૫. નિવાપસુત્તવણ્ણના

૨૬૧. એવં મે સુતન્તિ નિવાપસુત્તં. તત્થ નેવાપિકોતિ યો મિગાનં ગહણત્થાય અરઞ્ઞે તિણબીજાનિ વપતિ ‘‘ઇદં તિણં ખાદિતું આગતે મિગે સુખં ગણ્હિસ્સામી’’તિ. નિવાપન્તિ વપ્પં. નિવુત્તન્તિ વપિતં. મિગજાતાતિ મિગઘટા. અનુપખજ્જાતિ અનુપવિસિત્વા. મુચ્છિતાતિ તણ્હામુચ્છનાય મુચ્છિતા, તણ્હાય હદયં પવિસિત્વા મુચ્છનાકારં પાપિતાતિ અત્થો. મદં આપજ્જિસ્સન્તીતિ માનમદં આપજ્જિસ્સન્તિ. પમાદન્તિ વિસ્સટ્ઠસતિભાવં. યથાકામકરણીયા ભવિસ્સન્તીતિ યથા ઇચ્છિસ્સામ, તથા કાતબ્બા ભવિસ્સન્તિ. ઇમસ્મિં નિવાપેતિ ઇમસ્મિં નિવાપટ્ઠાને. એકં કિર નિવાપતિણં નામ અત્થિ નિદાઘભદ્દકં, તં યથા યથા નિદાઘો હોતિ, તથા તથા નીવારવનં વિય મેઘમાલા વિય ચ એકગ્ઘનં હોતિ, તં લુદ્દકા એકસ્મિં ઉદકફાસુકટ્ઠાને કસિત્વા વપિત્વા વતિં કત્વા દ્વારં યોજેત્વા રક્ખન્તિ. અથ યદા મહાનિદાઘે સબ્બતિણાનિ સુક્ખાનિ હોન્તિ, જિવ્હાતેમનમત્તમ્પિ ઉદકં દુલ્લભં હોતિ, તદા મિગજાતા સુક્ખતિણાનિ ચેવ પુરાણપણ્ણાનિ ચ ખાદન્તા કમ્પમાના વિય વિચરન્તા નિવાપતિણસ્સ ગન્ધં ઘાયિત્વા વધબન્ધનાદીનિ અગણયિત્વા વતિં અજ્ઝોત્થરન્તા પવિસન્તિ. તેસઞ્હિ નિવાપતિણં અતિવિય પિયં હોતિ મનાપં. નેવાપિકો તે દિસ્વા દ્વે તીણિ દિવસાનિ પમત્તો વિય હોતિ, દ્વારં વિવરિત્વા તિટ્ઠતિ. અન્તોનિવાપટ્ઠાને તહિં તહિં ઉદકઆવાટકાપિ હોન્તિ, મિગા વિવટદ્વારેન પવિસિત્વા ખાદિતમત્તકં પિવિતમત્તકમેવ કત્વા પક્કમન્તિ, પુનદિવસે કિઞ્ચિ ન કરોન્તીતિ કણ્ણે ચાલયમાના ખાદિત્વા પિવિત્વા અતરમાના ગચ્છન્તિ, પુનદિવસે કોચિ કિઞ્ચિ કત્તા નત્થીતિ યાવદત્થં ખાદિત્વા પિવિત્વા મણ્ડલગુમ્બં પવિસિત્વા નિપજ્જન્તિ. લુદ્દકા તેસં પમત્તભાવં જાનિત્વા દ્વારં પિધાય સમ્પરિવારેત્વા કોટિતો પટ્ઠાય કોટ્ટેત્વા ગચ્છન્તિ, એવં તે તસ્મિં નિવાપે નેવાપિકસ્સ યથાકામકરણીયા ભવન્તિ.

૨૬૨. તત્ર, ભિક્ખવેતિ, ભિક્ખવે, તેસુ મિગજાતેસુ. પઠમા મિગજાતાતિ, મિગજાતા પઠમદુતિયા નામ નત્થિ. ભગવા પન આગતપટિપાટિવસેન કપ્પેત્વા પઠમા, દુતિયા, તતિયા, ચતુત્થાતિ નામં આરોપેત્વા દસ્સેસિ. ઇદ્ધાનુભાવાતિ યથાકામં કત્તબ્બભાવતો; વસીભાવોયેવ હિ એત્થ ઇદ્ધીતિ ચ આનુભાવોતિ ચ અધિપ્પેતો.

૨૬૩. ભયભોગાતિ ભયેન ભોગતો. બલવીરિયન્તિ અપરાપરં સઞ્ચરણવાયોધાતુ, સા પરિહાયીતિ અત્થો.

૨૬૪. ઉપનિસ્સાય આસયં કપ્પેય્યામાતિ અન્તો નિપજ્જિત્વા ખાદન્તાનમ્પિ ભયમેવ, બાહિરતો આગન્ત્વા ખાદન્તાનમ્પિ ભયમેવ, મયં પન અમું નિવાપટ્ઠાનં નિસ્સાય એકમન્તે આસયં કપ્પેય્યામાતિ ચિન્તયિંસુ. ઉપનિસ્સાય આસયં કપ્પયિંસૂતિ લુદ્દકા નામ ન સબ્બકાલં અપ્પમત્તા હોન્તિ. મયં તત્થ તત્થ મણ્ડલગુમ્બેસુ ચેવ વતિપાદેસુ ચ નિપજ્જિત્વા એતેસુ મુખધોવનત્થં વા આહારકિચ્ચકરણત્થં વા પક્કન્તેસુ નિવાપવત્થું પવિસિત્વા ખાદિતમત્તં કત્વા અમ્હાકં વસનટ્ઠાનં પવિસિસ્સામાતિ નિવાપવત્થું ઉપનિસ્સાય ગહનેસુ ગુમ્બવતિપાદાદીસુ આસયં કપ્પયિંસુ. ભુઞ્જિંસૂતિ વુત્તનયેન લુદ્દકાનં પમાદકાલં ઞત્વા સીઘં સીઘં પવિસિત્વા ભુઞ્જિંસુ. કેતબિનોતિ સિક્ખિતકેરાટિકા. ઇદ્ધિમન્તાતિ ઇદ્ધિમન્તો વિય. પરજનાતિ યક્ખા. ઇમે ન મિગજાતાતિ. આગતિં વા ગતિં વાતિ ઇમિના નામ ઠાનેન આગચ્છન્તિ, અમુત્ર ગચ્છન્તીતિ ઇદં નેસં ન જાનામ. દણ્ડવાકરાહીતિ દણ્ડવાકરજાલેહિ. સમન્તા સપ્પદેસં અનુપરિવારેસુન્તિ અતિમાયાવિનો એતે, ન દૂરં ગમિસ્સન્તિ, સન્તિકેયેવ નિપન્ના ભવિસ્સન્તીતિ નિવાપક્ખેત્તસ્સ સમન્તા સપ્પદેસં મહન્તં ઓકાસં અનુપરિવારેસું. અદ્દસંસૂતિ એવં પરિવારેત્વા વાકરજાલં સમન્તતો ચાલેત્વા ઓલોકેન્તા અદ્દસંસુ. યત્થ તેતિ યસ્મિં ઠાને તે ગાહં અગમંસુ, તં ઠાનં અદ્દસંસૂતિ અત્થો.

૨૬૫. યંનૂન મયં યત્થ અગતીતિ તે કિર એવં ચિન્તયિંસુ – ‘‘અન્તો નિપજ્જિત્વા અન્તો ખાદન્તાનમ્પિ ભયમેવ, બાહિરતો આગન્ત્વા ખાદન્તાનમ્પિ સન્તિકે વસિત્વા ખાદન્તાનમ્પિ ભયમેવ, તેપિ હિ વાકરજાલેન પરિક્ખિપિત્વા ગહિતાયેવા’’તિ, તેન તેસં એતદહોસિ – ‘‘યંનૂન મયં યત્થ નેવાપિકસ્સ ચ નેવાપિકપરિસાય ચ અગતિ અવિસયો, તત્થ તત્થ સેય્યં કપ્પેય્યામા’’તિ. અઞ્ઞે ઘટ્ટેસ્સન્તીતિ તતો તતો દૂરતરવાસિનો અઞ્ઞે ઘટ્ટેસ્સન્તિ. તે ઘટ્ટિતા અઞ્ઞેતિ તેપિ ઘટ્ટિતા અઞ્ઞે તતો દૂરતરવાસિનો ઘટ્ટેસ્સન્તિ. એવં ઇમં નિવાપં નિવુત્તં સબ્બસો મિગજાતા પરિમુચ્ચિસ્સન્તીતિ એવં ઇમં અમ્હેહિ નિવુત્તં નિવાપં સબ્બે મિગઘટા મિગસઙ્ઘા વિસ્સજ્જેસ્સન્તિ પરિચ્ચજિસ્સન્તિ. અજ્ઝુપેક્ખેય્યામાતિ તેસં ગહણે અબ્યાવટા ભવેય્યામાતિ; યથા તથા આગચ્છન્તેસુ હિ તરુણપોતકો વા મહલ્લકો વા દુબ્બલો વા યૂથપરિહીનો વા સક્કા હોન્તિ લદ્ધું, અનાગચ્છન્તેસુ કિઞ્ચિ નત્થિ. અજ્ઝુપેક્ખિંસુ ખો, ભિક્ખવેતિ એવં ચિન્તેત્વા અબ્યાવટાવ અહેસું.

૨૬૭. અમું નિવાપં નિવુત્તં મારસ્સ અમૂનિ ચ લોકામિસાનીતિ એત્થ નિવાપોતિ વા લોકામિસાનીતિ વા વટ્ટામિસભૂતાનં પઞ્ચન્નં કામગુણાનમેતં અધિવચનં. મારો ન ચ બીજાનિ વિય કામગુણે વપેન્તો આહિણ્ડતિ, કામગુણગિદ્ધાનં પન ઉપરિ વસં વત્તેતિ, તસ્મા કામગુણા મારસ્સ નિવાપા નામ હોન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘અમું નિવાપં નિવુત્તં મારસ્સા’’તિ. ન પરિમુચ્ચિંસુ મારસ્સ ઇદ્ધાનુભાવાતિ મારસ્સ વસં ગતા અહેસું, યથાકામકરણીયા. અયં સપુત્તભરિયપબ્બજ્જાય આગતઉપમા.

૨૬૮. ચેતોવિમુત્તિ પરિહાયીતિ એત્થ ચેતોવિમુત્તિ નામ અરઞ્ઞે વસિસ્સામાતિ ઉપ્પન્નઅજ્ઝાસયો; સો પરિહાયીતિ અત્થો. તથૂપમે અહં ઇમે દુતિયેતિ અયં બ્રાહ્મણધમ્મિકપબ્બજ્જાય ઉપમા. બ્રાહ્મણા હિ અટ્ઠચત્તાલીસવસ્સાનિ કોમારબ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા વટ્ટુપચ્છેદભયેન પવેણિં ઘટયિસ્સામાતિ ધનં પરિયેસિત્વા ભરિયં ગહેત્વા અગારમજ્ઝે વસન્તા એકસ્મિં પુત્તે જાતે ‘‘અમ્હાકં પુત્તો જાતો વટ્ટં ન ઉચ્છિન્નં પવેણિ ઘટિતા’’તિ પુન નિક્ખમિત્વા પબ્બજન્તિ વા તમેવ વા સ’કલત્તવાસં વસન્તિ.

૨૬૯. એવઞ્હિ તે, ભિક્ખવે, તતિયાપિ સમણબ્રાહ્મણા ન પરિમુચ્ચિંસૂતિ પુરિમા વિય તેપિ મારસ્સ ઇદ્ધાનુભાવા ન મુચ્ચિંસુ; યથાકામકરણીયાવ અહેસું. કિં પન તે અકંસૂતિ? ગામનિગમરાજધાનિયો ઓસરિત્વા તેસુ તેસુ આરામઉય્યાનટ્ઠાનેસુ અસ્સમં માપેત્વા નિવસન્તા કુલદારકે હત્થિઅસ્સરથસિપ્પાદીનિ નાનપ્પકારાનિ સિપ્પાનિ સિક્ખાપેસું. ઇતિ તે વાકરજાલેન તતિયા મિગજાતા વિય મારસ્સ પાપિમતો દિટ્ઠિજાલેન પરિક્ખિપિત્વા યથાકામકરણીયા અહેસું.

૨૭૦. તથૂપમે અહં ઇમે ચતુત્થેતિ અયં ઇમસ્સ સાસનસ્સ ઉપમા આહટા.

૨૭૧. અન્ધમકાસિ મારન્તિ ન મારસ્સ અક્ખીનિ ભિન્દિ. વિપસ્સનાપાદકજ્ઝાનં સમાપન્નસ્સ પન ભિક્ખુનો ઇમં નામ આરમ્મણં નિસ્સાય ચિત્તં વત્તતીતિ મારો પસ્સિતું ન સક્કોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અન્ધમકાસિ માર’’ન્તિ. અપદં વધિત્વા મારચક્ખુન્તિ તેનેવ પરિયાયેન યથા મારસ્સ ચક્ખુ અપદં હોતિ નિપ્પદં, અપ્પતિટ્ઠં, નિરારમ્મણં, એવં વધિત્વાતિ અત્થો. અદસ્સનં ગતો પાપિમતોતિ તેનેવ પરિયાયેન મારસ્સ પાપિમતો અદસ્સનં ગતો. ન હિ સો અત્તનો મંસચક્ખુના તસ્સ વિપસ્સનાપાદકજ્ઝાનં સમાપન્નસ્સ ભિક્ખુનો ઞાણસરીરં દટ્ઠું સક્કોતિ. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ મગ્ગપઞ્ઞાય ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દિસ્વા ચત્તારો આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. તિણ્ણો લોકે વિસત્તિકન્તિ લોકે સત્તવિસત્તભાવેન વિસત્તિકાતિ એવં સઙ્ખં ગતં. અથ વા ‘‘વિસત્તિકાતિ કેનટ્ઠેન વિસત્તિકા? વિસતાતિ વિસત્તિકા વિસટાતિ વિસત્તિકા, વિપુલાતિ વિસત્તિકા, વિસાલાતિ વિસત્તિકા, વિસમાતિ વિસત્તિકા, વિસક્કતીતિ વિસત્તિકા, વિસં હરતીતિ વિસત્તિકા, વિસંવાદિકાતિ વિસત્તિકા, વિસમૂલાતિ વિસત્તિકા, વિસફલાતિ વિસત્તિકા, વિસપરિભોગાતિ વિસત્તિકા, વિસાલા વા પન સા તણ્હા રૂપે સદ્દે ગન્ધે રસે ફોટ્ઠબ્બે’’તિ (મહાનિ. ૩; ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૨, ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૪) વિસત્તિકા. એવં વિસત્તિકાતિ સઙ્ખં ગતં તણ્હં તિણ્ણો નિત્તિણ્ણો ઉત્તિણ્ણો. તેન વુચ્ચતિ – ‘‘તિણ્ણો લોકે વિસત્તિક’’ન્તિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

નિવાપસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.