તસ્મા થેરસ્સ એવં હોતિ – ‘‘અહો વત સબ્રહ્મચારી અચિત્તવસિકા હુત્વા ચિત્તં અત્તનો વસે વત્તેત્વા સબ્બાનસ્સ વિસેવિતવિપ્ફન્દિતાનિ ભઞ્જિત્વા ઈસકમ્પિ બહિ નિક્ખમિતું અદેન્તા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા લોકુત્તરધમ્મં સચ્છિકરેય્યુ’’ન્તિ. તસ્મા એવં બ્યાકાસિ.

૩૪૫. સબ્બેસં વો, સારિપુત્ત, સુભાસિતં પરિયાયેનાતિ સારિપુત્ત, યસ્મા સઙ્ઘારામસ્સ નામ બહુસ્સુતભિક્ખૂહિપિ સોભનકારણં અત્થિ, ઝાનાભિરતેહિપિ, દિબ્બચક્ખુકેહિપિ, ધુતવાદેહિપિ, આભિધમ્મિકેહિપિ, અચિત્તવસિકેહિપિ સોભનકારણં અત્થિ. તસ્મા સબ્બેસં વો સુભાસિતં પરિયાયેન, તેન તેન કારણેન સુભાસિતમેવ, નો દુબ્ભાસિતં. અપિચ મમપિ સુણાથાતિ અપિચ મમપિ વચનં સુણાથ. ન તાવાહં ઇમં પલ્લઙ્કં ભિન્દિસ્સામીતિ ન તાવ અહં ઇમં ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠાય આભુજિતં પલ્લઙ્કં ભિન્દિસ્સામિ, ન મોચેસ્સામીતિ અત્થો. ઇદં કિર ભગવા પરિપાકગતે ઞાણે રજ્જસિરિં પહાય કતાભિનિક્ખમનો અનુપુબ્બેન બોધિમણ્ડં આરુય્હ ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠાય અપરાજિતપલ્લઙ્કં આભુજિત્વા દળ્હસમાદાનો હુત્વા નિસિન્નો તિણ્ણં મારાનં મત્થકં ભિન્દિત્વા પચ્ચૂસસમયે દસસહસ્સિલોકધાતું ઉન્નાદેન્તો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિ, તં અત્તનો મહાબોધિપલ્લઙ્કં સન્ધાય એવમાહ. અપિચ પચ્છિમં જનતં અનુકમ્પમાનોપિ પટિપત્તિસારં પુથુજ્જનકલ્યાણકં દસ્સેન્તો એવમાહ. પસ્સતિ હિ ભગવા – ‘‘અનાગતે એવં અજ્ઝાસયા કુલપુત્તા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિસ્સન્તિ, ‘ભગવા મહાગોસિઙ્ગસુત્તં કથેન્તો ઇધ, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ પચ્છાભત્તં…પે… એવરૂપેન ખો, સારિપુત્ત, ભિક્ખુના ગોસિઙ્ગસાલવનં સોભેય્યાતિ આહ, મયં ભગવતો અજ્ઝાસયં ગણ્હિસ્સામા’તિ પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠાય દળ્હસમાદાના હુત્વા ‘અરહત્તં અપ્પત્વા ઇમં પલ્લઙ્કં ન ભિન્દિસ્સામા’તિ સમણધમ્મં કાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ, તે એવં પટિપન્ના કતિપાહેનેવ જાતિજરામરણસ્સ અન્તં કરિસ્સન્તી’’તિ, ઇમં પચ્છિમં જનતં અનુકમ્પમાનો પટિપત્તિસારં પુથુજ્જનકલ્યાણકં દસ્સેન્તો એવમાહ. એવરૂપેન ખો, સારિપુત્ત, ભિક્ખુના ગોસિઙ્ગસાલવનં સોભેય્યાતિ, સારિપુત્ત, એવરૂપેન ભિક્ખુના નિપ્પરિયાયેનેવ ગોસિઙ્ગસાલવનં સોભેય્યાતિ યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાગોસિઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.