૩. ઓપમ્મવગ્ગો

૧. કકચૂપમસુત્તવણ્ણના

૨૨૨. એવં મે સુતન્તિ કકચૂપમસુત્તં. તત્થ મોળિયફગ્ગુનોતિ મોળીતિ ચૂળા વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘છેત્વાન મોળિં વરગન્ધવાસિતં,

વેહાયસં ઉક્ખિપિ સક્યપુઙ્ગવો;

રતનચઙ્કોટવરેન વાસવો,

સહસ્સનેત્તો સિરસા પટિગ્ગહી’’તિ.

સા તસ્સ ગિહિકાલે મહતી અહોસિ, તેનસ્સ મોળિયફગ્ગુનોતિ સઙ્ખા ઉદપાદિ. પબ્બજિતમ્પિ નં તેનેવ નામેન સઞ્જાનન્તિ. અતિવેલન્તિ વેલં અતિક્કમિત્વા. તત્થ કાલવેલા, સીમવેલા, સીલવેલાતિ તિવિધા વેલા. ‘‘તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ (ધમ્મપદે વગ્ગાનમુદ્દાનં, ગાથાનમુદ્દાનં; મહાવ. ૧-૩) અયં કાલવેલા નામ. ‘‘ઠિતધમ્મો વેલં નાતિવત્તતી’’તિ (ચૂળવ. ૩૮૪; ઉદા. ૪૫; અ. નિ. ૮.૧૯) અયં સીમવેલા નામ. ‘‘વેલાઅનતિક્કમો સેતુઘાતો’’તિ (ધ. સ. ૨૯૯-૩૦૧) ચ, ‘‘વેલા ચેસા અવીતિક્કમનટ્ઠેના’’તિ ચ, અયં સીલવેલા નામ. તં તિવિધમ્પિ સો અતિક્કમિયેવ. ભિક્ખુનિયો હિ ઓવદિતું કાલો નામ અત્થિ, સો અત્થઙ્ગતેપિ સૂરિયે ઓવદન્તો તં કાલવેલમ્પિ અતિક્કમિ. ભિક્ખુનીનં ઓવાદે પમાણં નામ અત્થિ સીમા મરિયાદા. સો ઉત્તરિછપ્પઞ્ચવાચાહિ ઓવદન્તો તં સીમવેલમ્પિ અતિક્કમિ. કથેન્તો પન દવસહગતં કત્વા દુટ્ઠુલ્લાપત્તિપહોનકં કથેતિ, એવં સીલવેલમ્પિ અતિક્કમિ.

સંસટ્ઠોતિ મિસ્સીભૂતો સમાનસુખદુક્ખો હુત્વા. સમ્મુખાતિ પુરતો. અવણ્ણં ભાસતીતિ તા પન પચનકોટ્ટનાદીનિ કરોન્તિયો દિસ્વા નત્થિ ઇમાસં અનાપત્તિ નામ, ઇમા ભિક્ખુનિયો અનાચારા દુબ્બચા પગબ્ભાતિ અગુણં કથેતિ. અધિકરણમ્પિ કરોતીતિ ઇમેસં ભિક્ખૂનં ઇમા ભિક્ખુનિયો દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય અક્ખીનિ દય્હન્તિ, ઇમસ્મિં વિહારે પુપ્ફપૂજા વા આસનધોવનપરિભણ્ડકરણાદીનિ વા ઇમાસં વસેન વત્તન્તિ. કુલધીતરો એતા લજ્જિનિયો, તુમ્હે ઇમા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ વદથ, અયં નામ તુમ્હાકં આપત્તિ હોતિ, વિનયધરાનં સન્તિકં આગન્ત્વા વિનિચ્છયં મે દેથાતિ અધિકરણં આકડ્ઢતિ.

મોળિયફગ્ગુનસ્સ અવણ્ણં ભાસતીતિ નત્થિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અનાપત્તિ નામ. નિચ્ચકાલં ઇમસ્સ પરિવેણદ્વારં અસુઞ્ઞં ભિક્ખુનીહીતિ અગુણં કથેતિ. અધિકરણમ્પિ કરોન્તીતિ ઇમેસં ભિક્ખૂનં મોળિયફગ્ગુનત્થેરસ્સ દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય અક્ખીનિ દય્હન્તિ. ઇમસ્મિં વિહારે અઞ્ઞેસં વસનટ્ઠાનં ઓલોકેતુમ્પિ ન સક્કા. વિહારં આગતભિક્ખુનિયો ઓવાદં વા પટિસન્થારં વા ઉદ્દેસપદં વા થેરમેવ નિસ્સાય લભન્તિ, કુલપુત્તકો લજ્જી કુક્કુચ્ચકો, એવરૂપં નામ તુમ્હે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ વદથ, એથ વિનયધરાનં સન્તિકે વિનિચ્છયં દેથાતિ અધિકરણં આકડ્ઢન્તિ.

સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચાતિ નેવ પિયકમ્યતાય ન ભેદાધિપ્પાયેન, અત્થકામતાય અવોચ. એકં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુસ્સ એવં સંસટ્ઠસ્સ વિહરતો અયસો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. સો સાસનસ્સાપિ અવણ્ણોયેવ. અઞ્ઞેન પન કથિતો અયં ન ઓરમિસ્સતિ, ભગવતા ધમ્મં દેસેત્વા ઓવદિતો ઓરમિસ્સતી’’તિ તસ્સ અત્થકામતાય ભગવન્તં એતં, ‘‘આયસ્મા, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ.

૨૨૩. આમન્તેહીતિ જાનાપેહિ. આમન્તેતીતિ પક્કોસતિ.

૨૨૪. સદ્ધાતિ સદ્ધાય. તસ્માતિ યસ્મા ત્વં કુલપુત્તો ચેવ સદ્ધાપબ્બજિતો ચ, યસ્મા વા તે એતાહિ સદ્ધિં સંસટ્ઠસ્સ વિહરતો યે તા અક્કોસિસ્સન્તિ વા, પહરિસ્સન્તિ વા, તેસુ દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, સંસગ્ગે પહીને નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્મા. તત્રાતિ તસ્મિં અવણ્ણભાસને. ગેહસિતાતિ પઞ્ચકામગુણનિસ્સિતા. છન્દાતિ તણ્હાછન્દાપિ પટિઘછન્દાપિ. વિપરિણતન્તિ રત્તમ્પિ ચિત્તં વિપરિણતં. દુટ્ઠમ્પિ, મૂળ્હમ્પિ ચિત્તં વિપરિણતં. ઇધ પન તણ્હાછન્દવસેન રત્તમ્પિ વટ્ટતિ, પટિઘછન્દવસેન દુટ્ઠમ્પિ વટ્ટતિ. હિતાનુકમ્પીતિ હિતેન અનુકમ્પમાનો હિતેન ફરમાનો. ન દોસન્તરોતિ ન દોસચિત્તો ભવિસ્સામિ.

૨૨૫. અથ ખો ભગવાતિ કસ્મા આરભિ? ફગ્ગુનસ્સ કિર એત્તકં ઓવાદં સુત્વાપિ, ‘‘ભિક્ખુનિસંસગ્ગતો ઓરમિસ્સામિ વિરમિસ્સામી’’તિ ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પન્નં, ભગવતા પન સદ્ધિં પટાણી વિય પટિવિરુદ્ધો અટ્ઠાસિ, અથસ્સ ભગવતો યથા નામ જિઘચ્છિતસ્સ ભોજને, પિપાસિતસ્સ પાનીયે, સીતેન ફુટ્ઠસ્સ ઉણ્હે દુક્ખિતસ્સ સુખે પત્થના ઉપ્પજ્જતિ. એવમેવ ઇમં દુબ્બચં ભિક્ખું દિસ્વા પઠમબોધિયં સુબ્બચા ભિક્ખૂ આપાથં આગમિંસુ. અથ તેસં વણ્ણં કથેતુકામો હુત્વા ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્થ આરાધયિંસૂતિ ગણ્હિંસુ પૂરયિંસુ. એકં સમયન્તિ એકસ્મિં સમયે. એકાસનભોજનન્તિ એકં પુરેભત્તભોજનં. સૂરિયુગ્ગમનતો હિ યાવ મજ્ઝન્હિકા સત્તક્ખત્તું ભુત્તભોજનમ્પિ ઇધ એકાસનભોજનન્તેવ અધિપ્પેતં. અપ્પાબાધતન્તિ નિરાબાધતં. અપ્પાતઙ્કતન્તિ નિદ્દુક્ખતં. લહુટ્ઠાનન્તિ સરીરસ્સ સલ્લહુકં ઉટ્ઠાનં. બલન્તિ કાયબલં. ફાસુવિહારન્તિ કાયસ્સ સુખવિહારં. ઇમિના કિં કથિતં? દિવા વિકાલભોજનં પજહાપિતકાલો કથિતો. ભદ્દાલિસુત્તે પન રત્તિં વિકાલભોજનં પજહાપિતકાલો કથિતો. ઇમાનિ હિ દ્વે ભોજનાનિ ભગવા ન એકપ્પહારેન પજહાપેસિ. કસ્મા? ઇમાનેવ હિ દ્વે ભોજનાનિ વટ્ટે સત્તાનં આચિણ્ણાનિ. સન્તિ કુલપુત્તા સુખુમાલા, તે એકતો દ્વેપિ ભોજનાનિ પજહન્તા કિલમન્તિ. તસ્મા એકતો અપજહાપેત્વા એકસ્મિં કાલે દિવા વિકાલભોજનં, એકસ્મિં રત્તિં વિકાલભોજનન્તિ વિસું પજહાપેસિ. તેસુ ઇધ દિવા વિકાલભોજનં પજહાપિતકાલો કથિતો. તત્થ યસ્મા બુદ્ધા ન ભયં દસ્સેત્વા તજ્જેત્વા પજહાપેન્તિ, આનિસંસં પન દસ્સેત્વા પજહાપેન્તિ, એવઞ્હિ સત્તા સુખેન પજહન્તિ. તસ્મા આનિસંસં દસ્સેન્તો ઇમે પઞ્ચ ગુણે દસ્સેસિ. અનુસાસની કરણીયાતિ પુનપ્પુનં સાસને કત્તબ્બં નાહોસિ. ‘‘ઇદં કરોથ, ઇદં મા કરોથા’’તિ સતુપ્પાદકરણીયમત્તમેવ અહોસિ. તાવત્તકેનેવ તે કત્તબ્બં અકંસુ, પહાતબ્બં પજહિંસુ, પઠમબોધિયં, ભિક્ખવે, સુબ્બચા ભિક્ખૂ અહેસું અસ્સવા ઓવાદપટિકરાતિ.

ઇદાનિ નેસં સુબ્બચભાવદીપિકં ઉપમં આહરન્તો સેય્યથાપીતિઆદિમાહ. તત્થ સુભૂમિયન્તિ સમભૂમિયં. ‘‘સુભૂમ્યં સુખેત્તે વિહતખાણુકે બીજાનિ પતિટ્ઠપેય્યા’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૩૮) એત્થ પન મણ્ડભૂમિ સુભૂમીતિ આગતા. ચતુમહાપથેતિ દ્વિન્નં મહામગ્ગાનં વિનિવિજ્ઝિત્વા ગતટ્ઠાને. આજઞ્ઞરથોતિ વિનીતઅસ્સરથો. ઓધસ્તપતોદોતિ યથા રથં અભિરુહિત્વા ઠિતેન સક્કા હોતિ ગણ્હિતું, એવં આલમ્બનં નિસ્સાય તિરિયતો ઠપિતપતોદો. યોગ્ગાચરિયોતિ અસ્સાચરિયો. સ્વેવ અસ્સદમ્મે સારેતીતિ અસ્સદમ્મસારથિ. યેનિચ્છકન્તિ યેન યેન મગ્ગેન ઇચ્છતિ. યદિચ્છકન્તિ યં યં ગતિં ઇચ્છતિ. સારેય્યાતિ ઉજુકં પુરતો પેસેય્ય. પચ્ચાસારેય્યાતિ પટિનિવત્તેય્ય.

એવમેવ ખોતિ યથા હિ સો યોગ્ગાચરિયો યેન યેન મગ્ગેન ગમનં ઇચ્છતિ, તં તં અસ્સા આરુળ્હાવ હોન્તિ. યાય યાય ચ ગતિયા ઇચ્છતિ, સા સા ગતિ ગહિતાવ હોતિ. રથં પેસેત્વા અસ્સા નેવ વારેતબ્બા ન વિજ્ઝિતબ્બા હોન્તિ. કેવલં તેસં સમે ભૂમિભાગે ખુરેસુ નિમિત્તં ઠપેત્વા ગમનમેવ પસ્સિતબ્બં હોતિ. એવં મય્હમ્પિ તેસુ ભિક્ખૂસુ પુનપ્પુનં વત્તબ્બં નાહોસિ. ઇદં કરોથ ઇદં મા કરોથાતિ સતુપ્પાદનમત્તમેવ કત્તબ્બં હોતિ. તેહિપિ તાવદેવ કત્તબ્બં કતમેવ હોતિ, અકત્તબ્બં જહિતમેવ. તસ્માતિ યસ્મા સુબ્બચા યુત્તયાનપટિભાગા હુત્વા સતુપ્પાદનમત્તેનેવ પજહિંસુ, તસ્મા તુમ્હેપિ પજહથાતિ અત્થો. એલણ્ડેહીતિ એલણ્ડા કિર સાલદૂસના હોન્તિ, તસ્મા એવમાહ. વિસોધેય્યાતિ એલણ્ડે ચેવ અઞ્ઞા ચ વલ્લિયો છિન્દિત્વા બહિ નીહરણેન સોધેય્ય. સુજાતાતિ સુસણ્ઠિતા. સમ્મા પરિહરેય્યાતિ મરિયાદં બન્ધિત્વા ઉદકાસિઞ્ચનેનપિ કાલેનકાલં મૂલમૂલે ખણનેનપિ વલ્લિગુમ્બાદિચ્છેદનેનપિ કિપિલ્લપૂટકહરણેનપિ મક્કટકજાલસુક્ખદણ્ડકહરણેનપિ સમ્મા વડ્ઢેત્વા પોસેય્ય. વુદ્ધિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ.

૨૨૬. ઇદાનિ અક્ખન્તિયા દોસં દસ્સેન્તો ભૂતપુબ્બન્તિઆદિમાહ. તત્થ વેદેહિકાતિ વિદેહરટ્ઠવાસિકસ્સ ધીતા. અથ વા વેદોતિ પઞ્ઞા વુચ્ચતિ, વેદેન ઈહતિ ઇરિયતીતિ વેદેહિકા, પણ્ડિતાતિ અત્થો. ગહપતાનીતિ ઘરસામિની. કિત્તિસદ્દોતિ કિત્તિઘોસો. સોરતાતિ સોરચ્ચેન સમન્નાગતા. નિવાતાતિ નિવાતવુત્તિ. ઉપસન્તાતિ નિબ્બુતા. દક્ખાતિ ભત્તપચનસયનત્થરણદીપુજ્જલનાદિકમ્મેસુ છેકા. અનલસાતિ ઉટ્ઠાહિકા, સુસંવિહિતકમ્મન્તાતિ સુટ્ઠુ સંવિહિતકમ્મન્તા. એકા અનલસા હોતિ, યં યં પન ભાજનં ગણ્હાતિ, તં તં ભિન્દતિ વા છિદ્દં વા કરોતિ, અયં ન તાદિસાતિ દસ્સેતિ.

દિવા ઉટ્ઠાસીતિ પાતોવ કત્તબ્બાનિ ધેનુદુહનાદિકમ્માનિ અકત્વા ઉસ્સૂરે ઉટ્ઠિતા. હે જે કાળીતિ અરે કાળિ. કિં જે દિવા ઉટ્ઠાસીતિ કિં તે કિઞ્ચિ અફાસુકં અત્થિ, કિં દિવા ઉટ્ઠાસીતિ? નો વત રે કિઞ્ચીતિ અરે યદિ તે ન કિઞ્ચિ અફાસુકં અત્થિ, નેવ સીસં રુજ્ઝતિ, ન પિટ્ઠિ, અથ કસ્મા પાપિ દાસિ દિવા ઉટ્ઠાસીતિ કુપિતા અનત્તમના ભાકુટિમકાસિ. દિવાતરં ઉટ્ઠાસીતિ પુનદિવસે ઉસ્સૂરતરં ઉટ્ઠાસિ. અનત્તમનવાચન્તિ અરે પાપિ દાસિ અત્તનો પમાણં ન જાનાસિ; કિં અગ્ગિં સીતોતિ મઞ્ઞસિ, ઇદાનિ તં સિક્ખાપેસ્સામીતિઆદીનિ વદમાના કુપિતવચનં નિચ્છારેસિ.

પટિવિસકાનન્તિ સામન્તગેહવાસીનં. ઉજ્ઝાપેસીતિ અવજાનાપેસિ. ચણ્ડીતિ અસોરતા કિબ્બિસા. ઇતિ યત્તકા ગુણા, તતો દિગુણા દોસા ઉપ્પજ્જિંસુ. ગુણા નામ સણિકં સણિકં આગચ્છન્તિ; દોસા એકદિવસેનેવ પત્થટા હોન્તિ. સોરતસોરતોતિ અતિવિય સોરતો, સોતાપન્નો નુ ખો, સકદાગામી અનાગામી અરહા નુ ખોતિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ. ફુસન્તીતિ ફુસન્તા ઘટ્ટેન્તા આપાથં આગચ્છન્તિ.

અથ ભિક્ખુ સોરતોતિ વેદિતબ્બોતિ અથ અધિવાસનક્ખન્તિયં ઠિતો ભિક્ખુ સોરતોતિ વેદિતબ્બો. યો ચીવર…પે… પરિક્ખારહેતૂતિ યો એતાનિ ચીવરાદીનિ પણીતપણીતાનિ લભન્તો પાદપરિકમ્મપિટ્ઠિપરિકમ્માદીનિ એકવચનેનેવ કરોતિ. અલભમાનોતિ યથા પુબ્બે લભતિ, એવં અલભન્તો. ધમ્મઞ્ઞેવ સક્કરોન્તોતિ ધમ્મંયેવ સક્કારં સુકતકારં કરોન્તો. ગરું કરોન્તોતિ ગરુભારિયં કરોન્તો. માનેન્તોતિ મનેન પિયં કરોન્તો. પૂજેન્તોતિ પચ્ચયપૂજાય પૂજેન્તો. અપચાયમાનોતિ ધમ્મંયેવ અપચાયમાનો અપચિતિં નીચવુત્તિં દસ્સેન્તો.

૨૨૭. એવં અક્ખન્તિયા દોસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યે અધિવાસેન્તિ, તે એવં અધિવાસેન્તીતિ પઞ્ચ વચનપથે દસ્સેન્તો પઞ્ચિમે, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ કાલેનાતિ યુત્તપત્તકાલેન. ભૂતેનાતિ સતા વિજ્જમાનેન. સણ્હેનાતિ સમ્મટ્ઠેન. અત્થસઞ્હિતેનાતિ અત્થનિસ્સિતેન કારણનિસ્સિતેન. અકાલેનાતિઆદીનિ તેસંયેવ પટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બાનિ. મેત્તચિત્તાતિ ઉપ્પન્નમેત્તચિત્તા હુત્વા. દોસન્તરાતિ દુટ્ઠચિત્તા, અબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નદોસા હુત્વા. તત્રાતિ તેસુ વચનપથેસુ. ફરિત્વાતિ અધિમુચ્ચિત્વા. તદારમ્મણઞ્ચાતિ કથં તદારમ્મણં સબ્બાવન્તં લોકં કરોતિ? પઞ્ચ વચનપથે ગહેત્વા આગતં પુગ્ગલં મેત્તચિત્તસ્સ આરમ્મણં કત્વા પુન તસ્સેવ મેત્તચિત્તસ્સ અવસેસસત્તે આરમ્મણં કરોન્તો સબ્બાવન્તં લોકં તદારમ્મણં કરોતિ નામ. તત્રાયં વચનત્થો. તદારમ્મણઞ્ચાતિ તસ્સેવ મેત્તચિત્તસ્સ આરમ્મણં કત્વા. સબ્બાવન્તન્તિ સબ્બસત્તવન્તં. લોકન્તિ સત્તલોકં. વિપુલેનાતિ અનેકસત્તારમ્મણેન. મહગ્ગતેનાતિ મહગ્ગતભૂમિકેન. અપ્પમાણેનાતિ સુભાવિતેન. અવેરેનાતિ નિદ્દોસેન. અબ્યાબજ્ઝેનાતિ નિદ્દુક્ખેન. ફરિત્વા વિહરિસ્સામાતિ એવરૂપેન મેત્તાસહગતેન ચેતસા તઞ્ચ પુગ્ગલં સબ્બઞ્ચ લોકં તસ્સ ચિત્તસ્સ આરમ્મણં કત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરિસ્સામ.

૨૨૮. ઇદાનિ તદત્થદીપિકં ઉપમં આહરન્તો સેય્યથાપીતિઆદિમાહ. તત્થ અપથવિન્તિ નિપ્પથવિં કરિસ્સામીતિ અત્થો. તત્ર તત્રાતિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને. વિકિરેય્યાતિ પચ્છિયા પંસું ઉદ્ધરિત્વા બીજાનિ વિય વિકિરેય્ય. ઓટ્ઠુભેય્યાતિ ખેળં પાતેય્ય. અપથવિં કરેય્યાતિ એવં કાયેન ચ વાચાય ચ પયોગં કત્વાપિ સક્કુણેય્ય અપથવિં કાતુન્તિ? ગમ્ભીરાતિ બહલત્તેન દ્વિયોજનસતસહસ્સાનિ ચત્તારિ ચ નહુતાનિ ગમ્ભીરા. અપ્પમેય્યાતિ તિરિયં પન અપરિચ્છિન્ના. એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – પથવી વિય હિ મેત્તચિત્તં દટ્ઠબ્બં. કુદાલપિટકં ગહેત્વા આગતપુરિસો વિય પઞ્ચ વચનપથે ગહેત્વા આગતપુગ્ગલો. યથા સો કુદાલપિટકેન મહાપથવિં અપથવિં કાતું ન સક્કોતિ, એવં વો પઞ્ચ વચનપથે ગહેત્વા આગતપુગ્ગલો મેત્તચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં કાતું ન સક્ખિસ્સતીતિ.

૨૨૯. દુતિયઉપમાયં હલિદ્દિન્તિ યંકિઞ્ચિ પીતકવણ્ણં. નીલન્તિ કંસનીલં વા પલાસનીલં વા. અરૂપીતિ અરૂપો. નનુ ચ, દ્વિન્નં કટ્ઠાનં વા દ્વિન્નં રુક્ખાનં વા દ્વિન્નં સેય્યાનં વા દ્વિન્નં સેલાનં વા અન્તરં પરિચ્છિન્નાકાસરૂપન્તિ આગતં, કસ્મા ઇધ અરૂપીતિ વુત્તોતિ? સનિદસ્સનભાવપટિક્ખેપતો. તેનેવાહ ‘‘અનિદસ્સનો’’તિ. તસ્મિઞ્હિ રૂપં લિખિતું, રૂપપાતુભાવં દસ્સેતું ન સક્કા, તસ્મા ‘‘અરૂપી’’તિ વુત્તો. અનિદસ્સનોતિ દસ્સનસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ અનાપાથો. ઉપમાસંસન્દને પનેત્થ આકાસો વિય મેત્તચિત્તં. તુલિકપઞ્ચમા ચત્તારો રઙ્ગજાતા વિય પઞ્ચ વચનપથા, તુલિકપઞ્ચમે રઙ્ગે ગહેત્વા આગતપુરિસો વિય પઞ્ચ વચનપથે ગહેત્વા આગતપુગ્ગલો. યથા સો તુલિકપઞ્ચમેહિ રઙ્ગેહિ આકાસે રૂપપાતુભાવં કાતું ન સક્કોતિ, એવં વો પઞ્ચ વચનપથે ગહેત્વા આગતપુગ્ગલો મેત્તચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં કત્વા દોસુપ્પત્તિં દસ્સેતું ન સક્ખિસ્સતીતિ.

૨૩૦. તતિયઉપમાયં આદિત્તન્તિ પજ્જલિતં. ગમ્ભીરા અપ્પમેય્યાતિ ઇમિસ્સા ગઙ્ગાય ગમ્ભીરટ્ઠાનં ગાવુતમ્પિ અત્થિ, અડ્ઢયોજનમ્પિ, યોજનમ્પિ. પુથુલં પનસ્સા એવરૂપંયેવ, દીઘતો પન પઞ્ચયોજનસતાનિ. સા કથં ગમ્ભીરા અપ્પમેય્યાતિ? એતેન પયોગેન પરિવત્તેત્વા ઉદ્ધને ઉદકં વિય તાપેતું અસક્કુણેય્યતો. ઠિતોદકં પન કેનચિ ઉપાયેન અઙ્ગુલમત્તં વા અડ્ઢઙ્ગુલમત્તં વા એવં તાપેતું સક્કા ભવેય્ય, અયં પન ન સક્કા, તસ્મા એવં વુત્તં. ઉપમાસંસન્દને પનેત્થ ગઙ્ગા વિય મેત્તચિત્તં, તિણુક્કં આદાય આગતપુરિસો વિય પઞ્ચ વચનપથે ગહેત્વા આગતપુગ્ગલો. યથા સો આદિત્તાય તિણુક્કાય ગઙ્ગં તાપેતું ન સક્કોતિ, એવં વો પઞ્ચ વચનપથે ગહેત્વા આગતપુગ્ગલો મેત્તચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં કાતું ન સક્ખિસ્સતીતિ.

૨૩૧. ચતુત્થઉપમાયં બિળારભસ્તાતિ બિળારચમ્મપસિબ્બકા. સુમદ્દિતાતિ સુટ્ઠુ મદ્દિતા. સુપરિમદ્દિતાતિ અન્તો ચ બહિ ચ સમન્તતો સુપરિમદ્દિતા. તૂલિનીતિ સિમ્બલિતૂલલતાતૂલસમાના. છિન્નસસ્સરાતિ છિન્નસસ્સરસદ્દા. છિન્નભબ્ભરાતિ છિન્નભબ્ભરસદ્દા. ઉપમાસંસન્દને પનેત્થ બિળારભસ્તા વિય મેત્તચિત્તં, કટ્ઠકઠલં આદાય આગતપુરિસો વિય પઞ્ચ વચનપથે ગહેત્વા આગતપુગ્ગલો. યથા સો કટ્ઠેન વા કઠલેન વા બિળારભસ્તં સરસરં ભરભરં સદ્દં કાતું ન સક્કોતિ, એવં વો પઞ્ચ વચનપથે ગહેત્વા આગતપુગ્ગલો મેત્તચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં કત્વા દોસાનુગતભાવં કાતું ન સક્ખિસ્સતીતિ.

૨૩૨. ઓચરકાતિ અવચરકા હેટ્ઠાચરકા, નીચકમ્મકારકાતિ અત્થો. યો મનો પદૂસેય્યાતિ યો ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા મનો પદૂસેય્ય, તં કકચેન ઓકન્તનં નાધિવાસેય્ય. ન મે સો તેન સાસનકરોતિ સો તેન અનધિવાસનેન મય્હં ઓવાદકરો ન હોતિ. આપત્તિ પનેત્થ નત્થિ.

૨૩૩. અણું વા થૂલં વાતિ અપ્પસાવજ્જં વા મહાસાવજ્જં વા. યં તુમ્હે નાધિવાસેય્યાથાતિ યો તુમ્હેહિ અધિવાસેતબ્બો ન ભવેય્યાતિ અત્થો. નો હેતં, ભન્તેતિ, ભન્તે, અનધિવાસેતબ્બં નામ વચનપથં ન પસ્સામાતિ અધિપ્પાયો. દીઘરત્તં હિતાય સુખાયાતિ ઇતિ ભગવા અરહત્તેન કૂટં ગણ્હન્તો યથાનુસન્ધિના દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

કકચૂપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અલગદ્દૂપમસુત્તવણ્ણના

૨૩૪. એવં મે સુતન્તિ અલગદ્દૂપમસુત્તં. તત્થ ગદ્ધે બાધયિંસૂતિ ગદ્ધબાધિનો, ગદ્ધબાધિનો પુબ્બપુરિસા અસ્સાતિ ગદ્ધબાધિપુબ્બો, તસ્સ ગદ્ધબાધિપુબ્બસ્સ, ગિજ્ઝઘાતકકુલપ્પસુતસ્સાતિ અત્થો. સગ્ગમોક્ખાનં અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા. તે કમ્મકિલેસવિપાકઉપવાદઆણાવીતિક્કમવસેન પઞ્ચવિધા. તત્થ પઞ્ચાનન્તરિયધમ્મા કમ્મન્તરાયિકા નામ. તથા ભિક્ખુનીદૂસકકમ્મં, તં પન મોક્ખસ્સેવ અન્તરાયં કરોતિ, ન સગ્ગસ્સ. નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મા કિલેસન્તરાયિકા નામ. પણ્ડકતિરચ્છાનગતઉભતોબ્યઞ્જનકાનં પટિસન્ધિધમ્મા વિપાકન્તરાયિકા નામ. અરિયૂપવાદધમ્મા ઉપવાદન્તરાયિકા નામ, તે પન યાવ અરિયે ન ખમાપેન્તિ, તાવદેવ, ન તતો પરં. સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તા સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા આણાવીતિક્કમન્તરાયિકા નામ. તેપિ યાવ ભિક્ખુભાવં વા પટિજાનાતિ, ન વુટ્ઠાતિ વા, ન દેસેતિ વા, તાવદેવ, ન તતો પરં.

તત્રાયં ભિક્ખુ બહુસ્સુતો ધમ્મકથિકો સેસન્તરાયિકે જાનાતિ, વિનયે પન અકોવિદત્તા પણ્ણત્તિવીતિક્કમન્તરાયિકે ન જાનાતિ, તસ્મા રહોગતો એવં ચિન્તેસિ – ઇમે આગારિકા પઞ્ચ કામગુણે પરિભુઞ્જન્તા સોતાપન્નાપિ સકદાગામિનોપિ અનાગામિનોપિ હોન્તિ. ભિક્ખૂપિ મનાપિકાનિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનિ રૂપાનિ પસ્સન્તિ…પે… કાયવિઞ્ઞેય્યે ફોટ્ઠબ્બે ફુસન્તિ, મુદુકાનિ અત્થરણપાવુરણાદીનિ પરિભુઞ્જન્તિ, એતં સબ્બં વટ્ટતિ. કસ્મા ઇત્થીનંયેવ રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બા ન વટ્ટન્તિ? એતેપિ વટ્ટન્તીતિ. એવં રસેન રસં સંસન્દેત્વા સચ્છન્દરાગપરિભોગઞ્ચ નિચ્છન્દરાગપરિભોગઞ્ચ એકં કત્વા થૂલવાકેહિ સદ્ધિં અતિસુખુમસુત્તં ઉપનેન્તો વિય, સાસપેન સદ્ધિં સિનેરું ઉપસંહરન્તો વિય, પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પાદેત્વા, ‘‘કિં ભગવતા મહાસમુદ્દં બન્ધન્તેન વિય મહતા ઉસ્સાહેન પઠમપારાજિકં પઞ્ઞત્તં, નત્થિ એત્થ દોસો’’તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝન્તો વેસારજ્જઞાણં પટિબાહન્તો અરિયમગ્ગે ખાણુકણ્ટકાદીનિ પક્ખિપન્તો મેથુનધમ્મે દોસો નત્થીતિ જિનસ્સ આણાચક્કે પહારં અદાસિ. તેનાહ – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામી’’તિઆદિ.

એવં બ્યા ખોતિ એવં વિય ખો. સમનુયુઞ્જન્તીતિઆદીસુ કિં લદ્ધિકો ત્વં, લદ્ધિં વદેહીતિ પુચ્છમાના સમનુયુઞ્જન્તિ નામ. દિટ્ઠિં પતિટ્ઠાપેન્તા સમનુગ્ગાહન્તિ નામ. કેન કારણેન એવં વદસીતિ કારણં પુચ્છન્તા સમનુભાસન્તિ નામ. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમાતિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૪૨-૪૮) અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા અપ્પસ્સાદટ્ઠેન. મંસપેસૂપમા બહુસાધારણટ્ઠેન. તિણુક્કૂપમા અનુદહનટ્ઠેન. અઙ્ગારકાસૂપમા મહાભિતાપનટ્ઠેન. સુપિનકૂપમા ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનટ્ઠેન. યાચિતકૂપમા તાવકાલિકટ્ઠેન. રુક્ખફલૂપમા સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગપલિભઞ્જનટ્ઠેન. અસિસૂનૂપમા અધિકુટ્ટનટ્ઠેન. સત્તિસૂલૂપમા વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન. સપ્પસિરૂપમા સાસઙ્કસપ્પટિભયટ્ઠેન. થામસાતિ દિટ્ઠિથામેન. પરામાસાતિ દિટ્ઠિપરામાસેન. અભિનિવિસ્સ વોહરતીતિ અધિટ્ઠહિત્વા વોહરતિ દીપેતિ વા.

૨૩૫. યતો ખો તે ભિક્ખૂતિ યદા તે ભિક્ખૂ. એવં બ્યા ખો અહં, ભન્તે, ભગવતાતિ ઇદં એસ અત્તનો અજ્ઝાસયેન નત્થીતિ વત્તુકામોપિ ભગવતો આનુભાવેન સમ્પટિચ્છતિ, બુદ્ધાનં કિર સમ્મુખા દ્વે કથા કથેતું સમત્થો નામ નત્થિ.

૨૩૬. કસ્સ ખો નામ ત્વં મોઘપુરિસાતિ ત્વં મોઘપુરિસ કસ્સ ખત્તિયસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા વેસ્સસ્સ વા સુદ્દસ્સ વા ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા દેવસ્સ વા મનુસ્સસ્સ વા મયા એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાસિ. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ અયં પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. અરિટ્ઠો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘ભગવા મં મોઘપુરિસોતિ વદતિ, ન ખો પન મોઘપુરિસાતિ વુત્તમત્તકેન મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો ન હોતિ. ઉપસેનમ્પિ હિ વઙ્ગન્તપુત્તં, ‘અતિલહું ખો ત્વં, મોઘપુરિસ, બાહુલ્લાય આવત્તો’તિ (મહાવ. ૭૫) ભગવા મોઘપુરિસવાદેન ઓવદિ. થેરો અપરભાગે ઘટેન્તો વાયમન્તો છ અભિઞ્ઞા સચ્છાકાસિ. અહમ્પિ તથારૂપં વીરિયં પગ્ગણ્હિત્વા મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેસ્સામી’’તિ. અથસ્સ ભગવા બન્ધના પવુત્તસ્સ પણ્ડુપલાસસ્સ વિય અવિરુળ્હિભાવં દસ્સેન્તો ઇમં દેસનં આરભિ.

ઉસ્મીકતોપીતિ, ભિક્ખવે, તુમ્હે કિન્તિ મઞ્ઞથ, અયં અરિટ્ઠો એવંલદ્ધિકો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન પટિવિરુજ્ઝિત્વા વેસારજ્જઞાણં પટિબાહિત્વા તથાગતસ્સ આણાચક્કે પહારં દદમાનો અપિ નુ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ઉસ્મીકતોપિ? યથા નિબ્બુતેપિ મહન્તે અગ્ગિક્ખન્ધે ખજ્જુપનકમત્તાપિ અગ્ગિપપટિકા હોતિયેવ, યં નિસ્સાય પુન મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો ભવેય્ય. કિં નુ ખો એવં ઇમસ્સ અપ્પમત્તિકાપિ ઞાણુસ્મા અત્થિ, યં નિસ્સાય વાયમન્તો મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેય્યાતિ? નો હેતં, ભન્તેતિ, ભન્તે, એવંલદ્ધિકસ્સ કુતો એવરૂપા ઞાણુસ્માતિ? મગ્ગફલાનં પચ્ચયસમત્થાય ઞાણુસ્માય ઉસ્મીકતભાવં પટિક્ખિપન્તા વદન્તિ. મઙ્કુભૂતોતિ નિત્તેજભૂતો. પત્તક્ખન્ધોતિ પતિતક્ખન્ધો. અપ્પટિભાનોતિ કિઞ્ચિ પટિભાનં અપસ્સન્તો ભિન્નપટિભાનો એવરૂપમ્પિ નામ નિય્યાનિકસાસનં લભિત્વા અવિરુળ્હિધમ્મો કિરમ્હિ સમુગ્ઘાતિતપચ્ચયો જાતોતિ અત્તનો અભબ્બતં પચ્ચવેક્ખન્તો પાદઙ્ગુટ્ઠકેન ભૂમિં ખણમાનો નિસીદિ.

પઞ્ઞાયિસ્સસિ ખોતિ અયમ્પિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. અરિટ્ઠો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘ભગવા મય્હં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો પચ્છિન્નોતિ વદતિ, ન ખો પન બુદ્ધા સઉપનિસ્સયાનંયેવ ધમ્મં દેસેન્તિ, અનુપનિસ્સયાનમ્પિ દેસેન્તિ, અહં સત્થુ સન્તિકા સુગતોવાદં લભિત્વા અત્તનો સમ્પત્તૂપગં કુસલં કરિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ ભગવા ઓવાદં પટિપસ્સમ્ભેન્તો ‘‘પઞ્ઞાયિસ્સસી’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો, ત્વંયેવ, મોઘપુરિસ, ઇમિના પાપકેન દિટ્ઠિગતેન નિરયાદીસુ પઞ્ઞાયિસ્સસિ, મમ સન્તિકા તુય્હં સુગતોવાદો નામ નત્થિ, ન મે તયા અત્થો, ઇધાહં ભિક્ખૂ પટિપુચ્છિસ્સામીતિ.

૨૩૭. અથ ખો ભગવાતિ અયમ્પિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. ઇમસ્મિઞ્હિ ઠાને ભગવા પરિસં સોધેતિ, અરિટ્ઠં ગણતો નિસ્સારેતિ. સચે હિ પરિસગતાનં કસ્સચિ એવં ભવેય્ય – ‘‘અયં અરિટ્ઠો ભગવતા અકથિતં કથેતું કિં સક્ખિસ્સતિ, કચ્ચિ નુ ખો પરિસમજ્ઝે ભગવતા કથાય સમારદ્ધાય સહસા કથિત’’ન્તિ. એવં કથિતં પન ન અરિટ્ઠોવ સુણાતિ, અઞ્ઞેનપિ સુતં ભવિસ્સતિ. અથાપિસ્સ સિયા ‘‘યથા સત્થા અરિટ્ઠં નિગ્ગણ્હાતિ, મમ્પિ એવં નિગ્ગણ્હેય્યાતિ સુત્વાપિ તુણ્હીભાવં આપજ્જેય્યા’’તિ. ‘‘તં સબ્બં ન કરિસ્સન્તી’’તિ. મયાપિ ન કથિતં, અઞ્ઞેન સુતમ્પિ નત્થીતિ ‘‘તુમ્હેપિમે, ભિક્ખવે’’તિઆદિના પરિસાય લદ્ધિં સોધેતિ. પરિસાય પન લદ્ધિસોધનેનેવ અરિટ્ઠો ગણતો નિસ્સારિતો નામ હોતિ.

ઇદાનિ અરિટ્ઠસ્સ લદ્ધિં પકાસેન્તો સો વત, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અઞ્ઞત્રેવ કામેહીતિઆદીસુ યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘‘તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ એવંલદ્ધિકો, સો વત કિલેસકામેહિ ચેવ કિલેસકામસમ્પયુત્તેહિ સઞ્ઞાવિતક્કેહિ ચ અઞ્ઞત્ર, એતે ધમ્મે પહાય, વિના એતેહિ ધમ્મેહિ, વત્થુકામે પટિસેવિસ્સતિ, મેથુનસમાચારં સમાચરિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ઇદં કારણં નામ નત્થિ, અટ્ઠાનમેતં અનવકાસોતિ.

૨૩૮. એવં ભગવા અયં અરિટ્ઠો યથા નામ રજકો સુગન્ધાનિપિ દુગ્ગન્ધાનિપિ જિણ્ણાનિપિ નવાનિપિ સુદ્ધાનિપિ અસુદ્ધાનિપિ વત્થાનિ એકતો ભણ્ડિકં કરોતિ, એવમેવ ભિક્ખૂનં નિચ્છન્દરાગપણીતચીવરાદિપરિભોગઞ્ચ અનિબદ્ધસીલાનં ગહટ્ઠાનં અન્તરાયકરં સચ્છન્દરાગપરિભોગઞ્ચ નિબદ્ધસીલાનં ભિક્ખૂનં આવરણકરં સચ્છન્દરાગપરિભોગઞ્ચ સબ્બં એકસદિસં કરોતીતિ અરિટ્ઠસ્સ લદ્ધિં પકાસેત્વા ઇદાનિ દુગ્ગહિતાય પરિયત્તિયા દોસં દસ્સેન્તો ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચેતિઆદિમાહ. તત્થ પરિયાપુણન્તીતિ ઉગ્ગણ્હન્તિ. સુત્તન્તિઆદીસુ ઉભતોવિભઙ્ગનિદ્દેસખન્ધકપરિવારા, સુત્તનિપાતે મઙ્ગલસુત્તરતનસુત્તનાલકસુઆતુવટ્ટકસુત્તાનિ, અઞ્ઞમ્પિ ચ સુત્તનામકં તથાગતવચનં સુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સબ્બમ્પિ સગાથકં સુત્તં ગેય્યન્તિ વેદિતબ્બં, વિસેસેન સંયુત્તકે સકલોપિ સગાથાવગ્ગો. સકલં અભિધમ્મપિટકં, નિગ્ગાથકં સુત્તં, યઞ્ચ અઞ્ઞમ્પિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ અસઙ્ગહિતં બુદ્ધવચનં, તં વેય્યાકરણન્તિ વેદિતબ્બં. ધમ્મપદં, થેરગાથા, થેરિગાથા, સુત્તનિપાતે નોસુત્તનામિકા સુદ્ધિકગાથા ચ ગાથાતિ વેદિતબ્બા. સોમનસ્સઞાણમયિકગાથાપટિસંયુત્તા દ્વેઅસીતિસુત્તન્તા ઉદાનન્તિ વેદિતબ્બા. ‘‘વુત્તઞ્હેતં ભગવતા’’તિઆદિનયપ્પવત્તા (ઇતિવુ. ૧,૨) દસુત્તરસતસુત્તન્તા ઇતિવુત્તકન્તિ વેદિતબ્બા. અપણ્ણકજાતકાદીનિ પણ્ણાસાધિકાનિ પઞ્ચજાતકસતાનિ જાતકન્તિ વેદિતબ્બાનિ. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા આનન્દે’’તિઆદિનયપ્પવત્તા (અ. નિ. ૪.૧૨૯) સબ્બેપિ અચ્છરિયઅબ્ભુતધમ્મપ્પટિસંયુત્તા સુત્તન્તા અબ્ભુતધમ્મન્તિ વેદિતબ્બા. ચૂળવેદલ્લમહાવેદલ્લસમ્માદિટ્ઠિસક્કપઞ્હસઙ્ખારભાજનિયમહાપુણ્ણમસુત્તાદયો સબ્બેપિ વેદઞ્ચ તુટ્ઠિઞ્ચ લદ્ધા લદ્ધા પુચ્છિતસુત્તન્તા વેદલ્લન્તિ વેદિતબ્બા.

અત્થં ન ઉપપરિક્ખન્તીતિ અત્થત્થં કારણત્થં ન પસ્સન્તિ ન પરિગ્ગણ્હન્તિ. અનુપપરિક્ખતન્તિ અનુપપરિક્ખન્તાનં. ન નિજ્ઝાનં ખમન્તીતિ ન ઉપટ્ઠહન્તિ ન આપાથં આગચ્છન્તિ, ઇમસ્મિં ઠાને સીલં સમાધિ વિપસ્સના મગ્ગો ફલં વટ્ટં વિવટ્ટં કથિતન્તિ એવં જાનિતું ન સક્કા હોન્તીતિ અત્થો. તે ઉપારમ્ભાનિસંસા ચેવાતિ તે પરેસં વાદે દોસારોપનાનિસંસા હુત્વા પરિયાપુણન્તીતિ અત્થો. ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસા ચાતિ એવં વાદપમોક્ખાનિસંસા, પરેહિ સકવાદે દોસે આરોપિતે તં દોસં એવં મોચેસ્સામાતિ ઇમિનાવ કારણેન પરિયાપુણન્તીતિ અત્થો. તઞ્ચસ્સ અત્થં નાનુભોન્તીતિ યસ્સ ચ મગ્ગસ્સ વા ફલસ્સ વા અત્થાય કુલપુત્તા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ, તઞ્ચસ્સ ધમ્મસ્સ અત્થં એતે દુગ્ગહિતગ્ગાહિનો નાનુભોન્તિ. અપિચ પરસ્સ વાદે ઉપારમ્ભં આરોપેતું અત્તનો વાદં મોચેતું અસક્કોન્તાપિ તઞ્ચ અત્થં નાનુભોન્તિયેવ.

૨૩૯. અલગદ્દત્થિકોતિ આસિવિસઅત્થિકો. ગદોતિ હિ વિસસ્સ નામં, તં તસ્સ અલં પરિપુણ્ણં અત્થીતિ અલગદ્દો. ભોગેતિ સરીરે. ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચે કુલપુત્તા ધમ્મં પરિયાપુણન્તીતિ નિત્થરણપરિયત્તિવસેન ઉગ્ગણ્હન્તિ. તિસ્સો હિ પરિયત્તિયો અલગદ્દપરિયત્તિ નિત્થરણપરિયત્તિ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તીતિ.

તત્થ યો બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહેત્વા એવં ચીવરાદીનિ વા લભિસ્સામિ, ચતુપરિસમજ્ઝે વા મં જાનિસ્સન્તીતિ લાભસક્કારહેતુ પરિયાપુણાતિ, તસ્સ સા પરિયત્તિ અલગદ્દપરિયત્તિ નામ. એવં પરિયાપુણતો હિ બુદ્ધવચનં અપરિયાપુણિત્વા નિદ્દોક્કમનં વરતરં.

યો પન બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા સીલસ્સ આગતટ્ઠાને સીલં પૂરેત્વા સમાધિસ્સ આગતટ્ઠાને સમાધિગબ્ભં ગણ્હાપેત્વા વિપસ્સનાય આગતટ્ઠાને વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા મગ્ગફલાનં આગતટ્ઠાને મગ્ગં ભાવેસ્સામિ ફલં સચ્છિકરિસ્સામીતિ ઉગ્ગણ્હાતિ, તસ્સ સા પરિયત્તિ નિત્થરણપરિયત્તિ નામ હોતિ.

ખીણાસવસ્સ પન પરિયત્તિ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિ નામ. તસ્સ હિ અપરિઞ્ઞાતં અપ્પહીનં અભાવિતં અસચ્છિકતં વા નત્થિ. સો હિ પરિઞ્ઞાતક્ખન્ધો પહીનકિલેસો ભાવિતમગ્ગો સચ્છિકતફલો, તસ્મા બુદ્ધવચનં પરિયાપુણન્તો તન્તિધારકો પવેણિપાલકો વંસાનુરક્ખકોવ હુત્વા ઉગ્ગણ્હાતિ. ઇતિસ્સ સા પરિયત્તિ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિ નામ હોતિ.

યો પન પુથુજ્જનો છાતભયાદીસુ ગન્થધરેસુ એકસ્મિં ઠાને વસિતું અસક્કોન્તેસુ સયં ભિક્ખાચારેન અકિલમમાનો અતિમધુરં બુદ્ધવચનં મા નસ્સતુ, તન્તિં ધારેસ્સામિ, વંસં ઠપેસ્સામિ, પવેણિં પાલેસ્સામીતિ પરિયાપુણાતિ, તસ્સ પરિયત્તિ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિ હોતિ, ન હોતીતિ? ન હોતિ. કસ્મા? ન અત્તનો ઠાને ઠત્વા પરિયાપુતત્તા. પુથુજ્જનસ્સ હિ પરિયત્તિ નામ અલગદ્દા વા હોતિ નિત્થરણા વા, સત્તન્નં સેક્ખાનં નિત્થરણાવ, ખીણાસવસ્સ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિયેવ. ઇમસ્મિં પન ઠાને નિત્થરણપરિયત્તિ અધિપ્પેતા.

નિજ્ઝાનં ખમન્તીતિ સીલાદીનં આગતટ્ઠાનેસુ ઇધ સીલં કથિતં, ઇધ સમાધિ, ઇધ વિપસ્સના, ઇધ મગ્ગો, ઇધ ફલં, ઇધ વટ્ટં, ઇધ વિવટ્ટન્તિ આપાથં આગચ્છન્તિ. તઞ્ચસ્સ અત્થં અનુભોન્તીતિ યેસં મગ્ગફલાનં અત્થાય પરિયાપુણન્તિ. સુગ્ગહિતપરિયત્તિં નિસ્સાય મગ્ગં ભાવેત્વા ફલં સચ્છિકરોન્તા તઞ્ચસ્સ ધમ્મસ્સ અત્થં અનુભવન્તિ. પરવાદે ઉપારમ્ભં આરોપેતું સક્કોન્તાપિ સકવાદે આરોપિતં દોસં ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં ગહેત્વા મોચેતું સક્કોન્તાપિ અનુભોન્તિયેવ. દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તન્તીતિ સીલાદીનં આગતટ્ઠાને સીલાદીનિ પૂરેન્તાનમ્પિ, પરેસં વાદે સહધમ્મેન ઉપારમ્ભં આરોપેન્તાનમ્પિ, સકવાદતો દોસં હરન્તાનમ્પિ, અરહત્તં પત્વા પરિસમજ્ઝે ધમ્મં દેસેત્વા ધમ્મદેસનાય પસન્નેહિ ઉપનીતે ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તાનમ્પિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ.

એવં સુગ્ગહિતે બુદ્ધવચને આનિસંસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તત્થેવ નિયોજેન્તો તસ્મા તિહ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ તસ્માતિ યસ્મા દુગ્ગહિતપરિયત્તિ દુગ્ગહિતઅલગદ્દો વિય દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તતિ, સુગ્ગહિતપરિયત્તિ સુગ્ગહિતઅલગદ્દો વિય દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તતિ, તસ્માતિ અત્થો. તથા નં ધારેય્યાથાતિ તથેવ નં ધારેય્યાથ, તેનેવ અત્થેન ગણ્હેય્યાથ. યે વા પનાસ્સુ વિયત્તા ભિક્ખૂતિ યે વા પન અઞ્ઞે સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનમહાકસ્સપમહાકચ્ચાનાદિકા બ્યત્તા પણ્ડિતા ભિક્ખૂ અસ્સુ, તે પુચ્છિતબ્બા. અરિટ્ઠેન વિય પન મમ સાસને ન કલલં વા કચવરં વા પક્ખિપિતબ્બં.

૨૪૦. કુલ્લૂપમન્તિ કુલ્લસદિસં. નિત્થરણત્થાયાતિ ચતુરોઘનિત્થરણત્થાય. ઉદકણ્ણવન્તિ યઞ્હિ ઉદકં ગમ્ભીરં ન પુથુલં. પુથુલં વા પન ન ગમ્ભીરં, ન તં અણ્ણવોતિ વુચ્ચતિ. યં પન ગમ્ભીરઞ્ચેવ પુથુલઞ્ચ, તં અણ્ણવોતિ વુચ્ચતિ. તસ્મા મહન્તં ઉદકણ્ણવન્તિ મહન્તં પુથુલં ગમ્ભીરં ઉદકન્તિ અયમેત્થ અત્થો. સાસઙ્કં નામ યત્થ ચોરાનં નિવુત્થોકાસો દિસ્સતિ. ઠિતોકાસો, નિસિન્નોકાસો, નિપન્નોકાસો દિસ્સતિ. સપ્પટિભયં નામ યત્થ ચોરેહિ મનુસ્સા હતા દિસ્સન્તિ, વિલુત્તા દિસ્સન્તિ, આકોટિતા દિસ્સન્તિ. ઉત્તરસેતૂતિ ઉદકણ્ણવસ્સ ઉપરિ બદ્ધો સેતુ. કુલ્લં બન્ધિત્વાતિ કુલ્લો નામ તરણત્થાય કલાપં કત્વા બદ્ધો. પત્થરિત્વા બદ્ધા પન પદરચાટિઆદયો ઉળુમ્પોતિ વુચ્ચન્તિ. ઉચ્ચારેત્વાતિ ઠપેત્વા. કિચ્ચકારીતિ પત્તકારી યુત્તકારી, પતિરૂપકારીતિ અત્થો. ધમ્માપિ વો પહાતબ્બાતિ એત્થ ધમ્માતિ સમથવિપસ્સના. ભગવા હિ સમથેપિ છન્દરાગં પજહાપેસિ, વિપસ્સનાયપિ. સમથે છન્દરાગં કત્થ પજહાપેસિ? ‘‘ઇતિ ખો, ઉદાયિ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સપિ પહાનં વદામિ, પસ્સસિ નો ત્વં, ઉદાયિ, તં સંયોજનં અણું વા થૂલં વા, યસ્સાહં નો પહાનં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૫૬) એત્થ સમથે છન્દરાગં પજહાપેસિ. ‘‘ઇમં ચે તુમ્હે, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિં એવં પરિસુદ્ધં એવં પરિયોદાતં ન અલ્લીયેથ ન કેલાયેથ ન ધનાયેથા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૧) એત્થ વિપસ્સનાય છન્દરાગં પજહાપેસિ. ઇધ પન ઉભયત્થ પજહાપેન્તો ‘‘ધમ્માપિ વો પહાતબ્બા, પગેવ અધમ્મા’’તિ આહ.

તત્રાયં અધિપ્પાયો – ભિક્ખવે, અહં એવરૂપેસુ સન્તપ્પણીતેસુ ધમ્મેસુ છન્દરાગપ્પહાનં વદામિ, કિં પન ઇમસ્મિં અસદ્ધમ્મે ગામધમ્મે વસલધમ્મે દુટ્ઠુલ્લે ઓદકન્તિકે, યત્થ અયં અરિટ્ઠો મોઘપુરિસો નિદ્દોસસઞ્ઞી પઞ્ચસુ કામગુણેસુ છન્દરાગં નાલં અન્તરાયાયાતિ વદતિ. અરિટ્ઠેન વિય ન તુમ્હેહિ મય્હં સાસને કલલં વા કચવરં વા પક્ખિપિતબ્બન્તિ એવં ભગવા ઇમિનાપિ ઓવાદેન અરિટ્ઠંયેવ નિગ્ગણ્હાતિ.

૨૪૧. ઇદાનિ યો પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ તિવિધગ્ગાહવસેન અહં મમન્તિ ગણ્હાતિ, સો મય્હં સાસને અયં અરિટ્ઠો વિય કલલં કચવરં પક્ખિપતીતિ દસ્સેન્તો છયિમાનિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનીતિ દિટ્ઠિપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, દિટ્ઠિયા આરમ્મણમ્પિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, દિટ્ઠિયા પચ્ચયોપિ. રૂપં એતં મમાતિઆદીસુ એતં મમાતિ તણ્હાગ્ગાહો. એસોહમસ્મીતિ માનગ્ગાહો. એસો મે અત્તાતિ દિટ્ઠિગ્ગાહો. એવં રૂપારમ્મણા તણ્હામાનદિટ્ઠિયો કથિતા હોન્તિ. રૂપં પન અત્તાતિ ન વત્તબ્બં. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. દિટ્ઠં રૂપાયતનં, સુતં સદ્દાયતનં, મુતં ગન્ધાયતનં રસાયતનં ફોટ્ઠબ્બાયતનં, તઞ્હિ પત્વા ગહેતબ્બતો મુતન્તિ વુત્તં. અવસેસાનિ સત્તાયતનાનિ વિઞ્ઞાતં નામ. પત્તન્તિ પરિયેસિત્વા વા અપરિયેસિત્વા વા પત્તં. પરિયેસિતન્તિ પત્તં વા અપ્પત્તં વા પરિયેસિતં. અનુવિચરિતં મનસાતિ ચિત્તેન અનુસઞ્ચરિતં. લોકસ્મિઞ્હિ પરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ, પરિયેસિત્વા નોપત્તમ્પિ. અપરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ, અપરિયેસિત્વા નોપત્તમ્પિ. તત્થ પરિયેસિત્વા પત્તં પત્તં નામ. પરિયેસિત્વા નોપત્તં પરિયેસિતં નામ. અપરિયેસિત્વા પત્તઞ્ચ, અપરિયેસિત્વા નોપત્તઞ્ચ મનસાનુવિચરિતં નામ.

અથ વા પરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અપરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ પત્તટ્ઠેન પત્તં નામ. પરિયેસિત્વા નોપત્તં પરિયેસિતં નામ. અપરિયેસિત્વા નોપત્તં મનસાનુવિચરિતં નામ. સબ્બં વા એતં મનસા અનુવિચરિતત્તા મનસાનુવિચરિતં નામ. ઇમિના વિઞ્ઞાણારમ્મણા તણ્હામાનદિટ્ઠિયો કથિતા, દેસનાવિલાસેન હેટ્ઠા દિટ્ઠાદિઆરમ્મણવસેન વિઞ્ઞાણં દસ્સિતં. યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ યમ્પિ એતં સો લોકોતિઆદિના નયેન પવત્તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં.

સો લોકો સો અત્તાતિ યા એસા ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિના નયેન પવત્તા દિટ્ઠિ લોકો ચ અત્તા ચાતિ ગણ્હાતિ, તં સન્ધાય વુત્તં. સો પેચ્ચ ભવિસ્સામીતિ સો અહં પરલોકં ગન્ત્વા નિચ્ચો ભવિસ્સામિ, ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો ભવિસ્સામિ, સિનેરુમહાપથવીમહાસમુદ્દાદીહિ સસ્સતીહિ સમં તથેવ ઠસ્સામિ. તમ્પિ એતં મમાતિ તમ્પિ દસ્સનં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ સમનુપસ્સતિ. ઇમિના દિટ્ઠારમ્મણા તણ્હામાનદિટ્ઠિયો કથિતા. વિપસ્સનાય પટિવિપસ્સનાકાલે વિય પચ્છિમદિટ્ઠિયા પુરિમદિટ્ઠિગ્ગહણકાલે એવં હોતિ.

સુક્કપક્ખે રૂપં નેતં મમાતિ રૂપે તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહા પટિક્ખિત્તા. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. સમનુપસ્સતીતિ ઇમસ્સ પન પદસ્સ તણ્હાસમનુપસ્સના માનસમનુપસ્સના દિટ્ઠિસમનુપસ્સના ઞાણસમનુપસ્સનાતિ ચતસ્સો સમનુપસ્સનાતિ અત્થો. તા કણ્હપક્ખે તિસ્સન્નં સમનુપસ્સનાનં, સુક્કપક્ખે ઞાણસમનુપસ્સનાય વસેન વેદિતબ્બા. અસતિ ન પરિતસ્સતીતિ અવિજ્જમાને ભયપરિતસ્સનાય તણ્હાપરિતસ્સનાય વા ન પરિતસ્સતિ. ઇમિના ભગવા અજ્ઝત્તક્ખન્ધવિનાસે અપરિતસ્સમાનં ખીણાસવં દસ્સેન્તો દેસનં મત્થકં પાપેસિ.

૨૪૨. એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખૂતિ એવં ભગવતા વુત્તે અઞ્ઞતરો અનુસન્ધિકુસલો ભિક્ખુ – ‘‘ભગવતા અજ્ઝત્તક્ખન્ધવિનાસે અપરિતસ્સન્તં ખીણાસવં દસ્સેત્વા દેસના નિટ્ઠાપિતા, અજ્ઝત્તં અપરિતસ્સન્તે ખો પન સતિ અજ્ઝત્તં પરિતસ્સકેન બહિદ્ધા પરિક્ખારવિનાસે પરિતસ્સકેન અપરિતસ્સકેન ચાપિ ભવિતબ્બં. ઇતિ ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ અયં પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો’’તિ ચિન્તેત્વા એકંસં ચીવરં કત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ભગવન્તં એતદવોચ. બહિદ્ધા અસતીતિ બહિદ્ધા પરિક્ખારવિનાસે. અહુ વત મેતિ અહોસિ વત મે ભદ્દકં યાનં વાહનં હિરઞ્ઞં સુવણ્ણન્તિ અત્થો. તં વત મે નત્થીતિ તં વત ઇદાનિ મય્હં નત્થિ, રાજૂહિ વા ચોરેહિ વા હટં, અગ્ગિના વા દડ્ઢં, ઉદકેન વા વુળ્હં, પરિભોગેન વા જિણ્ણં. સિયા વત મેતિ ભવેય્ય વત મય્હં યાનં વાહનં હિરઞ્ઞં સુવણ્ણં સાલિ વીહિ યવો ગોધુમો. તં વતાહં ન લભામીતિ તમહં અલભમાનો તદનુચ્છવિકં કમ્મં અકત્વા નિસિન્નત્તા ઇદાનિ ન લભામીતિ સોચતિ, અયં અગારિયસોચના, અનગારિયસ્સ પત્તચીવરાદીનં વસેન વેદિતબ્બા.

અપરિતસ્સનાવારે ન એવં હોતીતિ યેહિ કિલેસેહિ એવં ભવેય્ય, તેસં પહીનત્તા ન એવં હોતિ. દિટ્ઠિટ્ઠાનાધિટ્ઠાનપરિયુટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયાનન્તિ દિટ્ઠીનઞ્ચ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનઞ્ચ દિટ્ઠાધિટ્ઠાનાનઞ્ચ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનઞ્ચ અભિનિવેસાનુસયાનઞ્ચ. સબ્બસઙ્ખારસમથાયાતિ નિબ્બાનત્થાય. નિબ્બાનઞ્હિ આગમ્મ સબ્બસઙ્ખારાઇઞ્જિતાનિ, સબ્બસઙ્ખારચલનાનિ સબ્બસઙ્ખારવિપ્ફન્દિતાનિ સમ્મન્તિ વૂપસમ્મન્તિ, તસ્મા તં, ‘‘સબ્બસઙ્ખારસમથો’’તિ વુચ્ચતિ. તદેવ ચ આગમ્મ ખન્ધૂપધિ કિલેસૂપધિ અભિસઙ્ખારૂપધિ, પઞ્ચકામગુણૂપધીતિ ઇમે ઉપધયો પટિનિસ્સજ્જિયન્તિ, તણ્હા ખીયતિ વિરજ્જતિ નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા તં, ‘‘સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો’’તિ વુચ્ચતિ. નિબ્બાનાયાતિ અયં પનસ્સ સરૂપનિદ્દેસો, ઇતિ સબ્બેહેવ ઇમેહિ પદેહિ નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયત્થાય ધમ્મં દેસેન્તસ્સાતિ અયમત્થો દીપિતો. તસ્સેવં હોતીતિ તસ્સ દિટ્ઠિગતિકસ્સ ઉચ્છિજ્જિસ્સામિ નામસ્સુ, વિનસ્સિસ્સામિ નામસ્સુ, નાસ્સુ નામ ભવિસ્સામીતિ એવં હોતિ. દિટ્ઠિગતિકસ્સ હિ તિલક્ખણં આરોપેત્વા સુઞ્ઞતાપટિસંયુત્તં કત્વા દેસિયમાનં ધમ્મં સુણન્તસ્સ તાસો ઉપ્પજ્જતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘તાસો હેસો, ભિક્ખવે, અસુતવતો પુથુજ્જનસ્સ નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા’’તિ (સં. નિ. ૩.૫૫).

૨૪૩. એત્તાવતા બહિદ્ધાપરિક્ખારવિનાસે તસ્સનકસ્સ ચ નોતસ્સનકસ્સ ચ અજ્ઝત્તક્ખન્ધવિનાસે તસ્સનકસ્સ ચ નોતસ્સનકસ્સ ચાતિ ઇમેસં વસેન ચતુક્કોટિકા સુઞ્ઞતા કથિતા. ઇદાનિ બહિદ્ધા પરિક્ખારં પરિગ્ગહં નામ કત્વા, વીસતિવત્થુકં સક્કાયદિટ્ઠિં અત્તવાદુપાદાનં નામ કત્વા, સક્કાયદિટ્ઠિપમુખા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠિનિસ્સયં નામ કત્વા તિકોટિકં સુઞ્ઞતં દસ્સેતું તં, ભિક્ખવે, પરિગ્ગહન્તિઆદિમાહ. તત્થ પરિગ્ગહન્તિ બહિદ્ધા પરિક્ખારં. પરિગ્ગણ્હેય્યાથાતિ યથા વિઞ્ઞૂ મનુસ્સો પરિગ્ગણ્હેય્ય. અહમ્પિ ખો તં, ભિક્ખવેતિ, ભિક્ખવે, તુમ્હેપિ ન પસ્સથ, અહમ્પિ ન પસ્સામિ, ઇતિ એવરૂપો પરિગ્ગહો નત્થીતિ દસ્સેતિ. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૨૪૪. એવં તિકોટિકં સુઞ્ઞતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અજ્ઝત્તક્ખન્ધે અત્તાતિ બહિદ્ધા પરિક્ખારે અત્તનિયન્તિ કત્વા દ્વિકોટિકં દસ્સેન્તો અત્તનિ વા, ભિક્ખવે, સતીતિઆદિમાહ. તત્થ અયં સઙ્ખેપત્થો, ભિક્ખવે, અત્તનિ વા સતિ ઇદં મે પરિક્ખારજાતં અત્તનિયન્તિ અસ્સ, અત્તનિયેવ વા પરિક્ખારે સતિ અયં મે અત્તા ઇમસ્સ પરિક્ખારસ્સ સામીતિ, એવં અહન્તિ. સતિ મમાતિ, મમાતિ સતિ અહન્તિ યુત્તં ભવેય્ય. સચ્ચતોતિ ભૂતતો, થેતતોતિ તથતો થિરતો વા.

ઇદાનિ ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધે અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ એવં તિપરિવટ્ટવસેન અગ્ગણ્હન્તો અયં અરિટ્ઠો વિય મય્હં સાસને કલલં કચવરં પક્ખિપતીતિ દસ્સેન્તો તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વાતિઆદિમાહ. તત્થ અનિચ્ચં, ભન્તેતિ, ભન્તે, યસ્મા હુત્વા ન હોતિ, તસ્મા અનિચ્ચં. ઉપ્પાદવયવત્તિતો વિપરિણામતાવકાલિકનિચ્ચપટિક્ખેપટ્ઠેન વાતિ ચતૂહિ કારણેહિ અનિચ્ચં. દુક્ખં, ભન્તેતિ, ભન્તે, પટિપીળનાકારેન દુક્ખં, સન્તાપદુક્ખમદુક્ખવત્થુકસુખપટિક્ખેપટ્ઠેન વાતિ ચતૂહિ કારણેહિ દુક્ખં. વિપરિણામધમ્મન્તિ ભવસઙ્કન્તિઉપગમનસભાવં પકતિભાવવિજહનસભાવં. કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ યુત્તં નુ ખો તં ઇમેસં તિણ્ણં તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહાનં વસેન અહં મમાતિ એવં ગહેતું. નો હેતં, ભન્તેતિ ઇમિના તે ભિક્ખૂ અવસવત્તનાકારેન રૂપં, ભન્તે, અનત્તાતિ પટિજાનન્તિ. સુઞ્ઞઅસ્સામિકઅનિસ્સરઅત્તપટિક્ખેપટ્ઠેન વાતિ ચતૂહિ કારણેહિ અનત્તા.

ભગવા હિ કત્થચિ અનિચ્ચવસેન અનત્તત્તં દસ્સેતિ, કત્થચિ દુક્ખવસેન, કત્થચિ ઉભયવસેન. ‘‘ચક્ખુ અત્તાતિ યો વદેય્ય, તં ન ઉપપજ્જતિ, ચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચાતિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ, તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ ચક્ખુ અત્તાતિ યો વદેય્ય, ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૨૨) ઇમસ્મિઞ્હિ છછક્કસુત્તે અનિચ્ચવસેન અનત્તતં દસ્સેતિ. ‘‘રૂપઞ્ચ હિદં, ભિક્ખવે, અત્તા અભવિસ્સ, નયિદં રૂપં આબાધાય સંવત્તેય્ય, લબ્ભેથ ચ રૂપે ‘એવં મે રૂપં હોતુ, એવં મે રૂપં મા અહોસી’તિ. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, રૂપં અનત્તા, તસ્મા રૂપં આબાધાય સંવત્તતિ, ન ચ લબ્ભતિ રૂપે ‘એવં મે રૂપં હોતુ, એવં મે રૂપં મા અહોસી’’’તિ (મહાવ. ૨૦; સં. નિ. ૩.૫૯) ઇમસ્મિં અનત્તલક્ખણસુત્તે દુક્ખવસેન અનત્તતં દસ્સેતિ. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં, યદનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તા, યદનત્તા તં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૭૬) ઇમસ્મિં અરહત્તસુત્તે ઉભયવસેન અનત્તતં દસ્સેતિ. કસ્મા? અનિચ્ચં દુક્ખઞ્ચ પાકટં. અનત્તાતિ ન પાકટં.

પરિભોગભાજનાદીસુ હિ ભિન્નેસુ અહો અનિચ્ચન્તિ વદન્તિ, અહો અનત્તાતિ વત્તા નામ નત્થિ. સરીરે ગણ્ડપિળકાદીસુ વા ઉટ્ઠિતાસુ કણ્ટકેન વા વિદ્ધા અહો દુક્ખન્તિ વદન્તિ, અહો અનત્તાતિ પન વત્તા નામ નત્થિ. કસ્મા? ઇદઞ્હિ અનત્તલક્ખણં નામ અવિભૂતં દુદ્દસં દુપ્પઞ્ઞાપનં. તેન તં ભગવા અનિચ્ચવસેન વા દુક્ખવસેન વા ઉભયવસેન વા દસ્સેતિ. તયિદં ઇમસ્મિમ્પિ તેપરિવટ્ટે અનિચ્ચદુક્ખવસેનેવ દસ્સિતં. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો.

તસ્મા તિહ, ભિક્ખવેતિ, ભિક્ખવે, યસ્મા એતરહિ અઞ્ઞદાપિ રૂપં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા, તસ્માતિ અત્થો. યંકિઞ્ચિ રૂપન્તિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે ખન્ધનિદ્દેસે વિત્થારિતાનેવ.

૨૪૫. નિબ્બિન્દતીતિ ઉક્કણ્ઠતિ. એત્થ ચ નિબ્બિદાતિ વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સના અધિપ્પેતા. વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સનાય હિ બહૂનિ નામાનિ. એસા હિ કત્થચિ સઞ્ઞગ્ગન્તિ વુત્તા. કત્થચિ ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ. કત્થચિ પારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગન્તિ. કત્થચિ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ. કત્થચિ તમ્મયતાપરિયાદાનન્તિ. કત્થચિ તીહિ નામેહિ. કત્થચિ દ્વીહીતિ.

તત્થ પોટ્ઠપાદસુત્તે તાવ ‘‘સઞ્ઞા ખો, પોટ્ઠપાદ, પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા ઞાણ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૪૧૬) એવં સઞ્ઞગ્ગન્તિ વુત્તા. સુસિમસુત્તે ‘‘પુબ્બે ખો, સુસિમ, ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, પચ્છા નિબ્બાને ઞાણ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૭૦) એવં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ વુત્તા. દસુત્તરસુત્તે ‘‘પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગ’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૯) એવં પારિસુદ્ધિપદાનિયઙ્ગન્તિ વુત્તા. રથવિનીતે ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૫૭) એવં પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ વુત્તા. સળાયતનવિભઙ્ગે ‘‘અતમ્મયતં, ભિક્ખવે, નિસ્સાય અતમ્મયતં આગમ્મ યાયં ઉપેક્ખા નાનત્તા નાનત્તસિતા, તં અભિનિવજ્જેત્વા યાયં ઉપેક્ખા એકત્તા એકત્તસિતા, તં નિસ્સાય તં આગમ્મ એવમેતિસ્સા પહાનં હોતિ, એવમેતિસ્સા સમતિક્કમો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૦) એવં તમ્મયતાપરિયાદાનન્તિ વુત્તા. પટિસમ્ભિદામગ્ગે ‘‘યા ચ મુઞ્ચિતુકમ્યતા, યા ચ પટિસઙ્ખાનુપસ્સના, યા ચ સઙ્ખારુપેક્ખા, ઇમે ધમ્મા એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૫૪) એવં તીહિ નામેહિ વુત્તા. પટ્ઠાને ‘‘અનુલોમં ગોત્રભુસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો, અનુલોમં વોદાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) એવં દ્વીહિ નામેહિ વુત્તા. ઇમસ્મિં પન અલગદ્દસુત્તે નિબ્બિન્દતીતિ નિબ્બિદાનામેન આગતા.

નિબ્બિદા વિરજ્જતીતિ એત્થ વિરાગોતિ મગ્ગો વિરાગા વિમુચ્ચતીતિ એત્થ વિરાગેન મગ્ગેન વિમુચ્ચતીતિ ફલં કથિતં. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતીતિ ઇધ પચ્ચવેક્ખણા કથિતા.

એવં વિમુત્તચિત્તં મહાખીણાસવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ યથાભૂતેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ નામં ગણ્હન્તો અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. અવિજ્જાતિ વટ્ટમૂલિકા અવિજ્જા. અયઞ્હિ દુરુક્ખિપનટ્ઠેન પલિઘોતિ વુચ્ચતિ. તેનેસ તસ્સ ઉક્ખિત્તત્તા ઉક્ખિત્તપલિઘોતિ વુત્તો. તાલાવત્થુકતાતિ સીસચ્છિન્નતાલો વિય કતા, સમૂલં વા તાલં ઉદ્ધરિત્વા તાલસ્સ વત્થુ વિય કતા, યથા તસ્મિં વત્થુસ્મિં પુન સો તાલો ન પઞ્ઞાયતિ, એવં પુન અપઞ્ઞત્તિભાવં નીતાતિ અત્થો. પોનોબ્ભવિકોતિ પુનબ્ભવદાયકો. જાતિસંસારોતિઆદીસુ જાયનવસેન ચેવ સંસરણવસેન ચ એવં લદ્ધનામાનં પુનબ્ભવખન્ધાનં પચ્ચયો કમ્માભિસઙ્ખારો. સો હિ પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિકરણવસેન પરિક્ખિપિત્વા ઠિતત્તા પરિક્ખાતિ વુચ્ચતિ, તેનેસ તસ્સા સંકિણ્ણત્તા વિકિણ્ણત્તા સંકિણ્ણપરિક્ખોતિ વુત્તો. તણ્હાતિ વટ્ટમૂલિકા તણ્હા. અયઞ્હિ ગમ્ભીરાનુગતટ્ઠેન એસિકાતિ વુચ્ચતિ. તેનેસ તસ્સા અબ્બૂળ્હત્તા લુઞ્ચિત્વા છડ્ડિતત્તા અબ્બૂળ્હેસિકોતિ વુત્તો. ઓરમ્ભાગિયાનીતિ ઓરં ભજનકાનિ કામભવે ઉપપત્તિપચ્ચયાનિ. એતાનિ હિ કવાટં વિય નગરદ્વારં ચિત્તં પિદહિત્વા ઠિતત્તા અગ્ગળાતિ વુચ્ચન્તિ. તેનેસ તેસં નિરાકતત્તા ભિન્નત્તા નિરગ્ગળોતિ વુત્તો. અરિયોતિ નિક્કિલેસો પરિસુદ્ધો. પન્નદ્ધજોતિ પતિતમાનદ્ધજો. પન્નભારોતિ ખન્ધભારકિલેસભારઅભિસઙ્ખારભારપઞ્ચકામગુણભારા પન્ના ઓરોહિતા અસ્સાતિ પન્નભારો. અપિચ ઇધ માનભારસ્સેવ ઓરોપિતત્તા પન્નભારોતિ અધિપ્પેતો. વિસંયુત્તોતિ ચતૂહિ યોગેહિ સબ્બકિલેસેહિ ચ વિસંયુત્તો. ઇધ પન માનસંયોગેનેવ વિસંયુત્તત્તા વિસંયુત્તોતિ અધિપ્પેતો. અસ્મિમાનોતિ રૂપે અસ્મીતિ માનો, વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે અસ્મીતિ માનો.

એત્તાવતા ભગવતા મગ્ગેન કિલેસે ખેપેત્વા નિરોધસયનવરગતસ્સ નિબ્બાનારમ્મણં ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા વિહરતો ખીણાસવસ્સ કાલો દસ્સિતો. યથા હિ દ્વે નગરાનિ એકં ચોરનગરં, એકં ખેમનગરં. અથ એકસ્સ મહાયોધસ્સ એવં ભવેય્ય – ‘‘યાવિમં ચોરનગરં તિટ્ઠતિ, તાવ ખેમનગરં ભયતો ન મુચ્ચતિ, ચોરનગરં અનગરં કરિસ્સામી’’તિ સન્નાહં કત્વા ખગ્ગં ગહેત્વા ચોરનગરં ઉપસઙ્કમિત્વા નગરદ્વારે ઉસ્સાપિતે એસિકત્થમ્ભે ખગ્ગેન છિન્દિત્વા સદ્વારબાહકં કવાટં છિન્દિત્વા પલિઘં ઉક્ખિપિત્વા પાકારં ભિન્દન્તો પરિક્ખં સંકિરિત્વા નગરસોભનત્થાય ઉસ્સિતે ધજે પાતેત્વા નગરં અગ્ગિના ઝાપેત્વા ખેમનગરં પવિસિત્વા પાસાદં અભિરુય્હ ઞાતિગણપરિવુતો સુરસભોજનં ભુઞ્જેય્ય, એવં ચોરનગરં વિય સક્કાયો, ખેમનગરં વિય નિબ્બાનં, મહાયોધો વિય યોગાવચરો. તસ્સેવં હોતિ, ‘‘યાવ સક્કાયવટ્ટં વત્તતિ, તાવ દ્વત્તિંસકમ્મકારણઅટ્ઠનવુતિરોગપઞ્ચવીસતિમહાભયેહિ પરિમુચ્ચનં નત્થી’’તિ. સો મહાયોધો વિય સન્નાહં સીલસન્નાહં કત્વા, પઞ્ઞાખગ્ગં ગહેત્વા ખગ્ગેન એસિકત્થમ્ભે વિય અરહત્તમગ્ગેન તણ્હેસિકં લુઞ્ચિત્વા, સો યોધો સદ્વારબાહકં નગરકવાટં વિય પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનગ્ગળં ઉગ્ઘાટેત્વા, સો યોધો પલિઘં વિય, અવિજ્જાપલિઘં ઉક્ખિપિત્વા, સો યોધો પાકારં ભિન્દન્તો પરિક્ખં વિય કમ્માભિસઙ્ખારં ભિન્દન્તો જાતિસંસારપરિક્ખં સંકિરિત્વા, સો યોધો નગરસોભનત્થાય ઉસ્સાપિતે ધજે વિય માનદ્ધજે પાતેત્વા સક્કાયનગરં ઝાપેત્વા, સો યોધો ખેમનગરે ઉપરિપાસાદે સુરસભોજનં વિય કિલેસનિબ્બાનં નગરં પવિસિત્વા અમતનિરોધારમ્મણં ફલસમાપત્તિસુખં અનુભવમાનો કાલં વીતિનામેતિ.

૨૪૬. ઇદાનિ એવં વિમુત્તચિત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ પરેહિ અનધિગમનીયવિઞ્ઞાણતં દસ્સેન્તો એવં વિમુત્તચિત્તં ખોતિઆદિમાહ. તત્થ અન્વેસન્તિ અન્વેસન્તા ગવેસન્તા. ઇદં નિસ્સિતન્તિ ઇદં નામ નિસ્સિતં. તથાગતસ્સાતિ એત્થ સત્તોપિ તથાગતોતિ અધિપ્પેતો, ઉત્તમપુગ્ગલો ખીણાસવોપિ. અનનુવિજ્જોતિ અસંવિજ્જમાનો વા અવિન્દેય્યો વા. તથાગતોતિ હિ સત્તે ગહિતે અસંવિજ્જમાનોતિ અત્થો વટ્ટતિ, ખીણાસવે ગહિતે અવિન્દેય્યોતિ અત્થો વટ્ટતિ.

તત્થ પુરિમનયે અયમધિપ્પાયો – ભિક્ખવે, અહં દિટ્ઠેવ ધમ્મે ધરમાનકંયેવ ખીણાસવં તથાગતો સત્તો પુગ્ગલોતિ ન પઞ્ઞપેમિ. અપ્પટિસન્ધિકં પન પરિનિબ્બુતં ખીણાસવં સત્તોતિ વા પુગ્ગલોતિ વા કિં પઞ્ઞપેસ્સામિ? અનનુવિજ્જો તથાગતો. ન હિ પરમત્થતો સત્તો નામ કોચિ અત્થિ, તસ્સ અવિજ્જમાનસ્સ ઇદં નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણન્તિ અન્વેસન્તાપિ કિં અધિગચ્છિસ્સન્તિ? કથં પટિલભિસ્સન્તીતિ અત્થો. દુતિયનયે અયમધિપ્પાયો – ભિક્ખવે, અહં દિટ્ઠેવ ધમ્મે ધરમાનકંયેવ ખીણાસવં વિઞ્ઞાણવસેન ઇન્દાદીહિ અવિન્દિયં વદામિ. ન હિ સઇન્દા દેવા સબ્રહ્મકા સપજાપતિકા અન્વેસન્તાપિ ખીણાસવસ્સ વિપસ્સનાચિત્તં વા મગ્ગચિત્તં વા ફલચિત્તં વા, ઇદં નામ આરમ્મણં નિસ્સાય વત્તતીતિ જાનિતું સક્કોન્તિ. તે અપ્પટિસન્ધિકસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ કિં જાનિસ્સન્તીતિ?

અસતાતિ અસન્તેન. તુચ્છાતિ તુચ્છકેન. મુસાતિ મુસાવાદેન. અભૂતેનાતિ યં નત્થિ, તેન. અબ્ભાચિક્ખન્તીતિ અભિઆચિક્ખન્તિ, અભિભવિત્વા વદન્તિ. વેનયિકોતિ વિનયતિ વિનાસેતીતિ વિનયો, સો એવ વેનયિકો, સત્તવિનાસકોતિ અધિપ્પાયો. યથા ચાહં ન, ભિક્ખવેતિ, ભિક્ખવે, યેન વાકારેન અહં ન સત્તવિનાસકો. યથા ચાહં ન વદામીતિ યેન વા કારણેન અહં સત્તવિનાસં ન પઞ્ઞપેમિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથાહં ન સત્તવિનાસકો, યથા ચ ન સત્તવિનાસં પઞ્ઞપેમિ, તથા મં તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા ‘‘વેનયિકો સમણો ગોતમો’’તિ વદન્તા સત્તવિનાસકો સમણો ગોતમોતિ ચ, ‘‘સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞપેતી’’તિ વદન્તા સત્તવિનાસં પઞ્ઞપેતીતિ ચ અસતા તુચ્છા મુસા અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તીતિ.

પુબ્બે ચાતિ પુબ્બે મહાબોધિમણ્ડમ્હિયેવ ચ. એતરહિ ચાતિ એતરહિ ધમ્મદેસનાયઞ્ચ. દુક્ખઞ્ચેવ પઞ્ઞપેમિ, દુક્ખસ્સ ચ નિરોધન્તિ ધમ્મચક્કં અપ્પવત્તેત્વા બોધિમણ્ડે વિહરન્તોપિ ધમ્મચક્કપ્પવત્તનતો પટ્ઠાય ધમ્મં દેસેન્તોપિ ચતુસચ્ચમેવ પઞ્ઞપેમીતિ અત્થો. એત્થ હિ દુક્ખગ્ગહણેન તસ્સ મૂલભૂતો સમુદયો, નિરોધગ્ગહણેન તંસમ્પાપકો મગ્ગો ગહિતોવ હોતીતિ વેદિતબ્બો. તત્ર ચેતિ તસ્મિં ચતુસચ્ચપ્પકાસને. પરેતિ સચ્ચાનિ આજાનિતું પટિવિજ્ઝિતું અસમત્થપુગ્ગલા. અક્કોસન્તીતિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તિ. પરિભાસન્તીતિ વાચાય પરિભાસન્તિ. રોસેન્તિ વિહેસેન્તીતિ રોસેસ્સામ વિહેસેસ્સામાતિ અધિપ્પાયેન ઘટ્ટેન્તિ દુક્ખાપેન્તિ. તત્રાતિ તેસુ અક્કોસાદીસુ, તેસુ વા પરપુગ્ગલેસુ. આઘાતોતિ કોપો. અપ્પચ્ચયોતિ દોમનસ્સં. અનભિરદ્ધીતિ અતુટ્ઠિ.

તત્ર ચેતિ ચતુસચ્ચપ્પકાસનેયેવ. પરેતિ ચતુસચ્ચપ્પકાસનં આજાનિતું પટિવિજ્ઝિતું સમત્થપુગ્ગલા. આનન્દોતિ આનન્દપીતિ. ઉપ્પિલાવિતત્તન્તિ ઉપ્પિલાપનપીતિ. તત્ર ચેતિ ચતુસચ્ચપ્પકાસનમ્હિયેવ. તત્રાતિ સક્કારાદીસુ. યં ખો ઇદં પુબ્બે પરિઞ્ઞાતન્તિ ઇદં ખન્ધપઞ્ચકં પુબ્બે બોધિમણ્ડે તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતં. તત્થમેતિ તસ્મિં ખન્ધપઞ્ચકે ઇમે. કિં વુત્તં હોતિ? તત્રાપિ તથાગતસ્સ ઇમે સક્કારા મયિ કરીયન્તીતિ વા અહં એતે અનુભવામીતિ વા ન હોતિ. પુબ્બે પરિઞ્ઞાતક્ખન્ધપઞ્ચકંયેવ એતે સક્કારે અનુભોતીતિ એત્તકમેવ હોતીતિ. તસ્માતિ યસ્મા સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિતું અસમત્થા તથાગતમ્પિ અક્કોસન્તિ, તસ્મા. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૨૪૭. તસ્મા તિહ, ભિક્ખવે, યં ન તુમ્હાકન્તિ યસ્મા અત્તનિયેપિ છન્દરાગપ્પહાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તતિ, તસ્મા યં ન તુમ્હાકં, તં પજહથાતિ અત્થો. યથાપચ્ચયં વા કરેય્યાતિ યથા યથા ઇચ્છેય્ય તથા તથા કરેય્ય. ન હિ નો એતં, ભન્તે, અત્તા વાતિ, ભન્તે, એતં તિણકટ્ઠસાખાપલાસં અમ્હાકં નેવ અત્તા ન અમ્હાકં રૂપં ન વિઞ્ઞાણન્તિ વદન્તિ. અત્તનિયં વાતિ અમ્હાકં ચીવરાદિપરિક્ખારોપિ ન હોતીતિ અત્થો. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં ન તુમ્હાકં તં પજહથાતિ ભગવા, ખન્ધપઞ્ચકંયેવ ન તુમ્હાકન્તિ દસ્સેત્વા પજહાપેતિ, તઞ્ચ ખો ન ઉપ્પાટેત્વા, લુઞ્ચિત્વા વા. છન્દરાગવિનયેન પનેતં પજહાપેતિ.

૨૪૮. એવં સ્વાક્ખાતોતિ એત્થ તિપરિવટ્ટતો પટ્ઠાય યાવ ઇમં ઠાનં આહરિતુમ્પિ વટ્ટતિ, પટિલોમેન પેમમત્તકેન સગ્ગપરાયણતો પટ્ઠાય યાવ ઇમં ઠાનં આહરિતુમ્પિ વટ્ટતિ. સ્વાક્ખાતોતિ સુકથિતો. સુકથિતત્તા એવ ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો. છિન્નપિલોતિકોતિ પિલોતિકા વુચ્ચતિ છિન્નં ભિન્નં તત્થ તત્થ સિબ્બિતં ગણ્ઠિકતં જિણ્ણં વત્થં, તં યસ્સ નત્થિ, અટ્ઠહત્થં વા નવહત્થં વા અહતસાટકં નિવત્થો, સો છિન્નપિલોતિકો નામ. અયમ્પિ ધમ્મો તાદિસો, ન હેત્થ કોહઞ્ઞાદિવસેન છિન્નભિન્નસિબ્બિતગણ્ઠિકતભાવો અત્થિ. અપિચ કચવરો પિલોતિકોતિ વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ સાસને સમણકચવરં નામ પતિટ્ઠાતું ન લભતિ. તેનેવાહ –

‘‘કારણ્ડવં નિદ્ધમથ, કસમ્બુઞ્ચાપકસ્સથ;

તતો પલાપે વાહેથ, અસ્સમણે સમણમાનિને.

નિદ્ધમિત્વાન પાપિચ્છે, પાપઆચારગોચરે;

સુદ્ધા સુદ્ધેહિ સંવાસં, કપ્પયવ્હો પતિસ્સતા;

તતો સમગ્ગા નિપકા, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સથા’’તિ. (સુ. નિ. ૨૮૩-૨૮૫);

ઇતિ સમણકચવરસ્સ છિન્નત્તાપિ અયં ધમ્મો છિન્નપિલોતિકો નામ હોતિ. વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાયાતિ તેસં વટ્ટં અપઞ્ઞત્તિભાવં ગતં નિપ્પઞ્ઞત્તિકં જાતં. એવરૂપો મહાખીણાસવો એવં સ્વાક્ખાતે સાસનેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યથા ચ ખીણાસવો, એવં અનાગામિઆદયોપિ.

તત્થ ધમ્માનુસારિનો સદ્ધાનુસારિનોતિ ઇમે દ્વે સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠા હોન્તિ. યથાહ – ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો ધમ્માનુસારી? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, પઞ્ઞાવાહિં પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ધમ્માનુસારી. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો પુગ્ગલો ધમ્માનુસારી, ફલે ઠિતો દિટ્ઠિપ્પત્તો. કતમો ચ પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારી? યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતિ, સદ્ધાવાહિં સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારી. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારી, ફલે ઠિતો સદ્ધાવિમુત્તો’’તિ (પુ. પ. ૩૦). યેસં મયિ સદ્ધામત્તં પેમમત્તન્તિ ઇમિના યેસં અઞ્ઞો અરિયધમ્મો નત્થિ, તથાગતે પન સદ્ધામત્તં પેમમત્તમેવ હોતિ. તે વિપસ્સકપુગ્ગલા અધિપ્પેતા. વિપસ્સકભિક્ખૂનઞ્હિ એવં વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નિસિન્નાનં દસબલે એકા સદ્ધા એકં પેમં ઉપ્પજ્જતિ. તાય સદ્ધાય તેન પેમેન હત્થે ગહેત્વા સગ્ગે ઠપિતા વિય હોન્તિ, નિયતગતિકા કિર એતે. પોરાણકત્થેરા પન એવરૂપં ભિક્ખું ચૂળસોતાપન્નોતિ વદન્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અલગદ્દૂપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. વમ્મિકસુત્તવણ્ણના

૨૪૯. એવં મે સુતન્તિ વમ્મિકસુત્તં. તત્થ આયસ્માતિ પિયવચનમેતં. કુમારકસ્સપોતિ તસ્સ નામં. કુમારકાલે પબ્બજિતત્તા પન ભગવતા, ‘‘કસ્સપં પક્કોસથ, ઇદં ફલં વા ખાદનીયં વા કસ્સપસ્સ દેથા’’તિ વુત્તે, કતરસ્સ કસ્સપસ્સાતિ કુમારકસ્સપસ્સાતિ એવં ગહિતનામત્તા તતો પટ્ઠાય વુડ્ઢકાલેપિ ‘‘કુમારકસ્સપો’’ ત્વેવ વુચ્ચતિ. અપિચ રઞ્ઞા પોસાવનિકપુત્તત્તાપિ તં ‘‘કુમારકસ્સપો’’તિ સઞ્જાનિંસુ. અયં પનસ્સ પુબ્બયોગતો પટ્ઠાય આવિભાવકથા –

થેરો કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે સેટ્ઠિપુત્તો અહોસિ. અથેકદિવસં ભગવન્તં ચિત્રકથિં એકં અત્તનો સાવકં ઠાનન્તરે ઠપેન્તં દિસ્વા ભગવતો સત્તાહં દાનં દત્વા, ‘‘અહમ્પિ ભગવા અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ અયં થેરો વિય ચિત્રકથી સાવકો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં કત્વા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા વિસેસં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ.

તદા કિર પરિનિબ્બુતસ્સ ભગવતો સાસને ઓસક્કન્તે પઞ્ચ ભિક્ખૂ નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા પબ્બતં અભિરુય્હ સમણધમ્મં અકંસુ. સઙ્ઘત્થેરો તતિયદિવસે અરહત્તં પત્તો. અનુથેરો ચતુત્થદિવસે અનાગામી અહોસિ. ઇતરે તયો વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તા દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તેસં એકં બુદ્ધન્તરં દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સમ્પત્તિં અનુભોન્તાનં એકો તક્કસિલાયં રાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા પુક્કુસાતિ નામ રાજા હુત્વા ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિત્વા રાજગહં ગચ્છન્તો કુમ્ભકારસાલાયં ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા અનાગામિફલં પત્તો. એકો એકસ્મિં સમુદ્દપટ્ટને કુલઘરે નિબ્બત્તિત્વા નાવં આરુય્હ ભિન્નનાવો દારુચીરાનિ નિવાસેત્વા લાભસમ્પત્તિં પત્તો, ‘‘અહં અરહા’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા, ‘‘ન ત્વં અરહા, ગચ્છ સત્થારં પઞ્હં પુચ્છા’’તિ અત્થકામાય દેવતાય ચોદિતો તથા કત્વા અરહત્તફલં પત્તો.

એકો રાજગહે એકિસ્સા કુલદારિકાય કુચ્છિમ્હિ ઉપ્પન્નો. સા ચ પઠમં માતાપિતરો યાચિત્વા પબ્બજ્જં અલભમાના કુલઘરં ગતા ગબ્ભસણ્ઠિતમ્પિ અજાનન્તી સામિકં આરાધેત્વા તેન અનુઞ્ઞાતા ભિક્ખુનીસુ પબ્બજિતા. તસ્સા ગબ્ભિનિનિમિત્તં દિસ્વા ભિક્ખુનિયો દેવદત્તં પુચ્છિંસુ, સો ‘‘અસ્સમણી’’તિ આહ. દસબલં પુચ્છિંસુ, સત્થા ઉપાલિત્થેરં પટિચ્છાપેસિ. થેરો સાવત્થિનગરવાસીનિ કુલાનિ વિસાખઞ્ચ ઉપાસિકં પક્કોસાપેત્વા સોધેન્તો, – ‘‘પુરે લદ્ધો ગબ્ભો, પબ્બજ્જા અરોગા’’તિ આહ. સત્થા ‘‘સુવિનિચ્છિતં અધિકરણ’’ન્તિ થેરસ્સ સાધુકારં અદાસિ. સા ભિક્ખુની સુવણ્ણબિમ્બસદિસં પુત્તં વિજાયિ, તં ગહેત્વા રાજા પસેનદિ કોસલો પોસાપેસિ. ‘‘કસ્સપો’’તિ ચસ્સ નામં કત્વા અપરભાગે અલઙ્કરિત્વા સત્થુ સન્તિકં નેત્વા પબ્બાજેસિ. ઇતિ રઞ્ઞો પોસાવનિકપુત્તત્તાપિ તં ‘‘કુમારકસ્સપો’’તિ સઞ્જાનિંસૂતિ.

અન્ધવનેતિ એવંનામકે વને. તં કિર વનં દ્વિન્નં બુદ્ધાનં કાલે અવિજહિતનામં અન્ધવનંત્વેવ પઞ્ઞાયતિ. તત્રાયં પઞ્ઞત્તિવિભાવના – અપ્પાયુકબુદ્ધાનઞ્હિ સરીરધાતુ ન એકગ્ઘના હોતિ. અધિટ્ઠાનાનુભાવેન વિપ્પકિરિયતિ. તેનેવ અમ્હાકમ્પિ ભગવા, – ‘‘અહં ન ચિરટ્ઠિતિકો, અપ્પકેહિ સત્તેહિ અહં દિટ્ઠો, યેહિ ન દિટ્ઠો, તેવ બહુતરા, તે મે ધાતુયો આદાય તત્થ તત્થ પૂજેન્તા સગ્ગપરાયણા ભવિસ્સન્તી’’તિ પરિનિબ્બાનકાલે, ‘‘અત્તનો સરીરં વિપ્પકિરિયતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. દીઘાયુકબુદ્ધાનં પન સુવણ્ણક્ખન્ધો વિય એકગ્ઘનં ધાતુસરીરં તિટ્ઠતિ.

કસ્સપસ્સાપિ ભગવતો તથેવ અટ્ઠાસિ. તતો મહાજના સન્નિપતિત્વા, ‘‘ધાતુયો એકગ્ઘના ન સક્કા વિયોજેતું, કિં કરિસ્સામા’’તિ સમ્મન્તયિત્વા એકગ્ઘનમેવ ચેતિયં કરિસ્સામ, કિત્તકં પન હોતુ તન્તિ આહંસુ. એકે સત્તયોજનિયન્તિ આહંસુ. એતં અતિમહન્તં, અનાગતે જગ્ગિતું ન સક્કા, છયોજનં હોતુ, પઞ્ચયોજનં… ચતુયોજનં… તિયોજનં… દ્વિયોજનં… એકયોજનં હોતૂતિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા ઇટ્ઠકા કીદિસા હોન્તૂતિ બાહિરન્તે ઇટ્ઠકા રત્તસુવણ્ણમયા એકગ્ઘના સતસહસ્સગ્ઘનિકા હોન્તુ, અબ્ભન્તરિમન્તે પઞ્ઞાસસહસ્સગ્ઘનિકા. હરિતાલમનોસિલાહિ મત્તિકાકિચ્ચં કયિરતુ, તેલેન ઉદકકિચ્ચન્તિ નિટ્ઠં ગન્ત્વા ચત્તારિ મુખાનિ ચતુધા વિભજિંસુ. રાજા એકં મુખં ગણ્હિ, રાજપુત્તો પથવિન્દરકુમારો એકં, અમચ્ચાનં જેટ્ઠકો હુત્વા સેનાપતિ એકં, જનપદાનં જેટ્ઠકો હુત્વા સેટ્ઠિ એકં.

તત્થ ધનસમ્પન્નતાય રાજાપિ સુવણ્ણં નીહરાપેત્વા અત્તના ગહિતમુખે કમ્મં આરભિ, ઉપરાજાપિ, સેનાપતિપિ. સેટ્ઠિના ગહિતમુખે પન કમ્મં ઓલીયતિ. તતો યસોરતો નામ એકો ઉપાસકો તેપિટકો ભાણકો અનાગામી અરિયસાવકો, સો કમ્મં ઓલીયતીતિ ઞત્વા પઞ્ચ સકટસતાનિ યોજાપેત્વા જનપદં ગન્ત્વા ‘‘કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધો વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ ઠત્વા પરિનિબ્બુતો. તસ્સ યોજનિકં રતનચેતિયં કયિરતિ, યો યં દાતું ઉસ્સહતિ સુવણ્ણં વા હિરઞ્ઞં વા સત્તરતનં વા હરિતાલં વા મનોસિલં વા, સો તં દેતૂ’’તિ સમાદપેસિ. મનુસ્સા અત્તનો અત્તનો થામેન હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીનિ અદંસુ. અસક્કોન્તા તેલતણ્ડુલાદીનિ દેન્તિયેવ. ઉપાસકો તેલતણ્ડુલાદીનિ કમ્મકારાનં ભત્તવેતનત્થં પહિણાતિ, અવસેસેહિ સુવણ્ણં ચેતાપેત્વા પહિણાતિ, એવં સકલજમ્બુદીપં અચરિ.

ચેતિયે કમ્મં નિટ્ઠિતન્તિ ચેતિયટ્ઠાનતો પણ્ણં પહિણિંસુ – ‘‘નિટ્ઠિતં કમ્મં આચરિયો આગન્ત્વા ચેતિયં વન્દતૂ’’તિ. સોપિ પણ્ણં પહિણિ – ‘‘મયા સકલજમ્બુદીપો સમાદપિતો, યં અત્થિ, તં ગહેત્વા કમ્મં નિટ્ઠાપેન્તૂ’’તિ. દ્વેપિ પણ્ણાનિ અન્તરામગ્ગે સમાગમિંસુ. આચરિયસ્સ પણ્ણતો પન ચેતિયટ્ઠાનતો પણ્ણં પઠમતરં આચરિયસ્સ હત્થં અગમાસિ. સો પણ્ણં વાચેત્વા ચેતિયં વન્દિસ્સામીતિ એકકોવ નિક્ખમિ. અન્તરામગ્ગે અટવિયં પઞ્ચ ચોરસતાનિ ઉટ્ઠહિંસુ. તત્રેકચ્ચે તં દિસ્વા ઇમિના સકલજમ્બુદીપતો હિરઞ્ઞસુવણ્ણં સમ્પિણ્ડિતં, નિધિકુમ્ભી નો પવટ્ટમાના આગતાતિ અવસેસાનં આરોચેત્વા તં અગ્ગહેસું. કસ્મા તાતા, મં ગણ્હથાતિ? તયા સકલજમ્બુદીપતો સબ્બં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં સમ્પિણ્ડિતં, અમ્હાકમ્પિ થોકં થોકં દેહીતિ. કિં તુમ્હે ન જાનાથ, કસ્સપો ભગવા પરિનિબ્બુતો, તસ્સ યોજનિકં રતનચેતિયં કયિરતિ, તદત્થાય મયા સમાદપિતં, નો અત્તનો અત્થાય. તં તં લદ્ધલદ્ધટ્ઠાનતો તત્થેવ પેસિતં, મય્હં પન નિવત્થસાટકમત્તં ઠપેત્વા અઞ્ઞં વિત્તં કાકણિકમ્પિ નત્થીતિ.

એકે, ‘‘એવમેતં વિસ્સજેથ આચરિય’’ન્તિ આહંસુ. એકે, ‘‘અયં રાજપૂજિતો અમચ્ચપૂજિતો, અમ્હેસુ કઞ્ચિદેવ નગરવીથિયં દિસ્વા રાજરાજમહામત્તાદીનં આરોચેત્વા અનયવ્યસનં પાપુણાપેય્યા’’તિ આહંસુ. ઉપાસકો, ‘‘તાતા, નાહં એવં કરિસ્સામી’’તિ આહ. તઞ્ચ ખો તેસુ કારુઞ્ઞેન, ન અત્તનો જીવિતનિકન્તિયા. અથ તેસુ ગહેતબ્બો વિસ્સજ્જેતબ્બોતિ વિવદન્તેસુ ગહેતબ્બોતિ લદ્ધિકા એવ બહુતરા હુત્વા જીવિતા વોરોપયિંસુ.

તેસં બલવગુણે અરિયસાવકે અપરાધેન નિબ્બુતદીપસિખા વિય અક્ખીનિ અન્તરધાયિંસુ. તે, ‘‘કહં ભો ચક્ખુ, કહં ભો ચક્ખૂ’’તિ વિપ્પલપન્તા એકચ્ચે ઞાતકેહિ ગેહં નીતા. એકચ્ચે નોઞાતકા અનાથાતિ તત્થેવ અટવિયં રુક્ખમૂલે પણ્ણસાલાયં વસિંસુ. અટવિં આગતમનુસ્સા કારુઞ્ઞેન તેસં તણ્ડુલં વા પુટભત્તં વા પરિબ્બયં વા દેન્તિ. દારુપણ્ણાદીનં અત્થાય ગન્ત્વા આગતા મનુસ્સા કુહિં ગતત્થાતિ વુત્તે અન્ધવનં ગતમ્હાતિ વદન્તિ. એવં દ્વિન્નમ્પિ બુદ્ધાનં કાલે તં વનં અન્ધવનંત્વેવ પઞ્ઞાયતિ. કસ્સપબુદ્ધકાલે પનેતં છડ્ડિતજનપદે અટવિ અહોસિ. અમ્હાકં ભગવતો કાલે સાવત્થિયા અવિદૂરે જેતવનસ્સ પિટ્ઠિભાગે પવિવેકકામાનં કુલપુત્તાનં વસનટ્ઠાનં પધાનઘરં અહોસિ, તત્થ આયસ્મા કુમારકસ્સપો તેન સમયેન સેખપટિપદં પૂરયમાનો વિહરતિ. તેન વુત્તં ‘‘અન્ધવને વિહરતી’’તિ.

અઞ્ઞતરા દેવતાતિ નામગોત્તવસેન અપાકટા એકા દેવતાતિ અત્થો. ‘‘અભિજાનાતિ નો, ભન્તે, ભગવા અહુઞાતઞ્ઞતરસ્સ મહેસક્ખસ્સ સંખિત્તેન તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિં ભાસિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૬૫) એત્થ પન અભિઞ્ઞાતો સક્કોપિ દેવરાજા અઞ્ઞતરોતિ વુત્તો. દેવતાતિ ચ ઇદં દેવાનમ્પિ દેવધીતાનમ્પિ સાધારણવચનં. ઇમસ્મિં પનત્થે દેવો અધિપ્પેતો. અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ એત્થ અભિક્કન્તસદ્દો ખયસુન્દરાભિરૂપઅબ્ભનુમોદનાદીસુ દિસ્સતિ. તત્થ – ‘‘અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પઠમો યામો, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો, ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૦) ખયે દિસ્સતિ. ‘‘અયં ઇમેસં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૦૦) એવમાદીસુ સુન્દરે.

‘‘કો મે વન્દતિ પાદાનિ, ઇદ્ધિયા યસસા જલં;

અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, સબ્બા ઓભાસયં દિસા’’તિ. (વિ. વ. ૮૫૭) –

એવમાદીસુ અભિરૂપે. ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમા’’તિ એવમાદીસુ (પારા. ૧૫) અબ્ભનુમોદને. ઇધ પન ખયે. તેન અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ પરિક્ખીણાય રત્તિયાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થાયં દેવપુત્તો મજ્ઝિમયામસમનન્તરે આગતોતિ વેદિતબ્બો. અભિક્કન્તવણ્ણાતિ ઇધ અભિક્કન્તસદ્દો અભિરૂપે. વણ્ણસદ્દો પન છવિ-થુતિ-કુલવગ્ગકારણ-સણ્ઠાનપમાણરૂપાયતનાદીસુ દિસ્સતિ. તત્થ, ‘‘સુવણ્ણવણ્ણોસિ ભગવા’’તિ એવમાદીસુ છવિયા. ‘‘કદા સઞ્ઞૂળ્હા પન તે ગહપતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણા’’તિ (મ. નિ. ૨.૭૭) એવમાદીસુ થુતિયં. ‘‘ચત્તારોમે, ભો ગોતમ, વણ્ણા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૩.૧૧૫) કુલવગ્ગે. ‘‘અથ કેન નુ વણ્ણેન, ગન્ધથેનોતિ વુચ્ચતી’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૩૪) કારણે. ‘‘મહન્તં હત્થિરાજવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા’’તિ એવમાદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૩૮) સણ્ઠાને. ‘‘તયો પત્તસ્સ વણ્ણા’’તિ એવમાદીસુ (પારા. ૬૦૨) પમાણે. ‘‘વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા’’તિ એવમાદીસુ રૂપાયતને. સો ઇધ છવિયં દટ્ઠબ્બો. તેન અભિક્કન્તવણ્ણાતિ અભિરૂપછવિઇટ્ઠવણ્ણા, મનાપવણ્ણાતિ વુત્તં હોતિ. દેવતા હિ મનુસ્સલોકં આગચ્છમાના પકતિવણ્ણં પકતિઇદ્ધિં પજહિત્વા ઓળારિકં અત્તભાવં કત્વા અતિરેકવણ્ણં અતિરેકઇદ્ધિં માપેત્વા નટસમજ્જાદીનિ ગચ્છન્તા મનુસ્સા વિય અભિસઙ્ખતેન કાયેન આગચ્છન્તિ. અયમ્પિ દેવપુત્તો તથેવ આગતો. તેન વુત્તં ‘‘અભિક્કન્તવણ્ણા’’તિ.

કેવલકપ્પન્તિ એત્થ કેવલસદ્દો અનવસેસ-યેભૂય્ય-અબ્યામિસ્સાનતિરેકદળ્હત્થ-વિસંયોગાદિઅનેકત્થો. તથા હિસ્સ, ‘‘કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ (પારા. ૧) એવમાદીસુ અનવસેસત્તમત્થો. ‘‘કેવલકપ્પા ચ અઙ્ગમગધા પહૂતં ખાદનીયં ભોજનીયં આદાય ઉપસઙ્કમિસ્સન્તી’’તિ એવમાદીસુ યેભુય્યતા. ‘‘કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ (વિભ. ૨૨૫) એવમાદીસુ અબ્યામિસ્સતા. ‘‘કેવલં સદ્ધામત્તકં નૂન અયમાયસ્મા’’તિ (મહાવ. ૨૪૪) એવમાદીસુ અનતિરેકતા. ‘‘આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ બાહિયો નામ સદ્ધિવિહારિકો કેવલકપ્પં સઙ્ઘભેદાય ઠિતો’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૩) એવમાદીસુ દળ્હત્થતા. ‘‘કેવલી વુસિતવા ઉત્તમપુરિસોતિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૫૭) એવમાદીસુ વિસંયોગો. ઇધ પનસ્સ અનવસેસત્તમત્થોતિ અધિપ્પેતો.

કપ્પસદ્દો પનાયં અભિસદ્દહન-વોહાર-કાલ-પઞ્ઞત્તિ- છેદન-વિકપ્પ-લેસ-સમન્તભાવાદિ-અનેકત્થો. તથા હિસ્સ, ‘‘ઓકપ્પનિયમેતં ભોતો ગોતમસ્સ, યથા તં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) એવમાદીસુ અભિસદ્દહનમત્થો. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૫૦) એવમાદીસુ વોહારો. ‘‘યેન સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) કાલો. ‘‘ઇચ્ચાયસ્મા કપ્પો’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૨૪) એવમાદીસુ પઞ્ઞત્તિ. ‘‘અલઙ્કતા કપ્પિતકેસમસ્સૂ’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૬૫) એવમાદીસુ છેદનં. ‘‘કપ્પતિ દ્વઙ્ગુલકપ્પો’’તિ (ચૂળવ. ૪૪૬) એવમાદીસુ વિકપ્પો. ‘‘અત્થિ કપ્પો નિપજ્જિતુ’’ન્તિ (અ. નિ. ૮.૮૦) એવમાદીસુ લેસો. ‘‘કેવલકપ્પં વેળુવનં ઓભાસેત્વા’’તિ (સં. નિ. ૧.૯૪) એવમાદીસુ સમન્તભાવો. ઇધ પનસ્સ સમન્તભાવો અત્થો અધિપ્પેતો. તસ્મા કેવલકપ્પં અન્ધવનન્તિ એત્થ અનવસેસં સમન્તતો અન્ધવનન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઓભાસેત્વાતિ વત્થાલઙ્કારસરીરસમુટ્ઠિતાય આભાય ફરિત્વા, ચન્દિમા વિય ચ સૂરિયો વિય ચ એકોભાસં એકપજ્જોતં કરિત્વાતિ અત્થો. એકમન્તં અટ્ઠાસીતિ એકસ્મિં અન્તે, એકસ્મિં ઓકાસે અટ્ઠાસિ. એતદવોચાતિ એતં ‘‘ભિક્ખુ ભિક્ખૂ’’તિઆદિવચનમવોચ. કસ્મા પનાયં અવન્દિત્વા સમણવોહારેનેવ કથેતીતિ? સમણસઞ્ઞાસમુદાચારેનેવ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અયં અન્તરા કામાવચરે વસિ. અહં પન અસ્મિ તતો કાલતો પટ્ઠાય બ્રહ્મચારી’’તિ સમણસઞ્ઞાવસ્સ સમુદાચરતિ, તસ્મા અવન્દિત્વા સમણવોહારેનેવ કથેતિ. પુબ્બસહાયો કિરેસો દેવપુત્તો થેરસ્સ. કુતો પટ્ઠાયાતિ? કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલતો પટ્ઠાય. યો હિ પુબ્બયોગે આગતેસુ પઞ્ચસુ સહાયેસુ અનુથેરો ચતુત્થદિવસે અનાગામી અહોસીતિ વુત્તો, અયં સો. તદા કિર તેસુ સઙ્ઘત્થેરસ્સ અરહત્તેનેવ સદ્ધિં અભિઞ્ઞા આગમિંસુ. સો, ‘‘મય્હં કિચ્ચં મત્થકં પત્ત’’ન્તિ વેહાસં ઉપ્પતિત્વા અનોતત્તદહે મુખં ધોવિત્વા ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતં આદાય આગન્ત્વા, ‘‘ઇમં, આવુસો, પિણ્ડપાતં ભુઞ્જિત્વા અપ્પમત્તા સમણધમ્મં કરોથા’’તિ આહ. ઇતરે આહંસુ – ‘‘ન, આવુસો, અમ્હાકં એવં કતિકા અત્થિ – ‘યો પઠમં વિસેસં નિબ્બત્તેત્વા પિણ્ડપાતં આહરતિ, તેનાભતં ભુઞ્જિત્વા સેસેહિ સમણધમ્મો કાતબ્બો’તિ. તુમ્હે અત્તનો ઉપનિસ્સયેન કિચ્ચં મત્થકં પાપયિત્થ. મયમ્પિ સચે નો ઉપનિસ્સયો ભવિસ્સતિ, કિચ્ચં મત્થકં પાપેસ્સામ. પપઞ્ચો એસ અમ્હાકં, ગચ્છથ તુમ્હે’’તિ. સો યથાફાસુકં ગન્ત્વા આયુપરિયોસાને પરિનિબ્બાયિ.

પુનદિવસે અનુથેરો અનાગામિફલં સચ્છકાસિ, તસ્સ અભિઞ્ઞાયો આગમિંસુ. સોપિ તથેવ પિણ્ડપાતં આહરિત્વા તેહિ પટિક્ખિત્તો યથાફાસુકં ગન્ત્વા આયુપરિયોસાને સુદ્ધાવાસે નિબ્બત્તિ. સો સુદ્ધાવાસે ઠત્વા તે સહાયે ઓલોકેન્તો, એકો તદાવ પરિનિબ્બુતો, એકો અધુના ભગવતો સન્તિકે અરિયભૂમિં પત્તો, એકો લાભસક્કારં નિસ્સાય, ‘‘અહં અરહા’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા સુપ્પારકપટ્ટને વસતીતિ દિસ્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ન ત્વં અરહા, ન અરહત્તમગ્ગં પટિપન્નો, ગચ્છ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુણાહી’’તિ ઉય્યોજેસિ. સોપિ અન્તરઘરે ભગવન્તં ઓવાદં યાચિત્વા, ‘‘તસ્મા તિહ તે બાહિય એવં સિક્ખિતબ્બં દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં હોતૂ’’તિ (ઉદા. ૧૦) ભગવતા સંખિત્તેન ઓવદિતો અરિયભૂમિં સમ્પાપુણિ.

તતો અઞ્ઞો એકો અત્થિ, સો કુહિન્તિ ઓલોકેન્તો અન્ધવને સેક્ખપટિપદં પૂરયમાનો વિહરતીતિ દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સહાયકસ્સ સન્તિકે ગમિસ્સામીતિ, ગચ્છન્તેન પન તુચ્છહત્થેન અગન્ત્વા કિઞ્ચિ પણ્ણાકારં ગહેત્વા ગન્તું વટ્ટતિ, સહાયો ખો પન મે નિરામિસો પબ્બતમત્થકે વસન્તો મયા આકાસે ઠત્વા દિન્નં પિણ્ડપાતમ્પિ અપરિભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં અકાસિ, ઇદાનિ આમિસપણ્ણાકારં કિં ગણ્હિસ્સતિ? ધમ્મપણ્ણાકારં ગહેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ બ્રહ્મલોકે ઠિતોવ રતનાવળિં ગન્થેન્તો વિય પન્નરસ પઞ્હે વિભજિત્વા તં ધમ્મપણ્ણાકારં આદાય આગન્ત્વા સહાયસ્સ અવિદૂરે ઠત્વા અત્તનો સમણસઞ્ઞાસમુદાચારવસેન તં અનભિવાદેત્વાવ, ‘‘ભિક્ખુ ભિક્ખૂ’’તિ આલપિત્વા અયં વમ્મિકોતિઆદિમાહ. તત્થ તુરિતાલપનવસેન ભિક્ખુ ભિક્ખૂતિ આમેડિતં વેદિતબ્બં. યથા વા એકનેવ તિલકેન નલાટં ન સોભતિ, તં પરિવારેત્વા અઞ્ઞેસુપિ દિન્નેસુ ફુલ્લિતમણ્ડિતં વિય સોભતિ, એવં એકેનેવ પદેન વચનં ન સોભતિ, પરિવારિકપદેન સદ્ધિં ફુલ્લિતમણ્ડિતં વિય સોભતીતિ તં પરિવારિકપદવસેન વચનં ફુલ્લિતમણ્ડિતં વિય કરોન્તોપિ એવમાહ.

અયં વમ્મિકોતિ પુરતો ઠિતો વમ્મિકો નામ નત્થિ, દેસનાવસેન પન પુરતો ઠિતં દસ્સેન્તો વિય અયન્તિ આહ. લઙ્ગિન્તિ સત્થં આદાય ખણન્તો પલિઘં અદ્દસ. ઉક્ખિપ લઙ્ગિં અભિક્ખણ સુમેધાતિ તાત, પણ્ડિત, લઙ્ગી નામ રત્તિં ધૂમાયતિ દિવા પજ્જલતિ. ઉક્ખિપેત પરં પરતો ખણાતિ. એવં સબ્બપદેસુ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઉદ્ધુમાયિકન્તિ મણ્ડૂકં. ચઙ્કવારન્તિ ખારપરિસ્સાવનં. કુમ્મન્તિ કચ્છપં. અસિસૂનન્તિ મંસચ્છેદકં અસિઞ્ચેવ અધિકુટ્ટનઞ્ચ. મંસપેસિન્તિ નિસદપોતપ્પમાણં અલ્લમંસપિણ્ડં. નાગન્તિ સુમનપુપ્ફકલાપસદિસં મહાફણં તિવિધસોવત્થિકપરિક્ખિત્તં અહિનાગં અદ્દસ. મા નાગં ઘટ્ટેસીતિ દણ્ડકકોટિયા વા વલ્લિકોટિયા વા પંસુચુણ્ણં વા પન ખિપમાનો મા નાગં ઘટ્ટયિ. નમો કરોહિ નાગસ્સાતિ ઉપરિવાતતો અપગમ્મ સુદ્ધવત્થં નિવાસેત્વા નાગસ્સ નમક્કારં કરોહિ. નાગેન અધિસયિતં ધનં નામ યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા ખાદતો ન ખીયતિ, નાગો તે અધિસયિતં ધનં દસ્સતિ, તસ્મા નમો કરોહિ નાગસ્સાતિ. ઇતો વા પન સુત્વાતિ યથા દુક્ખક્ખન્ધે ઇતોતિ સાસને નિસ્સકં, ન તથા ઇધ. ઇધ પન દેવપુત્તે નિસ્સક્કં, તસ્મા ઇતો વા પનાતિ મમ વા પન સન્તિકા સુત્વાતિ અયમેત્થ અત્થો.

૨૫૧. ચાતુમ્મહાભૂતિકસ્સાતિ ચતુમહાભૂતમયસ્સ. કાયસ્સેતં અધિવચનન્તિ સરીરસ્સ નામં. યથેવ હિ બાહિરકો વમ્મિકો, વમતીતિ વન્તકોતિ વન્તુસ્સયોતિ વન્તસિનેહસમ્બન્ધોતિ ચતૂહિ કારણેહિ વમ્મિકોતિ વુચ્ચતિ. સો હિ અહિમઙ્ગુસઉન્દૂરઘરગોળિકાદયો નાનપ્પકારે પાણકે વમતીતિ વમ્મિકો. ઉપચિકાહિ વન્તકોતિ વમ્મિકો. ઉપચિકાહિ વમિત્વા મુખતુણ્ડકેન ઉક્ખિત્તપંસુચુણ્ણેન કટિપ્પમાણેનપિ પોરિસપ્પમાણેનપિ ઉસ્સિતોતિ વમ્મિકો. ઉપચિકાહિ વન્તખેળસિનેહેન આબદ્ધતાય સત્તસત્તાહં દેવે વસ્સન્તેપિ ન વિપ્પકિરિયતિ, નિદાઘેપિ તતો પંસુમુટ્ઠિં ગહેત્વા તસ્મિં મુટ્ઠિના પીળિયમાને સિનેહો નિક્ખમતિ, એવં વન્તસિનેહેન સમ્બદ્ધોતિ વમ્મિકો. એવમયં કાયોપિ, ‘‘અક્ખિમ્હા અક્ખિગૂથકો’’તિઆદિના નયેન નાનપ્પકારકં અસુચિકલિમલં વમતીતિ વમ્મિકો. બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવા ઇમસ્મિં અત્તભાવે નિકન્તિપરિયાદાનેન અત્તભાવં છડ્ડેત્વા ગતાતિ અરિયેહિ વન્તકોતિપિ વમ્મિકો. યેહિ ચાયં તીહિ અટ્ઠિસતેહિ ઉસ્સિતો ન્હારુસમ્બદ્ધો મંસાવલેપનો અલ્લચમ્મપરિયોનદ્ધો છવિરઞ્જિતો સત્તે વઞ્ચેતિ, તં સબ્બં અરિયેહિ વન્તમેવાતિ વન્તુસ્સયોતિપિ વમ્મિકો. ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસં, ચિત્તમસ્સ વિધાવતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૫૫) એવં તણ્હાય જનિતત્તા અરિયેહિ વન્તેનેવ તણ્હાસિનેહેન સમ્બદ્ધો અયન્તિ વન્તસિનેહેન સમ્બદ્ધોતિપિ વમ્મિકો. યથા ચ વમ્મિકસ્સ અન્તો નાનપ્પકારા પાણકા તત્થેવ જાયન્તિ, ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોન્તિ, ગિલાના સયન્તિ, મતા પતન્તિ. ઇતિ સો તેસં સૂતિઘરં વચ્ચકુટિ ગિલાનસાલા સુસાનઞ્ચ હોતિ. એવં ખત્તિયમહાસાલાદીનમ્પિ કાયો અયં ગોપિતરક્ખિતો મણ્ડિતપ્પસાધિતો મહાનુભાવાનં કાયોતિ અચિન્તેત્વા છવિનિસ્સિતા પાણા ચમ્મનિસ્સિતા પાણા મંસનિસ્સિતા પાણા ન્હારુનિસ્સિતા પાણા અટ્ઠિનિસ્સિતા પાણા અટ્ઠિમિઞ્જનિસ્સિતા પાણાતિ એવં કુલગણનાય અસીતિમત્તાનિ કિમિકુલસહસ્સાનિ અન્તોકાયસ્મિંયેવ જાયન્તિ, ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોન્તિ, ગેલઞ્ઞેન આતુરિતાનિ સયન્તિ, મતાનિ પતન્તિ, ઇતિ અયમ્પિ તેસં પાણાનં સૂતિઘરં વચ્ચકુટિ ગિલાનસાલા સુસાનઞ્ચ હોતીતિ ‘‘વમ્મિકો’’ ત્વેવ સઙ્ખં ગતો. તેનાહ ભગવા – ‘‘વમ્મિકોતિ ખો, ભિક્ખુ, ઇમસ્સ ચાતુમહાભૂતિકસ્સ કાયસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ.

માતાપેત્તિકસમ્ભવસ્સાતિ માતિતો ચ પિતિતો ચ નિબ્બત્તેન માતાપેત્તિકેન સુક્કસોણિતેન સમ્ભૂતસ્સ. ઓદનકુમ્માસૂપચયસ્સાતિ ઓદનેન ચેવ કુમ્માસેન ચ ઉપચિતસ્સ વડ્ઢિતસ્સ. અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મસ્સાતિ એત્થ અયં કાયો હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચધમ્મો. દુગ્ગન્ધવિઘાતત્થાય તનુવિલેપનેન ઉચ્છાદનધમ્મો. અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાબાધવિનોદનત્થાય ખુદ્દકસમ્બાહનેન પરિમદ્દનધમ્મો. દહરકાલે વા ઊરૂસુ સયાપેત્વા ગબ્ભવાસેન દુસ્સણ્ઠિતાનં તેસં તેસં અઙ્ગાનં સણ્ઠાનસમ્પાદનત્થં અઞ્છનપીળનાદિવસેન પરિમદ્દનધમ્મો. એવં પરિહરતોપિ ચ ભેદનવિદ્ધંસનધમ્મો ભિજ્જતિ ચેવ વિકિરતિ ચ, એવં સભાવોતિ અત્થો. તત્થ માતાપેત્તિકસમ્ભવઓદનકુમ્માસૂપચયઉચ્છાદનપરિમદ્દનપદેહિ સમુદયો કથિતો, અનિચ્ચભેદવિદ્ધંસનપદેહિ અત્થઙ્ગમો. એવં સત્તહિપિ પદેહિ ચાતુમહાભૂતિકસ્સ કાયસ્સ ઉચ્ચાવચભાવો વડ્ઢિપરિહાનિ સમુદયત્થઙ્ગમો કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

દિવા કમ્મન્તેતિ દિવા કત્તબ્બકમ્મન્તે. ધૂમાયનાતિ એત્થ અયં ધૂમસદ્દો કોધે તણ્હાય વિતક્કે પઞ્ચસુ કામગુણેસુ ધમ્મદેસનાય પકતિધૂમેતિ ઇમેસુ અત્થેસુ વત્તતિ. ‘‘કોધો ધૂમો ભસ્મનિમોસવજ્જ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧૬૫) એત્થ હિ કોધે વત્તતિ. ‘‘ઇચ્છાધૂમાયિતા સત્તા’’તિ એત્થ તણ્હાય. ‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવતો અવિદૂરે ધૂમાયન્તો નિસિન્નો હોતી’’તિ એત્થ વિતક્કે.

‘‘પઙ્કો ચ કામા પલિપો ચ કામા,

ભયઞ્ચ મેતં તિમૂલં પવુત્તં;

રજો ચ ધૂમો ચ મયા પકાસિતા;

હિત્વા તુવં પબ્બજ બ્રહ્મદત્તા’’તિ. (જા. ૧.૬.૧૪) –

એત્થ પઞ્ચકામગુણેસુ. ‘‘ધૂમં કત્તા હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૪૯) એત્થ ધમ્મદેસનાય. ‘‘ધજો રથસ્સ પઞ્ઞાણં, ધૂમો પઞ્ઞાણમગ્ગિનો’’તિ (સં. નિ. ૧.૭૨) એત્થ પકતિધૂમે. ઇધ પનાયં વિતક્કે અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘અયં રત્તિં ધૂમાયના’’તિ.

તથાગતસ્સેતં અધિવચનન્તિ તથાગતો હિ સત્તન્નં ધમ્માનં બાહિતત્તા બ્રાહ્મણો નામ. યથાહ – ‘‘સત્તન્નં ખો, ભિક્ખુ, ધમ્માનં બાહિતત્તા બ્રાહ્મણો. કતમેસં સત્તન્નં? રાગો બાહિતો હોતિ, દોસો… મોહો… માનો… સક્કાયદિટ્ઠિ… વિચિકિચ્છા… સીલબ્બતપરામાસો બાહિતો હોતિ. ઇમેસં ભિક્ખુ સત્તન્નં ધમ્માનં બાહિતત્તા બ્રાહ્મણો’’તિ (ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૮). સુમેધોતિ સુન્દરપઞ્ઞો. સેક્ખસ્સાતિ એત્થ સિક્ખતીતિ સેક્ખો. યથાહ – ‘‘સિક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા સેક્ખોતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સિક્ખતિ? અધિસીલમ્પિ સિક્ખતિ, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખતિ, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૬).

પઞ્ઞાય અધિવચનન્તિ લોકિયલોકુત્તરાય પઞ્ઞાય એતં અધિવચનં, ન આવુધસત્થસ્સ. વીરિયારમ્ભસ્સાતિ કાયિકચેતસિકવીરિયસ્સ. તં પઞ્ઞાગતિકમેવ હોતિ. લોકિયાય પઞ્ઞાય લોકિયં, લોકુત્તરાય પઞ્ઞાય લોકુત્તરં. એત્થ પનાયં અત્થદીપના –

એકો કિર જાનપદો બ્રાહ્મણો પાતોવ માણવકેહિ સદ્ધિં ગામતો નિક્ખમ્મ દિવસં અરઞ્ઞે મન્તે વાચેત્વા સાયં ગામં આગચ્છતિ. અન્તરામગ્ગે ચ એકો વમ્મિકો અત્થિ. સો રત્તિં ધૂમાયતિ, દિવા પજ્જલતિ. બ્રાહ્મણો અન્તેવાસિં સુમેધં માણવં આહ – ‘‘તાત, અયં વમ્મિકો રત્તિં ધૂમાયતિ, દિવા પજ્જલતિ, વિકારમસ્સ પસ્સિસ્સામ, ભિન્દિત્વા નં ચત્તારો કોટ્ઠાસે કત્વા ખિપાહી’’તિ. સો સાધૂતિ કુદાલં ગહેત્વા સમેહિ પાદેહિ પથવિયં પતિટ્ઠાય તથા અકાસિ. તત્ર આચરિયબ્રાહ્મણો વિય ભગવા. સુમેધમાણવકો વિય સેક્ખો ભિક્ખુ. વમ્મિકો વિય કાયો. ‘‘તાત, અયં વમ્મિકો રત્તિં ધૂમાયતિ, દિવા પજ્જલતિ, વિકારમસ્સ પસ્સિસ્સામ, ભિન્દિત્વા નં ચત્તારો કોટ્ઠાસે કત્વા ખિપાહી’’તિ બ્રાહ્મણેન વુત્તકાલો વિય, ‘‘ભિક્ખુ ચાતુમહાભૂતિકં કાયં ચત્તારો કોટ્ઠાસે કત્વા પરિગ્ગણ્હાહી’’તિ ભગવતા વુત્તકાલો. તસ્સ સાધૂતિ કુદાલં ગહેત્વા તથાકરણં વિય સેક્ખસ્સ ભિક્ખુનો, ‘‘યો વીસતિયા કોટ્ઠાસેસુ થદ્ધભાવો, અયં પથવીધાતુ. યો દ્વાદસસુ કોટ્ઠાસેસુ આબન્ધનભાવો, અયં આપોધાતુ. યો ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ પરિપાચનભાવો, અયં તેજોધાતુ. યો છસુ કોટ્ઠાસેસુ વિત્થમ્ભનભાવો, અયં વાયોધાતૂ’’તિ એવં ચતુધાતુવવત્થાનવસેન કાયપરિગ્ગહો વેદિતબ્બો.

લઙ્ગીતિ ખો, ભિક્ખૂતિ કસ્મા ભગવા અવિજ્જં લઙ્ગીતિ કત્વા દસ્સેસીતિ? યથા હિ નગરસ્સ દ્વારં પિધાય પલિઘે યોજિતે મહાજનસ્સ ગમનં પચ્છિજ્જતિ, યે નગરસ્સ અન્તો, તે અન્તોયેવ હોન્તિ. યે બહિ, તે બહિયેવ. એવમેવ યસ્સ ઞાણમુખે અવિજ્જાલઙ્ગી પતતિ, તસ્સ નિબ્બાનસમ્પાપકં ઞાણગમનં પચ્છિજ્જતિ, તસ્મા અવિજ્જં લઙ્ગીતિ કત્વા દસ્સેસિ. પજહ અવિજ્જન્તિ એત્થ કમ્મટ્ઠાનઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન અવિજ્જાપહાનં કથિતં.

ઉદ્ધુમાયિકાતિ ખો, ભિક્ખૂતિ એત્થ ઉદ્ધુમાયિકમણ્ડૂકો નામ નો મહન્તો, નખપિટ્ઠિપ્પમાણો હોતિ, પુરાણપણ્ણન્તરે વા ગચ્છન્તરે વા વલ્લિઅન્તરે વા વસતિ. સો દણ્ડકોટિયા વા વલ્લિકોટિયા વા પંસુચુણ્ણકેન વા ઘટ્ટિતો આયમિત્વા મહન્તો પરિમણ્ડલો બેલુવપક્કપ્પમાણો હુત્વા ચત્તારો પાદે આકાસગતે કત્વા પચ્છિન્નગમનો હુત્વા અમિત્તવસં યાતિ, કાકકુલલાદિભત્તમેવ હોતિ. એવમેવ અયં કોધો પઠમં ઉપ્પજ્જન્તો ચિત્તાવિલમત્તકોવ હોતિ. તસ્મિં ખણે અનિગ્ગહિતો વડ્ઢિત્વા મુખવિકુલનં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો હનુસઞ્ચોપનં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો ફરુસવાચાનિચ્છારણં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો દિસાવિલોકનં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો આકડ્ઢનપરિકડ્ઢનં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો પાણિના લેડ્ડુદણ્ડસત્થપરામસનં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો દણ્ડસત્થાભિનિપાતં પાપેતિ. તદા અનિગ્ગહિતો પરઘાતનમ્પિ અત્તઘાતનમ્પિ પાપેતિ. વુત્તમ્પિ હેતં – ‘‘યતો અયં કોધો પરં ઘાતેત્વા અત્તાનં ઘાતેતિ, એત્તાવતાયં કોધો પરમુસ્સદગતો હોતિ પરમવેપુલ્લપ્પત્તો’’તિ. તત્થ યથા ઉદ્ધુમાયિકાય ચતૂસુ પાદેસુ આકાસગતેસુ ગમનં પચ્છિજ્જતિ, ઉદ્ધુમાયિકા અમિત્તવસં ગન્ત્વા કાકાદિભત્તં હોતિ, એવમેવ કોધસમઙ્ગીપુગ્ગલો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ, અમિત્તવસં યાતિ, સબ્બેસં મારાનં યથાકામકરણીયો હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ઉદ્ધુમાયિકાતિ ખો, ભિક્ખુ, કોધૂપાયાસસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. તત્થ બલવપ્પત્તો કોધોવ કોધૂપાયાસો. પજહ કોધૂપાયાસન્તિ એત્થ પટિસઙ્ખાનપ્પહાનં કથિતં.

દ્વિધાપથોતિ એત્થ, યથા પુરિસો સધનો સભોગો કન્તારદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો દ્વેધાપથં પત્વા, ‘‘ઇમિના નુ ખો ગન્તબ્બં, ઇમિના ગન્તબ્બ’’ન્તિ નિચ્છેતું અસક્કોન્તો તત્થેવ તિટ્ઠતિ, અથ નં ચોરા ઉટ્ઠહિત્વા અનયબ્યસનં પાપેન્તિ, એવમેવ ખો મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિસિન્નો ભિક્ખુ બુદ્ધાદીસુ કઙ્ખાય ઉપ્પન્નાય કમ્મટ્ઠાનં વડ્ઢેતું ન સક્કોતિ, અથ નં કિલેસમારાદયો સબ્બે મારા અનયબ્યસનં પાપેન્તિ, ઇતિ વિચિકિચ્છા દ્વેધાપથસમા હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘દ્વિધાપથોતિ ખો, ભિક્ખુ, વિચિકિચ્છાયેતં અધિવચન’’ન્તિ. પજહ વિચિકિચ્છન્તિ એત્થ કમ્મટ્ઠાનઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન વિચિકિચ્છાપહાનં કથિતં.

ચઙ્ગવારન્તિ એત્થ, યથા રજકેહિ ખારપરિસ્સાવનમ્હિ ઉદકે પક્ખિત્તે એકો ઉદકઘટો દ્વેપિ દસપિ વીસતિપિ ઘટસતમ્પિ પગ્ઘરતિયેવ, પસટમત્તમ્પિ ઉદકં ન તિટ્ઠતિ, એવમેવ નીવરણસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ અબ્ભન્તરે કુસલધમ્મો ન તિટ્ઠતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ચઙ્ગવારન્તિ ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચન્નેતં નીવરણાનં અધિવચન’’ન્તિ. પજહ પઞ્ચનીવરણેતિ એત્થ વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગવસેન નીવરણપ્પહાનં કથિતં.

કુમ્મોતિ એત્થ, યથા કચ્છપસ્સ ચત્તારો પાદા સીસન્તિ પઞ્ચેવ અઙ્ગાનિ હોન્તિ, એવમેવ સબ્બેપિ સઙ્ખતા ધમ્મા ગય્હમાના પઞ્ચેવ ખન્ધા ભવન્તિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘કુમ્મોતિ ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ. પજહ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેતિ એત્થ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ છન્દરાગપ્પહાનં કથિતં.

અસિસૂનાતિ એત્થ, યથા સૂનાય ઉપરિ મંસં ઠપેત્વા અસિના કોટ્ટેન્તિ, એવમિમે સત્તા વત્થુકામત્થાય કિલેસકામેહિ ઘાતયમાના વત્થુકામાનં ઉપરિ કત્વા કિલેસકામેહિ કન્તિતા કોટ્ટિતા ચ હોન્તિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘અસિસૂનાતિ ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચન’’ન્તિ. પજહ પઞ્ચ કામગુણેતિ એત્થ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ છન્દરાગપ્પહાનં કથિતં.

મંસપેસીતિ ખો, ભિક્ખૂતિ એત્થ અયં મંસપેસિ નામ બહુજનપત્થિતા ખત્તિયાદયો મનુસ્સાપિ નં પત્થેન્તિ કાકાદયો તિરચ્છાનાપિ. ઇમે હિ સત્તા અવિજ્જાય સમ્મત્તા નન્દિરાગં ઉપગમ્મ વટ્ટં વડ્ઢેન્તિ. યથા વા મંસપેસિ ઠપિતઠપિતટ્ઠાને લગ્ગતિ, એવમિમે સત્તા નન્દિરાગબદ્ધા વટ્ટે લગ્ગન્તિ, દુક્ખં પત્વાપિ ન ઉક્કણ્ઠન્તિ, ઇતિ નન્દિરાગો મંસપેસિસદિસો હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘મંસપેસીતિ ખો, ભિક્ખુ, નન્દિરાગસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. પજહ નન્દીરાગન્તિ એત્થ ચતુત્થમગ્ગેન નન્દીરાગપ્પહાનં કથિતં.

નાગોતિ ખો, ભિક્ખુ, ખીણાસવસ્સેતં ભિક્ખુનો અધિવચનન્તિ એત્થ યેનત્થેન ખીણાસવો નાગોતિ વુચ્ચતિ, સો અનઙ્ગણસુત્તે (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૩) પકાસિતો એવ. નમો કરોહિ નાગસ્સાતિ ખીણાસવસ્સ બુદ્ધનાગસ્સ, ‘‘બુદ્ધો સો ભગવા બોધાય ધમ્મં દેસેતિ, દન્તો સો ભગવા દમથાય ધમ્મં દેસેતિ, સન્તો સો ભગવા સમથાય ધમ્મં દેસેતિ, તિણ્ણો સો ભગવા તરણાય ધમ્મં દેસેતિ, પરિનિબ્બુતો સો ભગવા પરિનિબ્બાનાય ધમ્મં દેસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૬૧) એવં નમક્કારં કરોહીતિ અયમેત્થ અત્થો. ઇતિ ઇદં સુત્તં થેરસ્સ કમ્મટ્ઠાનં અહોસિ. થેરોપિ ઇદમેવ સુત્તં કમ્મટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તો. અયમેતસ્સ અત્થોતિ અયં એતસ્સ પઞ્હસ્સ અત્થો. ઇતિ ભગવા રતનરાસિમ્હિ મણિકૂટં ગણ્હન્તો વિય યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

વમ્મિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. રથવિનીતસુત્તવણ્ણના

૨૫૨. એવં મે સુતન્તિ રથવિનીતસુત્તં. તત્થ રાજગહેતિ એવંનામકે નગરે, તઞ્હિ મન્ધાતુમહાગોવિન્દાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા રાજગહન્તિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞેપેત્થ પકારે વણ્ણયન્તિ. કિં તેહિ? નામમેતં તસ્સ નગરસ્સ. તં પનેતં બુદ્ધકાલે ચ ચક્કવત્તિકાલે ચ નગરં હોતિ, સેસકાલે સુઞ્ઞં હોતિ યક્ખપરિગ્ગહિતં, તેસં વસન્તવનં હુત્વા તિટ્ઠતિ. વેળુવને કલન્દકનિવાપેતિ વેળુવનન્તિ તસ્સ ઉય્યાનસ્સ નામં, તં કિર વેળૂહિ પરિક્ખિત્તં અહોસિ અટ્ઠારસહત્થેન ચ પાકારેન, ગોપુરટ્ટાલકયુત્તં નીલોભાસં મનોરમં, તેન વેળુવનન્તિ વુચ્ચતિ. કલન્દકાનઞ્ચેત્થ નિવાપં અદંસુ, તેન કલન્દકનિવાપોતિ વુચ્ચતિ.

પુબ્બે કિર અઞ્ઞતરો રાજા તત્થ ઉય્યાનકીળનત્થં આગતો સુરામદેન મત્તો દિવાસેય્યં ઉપગતો સુપિ. પરિજનોપિસ્સ, ‘‘સુત્તો રાજા’’તિ પુપ્ફફલાદીહિ પલોભિયમાનો ઇતો ચિતો ચ પક્કામિ, અથ સુરાગન્ધેન અઞ્ઞતરસ્મા સુસિરરુક્ખા કણ્હસપ્પો નિક્ખમિત્વા રઞ્ઞાભિમુખો આગચ્છતિ. તં દિસ્વા રુક્ખદેવતા, ‘‘રઞ્ઞો જીવિતં દમ્મી’’તિ કાળકવેસેન આગન્ત્વા કણ્ણમૂલે સદ્દમકાસિ. રાજા પટિબુજ્ઝિ, કણ્હસપ્પો નિવત્તો. સો તં દિસ્વા, ‘‘ઇમાય મમ જીવિતં દિન્ન’’ન્તિ કાળકાનં તત્થ નિવાપં પટ્ઠપેસિ, અભયઘોસનઞ્ચ ઘોસાપેસિ. તસ્મા તં તતો પભુતિ કલન્દકનિવાપન્તિ સઙ્ખ્યં ગતં. કલન્દકાતિ કાળકાનં નામં.

જાતિભૂમિકાતિ જાતિભૂમિવાસિનો. તત્થ જાતિભૂમીતિ જાતટ્ઠાનં. તં ખો પનેતં નેવ કોસલમહારાજાદીનં ન ચઙ્કીબ્રાહમણાદીનં ન સક્કસુયામસન્તુસિતાદીનં ન અસીતિમહાસાવકાદીનં ન અઞ્ઞેસં સત્તાનં જાતટ્ઠાનં ‘‘જાતિભૂમી’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્સ પન જાતદિવસે દસસહસ્સિલોકધાતુ એકદ્ધજમાલાવિપ્પકિણ્ણકુસુમવાસચુણ્ણગન્ધસુગન્ધા સબ્બપાલિફુલ્લમિવ નન્દનવનં વિરોચમાના પદુમિનિપણ્ણે ઉદકબિન્દુ વિય અકમ્પિત્થ, જચ્ચન્ધાદીનઞ્ચ રૂપદસ્સનાદીનિ અનેકાનિ પાટિહારિયાનિ પવત્તિંસુ, તસ્સ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તસ્સ જાતટ્ઠાનસાકિયજનપદો કપિલવત્થાહારો, સા ‘‘જાતિભૂમી’’તિ વુચ્ચતિ.

ધમ્મગરુભાવવણ્ણના

વસ્સંવુટ્ઠાતિ તેમાસં વસ્સંવુટ્ઠા પવારિતપવારણા હુત્વા. ભગવા એતદવોચાતિ ‘‘કચ્ચિ, ભિક્ખવે, ખમનીય’’ન્તિઆદીહિ વચનેહિ આગન્તુકપટિસન્થારં કત્વા એતં, ‘‘કો નુ ખો, ભિક્ખવે’’તિઆદિવચનમવોચ. તે કિર ભિક્ખુ, – ‘‘કચ્ચિ, ભિક્ખવે, ખમનીયં કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિત્થ અપ્પકિલમથેન અદ્ધાનં આગતા, ન ચ પિણ્ડકેન કિલમિત્થ, કુતો ચ તુમ્હે, ભિક્ખવે, આગચ્છથા’’તિ પટિસન્થારવસેન પુચ્છિતા – ‘‘ભગવા સાકિયજનપદે કપિલવત્થાહારતો જાતિભૂમિતો આગચ્છામા’’તિ આહંસુ. અથ ભગવા નેવ સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ, ન સક્કોદનસ્સ, ન સુક્કોદનસ્સ, ન ધોતોદનસ્સ, ન અમિતોદનસ્સ, ન અમિત્તાય દેવિયા, ન મહાપજાપતિયા, ન સકલસ્સ સાકિયમણ્ડલસ્સ આરોગ્યં પુચ્છિ. અથ ખો અત્તના ચ દસકથાવત્થુલાભિં પરઞ્ચ તત્થ સમાદપેતારં પટિપત્તિસમ્પન્નં ભિક્ખું પુચ્છન્તો ઇદં – ‘‘કો નુ ખો, ભિક્ખવે’’તિઆદિવચનં અવોચ.

કસ્મા પન ભગવા સુદ્ધોદનાદીનં આરોગ્યં અપુચ્છિત્વા એવરૂપં ભિક્ખુમેવ પુચ્છતિ? પિયતાય. બુદ્ધાનઞ્હિ પટિપન્નકા ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો ચ પિયા હોન્તિ મનાપા. કિં કારણા? ધમ્મગરુતાય. ધમ્મગરુનો હિ તથાગતા, સો ચ નેસં ધમ્મગરુભાવો, ‘‘દુક્ખં ખો અગારવો વિહરતિ, અપ્પતિસ્સો’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૧) ઇમિના અજપાલનિગ્રોધમૂલે ઉપ્પન્નજ્ઝાસયેન વેદિતબ્બો. ધમ્મગરુતાયેવ હિ ભગવા મહાકસ્સપત્થેરસ્સ અભિનિક્ખમનદિવસે પચ્ચુગ્ગમનં કરોન્તો તિગાવુતં મગ્ગં અગમાસિ. અતિરેકતિયોજનસતં મગ્ગં ગન્ત્વા ગઙ્ગાતીરે ધમ્મં દેસેત્વા મહાકપ્પિનં સપરિસં અરહત્તે પતિટ્ઠપેસિ. એકસ્મિં પચ્છાભત્તે પઞ્ચચત્તાલીસયોજનં મગ્ગં ગન્ત્વા કુમ્ભકારસ્સ નિવેસને તિયામરત્તિં ધમ્મકથં કત્વા પુક્કુસાતિકુલપુત્તં અનાગામિફલે પતિટ્ઠપેસિ. વીસયોજનસતં ગન્ત્વા વનવાસિસામણેરસ્સ અનુગ્ગહં અકાસિ. સટ્ઠિયોજનમગ્ગં ગન્ત્વા ખદિરવનિયત્થેરસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. અનુરુદ્ધત્થેરો પાચીનવંસદાયે નિસિન્નો મહાપુરિસવિતક્કં વિતક્કેતીતિ ઞત્વા તત્થ આકાસેન ગન્ત્વા થેરસ્સ પુરતો ઓરુય્હ સાધુકારમદાસિ. કોટિકણ્ણસોણત્થેરસ્સ એકગન્ધકુટિયં સેનાસનં પઞ્ઞપાપેત્વા પચ્ચૂસકાલે ધમ્મદેસનં અજ્ઝેસિત્વા સરભઞ્ઞપરિયોસાને સાધુકારમદાસિ. તિગાવુતં મગ્ગં ગન્ત્વા તિણ્ણં કુલપુત્તાનં વસનટ્ઠાને ગોસિઙ્ગસાલવને સામગ્ગિરસાનિસંસં કથેસિ. કસ્સપોપિ ભગવા – ‘‘અનાગામિફલે પતિટ્ઠિતો અરિયસાવકો અય’’ન્તિ વિસ્સાસં ઉપ્પાદેત્વા ઘટિકારસ્સ કુમ્ભકારસ્સ નિવેસનં ગન્ત્વા સહત્થા આમિસં ગહેત્વા પરિભુઞ્જિ.

અમ્હાકંયેવ ભગવા ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય જેતવનતો ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ચારિકં નિક્ખમિ. કોસલમહારાજઅનાથપિણ્ડિકાદયો નિવત્તેતું નાસક્ખિંસુ. અનાથપિણ્ડિકો ઘરં આગન્ત્વા દોમનસ્સપ્પત્તો નિસીદિ. અથ નં પુણ્ણા નામ દાસી દોમનસ્સપ્પત્તોસિ સામીતિ આહ. ‘‘આમ જે, સત્થારં નિવત્તેતું નાસક્ખિં, અથ મે ઇમં તેમાસં ધમ્મં વા સોતું, યથાધિપ્પાયં વા દાનં દાતું ન લભિસ્સામી’’તિ ચિન્તા ઉપ્પન્નાતિ. અહમ્પિ સામિ સત્થારં નિવત્તેસ્સામીતિ. સચે નિવત્તેતું સક્કોસિ, ભુજિસ્સાયેવ ત્વન્તિ. સા ગન્ત્વા દસબલસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘નિવત્તથ ભગવા’’તિ આહ. પુણ્ણે ત્વં પરપટિબદ્ધજીવિકા કિં મે કરિસ્સસીતિ. ભગવા મય્હં દેય્યધમ્મો નત્થીતિ તુમ્હેપિ જાનાથ, તુમ્હાકં નિવત્તનપચ્ચયા પનાહં તીસુ સરણેસુ પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠહિસ્સામીતિ. ભગવા સાધુ સાધુ પુણ્ણેતિ સાધુકારં કત્વા નિવત્તેત્વા જેતવનમેવ પવિટ્ઠો. અયં કથા પાકટા અહોસિ. સેટ્ઠિ સુત્વા પુણ્ણાય કિર ભગવા નિવત્તિતોતિ તં ભુજિસ્સં કત્વા ધીતુટ્ઠાને ઠપેસિ. સા પબ્બજ્જં યાચિત્વા પબ્બજિ, પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં આરભિ. અથસ્સા સત્થા આરદ્ધવિપસ્સકભાવં ઞત્વા ઇમં ઓભાસગાથં વિસ્સજ્જેસિ –

‘‘પુણ્ણે પૂરેસિ સદ્ધમ્મં, ચન્દો પન્નરસો યથા;

પરિપુણ્ણાય પઞ્ઞાય, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સસી’’તિ. (થેરીગા. ૩);

ગાથાપરિયોસાને અરહત્તં પત્વા અભિઞ્ઞાતા સાવિકા અહોસીતિ. એવં ધમ્મગરુનો તથાગતા.

નન્દકત્થેરે ઉપટ્ઠાનસાલાયં ધમ્મં દેસેન્તેપિ ભગવા અનહાતોવ ગન્ત્વા તિયામરત્તિં ઠિતકોવ ધમ્મકથં સુત્વા દેસનાપરિયોસાને સાધુકારમદાસિ. થેરો આગન્ત્વા વન્દિત્વા, ‘‘કાય વેલાય, ભન્તે, આગતત્થા’’તિ પુચ્છિ. તયા સુત્તન્તે આરદ્ધમત્તેતિ. દુક્કરં કરિત્થ, ભન્તે, બુદ્ધસુખુમાલા તુમ્હેતિ. સચે ત્વં, નન્દ, કપ્પં દેસેતું સક્કુણેય્યાસિ, કપ્પમત્તમ્પાહં ઠિતકોવ સુણેય્યન્તિ ભગવા અવોચ. એવં ધમ્મગરુનો તથાગતા. તેસં ધમ્મગરુતાય પટિપન્નકા પિયા હોન્તિ, તસ્મા પટિપન્નકે પુચ્છિ. પટિપન્નકો ચ નામ અત્તહિતાય પટિપન્નો નો પરહિતાય, પરહિતાય પટિપન્નો નો અત્તહિતાય, નો અત્તહિતાય ચ પટિપન્નો નો પરહિતાય ચ, અત્તહિતાય ચ પટિપન્નો પરહિતાય ચાતિ ચતુબ્બિધો હોતિ.

તત્થ યો સયં દસન્નં કથાવત્થૂનં લાભી હોતિ, પરં તત્થ ન ઓવદતિ ન અનુસાસતિ આયસ્મા બાકુલો વિય. અયં અત્તહિતાય પટિપન્નો નામ નો પરહિતાય પટિપન્નો, એવરૂપં ભિક્ખું ભગવા ન પુચ્છતિ. કસ્મા? ન મય્હં સાસનસ્સ વડ્ઢિપક્ખે ઠિતોતિ.

યો પન દસન્નં કથાવત્થૂનં અલાભી, પરં તેહિ ઓવદતિ તેન કતવત્તસાદિયનત્થં ઉપનન્દો સક્યપુત્તો વિય, અયં પરહિતાય પટિપન્નો નામ નો અત્તહિતાય, એવરૂપમ્પિ ન પુચ્છતિ. કસ્મા? અસ્સ તણ્હા મહાપચ્છિ વિય અપ્પહીનાતિ.

યો અત્તનાપિ દસન્નં કથાવત્થૂનં અલાભી, પરમ્પિ તેહિ ન ઓવદતિ, લાળુદાયી વિય, અયં નેવ અત્તહિતાય પટિપન્નો ન પરહિતાય, એવરૂપમ્પિ ન પુચ્છતિ. કસ્મા? અસ્સ અન્તો કિલેસા ફરસુછેજ્જા વિય મહન્તાતિ.

યો પન સયં દસન્નં કથાવત્થૂનં લાભી, પરમ્પિ તેહિ ઓવદતિ, અયં અત્તહિતાય ચેવ પરહિતાય ચ પટિપન્નો નામ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનમહાકસ્સપાદયો અસીતિમહાથેરા વિય, એવરૂપં ભિક્ખું પુચ્છતિ. કસ્મા? મય્હં સાસનસ્સ વુડ્ઢિપક્ખે ઠિતોતિ. ઇધાપિ એવરૂપમેવ પુચ્છન્તો – ‘‘કો નુ ખો, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ.

એવં ભગવતા પુટ્ઠાનં પન તેસં ભિક્ખૂનં ભગવા અત્તનો જાતિભૂમિયં ઉભયહિતાય પટિપન્નં દસકથાવત્થુલાભિં ભિક્ખું પુચ્છતિ, કો નુ ખો તત્થ એવરૂપોતિ ન અઞ્ઞમઞ્ઞં ચિન્તના વા સમન્તના વા અહોસિ. કસ્મા? આયસ્મા હિ મન્તાણિપુત્તો તસ્મિં જનપદે આકાસમજ્ઝે ઠિતો ચન્દો વિય સૂરિયો વિય ચ પાકટો પઞ્ઞાતો. તસ્મા તે ભિક્ખૂ મેઘસદ્દં સુત્વા એકજ્ઝં સન્નિપતિતમોરઘટા વિય ઘનસજ્ઝાયં કાતું, આરદ્ધભિક્ખૂ વિય ચ અત્તનો આચરિયં પુણ્ણત્થેરં ભગવતો આરોચેન્તા થેરસ્સ ચ ગુણં ભાસિતું અપ્પહોન્તેહિ મુખેહિ એકપ્પહારેનેવ પુણ્ણો નામ, ભન્તે, આયસ્માતિઆદિમાહંસુ. તત્થ પુણ્ણોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. મન્તાણિયા પન સો પુત્તો, તસ્મા મન્તાણિપુત્તોતિ વુચ્ચતિ. સમ્ભાવિતોતિ ગુણસમ્ભાવનાય સમ્ભાવિતો.

અપ્પિચ્છતાદિવણ્ણના

અપ્પિચ્છોતિ ઇચ્છાવિરહિતો નિઇચ્છો નિત્તણ્હો. એત્થ હિ બ્યઞ્જનં સાવસેસં વિય, અત્થો પન નિરવસેસો. ન હિ તસ્સ અન્તો અણુમત્તાપિ પાપિકા ઇચ્છા નામ અત્થિ. ખીણાસવો હેસ સબ્બસો પહીનતણ્હો. અપિચેત્થ અત્રિચ્છતા પાપિચ્છતા મહિચ્છતા અપ્પિચ્છતાતિ અયં ભેદો વેદિતબ્બો.

તત્થ સકલાભે અતિત્તસ્સ પરલાભે પત્થના અત્રિચ્છતા નામ. તાય સમન્નાગતસ્સ એકભાજેન પક્કપૂવોપિ અત્તનો પત્તે પતિતો ન સુપક્કો વિય ખુદ્દકો વિય ચ ખાયતિ. સ્વેવ પરસ્સ પત્તે પક્ખિત્તો સુપક્કો વિય મહન્તો વિય ચ ખાયતિ. અસન્તગુણસમ્ભાવનતા પન પટિગ્ગહણે ચ અમત્તઞ્ઞુતા પાપિચ્છતા નામ, સા, ‘‘ઇધેકચ્ચો અસ્સદ્ધો સમાનો સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિઆદિના નયેન અભિધમ્મે આગતાયેવ, તાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો કોહઞ્ઞે પતિટ્ઠાતિ. સન્તગુણસમ્ભાવના પન પટિગ્ગહણે ચ અમત્તઞ્ઞુતા મહિચ્છતા નામ. સાપિ, ‘‘ઇધેકચ્ચો સદ્ધો સમાનો સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂતિ ઇચ્છતિ, સીલવા સમાનો સીલવાતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ (વિભ. ૮૫૧) ઇમિના નયેન આગતાયેવ, તાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો દુસ્સન્તપ્પયો હોતિ, વિજાતમાતાપિસ્સ ચિત્તં ગહેતું ન સક્કોતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘અગ્ગિક્ખન્ધો સમુદ્દો ચ, મહિચ્છો ચાપિ પુગ્ગલો;

સકટેન પચ્ચયં દેતુ, તયોપેતે અતપ્પયા’’તિ.

સન્તગુણનિગૂહનતા પન પટિગ્ગહણે ચ મત્તઞ્ઞુતા અપ્પિચ્છતા નામ, તાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો અત્તનિ વિજ્જમાનમ્પિ ગુણં પટિચ્છાદેતુકામતાય, ‘‘સદ્ધો સમાનો સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂતિ ન ઇચ્છતિ. સીલવા, પવિવિત્તો, બહુસ્સુતો, આરદ્ધવીરિયો, સમાધિસમ્પન્નો, પઞ્ઞવા, ખીણાસવો સમાનો ખીણાસવોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ન ઇચ્છતિ, સેય્યથાપિ મજ્ઝન્તિકત્થેરો.

થેરો કિર મહાખીણાસવો અહોસિ, પત્તચીવરં પનસ્સ પાદમત્તમેવ અગ્ઘતિ, સો અસોકસ્સ ધમ્મરઞ્ઞો વિહારમહદિવસે સઙ્ઘત્થેરો અહોસિ. અથસ્સ અતિલૂખભાવં દિસ્વા મનુસ્સા, ‘‘ભન્તે, થોકં બહિ હોથા’’તિ આહંસુ. થેરો, ‘‘માદિસે ખીણાસવે રઞ્ઞો સઙ્ગહં અકરોન્તે અઞ્ઞો કો કરિસ્સતી’’તિ પથવિયં નિમુજ્જિત્વા સઙ્ઘત્થેરસ્સ ઉક્ખિત્તપિણ્ડં ગણ્હન્તોયેવ ઉમ્મુજ્જિ. એવં ખીણાસવો સમાનો, ‘‘ખીણાસવોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ન ઇચ્છતિ. એવં અપ્પિચ્છો પન ભિક્ખુ અનુપ્પન્નં લાભં ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્નં લાભં થાવરં કરોતિ, દાયકાનં ચિત્તં આરાધેતિ, યથા યથા હિ સો અત્તનો અપ્પિચ્છતાય અપ્પં ગણ્હાતિ, તથા તથા તસ્સ વત્તે પસન્ના મનુસ્સા બહૂ દેન્તિ.