૬. પાસરાસિસુત્તવણ્ણના

૨૭૨. એવં મે સુતન્તિ પાસરાસિસુત્તં. તત્થ સાધુ મયં, આવુસોતિ આયાચન્તા ભણન્તિ. એતે કિર પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ જનપદવાસિનો ‘‘દસબલં પસ્સિસ્સામા’’તિ સાવત્થિં અનુપ્પત્તા. સત્થુદસ્સનં પન એતેહિ લદ્ધં, ધમ્મિં કથં ન તાવ સુણન્તિ. તે સત્થુગારવેન ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, ધમ્મકથં કથેથા’’તિ વત્તું ન સક્કોન્તિ. બુદ્ધા હિ ગરૂ હોન્તિ, એકચારિકો સીહો મિગરાજા વિય, પભિન્નકુઞ્જરો વિય, ફણકતઆસીવિસો વિય, મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો વિય ચ દુરાસદા વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘આસીવિસો યથા ઘોરો, મિગરાજાવ કેસરી;

નાગોવ કુઞ્જરો દન્તી, એવં બુદ્ધા દુરાસદા’’તિ.

એવં દુરાસદં સત્થારં તે ભિક્ખૂ સયં યાચિતું અસક્કોન્તા આયસ્મન્તં આનન્દં યાચમાના ‘‘સાધુ મયં, આવુસો’’તિ આહંસુ.

અપ્પેવ નામાતિ અપિ નામ લભેય્યાથ. કસ્મા પન થેરો તે ભિક્ખૂ ‘‘રમ્મકસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અસ્સમં ઉપસઙ્કમેય્યાથા’’તિ આહ? પાકટકિરિયતાય. દસબલસ્સ હિ કિરિયા થેરસ્સ પાકટા હોતિ; જાનાતિ થેરો, ‘‘અજ્જ સત્થા જેતવને વસિત્વા પુબ્બારામે દિવાવિહારં કરિસ્સતિ; અજ્જ પુબ્બારામે વસિત્વા જેતવને દિવાવિહારં કરિસ્સતિ; અજ્જ એકકોવ પિણ્ડાય પવિસિસ્સતિ; અજ્જ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ઇમસ્મિં કાલે જનપદચારિકં નિક્ખમિસ્સતી’’તિ. કિં પનસ્સ એવં જાનનત્થં ચેતોપરિયઞાણં અત્થીતિ? નત્થિ. અનુમાનબુદ્ધિયા પન કતકિરિયાય નયગ્ગાહેન જાનાતિ. યઞ્હિ દિવસં ભગવા જેતવને વસિત્વા પુબ્બારામે દિવાવિહારં કાતુકામો હોતિ, તદા સેનાસનપરિક્ખારભણ્ડાનં પટિસામનાકારં દસ્સેતિ, થેરો સમ્મજ્જનિસઙ્કારછડ્ડનકાદીનિ પટિસામેતિ. પુબ્બારામે વસિત્વા જેતવનં દિવાવિહારાય આગમનકાલેપિ એસેવ નયો.

યદા પન એકકો પિણ્ડાય પવિસિતુકામો હોતિ, તદા પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદતિ. થેરો ‘‘અજ્જ ભગવા બોધનેય્યબન્ધવં દિસ્વા નિસિન્નો’’તિ તાય સઞ્ઞાય ઞત્વા ‘‘અજ્જ, આવુસો, ભગવા એકકો પવિસિતુકામો, તુમ્હે ભિક્ખાચારસજ્જા હોથા’’તિ ભિક્ખૂનં સઞ્ઞં દેતિ. યદા પન ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો પવિસિતુકામો હોતિ, તદા ગન્ધકુટિદ્વારં ઉપડ્ઢપિદહિતં કત્વા ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદતિ, થેરો તાય સઞ્ઞાય ઞત્વા પત્તચીવરગ્ગહણત્થાય ભિક્ખૂનં સઞ્ઞં દેતિ. યદા જનપદચારિકં નિક્ખમિતુકામો હોતિ, તદા એકં દ્વે આલોપે અતિરેકં ભુઞ્જતિ, સબ્બકાલં ચઙ્કમનઞ્ચારુય્હ અપરાપરં ચઙ્કમતિ, થેરો તાય સઞ્ઞાય ઞત્વા ‘‘ભગવા, આવુસો, જનપદચારિકં ચરિતુકામો, તુમ્હાકં કત્તબ્બં કરોથા’’તિ ભિક્ખૂનં સઞ્ઞં દેતિ.

ભગવા પઠમબોધિયં વીસતિ વસ્સાનિ અનિબદ્ધવાસો અહોસિ, પચ્છા પઞ્ચવીસતિ વસ્સાનિ અબ્બોકિણ્ણં સાવત્થિંયેવ ઉપનિસ્સાય વસન્તો એકદિવસે દ્વે ઠાનાનિ પરિભુઞ્જતિ. જેતવને રત્તિં વસિત્વા પુનદિવસે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો દક્ખિણદ્વારેન સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિસિત્વા પાચીનદ્વારેન નિક્ખમિત્વા પુબ્બારામે દિવાવિહારં કરોતિ. પુબ્બારામે રત્તિં વસિત્વા પુનદિવસે પાચીનદ્વારેન સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિસિત્વા દક્ખિણદ્વારેન નિક્ખમિત્વા જેતવને દિવાવિહારં કરોતિ. કસ્મા? દ્વિન્નં કુલાનં અનુકમ્પાય. મનુસ્સત્તભાવે ઠિતેન હિ અનાથપિણ્ડિકેન વિય અઞ્ઞેન કેનચિ, માતુગામત્તભાવે ઠિતાય ચ વિસાખાય વિય અઞ્ઞાય ઇત્થિયા તથાગતં ઉદ્દિસ્સ ધનપરિચ્ચાગો કતો નામ નત્થિ, તસ્મા ભગવા તેસં અનુકમ્પાય એકદિવસે ઇમાનિ દ્વે ઠાનાનિ પરિભુઞ્જતિ. તસ્મિં પન દિવસે જેતવને વસિ, તસ્મા થેરો – ‘‘અજ્જ ભગવા સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા સાયન્હકાલે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચનત્થાય પુબ્બકોટ્ઠકં ગમિસ્સતિ; અથાહં ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા ઠિતં ભગવન્તં યાચિત્વા રમ્મકસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અસ્સમં ગહેત્વા ગમિસ્સામિ. એવમિમે ભિક્ખૂ ભગવતો સમ્મુખા લભિસ્સન્તિ ધમ્મકથં સવનાયા’’તિ ચિન્તેત્વા તે ભિક્ખૂ એવમાહ.

મિગારમાતુપાસાદોતિ વિસાખાય પાસાદો. સા હિ મિગારેન સેટ્ઠિના માતુટ્ઠાને ઠપિતત્તા મિગારમાતાતિ વુચ્ચતિ. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ તસ્મિં કિર પાસાદે દ્વિન્નં મહાસાવકાનં સિરિગબ્ભાનં મજ્ઝે ભગવતો સિરિગબ્ભો અહોસિ. થેરો દ્વારં વિવરિત્વા અન્તોગબ્ભં સમ્મજ્જિત્વા માલાકચવરં નીહરિત્વા મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞપેત્વા સત્થુ સઞ્ઞં અદાસિ. સત્થા સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો સીહસેય્યં ઉપગમ્મ દરથં પટિપ્પસ્સમ્ભેત્વા ઉટ્ઠાય ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદિત્વા સાયન્હસમયે તતો વુટ્ઠાસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો’’તિ.

પરિસિઞ્ચિતુન્તિ યો હિ ચુણ્ણમત્તિકાદીહિ ગત્તાનિ ઉબ્બટ્ટેન્તો મલ્લકમુટ્ઠાદીહિ વા ઘંસન્તો ન્હાયતિ, સો ન્હાયતીતિ વુચ્ચતિ. યો તથા અકત્વા પકતિયાવ ન્હાયતિ, સો પરિસિઞ્ચતીતિ વુચ્ચતિ. ભગવતોપિ સરીરે તથા હરિતબ્બં રજોજલ્લં નામ ન ઉપલિમ્પતિ, ઉતુગ્ગહણત્થં પન ભગવા કેવલં ઉદકં ઓતરતિ. તેનાહ – ‘‘ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતુ’’ન્તિ. પુબ્બકોટ્ઠકોતિ પાચીનકોટ્ઠકો.

સાવત્થિયં કિર વિહારો કદાચિ મહા હોતિ કદાચિ ખુદ્દકો. તથા હિ સો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે યોજનિકો અહોસિ, સિખિસ્સ તિગાવુતો, વેસ્સભુસ્સ અડ્ઢયોજનિકો, કકુસન્ધસ્સ ગાવુતપ્પમાણો, કોણાગમનસ્સ અડ્ઢગાવુતપ્પમાણો, કસ્સપસ્સ વીસતિઉસભપ્પમાણો, અમ્હાકં ભગવતો કાલે અટ્ઠકરીસપ્પમાણો જાતો. તમ્પિ નગરં તસ્સ વિહારસ્સ કદાચિ પાચીનતો હોતિ, કદાચિ દક્ખિણતો, કદાચિ પચ્છિમતો, કદાચિ ઉત્તરતો. જેતવને ગન્ધકુટિયં પન ચતુન્નં મઞ્ચપાદાનં પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં અચલમેવ.

ચત્તારિ હિ અચલચેતિયટ્ઠાનાનિ નામ મહાબોધિપલ્લઙ્કટ્ઠાનં ઇસિપતને ધમ્મચક્કપ્પવત્તનટ્ઠાનં સઙ્કસ્સનગરદ્વારે દેવોરોહણકાલે સોપાનસ્સ પતિટ્ઠટ્ઠાનં મઞ્ચપાદટ્ઠાનન્તિ. અયં પન પુબ્બકોટ્ઠકો કસ્સપદસબલસ્સ વીસતિઉસભવિહારકાલે પાચીનદ્વારે કોટ્ઠકો અહોસિ. સો ઇદાનિપિ પુબ્બકોટ્ઠકોત્વેવ પઞ્ઞાયતિ. કસ્સપદસબલસ્સ કાલે અચિરવતી નગરં પરિક્ખિપિત્વા સન્દમાના પુબ્બકોટ્ઠકં પત્વા ઉદકેન ભિન્દિત્વા મહન્તં ઉદકરહદં માપેસિ સમતિત્થં અનુપુબ્બગમ્ભીરં. તત્થ એકં રઞ્ઞો ન્હાનતિત્થં, એકં નાગરાનં, એકં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ, એકં બુદ્ધાનન્તિ એવં પાટિયેક્કાનિ ન્હાનતિત્થાનિ હોન્તિ રમણીયાનિ વિપ્પકિણ્ણરજતપટ્ટસદિસવાલિકાનિ. ઇતિ ભગવા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં યેન અયં એવરૂપો પુબ્બકોટ્ઠકો તેનુપસઙ્કમિ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. અથાયસ્મા આનન્દો ઉદકસાટિકં ઉપનેસિ. ભગવા રત્તદુપટ્ટં અપનેત્વા ઉદકસાટિકં નિવાસેસિ. થેરો દુપટ્ટેન સદ્ધિં મહાચીવરં અત્તનો હત્થગતમકાસિ. ભગવા ઉદકં ઓતરિ. સહોતરણેનેવસ્સ ઉદકે મચ્છકચ્છપા સબ્બે સુવણ્ણવણ્ણા અહેસું. યન્તનાલિકાહિ સુવણ્ણરસધારાનિસિઞ્ચમાનકાલો વિય સુવણ્ણપટપસારણકાલો વિય ચ અહોસિ. અથ ભગવતો ન્હાનવત્તં દસ્સેત્વા ન્હત્વા પચ્ચુત્તિણ્ણસ્સ થેરો રત્તદુપટ્ટં ઉપનેસિ. ભગવા તં નિવાસેત્વા વિજ્જુલતાસદિસં કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા મહાચીવરં અન્તન્તેન સંહરિત્વા પદુમગબ્ભસદિસં કત્વા ઉપનીતં દ્વીસુ કણ્ણેસુ ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘પુબ્બકોટ્ઠકે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસી’’તિ.

એવં ઠિતસ્સ પન ભગવતો સરીરં વિકસિતકમલુપ્પલસરં સબ્બપાલિફુલ્લં પારિચ્છત્તકં તારામરીચિવિકસિતં ચ ગગનતલં સિરિયા અવહસમાનં વિય વિરોચિત્થ. બ્યામપ્પભાપરિક્ખેપવિલાસિની ચસ્સ દ્વત્તિંસવરલક્ખણમાલા ગન્થેત્વા ઠપિતા દ્વત્તિંસચન્દમાલા વિય, દ્વત્તિંસસૂરિયમાલા વિય, પટિપાટિયા ઠપિતા દ્વત્તિંસચક્કવત્તિ દ્વત્તિંસદેવરાજા દ્વત્તિંસમહાબ્રહ્માનો વિય ચ અતિવિય વિરોચિત્થ, વણ્ણભૂમિનામેસા. એવરૂપેસુ ઠાનેસુ બુદ્ધાનં સરીરવણ્ણં વા ગુણવણ્ણં વા ચુણ્ણિયપદેહિ વા ગાથાહિ વા અત્થઞ્ચ ઉપમાયો ચ કારણાનિ ચ આહરિત્વા પટિબલેન ધમ્મકથિકેન પૂરેત્વા કથેતું વટ્ટતીતિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ ધમ્મકથિકસ્સ થામો વેદિતબ્બો.

૨૭૩. ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનોતિ પકતિભાવં ગમયમાનો નિરુદકાનિ કુરુમાનો, સુક્ખાપયમાનોતિ અત્થો. સોદકેન ગત્તેન ચીવરં પારુપન્તસ્સ હિ ચીવરે કણ્ણિકા ઉટ્ઠહન્તિ, પરિક્ખારભણ્ડં દુસ્સતિ. બુદ્ધાનં પન સરીરે રજોજલ્લં ન ઉપલિમ્પતિ; પદુમપત્તે પક્ખિત્તઉદકબિન્દુ વિય ઉદકં વિનિવત્તેત્વા ગચ્છતિ, એવં સન્તેપિ સિક્ખાગારવતાય ભગવા, ‘‘પબ્બજિતવત્તં નામેત’’ન્તિ મહાચીવરં ઉભોસુ કણ્ણેસુ ગહેત્વા પુરતો કાયં પટિચ્છાદેત્વા અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘ભગવા મહાચીવરં પારુપિત્વા મિગારમાતુપાસાદં આરબ્ભ ગમનાભિહારતો પટ્ઠાય દુન્નિવત્તિયો ભવિસ્સતિ; બુદ્ધાનઞ્હિ અધિપ્પાયકોપનં નામ એકચારિકસીહસ્સ ગહણત્થં હત્થપ્પસારણં વિય; પભિન્નવરવારણસ્સ સોણ્ડાય પરામસનં વિય; ઉગ્ગતેજસ્સ આસીવિસસ્સ ગીવાય ગહણં વિય ચ ભારિયં હોતિ. ઇધેવ રમ્મકસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અસ્સમસ્સ વણ્ણં કથેત્વા તત્થ ગમનત્થાય ભગવન્તં યાચિસ્સામી’’તિ. સો તથા અકાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મા આનન્દો…પે… અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ.

તત્થ અનુકમ્પં ઉપાદાયાતિ ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મિં કથં સોસ્સામાતિ તં અસ્સમં ગતાનં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં અનુકમ્પં પટિચ્ચ, તેસુ કારુઞ્ઞં કત્વાતિ અત્થો. ધમ્મિયા કથાયાતિ દસસુ પારમિતાસુ અઞ્ઞતરાય પારમિયા ચેવ મહાભિનિક્ખમનસ્સ ચ વણ્ણં કથયમાના સન્નિસિન્ના હોન્તિ. આગમયમાનોતિ ઓલોકયમાનો. અહં બુદ્ધોતિ સહસા અપ્પવિસિત્વા યાવ સા કથા નિટ્ઠાતિ, તાવ અટ્ઠાસીતિ અત્થો. અગ્ગળં આકોટેસીતિ અગ્ગનખેન કવાટે સઞ્ઞં અદાસિ. વિવરિંસૂતિ સોતં ઓદહિત્વાવ નિસિન્નત્તા તઙ્ખણંયેવ આગન્ત્વા વિવરિંસુ.

પઞ્ઞત્તે આસનેતિ બુદ્ધકાલે કિર યત્થ યત્થ એકોપિ ભિક્ખુ વિહરતિ, સબ્બત્થ બુદ્ધાસનં પઞ્ઞત્તમેવ હોતિ. કસ્મા? ભગવા કિર અત્તનો સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ફાસુકટ્ઠાને વિહરન્તે મનસિ કરોતિ ‘‘અસુકો મય્હં સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગતો, સક્ખિસ્સતિ નુ ખો વિસેસં નિબ્બત્તેતું નો વા’’તિ. અથ નં પસ્સતિ કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા અકુસલવિતક્કે વિતક્કયમાનં, તતો ‘‘કથઞ્હિ નામ માદિસસ્સ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિહરન્તં ઇમં કુલપુત્તં અકુસલવિતક્કા અભિભવિત્વા અનમતગ્ગે વટ્ટદુક્ખે સંસારેસ્સન્તી’’તિ તસ્સ અનુગ્ગહત્થં તત્થેવ અત્તાનં દસ્સેત્વા તં કુલપુત્તં ઓવદિત્વા આકાસં ઉપ્પતિત્વા પુન અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગચ્છતિ. અથેવં ઓવદિયમાના તે ભિક્ખૂ ચિન્તયિંસુ – ‘‘સત્થા અમ્હાકં મનં જાનિત્વા આગન્ત્વા અમ્હાકં સમીપે ઠિતંયેવ અત્તાનં દસ્સેતિ; તસ્મિં ખણે, ‘ભન્તે, ઇધ નિસીદથ, ઇધ નિસીદથા’તિ આસનપરિયેસનં નામ ભારો’’તિ. તે આસનં પઞ્ઞપેત્વાવ વિહરન્તિ. યસ્સ પીઠં અત્થિ, સો તં પઞ્ઞપેતિ. યસ્સ નત્થિ, સો મઞ્ચં વા ફલકં વા કટ્ઠં વા પાસાણં વા વાલિકપુઞ્જં વા પઞ્ઞપેતિ. તં અલભમાના પુરાણપણ્ણાનિપિ સઙ્કડ્ઢિત્વા તત્થ પંસુકૂલં પત્થરિત્વા ઠપેન્તિ. ઇધ પન પકતિપઞ્ઞત્તમેવ આસનં અહોસિ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદી’’તિ.

કાય નુત્થાતિ કતમાય નુ કથાય સન્નિસિન્ના ભવથાતિ અત્થો. ‘‘કાય નેત્થા’’તિપિ પાળિ, તસ્સા કતમાય નુ એત્થાતિ અત્થો. ‘‘કાય નોત્થા’’તિપિ પાળિ, તસ્સાપિ પુરિમોયેવ અત્થો. અન્તરા કથાતિ કમ્મટ્ઠાનમનસિકારઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીનં અન્તરા અઞ્ઞા એકા કથા. વિપ્પકતાતિ મમ આગમનપચ્ચયા અપરિનિટ્ઠિતા સિખં અપ્પત્તા. અથ ભગવા અનુપ્પત્તોતિ અથ એતસ્મિં કાલે ભગવા આગતો. ધમ્મી વા કથાતિ દસકથાવત્થુનિસ્સિતા વા ધમ્મી કથા. અરિયો વા તુણ્હીભાવોતિ એત્થ પન દુતિયજ્ઝાનમ્પિ અરિયો તુણ્હીભાવો મૂલકમ્મટ્ઠાનમ્પિ. તસ્મા તં ઝાનં અપ્પેત્વા નિસિન્નોપિ, મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિસિન્નોપિ ભિક્ખુ અરિયેન તુણ્હીભાવેન નિસિન્નોતિ વેદિતબ્બો.

૨૭૪. દ્વેમા, ભિક્ખવે, પરિયેસનાતિ કો અનુસન્ધિ? તે ભિક્ખૂ સમ્મુખા ધમ્મિં કથં સોસ્સામાતિ થેરસ્સ ભારં અકંસુ, થેરો તેસં અસ્સમગમનમકાસિ. તે તત્થ નિસીદિત્વા અતિરચ્છાનકથિકા હુત્વા ધમ્મિયા કથાય નિસીદિંસુ. અથ ભગવા ‘‘અયં તુમ્હાકં પરિયેસના અરિયપરિયેસના નામા’’તિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ કતમા ચ, ભિક્ખવે, અનરિયપરિયેસનાતિ એત્થ યથા મગ્ગકુસલો પુરિસો પઠમં વજ્જેતબ્બં અપાયમગ્ગં દસ્સેન્તો ‘‘વામં મુઞ્ચિત્વા દક્ખિણં ગણ્હા’’તિ વદતિ. એવં ભગવા દેસનાકુસલતાય પઠમં વજ્જેતબ્બં અનરિયપરિયેસનં આચિક્ખિત્વા પચ્છા ઇતરં આચિક્ખિસ્સામીતિ ઉદ્દેસાનુક્કમં ભિન્દિત્વા એવમાહ. જાતિધમ્મોતિ જાયનસભાવો. જરાધમ્મોતિ જીરણસભાવો. બ્યાધિધમ્મોતિ બ્યાધિસભાવો. મરણધમ્મોતિ મરણસભાવો. સોકધમ્મોતિ સોચનકસભાવો. સંકિલેસધમ્મોતિ સંકિલિસ્સનસભાવો.

પુત્તભરિયન્તિ પુત્તા ચ ભરિયા ચ. એસ નયો સબ્બત્થ. જાતરૂપરજતન્તિ એત્થ પન જાતરૂપન્તિ સુવણ્ણં. રજતન્તિ યંકિઞ્ચિ વોહારૂપગં લોહમાસકાદિ. જાતિધમ્મા હેતે, ભિક્ખવે, ઉપધયોતિ એતે પઞ્ચકામગુણૂપધયો નામ હોન્તિ, તે સબ્બેપિ જાતિધમ્માતિ દસ્સેતિ. બ્યાધિધમ્મવારાદીસુ જાતરૂપરજતં ન ગહિતં, ન હેતસ્સ સીસરોગાદયો બ્યાધયો નામ હોન્તિ, ન સત્તાનં વિય ચુતિસઙ્ખાતં મરણં, ન સોકો ઉપ્પજ્જતિ. અયાદીહિ પન સંકિલેસેહિ સંકિલિસ્સતીતિ સંકિલેસધમ્મવારે ગહિતં. તથા ઉતુસમુટ્ઠાનત્તા જાતિધમ્મવારે. મલં ગહેત્વા જીરણતો જરાધમ્મવારે ચ.

૨૭૫. અયં , ભિક્ખવે, અરિયા પરિયેસનાતિ, ભિક્ખવે, અયં નિદ્દોસતાયપિ અરિયેહિ પરિયેસિતબ્બતાયપિ અરિયપરિયેસનાતિ વેદિતબ્બા.

૨૭૬. અહમ્પિ સુદં, ભિક્ખવેતિ કસ્મા આરભિ? મૂલતો પટ્ઠાય મહાભિનિક્ખમનં દસ્સેતું. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘ભિક્ખવે, અહમ્પિ પુબ્બે અનરિયપરિયેસનં પરિયેસિં. સ્વાહં તં પહાય અરિયપરિયેસનં પરિયેસિત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો. પઞ્ચવગ્ગિયાપિ અનરિયપરિયેસનં પરિયેસિંસુ. તે તં પહાય અરિયપરિયેસનં પરિયેસિત્વા ખીણાસવભૂમિં પત્તા. તુમ્હેપિ મમ ચેવ પઞ્ચવગ્ગિયાનઞ્ચ મગ્ગં આરુળ્હા. અરિયપરિયેસના તુમ્હાકં પરિયેસના’’તિ મૂલતો પટ્ઠાય અત્તનો મહાભિનિક્ખમનં દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ.

૨૭૭. તત્થ દહરોવ સમાનોતિ તરુણોવ સમાનો. સુસુકાળકેસોતિ સુટ્ઠુ કાળકેસો, અઞ્જનવણ્ણકેસોવ હુત્વાતિ અત્થો. ભદ્રેનાતિ ભદ્દકેન. પઠમેન વયસાતિ તિણ્ણં વયાનં પઠમવયેન. અકામકાનન્તિ અનિચ્છમાનાનં, અનાદરત્થે સામિવચનં. અસ્સૂનિ મુખે એતેસન્તિ અસ્સુમુખા; તેસં અસ્સુમુખાનં, અસ્સુકિલિન્નમુખાનન્તિ અત્થો. રુદન્તાનન્તિ કન્દિત્વા રોદમાનાનં. કિં કુસલગવેસીતિ કિં કુસલન્તિ ગવેસમાનો. અનુત્તરં સન્તિવરપદન્તિ ઉત્તમં સન્તિસઙ્ખાતં વરપદં, નિબ્બાનં પરિયેસમાનોતિ અત્થો. યેન આળારો કાલામોતિ એત્થ આળારોતિ તસ્સ નામં, દીઘપિઙ્ગલો કિરેસો. તેનસ્સ આળારોતિ નામં અહોસિ. કાલામોતિ ગોત્તં. વિહરતાયસ્માતિ વિહરતુ આયસ્મા. યત્થ વિઞ્ઞૂ પુરિસોતિ યસ્મિં ધમ્મે પણ્ડિતો પુરિસો. સકં આચરિયકન્તિ અત્તનો આચરિયસમયં. ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યાતિ પટિલભિત્વા વિહરેય્ય. એત્તાવતા તેન ઓકાસો કતો હોતિ. તં ધમ્મન્તિ તં તેસં સમયં તન્તિં. પરિયાપુણિન્તિ સુત્વાવ ઉગ્ગણ્હિં.

ઓટ્ઠપહતમત્તેનાતિ તેન વુત્તસ્સ પટિગ્ગહણત્થં ઓટ્ઠપહરણમત્તેન; અપરાપરં કત્વા ઓટ્ઠસઞ્ચરણમત્તકેનાતિ અત્થો. લપિતલાપનમત્તેનાતિ તેન લપિતસ્સ પટિલાપનમત્તકેન. ઞાણવાદન્તિ જાનામીતિ વાદં. થેરવાદન્તિ થિરભાવવાદં, થેરો અહમેત્થાતિ એતં વચનં. અહઞ્ચેવ અઞ્ઞે ચાતિ ન કેવલં અહં, અઞ્ઞેપિ બહૂ એવં વદન્તિ. કેવલં સદ્ધામત્તકેનાતિ પઞ્ઞાય અસચ્છિકત્વા સુદ્ધેન સદ્ધામત્તકેનેવ. બોધિસત્તો કિર વાચાય ધમ્મં ઉગ્ગણ્હન્તોયેવ, ‘‘ન કાલામસ્સ વાચાય પરિયત્તિમત્તમેવ અસ્મિં ધમ્મે, અદ્ધા એસ સત્તન્નં સમાપત્તીનં લાભી’’તિ અઞ્ઞાસિ, તેનસ્સ એતદહોસિ.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં પવેદેસીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનપરિયોસાના સત્ત સમાપત્તિયો મં જાનાપેસિ. સદ્ધાતિ ઇમાસં સત્તન્નં સમાપત્તીનં નિબ્બત્તનત્થાય સદ્ધા. વીરિયાદીસુપિ એસેવ નયો. પદહેય્યન્તિ પયોગં કરેય્યં. નચિરસ્સેવ તં ધમ્મં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિન્તિ બોધિસત્તો કિર વીરિયં પગ્ગહેત્વા કતિપાહઞ્ઞેવ સત્ત સુવણ્ણનિસ્સેણિયો પસારેન્તો વિય સત્ત સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેસિ; તસ્મા એવમાહ.

લાભા નો, આવુસોતિ અનુસૂયકો કિરેસ કાલામો. તસ્મા ‘‘અયં અધુનાગતો, કિન્તિ કત્વા ઇમં ધમ્મં નિબ્બત્તેસી’’તિ ઉસૂયં અકત્વા પસન્નો પસાદં પવેદેન્તો એવમાહ. ઉભોવ સન્તા ઇમં ગણં પરિહરામાતિ ‘‘મહા અયં ગણો, દ્વેપિ જના પરિહરામા’’તિ વત્વા ગણસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ, ‘‘અહમ્પિ સત્તન્નં સમાપત્તીનં લાભી, મહાપુરિસોપિ સત્તન્નમેવ, એત્તકા જના મહાપુરિસસ્સ સન્તિકે પરિકમ્મં ઉગ્ગણ્હથ, એત્તકા મય્હ’’ન્તિ મજ્ઝે ભિન્દિત્વા અદાસિ. ઉળારાયાતિ ઉત્તમાય. પૂજાયાતિ કાલામસ્સ કિર ઉપટ્ઠાકા ઇત્થિયોપિ પુરિસાપિ ગન્ધમાલાદીનિ ગહેત્વા આગચ્છન્તિ. કાલામો – ‘‘ગચ્છથ, મહાપુરિસં પૂજેથા’’તિ વદતિ. તે તં પૂજેત્વા યં અવસિટ્ઠં હોતિ, તેન કાલામં પૂજેન્તિ. મહગ્ઘાનિ મઞ્ચપીઠાનિ આહરન્તિ; તાનિપિ મહાપુરિસસ્સ દાપેત્વા યદિ અવસિટ્ઠં હોતિ, અત્તના ગણ્હાતિ. ગતગતટ્ઠાને વરસેનાસનં બોધિસત્તસ્સ જગ્ગાપેત્વા સેસકં અત્તના ગણ્હાતિ. એવં ઉળારાય પૂજાય પૂજેસિ. નાયં ધમ્મો નિબ્બિદાયાતિઆદીસુ અયં સત્તસમાપત્તિધમ્મો નેવ વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાય, ન વિરજ્જનત્થાય, ન રાગાદિનિરોધત્થાય, ન ઉપસમત્થાય, ન અભિઞ્ઞેય્યધમ્મં અભિજાનનત્થાય, ન ચતુમગ્ગસમ્બોધાય, ન નિબ્બાનસચ્છિકિરિયાય સંવત્તતીતિ અત્થો.

યાવદેવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપપત્તિયાતિ યાવ સટ્ઠિકપ્પસહસ્સાયુપરિમાણે આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનભવે ઉપપત્તિ, તાવદેવ સંવત્તતિ, ન તતો ઉદ્ધં. એવમયં પુનરાવત્તનધમ્મોયેવ; યઞ્ચ ઠાનં પાપેતિ, તં જાતિજરામરણેહિ અપરિમુત્તમેવ મચ્ચુપાસપરિક્ખિત્તમેવાતિ. તતો પટ્ઠાય ચ પન મહાસત્તો યથા નામ છાતજ્ઝત્તપુરિસો મનુઞ્ઞભોજનં લભિત્વા સમ્પિયાયમાનોપિ ભુઞ્જિત્વા પિત્તવસેન વા સેમ્હવસેન વા મક્ખિકાવસેન વા છડ્ડેત્વા પુન એકં પિણ્ડમ્પિ ભુઞ્જિસ્સામીતિ મનં ન ઉપ્પાદેતિ; એવમેવ ઇમા સત્ત સમાપત્તિયો મહન્તેન ઉસ્સાહેન નિબ્બત્તેત્વાપિ, તાસુ ઇમં પુનરાવત્તિકાદિભેદં આદીનવં દિસ્વા, પુન ઇમં ધમ્મં આવજ્જિસ્સામિ વા સમાપજ્જિસ્સામિ વા અધિટ્ઠહિસ્સામિ વા વુટ્ઠહિસ્સામિ વા પચ્ચવેક્ખિસ્સામિ વાતિ ચિત્તમેવ ન ઉપ્પાદેસિ. અનલઙ્કરિત્વાતિ અલં ઇમિના, અલં ઇમિનાતિ પુનપ્પુનં અલઙ્કરિત્વા. નિબ્બિજ્જાતિ નિબ્બિન્દિત્વા. અપક્કમિન્તિ અગમાસિં.

૨૭૮. ન ખો રામો ઇમં ધમ્મન્તિ ઇધાપિ બોધિસત્તો તં ધમ્મં ઉગ્ગણ્હન્તોયેવ અઞ્ઞાસિ – ‘‘નાયં અટ્ઠસમાપત્તિધમ્મો ઉદકસ્સ વાચાય ઉગ્ગહિતમત્તોવ, અદ્ધા પનેસ અટ્ઠસમાપત્તિલાભી’’તિ. તેનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ન ખો રામો…પે… જાનં પસ્સં વિહાસી’’તિ. સેસમેત્થ પુરિમવારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૨૭૯. યેન ઉરુવેલા સેનાનિગમોતિ એત્થ ઉરુવેલાતિ મહાવેલા, મહાવાલિકરાસીતિ અત્થો. અથ વા ઉરૂતિ વાલિકા વુચ્ચતિ; વેલાતિ મરિયાદા, વેલાતિક્કમનહેતુ આહટા ઉરુ ઉરુવેલાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અતીતે કિર અનુપ્પન્ને બુદ્ધે દસસહસ્સા કુલપુત્તા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તસ્મિં પદેસે વિહરન્તા એકદિવસં સન્નિપતિત્વા કતિકવત્તં અકંસુ – ‘‘કાયકમ્મવચીકમ્માનિ નામ પરેસમ્પિ પાકટાનિ હોન્તિ, મનોકમ્મં પન અપાકટં. તસ્મા યો કામવિતક્કં વા બ્યાપાદવિતક્કં વા વિહિંસાવિતક્કં વા વિતક્કેતિ, તસ્સ અઞ્ઞો ચોદકો નામ નત્થિ; સો અત્તનાવ અત્તાનં ચોદેત્વા પત્તપુટેન વાલિકં આહરિત્વા ઇમસ્મિં ઠાને આકિરતુ, ઇદમસ્સ દણ્ડકમ્મ’’ન્તિ. તતો પટ્ઠાય યો તાદિસં વિતક્કં વિતક્કેતિ, સો તત્થ પત્તપુટેન વાલિકં આકિરતિ, એવં તત્થ અનુક્કમેન મહાવાલિકરાસિ જાતો. તતો તં પચ્છિમા જનતા પરિક્ખિપિત્વા ચેતિયટ્ઠાનમકાસિ; તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ઉરુવેલાતિ મહાવેલા, મહાવાલિકરાસીતિ અત્થો’’તિ. તમેવ સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અથ વા ઉરૂતિ વાલિકા વુચ્ચતિ, વેલાતિ મરિયાદા. વેલાતિક્કમનહેતુ આહટા ઉરુ ઉરુવેલાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ.

સેનાનિગમોતિ સેનાય નિગમો. પઠમકપ્પિકાનં કિર તસ્મિં ઠાને સેનાનિવેસો અહોસિ; તસ્મા સો પદેસો સેનાનિગમોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘સેનાનિ-ગામો’’તિપિ પાઠો. સેનાની નામ સુજાતાય પિતા, તસ્સ ગામોતિ અત્થો. તદવસરિન્તિ તત્થ ઓસરિં. રમણીયં ભૂમિભાગન્તિ સુપુપ્ફિતનાનપ્પકારજલજથલજપુપ્ફવિચિત્તં મનોરમ્મં ભૂમિભાગં. પાસાદિકઞ્ચ વનસણ્ડન્તિ મોરપિઞ્છકલાપસદિસં પસાદજનનવનસણ્ડઞ્ચ અદ્દસં. નદિઞ્ચ સન્દન્તિન્તિ સન્દમાનઞ્ચ મણિક્ખન્ધસદિસં વિમલનીલસીતલસલિલં નેરઞ્જરં નદિં અદ્દસં. સેતકન્તિ પરિસુદ્ધં નિક્કદ્દમં. સુપતિત્થન્તિ અનુપુબ્બગમ્ભીરેહિ સુન્દરેહિ તિત્થેહિ ઉપેતં. રમણીયન્તિ રજતપટ્ટસદિસં વિપ્પકિણ્ણવાલિકં પહૂતમચ્છકચ્છપં અભિરામદસ્સનં. સમન્તા ચ ગોચરગામન્તિ તસ્સ પદેસસ્સ સમન્તા અવિદૂરે ગમનાગમનસમ્પન્નં સમ્પત્તપબ્બજિતાનં સુલભપિણ્ડં ગોચરગામઞ્ચ અદ્દસં. અલં વતાતિ સમત્થં વત. તત્થેવ નિસીદિન્તિ બોધિપલ્લઙ્કે નિસજ્જં સન્ધાયાહ. ઉપરિસુત્તસ્મિઞ્હિ તત્થેવાતિ દુક્કરકારિકટ્ઠાનં અધિપ્પેતં, ઇધ પન બોધિપલ્લઙ્કો. તેનાહ – ‘‘તત્થેવ નિસીદિ’’ન્તિ. અલમિદં પધાનાયાતિ ઇદં ઠાનં પધાનત્થાય સમત્થન્તિ એવં ચિન્તેત્વા નિસીદિન્તિ અત્થો.

૨૮૦. અજ્ઝગમન્તિ અધિગચ્છિં પટિલભિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનન્તિ સબ્બધમ્મદસ્સનસમત્થઞ્ચ મે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ઉદપાદિ. અકુપ્પા મે વિમુત્તીતિ મય્હં અરહત્તફલવિમુત્તિ અકુપ્પતાય ચ અકુપ્પારમ્મણતાય ચ અકુપ્પા, સા હિ રાગાદીહિ ન કુપ્પતીતિ અકુપ્પતાયપિ અકુપ્પા, અકુપ્પં નિબ્બાનમસ્સારમ્મણન્તિપિ અકુપ્પા. અયમન્તિમા જાતીતિ અયં સબ્બપચ્છિમા જાતિ. નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવોતિ ઇદાનિ મે પુન પટિસન્ધિ નામ નત્થીતિ એવં પચ્ચવેક્ખણઞાણમ્પિ મે ઉપ્પન્નન્તિ દસ્સેતિ.

૨૮૧. અધિગતોતિ પટિવિદ્ધો. ધમ્મોતિ ચતુસચ્ચધમ્મો. ગમ્ભીરોતિ ઉત્તાનભાવપટિક્ખેપવચનમેતં. દુદ્દસોતિ ગમ્ભીરત્તાવ દુદ્દસો દુક્ખેન દટ્ઠબ્બો, ન સક્કા સુખેન દટ્ઠું. દુદ્દસત્તાવ દુરનુબોધો, દુક્ખેન અવબુજ્ઝિતબ્બો, ન સક્કા સુખેન અવબુજ્ઝિતું. સન્તોતિ નિબ્બુતો. પણીતોતિ અતપ્પકો. ઇદં દ્વયં લોકુત્તરમેવ સન્ધાય વુત્તં. અતક્કાવચરોતિ તક્કેન અવચરિતબ્બો ઓગાહિતબ્બો ન હોતિ, ઞાણેનેવ અવચરિતબ્બો. નિપુણોતિ સણ્હો. પણ્ડિતવેદનીયોતિ સમ્માપટિપદં પટિપન્નેહિ પણ્ડિતેહિ વેદિતબ્બો. આલયરામાતિ સત્તા પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અલ્લીયન્તિ. તસ્મા તે આલયાતિ વુચ્ચન્તિ. અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતાનિ આલયન્તિ, તસ્મા આલયાતિ વુચ્ચન્તિ. તેહિ આલયેહિ રમન્તીતિ આલયરામા. આલયેસુ રતાતિ આલયરતા. આલયેસુ સુટ્ઠુ મુદિતાતિ આલયસમ્મુદિતા. યથેવ હિ સુસજ્જિતં પુપ્ફફલભરિતરુક્ખાદિસમ્પન્નં ઉય્યાનં પવિટ્ઠો રાજા તાય તાય સમ્પત્તિયા રમતિ, સમ્મુદિતો આમોદિતપમોદિતો હોતિ, ન ઉક્કણ્ઠતિ, સાયમ્પિ નિક્ખમિતું ન ઇચ્છતિ; એવમિમેહિપિ કામાલયતણ્હાલયેહિ સત્તા રમન્તિ, સંસારવટ્ટે સમ્મુદિતા અનુક્કણ્ઠિતા વસન્તિ. તેન નેસં ભગવા દુવિધમ્પિ આલયં ઉય્યાનભૂમિં વિય દસ્સેન્તો ‘‘આલયરામા’’તિઆદિમાહ.

યદિદન્તિ નિપાતો, તસ્સ ઠાનં સન્ધાય ‘‘યં ઇદ’’ન્તિ, પટિચ્ચસમુપ્પાદં સન્ધાય ‘‘યો અય’’ન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ ઇમેસં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા; ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતા; ઇદપ્પચ્ચયતા ચ સા પટિચ્ચસમુપ્પાદો ચાતિ ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પાદો. સઙ્ખારાદિપચ્ચયાનમેતં અધિવચનં. સબ્બસઙ્ખારસમથોતિઆદિ સબ્બં નિબ્બાનમેવ. યસ્મા હિ તં આગમ્મ સબ્બસઙ્ખારવિપ્ફન્દિતાનિ સમ્મન્તિ વૂપસમ્મન્તિ, તસ્મા સબ્બસઙ્ખારસમથોતિ વુચ્ચતિ. યસ્મા ચ તં આગમ્મ સબ્બે ઉપધયો પટિનિસ્સટ્ઠા હોન્તિ, સબ્બા તણ્હા ખીયન્તિ, સબ્બે કિલેસરાગા વિરજ્જન્તિ, સબ્બં દુક્ખં નિરુજ્ઝતિ; તસ્મા સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધોતિ વુચ્ચતિ. સા પનેસા તણ્હા ભવેન ભવં, ફલેન વા સદ્ધિં કમ્મં વિનતિ સંસિબ્બતીતિ કત્વા વાનન્તિ વુચ્ચતિ, તતો નિક્ખન્તં વાનતોતિ નિબ્બાનં. સો મમસ્સ કિલમથોતિ યા અજાનન્તાનં દેસના નામ, સો મમ કિલમથો અસ્સ, સા મમ વિહેસા અસ્સાતિ અત્થો. કાયકિલમથો ચેવ કાયવિહેસા ચ અસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. ચિત્તે પન ઉભયમ્પેતં બુદ્ધાનં નત્થિ. અપિસ્સૂતિ અનુબ્રૂહનત્થે નિપાતો, સો ‘‘ન કેવલં એતદહોસિ, ઇમાપિ ગાથા પટિભંસૂ’’તિ દીપેતિ. મન્તિ મમ. અનચ્છરિયાતિ અનુઅચ્છરિયા. પટિભંસૂતિ પટિભાનસઙ્ખાતસ્સ ઞાણસ્સ ગોચરા અહેસું; પરિવિતક્કયિતબ્બતં પાપુણિંસુ.

કિચ્છેનાતિ દુક્ખેન, ન દુક્ખાય પટિપદાય. બુદ્ધાનઞ્હિ ચત્તારોપિ મગ્ગા સુખપ્પટિપદાવ હોન્તિ. પારમીપૂરણકાલે પન સરાગસદોસસમોહસ્સેવ સતો આગતાગતાનં યાચકાનં, અલઙ્કતપ્પટિયત્તં સીસં કન્તિત્વા, ગલલોહિતં નીહરિત્વા, સુઅઞ્જિતાનિ અક્ખીનિ ઉપ્પાટેત્વા, કુલવંસપ્પદીપં પુત્તં મનાપચારિનિં ભરિયન્તિ એવમાદીનિ દેન્તસ્સ, અઞ્ઞાનિ ચ ખન્તિવાદિસદિસેસુ અત્તભાવેસુ છેજ્જભેજ્જાદીનિ પાપુણન્તસ્સ આગમનિયપટિપદં સન્ધાયેતં વુત્તં. હલન્તિ એત્થ હ-કારો નિપાતમત્તો, અલન્તિ અત્થો. પકાસિતુન્તિ દેસિતું, એવં કિચ્છેન અધિગતસ્સ ધમ્મસ્સ અલં દેસિતું, પરિયત્તં દેસિતું, કો અત્થો દેસિતેનાતિ વુત્તં હોતિ. રાગદોસપરેતેહીતિ રાગદોસપરિફુટ્ઠેહિ રાગદોસાનુગતેહિ વા.

પટિસોતગામિન્તિ નિચ્ચાદીનં પટિસોતં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા અસુભન્તિ એવં ગતં ચતુસચ્ચધમ્મં. રાગરત્તાતિ કામરાગેન ભવરાગેન દિટ્ઠિરાગેન ચ રત્તા. ન દક્ખન્તીતિ અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા અસુભન્તિ ઇમિના સભાવેન ન પસ્સિસ્સન્તિ, તે અપસ્સન્તે કો સક્ખિસ્સતિ એવં ગાહાપેતું. તમોખન્ધેન આવુટાતિ અવિજ્જારાસિના અજ્ઝોત્થતા.

૨૮૨. અપ્પોસ્સુક્કતાયાતિ નિરુસ્સુક્કભાવેન, અદેસેતુકામતાયાતિ અત્થો. કસ્મા પનસ્સ એવં ચિત્તં નમિ, નનુ એસ મુત્તો મોચેસ્સામિ, તિણ્ણો તારેસ્સામિ.

‘‘કિં મે અઞ્ઞાતવેસેન, ધમ્મં સચ્છિકતેનિધ;

સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિત્વા, તારયિસ્સં સદેવક’’ન્તિ. (બુ. વં. ૨.૫૬) –

પત્થનં કત્વા પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તોતિ. સચ્ચમેતં, તદેવં પચ્ચવેક્ખણાનુભાવેન પનસ્સ એવં ચિત્તં નમિ. તસ્સ હિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા સત્તાનં કિલેસગહનતં, ધમ્મસ્સ ચ ગમ્ભીરતં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ સત્તાનં કિલેસગહનતા ચ ધમ્મગમ્ભીરતા ચ સબ્બાકારેન પાકટા જાતા. અથસ્સ ‘‘ઇમે સત્તા કઞ્જિકપુણ્ણા લાબુ વિય, તક્કભરિતા ચાટિ વિય, વસાતેલપીતપિલોતિકા વિય, અઞ્જનમક્ખિતહત્થો વિય ચ કિલેસભરિતા અતિસંકિલિટ્ઠા રાગરત્તા દોસદુટ્ઠા મોહમૂળ્હા, તે કિં નામ પટિવિજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તયતો કિલેસગહનપચ્ચવેક્ખણાનુભાવેનાપિ એવં ચિત્તં નમિ.

‘‘અયઞ્ચ ધમ્મો પથવીસન્ધારકઉદકક્ખન્ધો વિય ગમ્ભીરો, પબ્બતેન પટિચ્છાદેત્વા ઠપિતો સાસપો વિય દુદ્દસો, સતધા ભિન્નસ્સ વાલસ્સ કોટિયા કોટિપટિપાદનં વિય દુરનુબોધો. નનુ મયા હિ ઇમં ધમ્મં પટિવિજ્ઝિતું વાયમન્તેન અદિન્નં દાનં નામ નત્થિ, અરક્ખિતં સીલં નામ નત્થિ, અપરિપૂરિતા કાચિ પારમી નામ નત્થિ? તસ્સ મે નિરુસ્સાહં વિય મારબલં વિધમન્તસ્સાપિ પથવી ન કમ્પિત્થ, પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તસ્સાપિ ન કમ્પિત્થ, મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું સોધેન્તસ્સાપિ ન કમ્પિત્થ, પચ્છિમયામે પન પટિચ્ચસમુપ્પાદં પટિવિજ્ઝન્તસ્સેવ મે દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પિત્થ. ઇતિ માદિસેનાપિ તિક્ખઞાણેન કિચ્છેનેવાયં ધમ્મો પટિવિદ્ધો, તં લોકિયમહાજના કથં પટિવિજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ ધમ્મગમ્ભીરતાપચ્ચવેક્ખણાનુભાવેનાપિ એવં ચિત્તં નમીતિ વેદિતબ્બં.

અપિચ બ્રહ્મુના યાચિતે દેસેતુકામતાયપિસ્સ એવં ચિત્તં નમિ. જાનાતિ હિ ભગવા – ‘‘મમ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તે નમમાને મં મહાબ્રહ્મા ધમ્મદેસનં યાચિસ્સતિ, ઇમે ચ સત્તા બ્રહ્મગરુકા, તે ‘સત્થા કિર ધમ્મં ન દેસેતુકામો અહોસિ, અથ નં મહાબ્રહ્મા યાચિત્વા દેસાપેસિ, સન્તો વત, ભો, ધમ્મો પણીતો વત, ભો, ધમ્મો’તિ મઞ્ઞમાના સુસ્સૂસિસ્સન્તી’’તિ. ઇદમ્પિસ્સ કારણં પટિચ્ચ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તં નમિ, નો ધમ્મદેસનાયાતિ વેદિતબ્બં.

સહમ્પતિસ્સાતિ સો કિર કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને સહકો નામ થેરો પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા પઠમજ્ઝાનભૂમિયં કપ્પાયુકબ્રહ્મા હુત્વા નિબ્બત્તો. તત્ર નં સહમ્પતિબ્રહ્માતિ પટિસઞ્જાનન્તિ, તં સન્ધાયાહ – ‘‘બ્રહ્મુનો સહમ્પતિસ્સા’’તિ. નસ્સતિ વત, ભોતિ સો કિર ઇમં સદ્દં તથા નિચ્છારેસિ, યથા દસસહસ્સિલોકધાતુબ્રહ્માનો સુત્વા સબ્બે સન્નિપતિંસુ. યત્ર હિ નામાતિ યસ્મિં નામ લોકે. પુરતો પાતુરહોસીતિ તેહિ દસહિ બ્રહ્મસહસ્સેહિ સદ્ધિં પાતુરહોસિ. અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ અપ્પં પરિત્તં રાગદોસમોહરજં એતેસં, એવંસભાવાતિ અપ્પરજક્ખજાતિકા. અસ્સવનતાતિ અસ્સવનતાય. ભવિસ્સન્તીતિ પુરિમબુદ્ધેસુ દસપુઞ્ઞકિરિયવસેન કતાધિકારા પરિપાકગતપદુમાનિ વિય સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સં, ધમ્મદેસનંયેવ આકઙ્ખમાના ચતુપ્પદિકગાથાવસાને અરિયભૂમિં ઓક્કમનારહા ન એકો, ન દ્વે, અનેકસતસહસ્સા ધમ્મસ્સ અઞ્ઞાતારો ભવિસ્સન્તીતિ દસ્સેતિ.

પાતુરહોસીતિ પાતુભવિ. સમલેહિ ચિન્તિતોતિ સમલેહિ છહિ સત્થારેહિ ચિન્તિતો. તે હિ પુરેતરં ઉપ્પજ્જિત્વા સકલજમ્બુદીપે કણ્ટકે પત્થરમાના વિય, વિસં સિઞ્ચમાના વિય ચ સમલં મિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મં દેસયિંસુ. અપાપુરેતન્તિ વિવર એતં. અમતસ્સ દ્વારન્તિ અમતસ્સ નિબ્બાનસ્સ દ્વારભૂતં અરિયમગ્ગં. સુણન્તુ ધમ્મં વિમલેનાનુબુદ્ધન્તિ ઇમે સત્તા રાગાદિમલાનં અભાવતો વિમલેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન અનુબુદ્ધં ચતુસચ્ચધમ્મં સુણન્તુ તાવ ભગવાતિ યાચતિ.

સેલે યથા પબ્બતમુદ્ધનિટ્ઠિતોતિ સેલમયે એકગ્ઘને પબ્બતમુદ્ધનિ યથા ઠિતોવ. ન હિ તસ્સ ઠિતસ્સ દસ્સનત્થં ગીવુક્ખિપનપસારણાદિકિચ્ચં અત્થિ. તથૂપમન્તિ તપ્પટિભાગં સેલપબ્બતૂપમં. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યથા સેલપબ્બતમુદ્ધનિ ઠિતોવ ચક્ખુમા પુરિસો સમન્તતો જનતં પસ્સેય્ય, તથા ત્વમ્પિ, સુમેધ, સુન્દરપઞ્ઞ-સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સમન્તચક્ખુ ભગવા ધમ્મમયં પાસાદમારુય્હ સયં અપેતસોકો સોકાવતિણ્ણં જાતિજરાભિભૂતં જનતં અવેક્ખસ્સુ ઉપધારય ઉપપરિક્ખ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – યથા હિ પબ્બતપાદે સમન્તા મહન્તં ખેત્તં કત્વા તત્થ કેદારપાળીસુ કુટિકાયો કત્વા રત્તિં અગ્ગિં જાલેય્યું. ચતુરઙ્ગસમન્નાગતઞ્ચ અન્ધકારં અસ્સ, અથ તસ્સ પબ્બતસ્સ મત્થકે ઠત્વા ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ ભૂમિં ઓલોકયતો નેવ ખેત્તં, ન કેદારપાળિયો, ન કુટિયો, ન તત્થ સયિતમનુસ્સા પઞ્ઞાયેય્યું. કુટિકાસુ પન અગ્ગિજાલામત્તકમેવ પઞ્ઞાયેય્ય. એવં ધમ્મપાસાદં આરુય્હ સત્તનિકાયં ઓલોકયતો તથાગતસ્સ, યે તે અકતકલ્યાણા સત્તા, તે એકવિહારે દક્ખિણજાણુપસ્સે નિસિન્નાપિ બુદ્ધચક્ખુસ્સ આપાથં નાગચ્છન્તિ, રત્તિં ખિત્તા સરા વિય હોન્તિ. યે પન કતકલ્યાણા વેનેય્યપુગ્ગલા, તે એવસ્સ દૂરેપિ ઠિતા આપાથં આગચ્છન્તિ, સો અગ્ગિ વિય હિમવન્તપબ્બતો વિય ચ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘દૂરે સન્તો પકાસેન્તિ, હિમવન્તોવ પબ્બતો;

અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ, રત્તિં ખિત્તા યથા સરા’’તિ. (ધ. પ. ૩૦૪);

ઉટ્ઠેહીતિ ભગવતો ધમ્મદેસનત્થં ચારિકચરણં યાચન્તો ભણતિ. વીરાતિઆદીસુ ભગવા વીરિયવન્તતાય વીરો. દેવપુત્તમચ્ચુકિલેસમારાનં વિજિતત્તા વિજિતસઙ્ગામો. જાતિકન્તારાદિનિત્થરણત્થાય વેનેય્યસત્થવાહનસમત્થતાય સત્થવાહો. કામચ્છન્દઇણસ્સ અભાવતો અણણોતિ વેદિતબ્બો.

૨૮૩. અજ્ઝેસનન્તિ યાચનં. બુદ્ધચક્ખુનાતિ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન ચ આસયાનુસયઞાણેન ચ. ઇમેસઞ્હિ દ્વિન્નં ઞાણાનં બુદ્ધચક્ખૂતિ નામં, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સમન્તચક્ખૂતિ, તિણ્ણં મગ્ગઞાણાનં ધમ્મચક્ખૂતિ. અપ્પરજક્ખેતિઆદીસુ યેસં વુત્તનયેનેવ પઞ્ઞાચક્ખુમ્હિ રાગાદિરજં અપ્પં, તે અપ્પરજક્ખા. યેસં તં મહન્તં, તે મહારજક્ખા. યેસં સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ તિક્ખાનિ, તે તિક્ખિન્દ્રિયા. યેસં તાનિ મુદૂનિ, તે મુદિન્દ્રિયા. યેસં તેયેવ સદ્ધાદયો આકારા સુન્દરા, તે સ્વાકારા. યે કથિતકારણં સલ્લક્ખેન્તિ, સુખેન સક્કા હોન્તિ વિઞ્ઞાપેતું, તે સુવિઞ્ઞાપયા. યે પરલોકઞ્ચેવ વજ્જઞ્ચ ભયતો પસ્સન્તિ, તે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો નામ.

અયં પનેત્થ પાળિ – ‘‘સદ્ધો પુગ્ગલો અપ્પરજક્ખો, અસ્સદ્ધો પુગ્ગલો મહારજક્ખો. આરદ્ધવીરિયો…, કુસિતો…, ઉપટ્ઠિતસ્સતિ…, મુટ્ઠસ્સતિ…, સમાહિતો…, અસમાહિતો…, પઞ્ઞવા…, દુપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો મહારજક્ખો. તથા સદ્ધો પુગ્ગલો તિક્ખિન્દ્રિયો…પે… પઞ્ઞવા પુગ્ગલો પરલોકવજ્જભયદસ્સાવી, દુપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો ન પરલોકવજ્જભયદસ્સાવી. લોકોતિ ખન્ધલોકો, આયતનલોકો, ધાતુલોકો, સમ્પત્તિભવલોકો, સમ્પત્તિસમ્ભવલોકો, વિપત્તિભવલોકો, વિપત્તિસમ્ભવલોકો, એકો લોકો સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા. દ્વે લોકા – નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ. તયો લોકા – તિસ્સો વેદના. ચત્તારો લોકા – ચત્તારો આહારા. પઞ્ચ લોકા – પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. છ લોકા – છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ. સત્ત લોકા – સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો. અટ્ઠ લોકા – અટ્ઠ લોકધમ્મા. નવ લોકા – નવ સત્તાવાસા. દસ લોકા – દસાયતનાનિ. દ્વાદસ લોકા – દ્વાદસાયતનાનિ. અટ્ઠારસ લોકા – અટ્ઠારસ્સ ધાતુયો. વજ્જન્તિ સબ્બે કિલેસા વજ્જા, સબ્બે દુચ્ચરિતા વજ્જા, સબ્બે અભિસઙ્ખારા વજ્જા, સબ્બે ભવગામિકમ્મા વજ્જા. ઇતિ ઇમસ્મિઞ્ચ લોકે ઇમસ્મિઞ્ચ વજ્જે તિબ્બા ભયસઞ્ઞા પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતિ, સેય્યથાપિ ઉક્ખિત્તાસિકે વધકે. ઇમેહિ પઞ્ઞાસાય આકારેહિ ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ જાનાતિ પસ્સતિ અઞ્ઞાસિ પટિવિજ્ઝિ. ઇદં તથાગતસ્સ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તે ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૨).

ઉપ્પલિનિયન્તિ ઉપ્પલવને. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. અન્તોનિમુગ્ગપોસીનીતિ યાનિ અન્તો નિમુગ્ગાનેવ પોસિયન્તિ. ઉદકં અચ્ચુગ્ગમ્મ ઠિતાનીતિ ઉદકં અતિક્કમિત્વા ઠિતાનિ. તત્થ યાનિ અચ્ચુગ્ગમ્મ ઠિતાનિ, તાનિ સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સં આગમયમાનાનિ ઠિતાનિ અજ્જ પુપ્ફનકાનિ. યાનિ સમોદકં ઠિતાનિ, તાનિ સ્વે પુપ્ફનકાનિ. યાનિ ઉદકાનુગ્ગતાનિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનિ, તાનિ તતિયદિવસે પુપ્ફનકાનિ. ઉદકા પન અનુગ્ગતાનિ અઞ્ઞાનિપિ સરોગઉપ્પલાદીનિ નામ અત્થિ, યાનિ નેવ પુપ્ફિસ્સન્તિ, મચ્છકચ્છપભક્ખાનેવ ભવિસ્સન્તિ. તાનિ પાળિં નારુળ્હાનિ. આહરિત્વા પન દીપેતબ્બાનીતિ દીપિતાનિ.

યથેવ હિ તાનિ ચતુબ્બિધાનિ પુપ્ફાનિ, એવમેવ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ નેય્યો પદપરમોતિ ચત્તારો પુગ્ગલા. તત્થ ‘‘યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સહ ઉદાહટવેલાય ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થે વિભજિયમાને ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉદ્દેસતો પરિપુચ્છતો યોનિસો મનસિકરોતો કલ્યાણમિત્તે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો અનુપુબ્બેન ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો નેય્યો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ બહુમ્પિ સુણતો બહુમ્પિ ભણતો બહુમ્પિ ધારયતો બહુમ્પિ વાચયતો ન તાય જાતિયા ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો પદપરમો’’ (પુ. પ. ૧૫૧). તત્થ ભગવા ઉપ્પલવનાદિસદિસં દસસહસ્સિલોકધાતું ઓલોકેન્તો ‘‘અજ્જ પુપ્ફનકાનિ વિય ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ, સ્વે પુપ્ફનકાનિ વિય વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ, તતિયદિવસે પુપ્ફનકાનિ વિય નેય્યો, મચ્છકચ્છપભક્ખાનિ પુપ્ફાનિ વિય પદપરમો’’તિ અદ્દસ. પસ્સન્તો ચ ‘‘એત્તકા અપ્પરજક્ખા, એત્તકા મહારજક્ખા, તત્રાપિ એત્તકા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ’’તિ એવં સબ્બાકારતોવ અદ્દસ.

તત્થ તિણ્ણં પુગ્ગલાનં ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે ભગવતો ધમ્મદેસના અત્થં સાધેતિ. પદપરમાનં અનાગતે વાસનત્થાય હોતિ. અથ ભગવા ઇમેસં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં અત્થાવહં ધમ્મદેસનં વિદિત્વા દેસેતુકમ્યતં ઉપ્પાદેત્વા પુન સબ્બેપિ તીસુ ભવેસુ સત્તે ભબ્બાભબ્બવસેન દ્વે કોટ્ઠાસે અકાસિ. યે સન્ધાય વુત્તં – ‘‘કતમે તે સત્તા અભબ્બા, યે તે સત્તા કમ્માવરણેન સમન્નાગતા કિલેસાવરણેન સમન્નાગતા વિપાકાવરણેન સમન્નાગતા અસ્સદ્ધા અચ્છન્દિકા દુપ્પઞ્ઞા અભબ્બા નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં, ઇમે તે સત્તા અભબ્બા. કતમે તે સત્તા ભબ્બા? યે તે સત્તા ન કમ્માવરણેન…પે… ઇમે તે સત્તા ભબ્બા’’તિ (વિભ. ૮૨૭; પટિ. મ. ૧.૧૧૫). તત્થ સબ્બેપિ અભબ્બપુગ્ગલે પહાય ભબ્બપુગ્ગલેયેવ ઞાણેન પરિગ્ગહેત્વા ‘‘એત્તકા રાગચરિતા, એત્તકા દોસમોહચરિતા વિતક્કસદ્ધાબુદ્ધિચરિતા’’તિ છ કોટ્ઠાસે અકાસિ; એવં કત્વા ધમ્મં દેસિસ્સામીતિ ચિન્તેસિ.

પચ્ચભાસિન્તિ પતિઅભાસિં. અપારુતાતિ વિવટા. અમતસ્સ દ્વારાતિ અરિયમગ્ગો. સો હિ અમતસઙ્ખાતસ્સ નિબ્બાનસ્સ દ્વારં, સો મયા વિવરિત્વા ઠપિતોતિ દસ્સેતિ. પમુઞ્ચન્તુ સદ્ધન્તિ સબ્બે અત્તનો સદ્ધં પમુઞ્ચન્તુ, વિસ્સજ્જેન્તુ. પચ્છિમપદદ્વયે અયમત્થો, અહઞ્હિ અત્તનો પગુણં સુપ્પવત્તિતમ્પિ ઇમં પણીતં ઉત્તમં ધમ્મં કાયવાચાકિલમથસઞ્ઞી હુત્વા ન ભાસિં. ઇદાનિ પન સબ્બો જનો સદ્ધાભાજનં ઉપનેતુ, પૂરેસ્સામિ નેસં સઙ્કપ્પન્તિ.

૨૮૪. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસીતિ એતં અહોસિ – કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેય્યન્તિ અયં ધમ્મદેસનાપટિસંયુત્તો વિતક્કો ઉદપાદીતિ અત્થો. કદા પનેસ ઉદપાદીતિ? બુદ્ધભૂતસ્સ અટ્ઠમે સત્તાહે.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – બોધિસત્તો કિર મહાભિનિક્ખમનદિવસે વિવટં ઇત્થાગારં દિસ્વા સંવિગ્ગહદયો, ‘‘કણ્ડકં આહરા’’તિ છન્નં આમન્તેત્વા છન્નસહાયો અસ્સરાજપિટ્ઠિગતો નગરતો નિક્ખમિત્વા કણ્ડકનિવત્તનચેતિયટ્ઠાનં નામ દસ્સેત્વા તીણિ રજ્જાનિ અતિક્કમ્મ અનોમાનદીતીરે પબ્બજિત્વા અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો રાજગહે પિણ્ડાય ચરિત્વા પણ્ડવપબ્બતે નિસિન્નો મગધિસ્સરેન રઞ્ઞા નામગોત્તં પુચ્છિત્વા, ‘‘ઇમં રજ્જં સમ્પટિચ્છાહી’’તિ વુત્તો, ‘‘અલં મહારાજ, ન મય્હં રજ્જેન અત્થો, અહં રજ્જં પહાય લોકહિતત્થાય પધાનં અનુયુઞ્જિત્વા લોકે વિવટચ્છદો ભવિસ્સામીતિ નિક્ખન્તો’’તિ વત્વા, ‘‘તેન હિ બુદ્ધો હુત્વા પઠમં મય્હં વિજિતં ઓસરેય્યાસી’’તિ પટિઞ્ઞં ગહિતો કાલામઞ્ચ ઉદકઞ્ચ ઉપસઙ્કમિત્વા તેસં ધમ્મદેસનાય સારં અવિન્દન્તો તતો પક્કમિત્વા ઉરુવેળાય છબ્બસ્સાનિ દુક્કરકારિકં કરોન્તોપિ અમતં પટિવિજ્ઝિતું અસક્કોન્તો ઓળારિકાહારપટિસેવનેન કાયં સન્તપ્પેસિ.

તદા ચ ઉરુવેલગામે સુજાતા નામ કુટુમ્બિયધીતા એકસ્મિં નિગ્રોધરુક્ખે પત્થનમકાસિ – ‘‘સચાહં સમાનજાતિકં કુલઘરં ગન્ત્વા પઠમગબ્ભે પુત્તં લભિસ્સામિ, બલિકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ. તસ્સા સા પત્થના સમિજ્ઝિ. સા વિસાખપુણ્ણમદિવસે પાતોવ બલિકમ્મં કરિસ્સામીતિ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયે એવ પાયસં પટિયાદેસિ. તસ્મિં પાયસે પચ્ચમાને મહન્તમહન્તા પુપ્ફુળા ઉટ્ઠહિત્વા દક્ખિણાવટ્ટા હુત્વા સઞ્ચરન્તિ. એકફુસિતમ્પિ બહિ ન ગચ્છતિ. મહાબ્રહ્મા છત્તં ધારેસિ. ચત્તારો લોકપાલા ખગ્ગહત્થા આરક્ખં ગણ્હિંસુ. સક્કો અલાતાનિ સમાનેન્તો અગ્ગિં જાલેસિ. દેવતા ચતૂસુ દીપેસુ ઓજં સંહરિત્વા તત્થ પક્ખિપિંસુ. બોધિસત્તો ભિક્ખાચારકાલં આગમયમાનો પાતોવ ગન્ત્વા રુક્ખમૂલે નિસીદિ. રુક્ખમૂલે સોધનત્થાય ગતા ધાતી આગન્ત્વા સુજાતાય આરોચેસિ – ‘‘દેવતા રુક્ખમૂલે નિસિન્ના’’તિ. સુજાતા, સબ્બં પસાધનં પસાધેત્વા સતસહસ્સગ્ઘનિકે સુવણ્ણથાલે પાયસં વડ્ઢેત્વા અપરાય સુવણ્ણપાતિયા પિદહિત્વા ઉક્ખિપિત્વા ગતા મહાપુરિસં દિસ્વા સહેવ પાતિયા હત્થે ઠપેત્વા વન્દિત્વા ‘‘યથા મય્હં મનોરથો નિપ્ફન્નો, એવં તુમ્હાકમ્પિ નિપ્ફજ્જતૂ’’તિ વત્વા પક્કામિ.

બોધિસત્તો નેરઞ્જરાય તીરં ગન્ત્વા સુવણ્ણથાલં તીરે ઠપેત્વા ન્હત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકૂનપણ્ણાસપિણ્ડે કરોન્તો પાયસં પરિભુઞ્જિત્વા ‘‘સચાહં અજ્જ બુદ્ધો ભવામિ, થાલં પટિસોતં ગચ્છતૂ’’તિ ખિપિ. થાલં પટિસોતં ગન્ત્વા થોકં ઠત્વા કાલનાગરાજસ્સ ભવનં પવિસિત્વા તિણ્ણં બુદ્ધાનં થાલાનિ ઉક્ખિપિત્વા અટ્ઠાસિ.

મહાસત્તો વનસણ્ડે દિવાવિહારં કત્વા સાયન્હસમયે સોત્તિયેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા બોધિમણ્ડં આરુય્હ દક્ખિણદિસાભાગે અટ્ઠાસિ. સો પદેસો પદુમિનિપત્તે ઉદકબિન્દુ વિય અકમ્પિત્થ. મહાસત્તો, ‘‘અયં મમ ગુણં ધારેતું ન સક્કોતી’’તિ પચ્છિમદિસાભાગં અગમાસિ, સોપિ તથેવ અકમ્પિત્થ. ઉત્તરદિસાભાગં અગમાસિ, સોપિ તથેવ અકમ્પિત્થ. પુરત્થિમદિસાભાગં અગમાસિ, તત્થ પલ્લઙ્કપ્પમાણં ઠાનં સુનિખાતઇન્દખિલો વિય નિચ્ચલમહોસિ. મહાસત્તો ‘‘ઇદં ઠાનં સબ્બબુદ્ધાનં કિલેસભઞ્જનવિદ્ધંસનટ્ઠાન’’ન્તિ તાનિ તિણાનિ અગ્ગે ગહેત્વા ચાલેસિ. તાનિ ચિત્તકારેન તૂલિકગ્ગેન પરિચ્છિન્નાનિ વિય અહેસું. બોધિસત્તો, ‘‘બોધિં અપ્પત્વા ઇમં પલ્લઙ્કં ન ભિન્દિસ્સામી’’તિ ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠહિત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદિ.

તઙ્ખણઞ્ઞેવ મારો બાહુસહસ્સં માપેત્વા દિયડ્ઢયોજનસતિકં ગિરિમેખલં નામ હત્થિં આરુય્હ નવયોજનં મારબલં ગહેત્વા અદ્ધક્ખિકેન ઓલોકયમાનો પબ્બતો વિય અજ્ઝોત્થરન્તો ઉપસઙ્કમિ. મહાસત્તો, ‘‘મય્હં દસ પારમિયો પૂરેન્તસ્સ અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા સક્ખિ નત્થિ, વેસ્સન્તરત્તભાવે પન મય્હં સત્તસુ વારેસુ મહાપથવી સક્ખિ અહોસિ; ઇદાનિપિ મે અયમેવ અચેતના કટ્ઠકલિઙ્ગરૂપમા મહાપથવી સક્ખી’’તિ હત્થં પસારેતિ. મહાપથવી તાવદેવ અયદણ્ડેન પહતં કંસથાલં વિય રવસતં રવસહસ્સં મુઞ્ચમાના વિરવિત્વા પરિવત્તમાના મારબલં ચક્કવાળમુખવટ્ટિયં મુઞ્ચનમકાસિ. મહાસત્તો સૂરિયે ધરમાનેયેવ મારબલં વિધમિત્વા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસઞાણં, મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેત્વા પચ્છિમયામે પટિચ્ચસમુપ્પાદે ઞાણં ઓતારેત્વા વટ્ટવિવટ્ટં સમ્મસિત્વા અરુણોદયે બુદ્ધો હુત્વા, ‘‘મયા અનેકકપ્પકોટિસતસહસ્સં અદ્ધાનં ઇમસ્સ પલ્લઙ્કસ્સ અત્થાય વાયામો કતો’’તિ સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસીદિ. અથેકચ્ચાનં દેવતાનં, ‘‘કિં નુ ખો અઞ્ઞેપિ બુદ્ધત્તકરા ધમ્મા અત્થી’’તિ કઙ્ખા ઉદપાદિ.

અથ ભગવા અટ્ઠમે દિવસે સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય દેવતાનં કઙ્ખં ઞત્વા કઙ્ખાવિધમનત્થં આકાસે ઉપ્પતિત્વા યમકપાટિહારિયં દસ્સેત્વા તાસં કઙ્ખં વિધમિત્વા પલ્લઙ્કતો ઈસકં પાચીનનિસ્સિતે ઉત્તરદિસાભાગે ઠત્વા ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ પૂરિતાનં પારમીનં ફલાધિગમટ્ઠાનં પલ્લઙ્કઞ્ચેવ બોધિરુક્ખઞ્ચ અનિમિસેહિ અક્ખીહિ ઓલોકયમાનો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં ઠાનં અનિમિસચેતિયં નામ જાતં.

અથ પલ્લઙ્કસ્સ ચ ઠિતટ્ઠાનસ્સ ચ અન્તરા પુરત્થિમપચ્છિમતો આયતે રતનચઙ્કમે ચઙ્કમન્તો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં ઠાનં રતનચઙ્કમચેતિયં નામ જાતં. તતો પચ્છિમદિસાભાગે દેવતા રતનઘરં માપયિંસુ, તત્થ પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા અભિધમ્મપિટકં વિસેસતો ચેત્થ અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાનં વિચિનન્તો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં ઠાનં રતનઘરચેતિયં નામ જાતં. એવં બોધિસમીપેયેવ ચત્તારિ સત્તાહાનિ વીતિનામેત્વા પઞ્ચમે સત્તાહે બોધિરુક્ખમૂલા યેન અજપાલનિગ્રોધો તેનુપસઙ્કમિ, તત્રાપિ ધમ્મં વિચિનન્તોયેવ વિમુત્તિસુખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તો નિસીદિ, ધમ્મં વિચિનન્તો ચેત્થ એવં અભિધમ્મે નયમગ્ગં સમ્મસિ – પઠમં ધમ્મસઙ્ગણીપકરણં નામ, તતો વિભઙ્ગપકરણં, ધાતુકથાપકરણં, પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપકરણં, કથાવત્થુ નામ પકરણં, યમકં નામ પકરણં, તતો મહાપકરણં પટ્ઠાનં નામાતિ.

તત્થસ્સ સણ્હસુખુમપટ્ઠાનમ્હિ ચિત્તે ઓતિણ્ણે પીતિ ઉપ્પજ્જિ; પીતિયા ઉપ્પન્નાય લોહિતં પસીદિ, લોહિતે પસન્ને છવિ પસીદિ. છવિયા પસન્નાય પુરત્થિમકાયતો કૂટાગારાદિપ્પમાણા રસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા આકાસે પક્ખન્દછદ્દન્તનાગકુલં વિય પાચીનદિસાય અનન્તાનિ ચક્કવાળાનિ પક્ખન્દા, પચ્છિમકાયતો ઉટ્ઠહિત્વા પચ્છિમદિસાય, દક્ખિણંસકૂટતો ઉટ્ઠહિત્વા દક્ખિણદિસાય, વામંસકૂટતો ઉટ્ઠહિત્વા ઉત્તરદિસાય અનન્તાનિ ચક્કવાળાનિ પક્ખન્દા, પાદતલેહિ પવાળઙ્કુરવણ્ણા રસ્મિયો નિક્ખમિત્વા મહાપથવિં વિનિવિજ્ઝિત્વા ઉદકં દ્વિધા ભિન્દિત્વા વાતક્ખન્ધં પદાલેત્વા અજટાકાસં પક્ખન્દા, સીસતો સમ્પરિવત્તિયમાનં મણિદામં વિય નીલવણ્ણા રસ્મિવટ્ટિ ઉટ્ઠહિત્વા છ દેવલોકે વિનિવિજ્ઝિત્વા નવ બ્રહ્મલોકે વેહપ્ફલે પઞ્ચ સુદ્ધાવાસે ચ વિનિવિજ્ઝિત્વા ચત્તારો આરુપ્પે અતિક્કમ્મ અજટાકાસં પક્ખન્દા. તસ્મિં દિવસે અપરિમાણેસુ ચક્કવાળેસુ અપરિમાણા સત્તા સબ્બે સુવણ્ણવણ્ણાવ અહેસું. તં દિવસઞ્ચ પન ભગવતો સરીરા નિક્ખન્તા યાવજ્જદિવસાપિ તા રસ્મિયો અનન્તા લોકધાતુયો ગચ્છન્તિયેવ.

એવં ભગવા અજપાલનિગ્રોધે સત્તાહં વીતિનામેત્વા તતો અપરં સત્તાહં મુચલિન્દે નિસીદિ, નિસિન્નમત્તસ્સેવ ચસ્સ સકલં ચક્કવાળગબ્ભં પૂરેન્તો મહાઅકાલમેઘો ઉદપાદિ. એવરૂપો કિર મહામેઘો દ્વીસુયેવ કાલેસુ વસ્સતિ ચક્કવત્તિમ્હિ વા ઉપ્પન્ને બુદ્ધે વા. ઇધ બુદ્ધકાલે ઉદપાદિ. તસ્મિં પન ઉપ્પન્ને મુચલિન્દો નાગરાજા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મેઘો સત્થરિ મય્હં ભવનં પવિટ્ઠમત્તેવ ઉપ્પન્નો, વાસાગારમસ્સ લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ. સો સત્તરતનમયં પાસાદં નિમ્મિનિતું સક્કોન્તોપિ એવં કતે મય્હં મહપ્ફલં ન ભવિસ્સતિ, દસબલસ્સ કાયવેય્યાવચ્ચં કરિસ્સામીતિ મહન્તં અત્તભાવં કત્વા સત્થારં સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વા ઉપરિ ફણં ધારેસિ. પરિક્ખેપસ્સ અન્તો ઓકાસો હેટ્ઠા લોહપાસાદપ્પમાણો અહોસિ. ઇચ્છિતિચ્છિતેન ઇરિયાપથેન સત્થા વિહરિસ્સતીતિ નાગરાજસ્સ અજ્ઝાસયો અહોસિ. તસ્મા એવં મહન્તં ઓકાસં પરિક્ખિપિ. મજ્ઝે રતનપલ્લઙ્કો પઞ્ઞત્તો હોતિ, ઉપરિ સુવણ્ણતારકવિચિત્તં સમોસરિતગન્ધદામકુસુમદામચેલવિતાનં અહોસિ. ચતૂસુ કોણેસુ ગન્ધતેલેન દીપા જલિતા, ચતૂસુ દિસાસુ વિવરિત્વા ચન્દનકરણ્ડકા ઠપિતા. એવં ભગવા તં સત્તાહં તત્થ વીતિનામેત્વા તતો અપરં સત્તાહં રાજાયતને નિસીદિ.

અટ્ઠમે સત્તાહે સક્કેન દેવાનમિન્દેન આભતં દન્તકટ્ઠઞ્ચ ઓસધહરીતકઞ્ચ ખાદિત્વા મુખં ધોવિત્વા ચતૂહિ લોકપાલેહિ ઉપનીતે પચ્ચગ્ઘે સેલમયે પત્તે તપુસ્સભલ્લિકાનં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા પુન પચ્ચાગન્ત્વા અજપાલનિગ્રોધે નિસિન્નસ્સ સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણો અયં વિતક્કો ઉદપાદિ.

તત્થ પણ્ડિતોતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો. વિયત્તોતિ વેય્યત્તિયેન સમન્નાગતો. મેધાવીતિ ઠાનુપ્પત્તિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો. અપ્પરજક્ખજાતિકોતિ સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભિતત્તા નિક્કિલેસજાતિકો વિસુદ્ધસત્તો. આજાનિસ્સતીતિ સલ્લક્ખેસ્સતિ પટિવિજ્ઝિસ્સતિ. ઞાણઞ્ચ પન મેતિ મય્હમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જિ. ભગવા કિર દેવતાય કથિતેનેવ નિટ્ઠં અગન્ત્વા સયમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન ઓલોકેન્તો ઇતો સત્તમદિવસમત્થકે કાલં કત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને નિબ્બત્તોતિ અદ્દસ. તં સન્ધાયાહ – ‘‘ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદી’’તિ. મહાજાનિયોતિ સત્તદિવસબ્ભન્તરે પત્તબ્બમગ્ગફલતો પરિહીનત્તા મહતી જાનિ અસ્સાતિ મહાજાનિયો. અક્ખણે નિબ્બત્તત્તા ગન્ત્વા દેસિયમાનં ધમ્મમ્પિસ્સ સોતું સોતપ્પસાદો નત્થિ, ઇધ ધમ્મદેસનટ્ઠાનં આગમનપાદાપિ નત્થિ, એવં મહાજાનિયો જાતોતિ દસ્સેતિ. અભિદોસકાલઙ્કતોતિ અડ્ઢરત્તે કાલઙ્કતો. ઞાણઞ્ચ પન મેતિ મય્હમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ઉદપાદિ. ઇધાપિ કિર ભગવા દેવતાય વચનેન સન્નિટ્ઠાનં અકત્વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન ઓલોકેન્તો ‘‘હિય્યો અડ્ઢરત્તે કાલઙ્કત્વા ઉદકો રામપુત્તો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નિબ્બત્તો’’તિ અદ્દસ. તસ્મા એવમાહ. સેસં પુરિમનયસદિસમેવ. બહુકારાતિ બહૂપકારા. પધાનપહિતત્તં ઉપટ્ઠહિંસૂતિ પધાનત્થાય પેસિતત્તભાવં વસનટ્ઠાને પરિવેણસમ્મજ્જનેન પત્તચીવરં ગહેત્વા અનુબન્ધનેન મુખોદકદન્તકટ્ઠદાનાદિના ચ ઉપટ્ઠહિંસુ. કે પન તે પઞ્ચવગ્ગિયા નામ? યેતે –

રામો ધજો લક્ખણો જોતિમન્તિ,

યઞ્ઞો સુભોજો સુયામો સુદત્તો;

એતે તદા અટ્ઠ અહેસું બ્રાહ્મણા,

છળઙ્ગવા મન્તં વિયાકરિંસૂતિ.

બોધિસત્તસ્સ જાતકાલે સુપિનપટિગ્ગાહકા ચેવ લક્ખણપટિગ્ગાહકા ચ અટ્ઠ બ્રાહ્મણા. તેસુ તયો દ્વેધા બ્યાકરિંસુ – ‘‘ઇમેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો અગારં અજ્ઝાવસમાનો રાજા હોતિ ચક્કવત્તી, પબ્બજમાનો બુદ્ધો’’તિ. પઞ્ચ બ્રાહ્મણા એકંસબ્યાકરણા અહેસું – ‘‘ઇમેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો અગારે ન તિટ્ઠતિ, બુદ્ધોવ હોતી’’તિ. તેસુ પુરિમા તયો યથામન્તપદં ગતા, ઇમે પન પઞ્ચ મન્તપદં અતિક્કન્તા. તે અત્તના લદ્ધં પુણ્ણપત્તં ઞાતકાનં વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘અયં મહાપુરિસો અગારં ન અજ્ઝાવસિસ્સતિ, એકન્તેન બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ નિબ્બિતક્કા બોધિસત્તં ઉદ્દિસ્સ સમણપબ્બજ્જં પબ્બજિતા. તેસં પુત્તાતિપિ વદન્તિ. તં અટ્ઠકથાય પટિક્ખિત્તં.

એતે કિર દહરકાલેયેવ બહૂ મન્તે જાનિંસુ, તસ્મા તે બ્રાહ્મણા આચરિયટ્ઠાને ઠપયિંસુ. તે પચ્છા અમ્હેહિ પુત્તદારજટં છડ્ડેત્વા ન સક્કા ભવિસ્સતિ પબ્બજિતુન્તિ દહરકાલેયેવ પબ્બજિત્વા રમણીયાનિ સેનાસનાનિ પરિભુઞ્જન્તા વિચરિંસુ. કાલેન કાલં પન ‘‘કિં, ભો, મહાપુરિસો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તો’’તિ પુચ્છન્તિ. મનુસ્સા, ‘‘કુહિં તુમ્હે મહાપુરિસં પસ્સિસ્સથ, તીસુ પાસાદેસુ તિવિધનાટકમજ્ઝે દેવો વિય સમ્પત્તિં અનુભોતી’’તિ વદન્તિ. તે સુત્વા, ‘‘ન તાવ મહાપુરિસસ્સ ઞાણં પરિપાકં ગચ્છતી’’તિ અપ્પોસ્સુક્કા વિહરિંસુયેવ. કસ્મા પનેત્થ ભગવા, ‘‘બહુકારા ખો ઇમે પઞ્ચવગ્ગિયા’’તિ આહ? કિં ઉપકારકાનંયેવ એસ ધમ્મં દેસેતિ, અનુપકારકાનં ન દેસેતીતિ? નો ન દેસેતિ. પરિચયવસેન હેસ આળારઞ્ચેવ કાલામં ઉદકઞ્ચ રામપુત્તં ઓલોકેસિ. એતસ્મિં પન બુદ્ધક્ખેત્તે ઠપેત્વા અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞં પઠમં ધમ્મં સચ્છિકાતું સમત્થો નામ નત્થિ. કસ્મા? તથાવિધઉપનિસ્સયત્તા.

પુબ્બે કિર પુઞ્ઞકરણકાલે દ્વે ભાતરો અહેસું. તે એકતોવ સસ્સં અકંસુ. તત્થ જેટ્ઠકસ્સ ‘‘એકસ્મિં સસ્સે નવવારે અગ્ગસસ્સદાનં મયા દાતબ્બ’’ન્તિ અહોસિ. સો વપ્પકાલે બીજગ્ગં નામ દત્વા ગબ્ભકાલે કનિટ્ઠેન સદ્ધિં મન્તેસિ – ‘‘ગબ્ભકાલે ગબ્ભં ફાલેત્વા દસ્સામા’’તિ. કનિટ્ઠો ‘‘તરુણસસ્સં નાસેતુકામોસી’’તિ આહ. જેટ્ઠો કનિટ્ઠસ્સ અનનુવત્તનભાવં ઞત્વા ખેત્તં વિભજિત્વા અત્તનો કોટ્ઠાસતો ગબ્ભં ફાલેત્વા ખીરં નીહરિત્વા સપ્પિફાણિતેહિ યોજેત્વા અદાસિ, પુથુકકાલે પુથુકં કારેત્વા અદાસિ, લાયને લાયનગ્ગં વેણિકરણે વેણગ્ગં કલાપાદીસુ કલાપગ્ગં ખળગ્ગં ભણ્ડગ્ગં કોટ્ઠગ્ગન્તિ એવં એકસસ્સે નવવારે અગ્ગદાનં અદાસિ. કનિટ્ઠો પનસ્સ ઉદ્ધરિત્વા અદાસિ, તેસુ જેટ્ઠો અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરો જાતો, કનિટ્ઠો સુભદ્દપરિબ્બાજકો. ઇતિ એકસ્મિં સસ્સે નવન્નં અગ્ગદાનાનં દિન્નત્તા ઠપેત્વા થેરં અઞ્ઞો પઠમં ધમ્મં સચ્છિકાતું સમત્થો નામ નત્થિ. ‘‘બહુકારા ખો ઇમે પઞ્ચવગ્ગિયા’’તિ ઇદં પન ઉપકારાનુસ્સરણમત્તકેનેવ વુત્તં.

ઇસિપતને મિગદાયેતિ તસ્મિં કિર પદેસે અનુપ્પન્ને બુદ્ધે પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા ગન્ધમાદનપબ્બતે સત્તાહં નિરોધસમાપત્તિયા વીતિનામેત્વા નિરોધા વુટ્ઠાય નાગલતાદન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા અનોતત્તદહે મુખં ધોવિત્વા પત્તચીવરમાદાય આકાસેન આગન્ત્વા નિપતન્તિ. તત્થ ચીવરં પારુપિત્વા નગરે પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચા ગમનકાલેપિ તતોયેવ ઉપ્પતિત્વા ગચ્છન્તિ. ઇતિ ઇસયો એત્થ નિપતન્તિ ઉપ્પતન્તિ ચાતિ તં ઠાનં ઇસિપતનન્તિ સઙ્ખં ગતં. મિગાનં પન અભયત્થાય દિન્નત્તા મિગદાયોતિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇસિપતને મિગદાયે’’તિ.

૨૮૫. અન્તરા ચ ગયં અન્તરા ચ બોધિન્તિ ગયાય ચ બોધિસ્સ ચ વિવરે તિગાવુતન્તરે ઠાને. બોધિમણ્ડતો હિ ગયા તીણિ ગાવુતાનિ. બારાણસી અટ્ઠારસ યોજનાનિ. ઉપકો બોધિમણ્ડસ્સ ચ ગયાય ચ અન્તરે ભગવન્તં અદ્દસ. અન્તરાસદ્દેન પન યુત્તત્તા ઉપયોગવચનં કતં. ઈદિસેસુ ચ ઠાનેસુ અક્ખરચિન્તકા ‘‘અન્તરા ગામઞ્ચ નદિઞ્ચ યાતી’’તિ એવં એકમેવ અન્તરાસદ્દં પયુજ્જન્તિ. સો દુતિયપદેનપિ યોજેતબ્બો હોતિ. અયોજિયમાને ઉપયોગવચનં ન પાપુણાતિ. ઇધ પન યોજેત્વા એવ વુત્તોતિ. અદ્ધાનમગ્ગપટિપન્નન્તિ અદ્ધાનસઙ્ખાતં મગ્ગં પટિપન્નં, દીઘમગ્ગપટિપન્નન્તિ અત્થો. અદ્ધાનમગ્ગગમનસમયસ્સ હિ વિભઙ્ગે ‘‘અદ્ધયોજનં ગચ્છિસ્સામીતિ ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિઆદિવચનતો (પાચિ. ૨૧૮) અદ્ધયોજનમ્પિ અદ્ધાનમગ્ગો હોતિ. બોધિમણ્ડતો પન ગયા તિગાવુતં.

સબ્બાભિભૂતિ સબ્બં તેભૂમકધમ્મં અભિભવિત્વા ઠિતો. સબ્બવિદૂતિ સબ્બં ચતુભૂમકધમ્મં અવેદિં અઞ્ઞાસિં. સબ્બેસુ ધમ્મેસુ અનુપલિત્તોતિ સબ્બેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ કિલેસલેપનેન અનુપલિત્તો. સબ્બં જહોતિ સબ્બં તેભૂમકધમ્મં જહિત્વા ઠિતો. તણ્હાક્ખયે વિમુત્તોતિ તણ્હાક્ખયે નિબ્બાને આરમ્મણતો વિમુત્તો. સયં અભિઞ્ઞાયાતિ સબ્બં ચતુભૂમકધમ્મં અત્તનાવ જાનિત્વા. કમુદ્દિસેય્યન્તિ કં અઞ્ઞં ‘‘અયં મે આચરિયો’’તિ ઉદ્દિસેય્યં.

ન મે આચરિયો અત્થીતિ લોકુત્તરધમ્મે મય્હં આચરિયો નામ નત્થિ. નત્થિ મે પટિપુગ્ગલોતિ મય્હં પટિભાગપુગ્ગલો નામ નત્થિ. સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ સહેતુના નયેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ સયં બુદ્ધો. સીતિભૂતોતિ સબ્બકિલેસગ્ગિનિબ્બાપનેન સીતિભૂતો. કિલેસાનંયેવ નિબ્બુતત્તા નિબ્બુતો. કાસિનં પુરન્તિ કાસિરટ્ઠે નગરં. આહઞ્છં અમતદુન્દુભિન્તિ ધમ્મચક્કપટિલાભાય અમતભેરિં પહરિસ્સામીતિ ગચ્છામિ. અરહસિ અનન્તજિનોતિ અનન્તજિનોતિ ભવિતું યુત્તો. હુપેય્ય પાવુસોતિ, આવુસો, એવમ્પિ નામ ભવેય્ય. પક્કામીતિ વઙ્કહારજનપદં નામ અગમાસિ.

તત્થેકં મિગલુદ્દકગામકં નિસ્સાય વાસં કપ્પેસિ. જેટ્ઠકલુદ્દકો તં ઉપટ્ઠાસિ. તસ્મિઞ્ચ જનપદે ચણ્ડા મક્ખિકા હોન્તિ. અથ નં એકાય ચાટિયા વસાપેસું, મિગલુદ્દકો દૂરે મિગવં ગચ્છન્તો ‘‘અમ્હાકં અરહન્તે મા પમજ્જી’’તિ છાવં નામ ધીતરં આણાપેત્વા અગમાસિ સદ્ધિં પુત્તભાતુકેહિ. સા ચસ્સ ધીતા દસ્સનીયા હોતિ કોટ્ઠાસસમ્પન્ના. દુતિયદિવસે ઉપકો ઘરં આગતો તં દારિકં સબ્બં ઉપચારં કત્વા પરિવિસિતું ઉપગતં દિસ્વા રાગેન અભિભૂતો ભુઞ્જિતુમ્પિ અસક્કોન્તો ભાજનેન ભત્તં આદાય વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ભત્તં એકમન્તે નિક્ખિપિત્વા સચે છાવં લભામિ, જીવામિ, નો ચે, મરામીતિ નિરાહારો સયિ. સત્તમે દિવસે માગવિકો આગન્ત્વા ધીતરં ઉપકસ્સ પવત્તિં પુચ્છિ. સા ‘‘એકદિવસમેવ આગન્ત્વા પુન નાગતપુબ્બો’’તિ આહ. માગવિકો આગતવેસેનેવ નં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામીતિ તંખણંયેવ ગન્ત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, અપ્ફાસુક’’ન્તિ પાદે પરામસન્તો પુચ્છિ. ઉપકો નિત્થુનન્તો પરિવત્તતિયેવ. સો ‘‘વદથ ભન્તે, યં મયા સક્કા કાતું, તં સબ્બં કરિસ્સામી’’તિ આહ. ઉપકો, ‘‘સચે છાવં લભામિ, જીવામિ, નો ચે, ઇધેવ મરણં સેય્યો’’તિ આહ. જાનાસિ પન, ભન્તે, કિઞ્ચિ સિપ્પન્તિ. ન જાનામીતિ. ન, ભન્તે, કિઞ્ચિ સિપ્પં અજાનન્તેન સક્કા ઘરાવાસં અધિટ્ઠાતુન્તિ.

સો આહ – ‘‘નાહં કિઞ્ચિ સિપ્પં જાનામિ, અપિચ તુમ્હાકં મંસહારકો ભવિસ્સામિ, મંસઞ્ચ વિક્કીણિસ્સામી’’તિ. માગવિકો, ‘‘અમ્હાકમ્પિ એતદેવ રુચ્ચતી’’તિ ઉત્તરસાટકં દત્વા ઘરં આનેત્વા ધીતરં અદાસિ. તેસં સંવાસમન્વાય પુત્તો વિજાયિ. સુભદ્દોતિસ્સ નામં અકંસુ. છાવા તસ્સ રોદનકાલે ‘‘મંસહારકસ્સ પુત્ત, મિગલુદ્દકસ્સ પુત્ત મા રોદી’’તિઆદીનિ વદમાના પુત્તતોસનગીતેન ઉપકં ઉપ્પણ્ડેસિ. ભદ્દે ત્વં મં અનાથોતિ મઞ્ઞસિ. અત્થિ મે અનન્તજિનો નામ સહાયો. તસ્સાહં સન્તિકે ગમિસ્સામીતિ આહ. છાવા એવમયં અટ્ટીયતીતિ ઞત્વા પુનપ્પુનં કથેતિ. સો એકદિવસં અનારોચેત્વાવ મજ્ઝિમદેસાભિમુખો પક્કામિ.

ભગવા ચ તેન સમયેન સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને મહાવિહારે. અથ ખો ભગવા પટિકચ્ચેવ ભિક્ખૂ આણાપેસિ – ‘‘યો, ભિક્ખવે, ‘અનન્તજિનો’તિ પુચ્છમાનો આગચ્છતિ, તસ્સ મં દસ્સેય્યાથા’’તિ. ઉપકોપિ ખો ‘‘કુહિં અનન્તજિનો વસતી’’તિ પુચ્છન્તો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં આગન્ત્વા વિહારમજ્ઝે ઠત્વા કુહિં અનન્તજિનોતિ પુચ્છિ. તં ભિક્ખૂ ભગવતો સન્તિકં નયિંસુ. સો ભગવન્તં દિસ્વા – ‘‘સઞ્જાનાથ મં ભગવા’’તિ આહ. આમ, ઉપક, સઞ્જાનામિ, કુહિં પન ત્વં વસિત્થાતિ. વઙ્કહારજનપદે, ભન્તેતિ. ઉપક, મહલ્લકોસિ જાતો પબ્બજિતું સક્ખિસ્સસીતિ. પબ્બજિસ્સામિ, ભન્તેતિ. ભગવા પબ્બાજેત્વા તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં અદાસિ. સો કમ્મટ્ઠાને કમ્મં કરોન્તો અનાગામિફલે પતિટ્ઠાય કાલં કત્વા અવિહેસુ નિબ્બત્તો. નિબ્બત્તક્ખણેયેવ અરહત્તં પાપુણીતિ. અવિહેસુ નિબ્બત્તમત્તા હિ સત્ત જના અરહત્તં પાપુણિંસુ, તેસં સો અઞ્ઞતરો.

વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અવિહં ઉપપન્નાસે, વિમુત્તા સત્ત ભિક્ખવો;

રાગદોસપરિક્ખીણા, તિણ્ણા લોકે વિસત્તિકં.

ઉપકો પલગણ્ડો ચ, પુક્કુસાતિ ચ તે તયો;

ભદ્દિયો ખણ્ડદેવો ચ, બહુરગ્ગિ ચ સઙ્ગિયો;

તે હિત્વા માનુસં દેહં, દિબ્બયોગં ઉપજ્ઝગુ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૧૦૫);

૨૮૬. સણ્ઠપેસુન્તિ કતિકં અકંસુ. બાહુલ્લિકોતિ ચીવરબાહુલ્લાદીનં અત્થાય પટિપન્નો. પધાનવિબ્ભન્તોતિ પધાનતો વિબ્ભન્તો ભટ્ઠો પરિહીનો. આવત્તો બાહુલ્લાયાતિ ચીવરાદીનં બહુલભાવત્થાય આવત્તો. અપિચ ખો આસનં ઠપેતબ્બન્તિ અપિચ ખો પનસ્સ ઉચ્ચકુલે નિબ્બત્તસ્સ આસનમત્તં ઠપેતબ્બન્તિ વદિંસુ. નાસક્ખિંસૂતિ બુદ્ધાનુભાવેન બુદ્ધતેજસા અભિભૂતા અત્તનો કતિકાય ઠાતું નાસક્ખિંસુ. નામેન ચ આવુસોવાદેન ચ સમુદાચરન્તીતિ ગોતમાતિ, આવુસોતિ ચ વદન્તિ. આવુસો ગોતમ, મયં ઉરુવેલાયં પધાનકાલે તુય્હં પત્તચીવરં ગહેત્વા વિચરિમ્હા, મુખોદકં દન્તકટ્ઠં અદમ્હા, વુત્થપરિવેણં સમ્મજ્જિમ્હા, પચ્છા કો તે વત્તપ્પટિપત્તિમકાસિ, કચ્ચિ અમ્હેસુ પક્કન્તેસુ ન ચિન્તયિત્થાતિ એવરૂપિં કથં કથેન્તીતિ અત્થો. ઇરિયાયાતિ દુક્કરઇરિયાય. પટિપદાયાતિ દુક્કરપટિપત્તિયા. દુક્કરકારિકાયાતિ પસતપસત-મુગ્ગયૂસાદિઆહરકરણાદિના દુક્કરકરણેન. અભિજાનાથ મે નોતિ અભિજાનાથ નુ મમ. એવરૂપં પભાવિતમેતન્તિ એતં એવરૂપં વાક્યભેદન્તિ અત્થો. અપિ નુ અહં ઉરુવેલાય પધાને તુમ્હાકં સઙ્ગણ્હનત્થં અનુક્કણ્ઠનત્થં રત્તિં વા દિવા વા આગન્ત્વા, – ‘‘આવુસો, મા વિતક્કયિત્થ, મય્હં ઓભાસો વા નિમિત્તં વા પઞ્ઞાયતી’’તિ એવરૂપં કઞ્ચિ વચનભેદં અકાસિન્તિ અધિપ્પાયો. તે એકપદેનેવ સતિં લભિત્વા ઉપ્પન્નગારવા, ‘‘હન્દ અદ્ધા એસ બુદ્ધો જાતો’’તિ સદ્દહિત્વા નો હેતં, ભન્તેતિ આહંસુ. અસક્ખિં ખો અહં, ભિક્ખવે, પઞ્ચવગ્ગિયે ભિક્ખૂ સઞ્ઞાપેતુન્તિ અહં, ભિક્ખવે, પઞ્ચવગ્ગિયે ભિક્ખૂ બુદ્ધો અહન્તિ જાનાપેતું અસક્ખિં. તદા પન ભગવા ઉપોસથદિવસેયેવ આગચ્છિ. અત્તનો બુદ્ધભાવં જાનાપેત્વા કોણ્ડઞ્ઞત્થેરં કાયસક્ખિં કત્વા ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તં કથેસિ. સુત્તપરિયોસાને થેરો અટ્ઠારસહિ બ્રહ્મકોટીહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. સૂરિયે ધરમાનેયેવ દેસના નિટ્ઠાસિ. ભગવા તત્થેવ વસ્સં ઉપગચ્છિ.

દ્વેપિ સુદં, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ઓવદામીતિઆદિ પાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય પિણ્ડપાતત્થાયપિ ગામં અપ્પવિસનદીપનત્થં વુત્તં. તેસઞ્હિ ભિક્ખૂનં કમ્મટ્ઠાનેસુ ઉપ્પન્નમલવિસોધનત્થં ભગવા અન્તોવિહારેયેવ અહોસિ. ઉપ્પન્ને ઉપ્પન્ને કમ્મટ્ઠાનમલે તેપિ ભિક્ખૂ ભગવતો સન્તિકં ગન્ત્વા પુચ્છન્તિ. ભગવાપિ તેસં નિસિન્નટ્ઠાનં ગન્ત્વા મલં વિનોદેતિ. અથ નેસં ભગવતા એવં નીહટભત્તેન ઓવદિયમાનાનં વપ્પત્થેરો પાટિપદદિવસે સોતાપન્નો અહોસિ. ભદ્દિયત્થેરો દુતિયાયં, મહાનામત્થેરો તતિયાયં, અસ્સજિત્થેરો ચતુત્થિયં. પક્ખસ્સ પન પઞ્ચમિયં સબ્બેવ તે એકતો સન્નિપાતેત્વા અનત્તલક્ખણસુત્તં કથેસિ, સુત્તપરિયોસાને સબ્બેપિ અરહત્તફલે પતિટ્ઠહિંસુ. તેનાહ – ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચવગ્ગિયા ભિક્ખૂ મયા એવં ઓવદિયમાના…પે… અનુત્તરં યોગક્ખેમં નિબ્બાનં અજ્ઝગમંસુ…પે… નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ. એત્તકં કથામગ્ગં ભગવા યં પુબ્બે અવચ – ‘‘તુમ્હેપિ મમઞ્ચેવ પઞ્ચવગ્ગિયાનઞ્ચ મગ્ગં આરુળ્હા, અરિયપરિયેસના તુમ્હાકં પરિયેસના’’તિ ઇમં એકમેવ અનુસન્ધિં દસ્સેન્તો આહરિ.

૨૮૭. ઇદાનિ યસ્મા ન અગારિયાનંયેવ પઞ્ચકામગુણપરિયેસના હોતિ, અનગારિયાનમ્પિ ચત્તારો પચ્ચયે અપ્પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જન્તાનં પઞ્ચકામગુણવસેન અનરિયપરિયેસના હોતિ, તસ્મા તં દસ્સેતું પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, કામગુણાતિઆદિમાહ. તત્થ નવરત્તેસુ પત્તચીવરાદીસુ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપાતિઆદયો ચત્તારો કામગુણા લબ્ભન્તિ. રસો પનેત્થ પરિભોગરસો હોતિ. મનુઞ્ઞે પિણ્ડપાતે ભેસજ્જે ચ પઞ્ચપિ લબ્ભન્તિ. સેનાસનમ્હિ ચીવરે વિય ચત્તારો. રસો પન એત્થાપિ પરિભોગરસોવ. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવેતિ કસ્મા આરભિ? એવં પઞ્ચ કામગુણે દસ્સેત્વા ઇદાનિ યે એવં વદેય્યું, ‘‘પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય અનરિયપરિયેસના નામ કુતો, અરિયપરિયેસનાવ પબ્બજિતાન’’ન્તિ, તેસં પટિસેધનત્થાય ‘‘પબ્બજિતાનમ્પિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અપ્પચ્ચવેક્ખણપરિભોગો અનરિયપરિયેસના એવા’’તિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ ગધિતાતિ તણ્હાગેધેન ગધિતા. મુચ્છિતાતિ તણ્હામુચ્છાય મુચ્છિતા. અજ્ઝોપન્નાતિ તણ્હાય અજ્ઝોગાળ્હા. અનાદીનવદસ્સાવિનોતિ આદીનવં અપસ્સન્તા. અનિસ્સરણપઞ્ઞાતિ નિસ્સરણં વુચ્ચતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. તે તેન વિરહિતા.

ઇદાનિ તસ્સત્થસ્સ સાધકં ઉપમં દસ્સેન્તો સેય્યથાપિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્રેવં ઓપમ્મસંસન્દનં વેદિતબ્બં – આરઞ્ઞકમગો વિય હિ સમણબ્રાહ્મણા, લુદ્દકેન અરઞ્ઞે ઠપિતપાસો વિય ચત્તારો પચ્ચયા, તસ્સ લુદ્દસ્સ પાસરાસિં અજ્ઝોત્થરિત્વા સયનકાલો વિય તેસં ચત્તારો પચ્ચયે અપ્પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભોગકાલો. લુદ્દકે આગચ્છન્તે મગસ્સ યેન કામં અગમનકાલો વિય સમણબ્રાહ્મણાનં મારસ્સ યથાકામકરણીયકાલો, મારવસં ઉપગતભાવોતિ અત્થો. મગસ્સ પન અબદ્ધસ્સ પાસરાસિં અધિસયિતકાલો વિય સમણબ્રાહ્મણાનં ચતૂસુ પચ્ચયેસુ પચ્ચવેક્ખણપરિભોગો, લુદ્દકે આગચ્છન્તે મગસ્સ યેન કામં ગમનં વિય સમણબ્રાહ્મણાનં મારવસં અનુપગમનં વેદિતબ્બં. વિસ્સત્થોતિ નિબ્ભયો નિરાસઙ્કો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

પાસરાસિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અરિયપરિયેસનાતિપિ એતસ્સેવ નામં.