૪. રથવિનીતસુત્તવણ્ણના

૨૫૨. એવં મે સુતન્તિ રથવિનીતસુત્તં. તત્થ રાજગહેતિ એવંનામકે નગરે, તઞ્હિ મન્ધાતુમહાગોવિન્દાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા રાજગહન્તિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞેપેત્થ પકારે વણ્ણયન્તિ. કિં તેહિ? નામમેતં તસ્સ નગરસ્સ. તં પનેતં બુદ્ધકાલે ચ ચક્કવત્તિકાલે ચ નગરં હોતિ, સેસકાલે સુઞ્ઞં હોતિ યક્ખપરિગ્ગહિતં, તેસં વસન્તવનં હુત્વા તિટ્ઠતિ. વેળુવને કલન્દકનિવાપેતિ વેળુવનન્તિ તસ્સ ઉય્યાનસ્સ નામં, તં કિર વેળૂહિ પરિક્ખિત્તં અહોસિ અટ્ઠારસહત્થેન ચ પાકારેન, ગોપુરટ્ટાલકયુત્તં નીલોભાસં મનોરમં, તેન વેળુવનન્તિ વુચ્ચતિ. કલન્દકાનઞ્ચેત્થ નિવાપં અદંસુ, તેન કલન્દકનિવાપોતિ વુચ્ચતિ.

પુબ્બે કિર અઞ્ઞતરો રાજા તત્થ ઉય્યાનકીળનત્થં આગતો સુરામદેન મત્તો દિવાસેય્યં ઉપગતો સુપિ. પરિજનોપિસ્સ, ‘‘સુત્તો રાજા’’તિ પુપ્ફફલાદીહિ પલોભિયમાનો ઇતો ચિતો ચ પક્કામિ, અથ સુરાગન્ધેન અઞ્ઞતરસ્મા સુસિરરુક્ખા કણ્હસપ્પો નિક્ખમિત્વા રઞ્ઞાભિમુખો આગચ્છતિ. તં દિસ્વા રુક્ખદેવતા, ‘‘રઞ્ઞો જીવિતં દમ્મી’’તિ કાળકવેસેન આગન્ત્વા કણ્ણમૂલે સદ્દમકાસિ. રાજા પટિબુજ્ઝિ, કણ્હસપ્પો નિવત્તો. સો તં દિસ્વા, ‘‘ઇમાય મમ જીવિતં દિન્ન’’ન્તિ કાળકાનં તત્થ નિવાપં પટ્ઠપેસિ, અભયઘોસનઞ્ચ ઘોસાપેસિ. તસ્મા તં તતો પભુતિ કલન્દકનિવાપન્તિ સઙ્ખ્યં ગતં. કલન્દકાતિ કાળકાનં નામં.

જાતિભૂમિકાતિ જાતિભૂમિવાસિનો. તત્થ જાતિભૂમીતિ જાતટ્ઠાનં. તં ખો પનેતં નેવ કોસલમહારાજાદીનં ન ચઙ્કીબ્રાહમણાદીનં ન સક્કસુયામસન્તુસિતાદીનં ન અસીતિમહાસાવકાદીનં ન અઞ્ઞેસં સત્તાનં જાતટ્ઠાનં ‘‘જાતિભૂમી’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્સ પન જાતદિવસે દસસહસ્સિલોકધાતુ એકદ્ધજમાલાવિપ્પકિણ્ણકુસુમવાસચુણ્ણગન્ધસુગન્ધા સબ્બપાલિફુલ્લમિવ નન્દનવનં વિરોચમાના પદુમિનિપણ્ણે ઉદકબિન્દુ વિય અકમ્પિત્થ, જચ્ચન્ધાદીનઞ્ચ રૂપદસ્સનાદીનિ અનેકાનિ પાટિહારિયાનિ પવત્તિંસુ, તસ્સ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તસ્સ જાતટ્ઠાનસાકિયજનપદો કપિલવત્થાહારો, સા ‘‘જાતિભૂમી’’તિ વુચ્ચતિ.

ધમ્મગરુભાવવણ્ણના

વસ્સંવુટ્ઠાતિ તેમાસં વસ્સંવુટ્ઠા પવારિતપવારણા હુત્વા. ભગવા એતદવોચાતિ ‘‘કચ્ચિ, ભિક્ખવે, ખમનીય’’ન્તિઆદીહિ વચનેહિ આગન્તુકપટિસન્થારં કત્વા એતં, ‘‘કો નુ ખો, ભિક્ખવે’’તિઆદિવચનમવોચ. તે કિર ભિક્ખુ, – ‘‘કચ્ચિ, ભિક્ખવે, ખમનીયં કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિત્થ અપ્પકિલમથેન અદ્ધાનં આગતા, ન ચ પિણ્ડકેન કિલમિત્થ, કુતો ચ તુમ્હે, ભિક્ખવે, આગચ્છથા’’તિ પટિસન્થારવસેન પુચ્છિતા – ‘‘ભગવા સાકિયજનપદે કપિલવત્થાહારતો જાતિભૂમિતો આગચ્છામા’’તિ આહંસુ. અથ ભગવા નેવ સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ, ન સક્કોદનસ્સ, ન સુક્કોદનસ્સ, ન ધોતોદનસ્સ, ન અમિતોદનસ્સ, ન અમિત્તાય દેવિયા, ન મહાપજાપતિયા, ન સકલસ્સ સાકિયમણ્ડલસ્સ આરોગ્યં પુચ્છિ. અથ ખો અત્તના ચ દસકથાવત્થુલાભિં પરઞ્ચ તત્થ સમાદપેતારં પટિપત્તિસમ્પન્નં ભિક્ખું પુચ્છન્તો ઇદં – ‘‘કો નુ ખો, ભિક્ખવે’’તિઆદિવચનં અવોચ.

કસ્મા પન ભગવા સુદ્ધોદનાદીનં આરોગ્યં અપુચ્છિત્વા એવરૂપં ભિક્ખુમેવ પુચ્છતિ? પિયતાય. બુદ્ધાનઞ્હિ પટિપન્નકા ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો ચ પિયા હોન્તિ મનાપા. કિં કારણા? ધમ્મગરુતાય. ધમ્મગરુનો હિ તથાગતા, સો ચ નેસં ધમ્મગરુભાવો, ‘‘દુક્ખં ખો અગારવો વિહરતિ, અપ્પતિસ્સો’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૧) ઇમિના અજપાલનિગ્રોધમૂલે ઉપ્પન્નજ્ઝાસયેન વેદિતબ્બો. ધમ્મગરુતાયેવ હિ ભગવા મહાકસ્સપત્થેરસ્સ અભિનિક્ખમનદિવસે પચ્ચુગ્ગમનં કરોન્તો તિગાવુતં મગ્ગં અગમાસિ. અતિરેકતિયોજનસતં મગ્ગં ગન્ત્વા ગઙ્ગાતીરે ધમ્મં દેસેત્વા મહાકપ્પિનં સપરિસં અરહત્તે પતિટ્ઠપેસિ. એકસ્મિં પચ્છાભત્તે પઞ્ચચત્તાલીસયોજનં મગ્ગં ગન્ત્વા કુમ્ભકારસ્સ નિવેસને તિયામરત્તિં ધમ્મકથં કત્વા પુક્કુસાતિકુલપુત્તં અનાગામિફલે પતિટ્ઠપેસિ. વીસયોજનસતં ગન્ત્વા વનવાસિસામણેરસ્સ અનુગ્ગહં અકાસિ. સટ્ઠિયોજનમગ્ગં ગન્ત્વા ખદિરવનિયત્થેરસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. અનુરુદ્ધત્થેરો પાચીનવંસદાયે નિસિન્નો મહાપુરિસવિતક્કં વિતક્કેતીતિ ઞત્વા તત્થ આકાસેન ગન્ત્વા થેરસ્સ પુરતો ઓરુય્હ સાધુકારમદાસિ. કોટિકણ્ણસોણત્થેરસ્સ એકગન્ધકુટિયં સેનાસનં પઞ્ઞપાપેત્વા પચ્ચૂસકાલે ધમ્મદેસનં અજ્ઝેસિત્વા સરભઞ્ઞપરિયોસાને સાધુકારમદાસિ. તિગાવુતં મગ્ગં ગન્ત્વા તિણ્ણં કુલપુત્તાનં વસનટ્ઠાને ગોસિઙ્ગસાલવને સામગ્ગિરસાનિસંસં કથેસિ. કસ્સપોપિ ભગવા – ‘‘અનાગામિફલે પતિટ્ઠિતો અરિયસાવકો અય’’ન્તિ વિસ્સાસં ઉપ્પાદેત્વા ઘટિકારસ્સ કુમ્ભકારસ્સ નિવેસનં ગન્ત્વા સહત્થા આમિસં ગહેત્વા પરિભુઞ્જિ.

અમ્હાકંયેવ ભગવા ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય જેતવનતો ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ચારિકં નિક્ખમિ. કોસલમહારાજઅનાથપિણ્ડિકાદયો નિવત્તેતું નાસક્ખિંસુ. અનાથપિણ્ડિકો ઘરં આગન્ત્વા દોમનસ્સપ્પત્તો નિસીદિ. અથ નં પુણ્ણા નામ દાસી દોમનસ્સપ્પત્તોસિ સામીતિ આહ. ‘‘આમ જે, સત્થારં નિવત્તેતું નાસક્ખિં, અથ મે ઇમં તેમાસં ધમ્મં વા સોતું, યથાધિપ્પાયં વા દાનં દાતું ન લભિસ્સામી’’તિ ચિન્તા ઉપ્પન્નાતિ. અહમ્પિ સામિ સત્થારં નિવત્તેસ્સામીતિ. સચે નિવત્તેતું સક્કોસિ, ભુજિસ્સાયેવ ત્વન્તિ. સા ગન્ત્વા દસબલસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘નિવત્તથ ભગવા’’તિ આહ. પુણ્ણે ત્વં પરપટિબદ્ધજીવિકા કિં મે કરિસ્સસીતિ. ભગવા મય્હં દેય્યધમ્મો નત્થીતિ તુમ્હેપિ જાનાથ, તુમ્હાકં નિવત્તનપચ્ચયા પનાહં તીસુ સરણેસુ પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠહિસ્સામીતિ. ભગવા સાધુ સાધુ પુણ્ણેતિ સાધુકારં કત્વા નિવત્તેત્વા જેતવનમેવ પવિટ્ઠો. અયં કથા પાકટા અહોસિ. સેટ્ઠિ સુત્વા પુણ્ણાય કિર ભગવા નિવત્તિતોતિ તં ભુજિસ્સં કત્વા ધીતુટ્ઠાને ઠપેસિ. સા પબ્બજ્જં યાચિત્વા પબ્બજિ, પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં આરભિ. અથસ્સા સત્થા આરદ્ધવિપસ્સકભાવં ઞત્વા ઇમં ઓભાસગાથં વિસ્સજ્જેસિ –

‘‘પુણ્ણે પૂરેસિ સદ્ધમ્મં, ચન્દો પન્નરસો યથા;

પરિપુણ્ણાય પઞ્ઞાય, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સસી’’તિ. (થેરીગા. ૩);

ગાથાપરિયોસાને અરહત્તં પત્વા અભિઞ્ઞાતા સાવિકા અહોસીતિ. એવં ધમ્મગરુનો તથાગતા.

નન્દકત્થેરે ઉપટ્ઠાનસાલાયં ધમ્મં દેસેન્તેપિ ભગવા અનહાતોવ ગન્ત્વા તિયામરત્તિં ઠિતકોવ ધમ્મકથં સુત્વા દેસનાપરિયોસાને સાધુકારમદાસિ. થેરો આગન્ત્વા વન્દિત્વા, ‘‘કાય વેલાય, ભન્તે, આગતત્થા’’તિ પુચ્છિ. તયા સુત્તન્તે આરદ્ધમત્તેતિ. દુક્કરં કરિત્થ, ભન્તે, બુદ્ધસુખુમાલા તુમ્હેતિ. સચે ત્વં, નન્દ, કપ્પં દેસેતું સક્કુણેય્યાસિ, કપ્પમત્તમ્પાહં ઠિતકોવ સુણેય્યન્તિ ભગવા અવોચ. એવં ધમ્મગરુનો તથાગતા. તેસં ધમ્મગરુતાય પટિપન્નકા પિયા હોન્તિ, તસ્મા પટિપન્નકે પુચ્છિ. પટિપન્નકો ચ નામ અત્તહિતાય પટિપન્નો નો પરહિતાય, પરહિતાય પટિપન્નો નો અત્તહિતાય, નો અત્તહિતાય ચ પટિપન્નો નો પરહિતાય ચ, અત્તહિતાય ચ પટિપન્નો પરહિતાય ચાતિ ચતુબ્બિધો હોતિ.

તત્થ યો સયં દસન્નં કથાવત્થૂનં લાભી હોતિ, પરં તત્થ ન ઓવદતિ ન અનુસાસતિ આયસ્મા બાકુલો વિય. અયં અત્તહિતાય પટિપન્નો નામ નો પરહિતાય પટિપન્નો, એવરૂપં ભિક્ખું ભગવા ન પુચ્છતિ. કસ્મા? ન મય્હં સાસનસ્સ વડ્ઢિપક્ખે ઠિતોતિ.

યો પન દસન્નં કથાવત્થૂનં અલાભી, પરં તેહિ ઓવદતિ તેન કતવત્તસાદિયનત્થં ઉપનન્દો સક્યપુત્તો વિય, અયં પરહિતાય પટિપન્નો નામ નો અત્તહિતાય, એવરૂપમ્પિ ન પુચ્છતિ. કસ્મા? અસ્સ તણ્હા મહાપચ્છિ વિય અપ્પહીનાતિ.

યો અત્તનાપિ દસન્નં કથાવત્થૂનં અલાભી, પરમ્પિ તેહિ ન ઓવદતિ, લાળુદાયી વિય, અયં નેવ અત્તહિતાય પટિપન્નો ન પરહિતાય, એવરૂપમ્પિ ન પુચ્છતિ. કસ્મા? અસ્સ અન્તો કિલેસા ફરસુછેજ્જા વિય મહન્તાતિ.

યો પન સયં દસન્નં કથાવત્થૂનં લાભી, પરમ્પિ તેહિ ઓવદતિ, અયં અત્તહિતાય ચેવ પરહિતાય ચ પટિપન્નો નામ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનમહાકસ્સપાદયો અસીતિમહાથેરા વિય, એવરૂપં ભિક્ખું પુચ્છતિ. કસ્મા? મય્હં સાસનસ્સ વુડ્ઢિપક્ખે ઠિતોતિ. ઇધાપિ એવરૂપમેવ પુચ્છન્તો – ‘‘કો નુ ખો, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ.

એવં ભગવતા પુટ્ઠાનં પન તેસં ભિક્ખૂનં ભગવા અત્તનો જાતિભૂમિયં ઉભયહિતાય પટિપન્નં દસકથાવત્થુલાભિં ભિક્ખું પુચ્છતિ, કો નુ ખો તત્થ એવરૂપોતિ ન અઞ્ઞમઞ્ઞં ચિન્તના વા સમન્તના વા અહોસિ. કસ્મા? આયસ્મા હિ મન્તાણિપુત્તો તસ્મિં જનપદે આકાસમજ્ઝે ઠિતો ચન્દો વિય સૂરિયો વિય ચ પાકટો પઞ્ઞાતો. તસ્મા તે ભિક્ખૂ મેઘસદ્દં સુત્વા એકજ્ઝં સન્નિપતિતમોરઘટા વિય ઘનસજ્ઝાયં કાતું, આરદ્ધભિક્ખૂ વિય ચ અત્તનો આચરિયં પુણ્ણત્થેરં ભગવતો આરોચેન્તા થેરસ્સ ચ ગુણં ભાસિતું અપ્પહોન્તેહિ મુખેહિ એકપ્પહારેનેવ પુણ્ણો નામ, ભન્તે, આયસ્માતિઆદિમાહંસુ. તત્થ પુણ્ણોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. મન્તાણિયા પન સો પુત્તો, તસ્મા મન્તાણિપુત્તોતિ વુચ્ચતિ. સમ્ભાવિતોતિ ગુણસમ્ભાવનાય સમ્ભાવિતો.

અપ્પિચ્છતાદિવણ્ણના

અપ્પિચ્છોતિ ઇચ્છાવિરહિતો નિઇચ્છો નિત્તણ્હો. એત્થ હિ બ્યઞ્જનં સાવસેસં વિય, અત્થો પન નિરવસેસો. ન હિ તસ્સ અન્તો અણુમત્તાપિ પાપિકા ઇચ્છા નામ અત્થિ. ખીણાસવો હેસ સબ્બસો પહીનતણ્હો. અપિચેત્થ અત્રિચ્છતા પાપિચ્છતા મહિચ્છતા અપ્પિચ્છતાતિ અયં ભેદો વેદિતબ્બો.

તત્થ સકલાભે અતિત્તસ્સ પરલાભે પત્થના અત્રિચ્છતા નામ. તાય સમન્નાગતસ્સ એકભાજેન પક્કપૂવોપિ અત્તનો પત્તે પતિતો ન સુપક્કો વિય ખુદ્દકો વિય ચ ખાયતિ. સ્વેવ પરસ્સ પત્તે પક્ખિત્તો સુપક્કો વિય મહન્તો વિય ચ ખાયતિ. અસન્તગુણસમ્ભાવનતા પન પટિગ્ગહણે ચ અમત્તઞ્ઞુતા પાપિચ્છતા નામ, સા, ‘‘ઇધેકચ્ચો અસ્સદ્ધો સમાનો સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિઆદિના નયેન અભિધમ્મે આગતાયેવ, તાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો કોહઞ્ઞે પતિટ્ઠાતિ. સન્તગુણસમ્ભાવના પન પટિગ્ગહણે ચ અમત્તઞ્ઞુતા મહિચ્છતા નામ. સાપિ, ‘‘ઇધેકચ્ચો સદ્ધો સમાનો સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂતિ ઇચ્છતિ, સીલવા સમાનો સીલવાતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ (વિભ. ૮૫૧) ઇમિના નયેન આગતાયેવ, તાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો દુસ્સન્તપ્પયો હોતિ, વિજાતમાતાપિસ્સ ચિત્તં ગહેતું ન સક્કોતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘અગ્ગિક્ખન્ધો સમુદ્દો ચ, મહિચ્છો ચાપિ પુગ્ગલો;

સકટેન પચ્ચયં દેતુ, તયોપેતે અતપ્પયા’’તિ.

સન્તગુણનિગૂહનતા પન પટિગ્ગહણે ચ મત્તઞ્ઞુતા અપ્પિચ્છતા નામ, તાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો અત્તનિ વિજ્જમાનમ્પિ ગુણં પટિચ્છાદેતુકામતાય, ‘‘સદ્ધો સમાનો સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂતિ ન ઇચ્છતિ. સીલવા, પવિવિત્તો, બહુસ્સુતો, આરદ્ધવીરિયો, સમાધિસમ્પન્નો, પઞ્ઞવા, ખીણાસવો સમાનો ખીણાસવોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ન ઇચ્છતિ, સેય્યથાપિ મજ્ઝન્તિકત્થેરો.

થેરો કિર મહાખીણાસવો અહોસિ, પત્તચીવરં પનસ્સ પાદમત્તમેવ અગ્ઘતિ, સો અસોકસ્સ ધમ્મરઞ્ઞો વિહારમહદિવસે સઙ્ઘત્થેરો અહોસિ. અથસ્સ અતિલૂખભાવં દિસ્વા મનુસ્સા, ‘‘ભન્તે, થોકં બહિ હોથા’’તિ આહંસુ. થેરો, ‘‘માદિસે ખીણાસવે રઞ્ઞો સઙ્ગહં અકરોન્તે અઞ્ઞો કો કરિસ્સતી’’તિ પથવિયં નિમુજ્જિત્વા સઙ્ઘત્થેરસ્સ ઉક્ખિત્તપિણ્ડં ગણ્હન્તોયેવ ઉમ્મુજ્જિ. એવં ખીણાસવો સમાનો, ‘‘ખીણાસવોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ન ઇચ્છતિ. એવં અપ્પિચ્છો પન ભિક્ખુ અનુપ્પન્નં લાભં ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્નં લાભં થાવરં કરોતિ, દાયકાનં ચિત્તં આરાધેતિ, યથા યથા હિ સો અત્તનો અપ્પિચ્છતાય અપ્પં ગણ્હાતિ, તથા તથા તસ્સ વત્તે પસન્ના મનુસ્સા બહૂ દેન્તિ.

અપરોપિ ચતુબ્બિધો અપ્પિચ્છો – પચ્ચયઅપ્પિચ્છો ધુતઙ્ગઅપ્પિચ્છો પરિયત્તિઅપ્પિચ્છો અધિગમઅપ્પિચ્છોતિ. તત્થ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અપ્પિચ્છો પચ્ચયઅપ્પિચ્છો નામ, સો દાયકસ્સ વસં જાનાતિ, દેય્યધમ્મસ્સ વસં જાનાતિ, અત્તનો થામં જાનાતિ. યદિ હિ દેય્યધમ્મો બહુ હોતિ, દાયકો અપ્પં દાતુકામો, દાયકસ્સ વસેન અપ્પં ગણ્હાતિ. દેય્યધમ્મો અપ્પો, દાયકો બહું દાતુકામો, દેય્યધમ્મસ્સ વસેન અપ્પં ગણ્હાતિ. દેય્યધમ્મોપિ બહુ, દાયકોપિ બહું દાતુકામો, અત્તનો થામં ઞત્વા પમાણેનેવ ગણ્હાતિ.

ધુતઙ્ગસમાદાનસ્સ અત્તનિ અત્થિભાવં નજાનાપેતુકામો ધુતઙ્ગઅપ્પિચ્છો નામ. તસ્સ વિભાવનત્થં ઇમાનિ વત્થૂનિ – સોસાનિકમહાસુમનત્થેરો કિર સટ્ઠિ વસ્સાનિ સુસાને વસિ, અઞ્ઞો એકભિક્ખુપિ ન અઞ્ઞાસિ, તેનેવાહ –

‘‘સુસાને સટ્ઠિ વસ્સાનિ, અબ્બોકિણ્ણં વસામહં;

દુતિયો મં ન જાનેય્ય, અહો સોસાનિકુત્તમો’’તિ.

ચેતિયપબ્બતે દ્વેભાતિયત્થેરા વસિંસુ. તેસુ કનિટ્ઠો ઉપટ્ઠાકેન પેસિતા ઉચ્છુખણ્ડિકા ગહેત્વા જેટ્ઠસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. પરિભોગં, ભન્તે, કરોથાતિ. થેરસ્સ ચ ભત્તકિચ્ચં કત્વા મુખં વિક્ખાલનકાલો અહોસિ. સો અલં, આવુસોતિ આહ. કચ્ચિ, ભન્તે, એકાસનિકત્થાતિ. આહરાવુસો, ઉચ્છુખણ્ડિકાતિ પઞ્ઞાસ વસ્સાનિ એકાસનિકો સમાનોપિ ધુતઙ્ગં નિગૂહમાનો પરિભોગં કત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા પુન ધુતઙ્ગં અધિટ્ઠાય ગતો.

યો પન સાકેતકતિસ્સત્થેરો વિય બહુસ્સુતભાવં જાનાપેતું ન ઇચ્છતિ, અયં પરિયત્તિઅપ્પિચ્છો નામ. થેરો કિર ખણો નત્થીતિ ઉદ્દેસપરિપુચ્છાસુ ઓકાસં અકરોન્તો મરણક્ખયં, ભન્તે, લભિસ્સથાતિ ચોદિતો ગણં વિસ્સજ્જેત્વા કણિકારવાલિકસમુદ્દવિહારં ગતો. તત્થ અન્તોવસ્સં થેરનવમજ્ઝિમાનં ઉપકારો હુત્વા મહાપવારણાય ઉપોસથદિવસે ધમ્મકથાય જનતં ખોભેત્વા ગતો.

યો પન સોતાપન્નાદીસુ અઞ્ઞતરો હુત્વા સોતાપન્નાદિભાવં જાનાપેતું ન ઇચ્છતિ, અયં અધિગમઅપ્પિચ્છો નામ, તયો કુલપુત્તા વિય ઘટિકારકુમ્ભકારો વિય ચ.

આયસ્મા પન પુણ્ણો અત્રિચ્છતં પાપિચ્છતં મહિચ્છતઞ્ચ પહાય સબ્બસો ઇચ્છાપટિપક્ખભૂતાય અલોભસઙ્ખાતાય પરિસુદ્ધાય અપ્પિચ્છતાય સમન્નાગતત્તા અપ્પિચ્છો નામ અહોસિ. ભિક્ખૂનમ્પિ, ‘‘આવુસો, અત્રિચ્છતા પાપિચ્છતા મહિચ્છતાતિ ઇમે ધમ્મા પહાતબ્બા’’તિ તેસુ આદીનવં દસ્સેત્વા એવરૂપં અપ્પિચ્છતં સમાદાય વત્તિતબ્બન્તિ અપ્પિચ્છકથં કથેસિ. તેન વુત્તં ‘‘અત્તના ચ અપ્પિચ્છો અપ્પિચ્છકથઞ્ચ ભિક્ખૂનં કત્તા’’તિ.

દ્વાદસવિધસન્તોસવણ્ણના

ઇદાનિ અત્તના ચ સન્તુટ્ઠોતિઆદીસુ વિસેસત્થમેવ દીપયિસ્સામ. યોજના પન વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. સન્તુટ્ઠોતિ ઇતરીતરપચ્ચયસન્તોસેન સમન્નાગતો. સો પનેસ સન્તોસો દ્વાદસવિધો હોતિ. સેય્યથિદં, ચીવરે યથાલાભસન્તોસો યથાબલસન્તોસો યથસારુપ્પસન્તોસોતિ તિવિધો, એવં પિણ્ડપાતાદીસુ. તસ્સાયં પભેદસંવણ્ણના.

ઇધ ભિક્ખુ ચીવરં લભતિ સુન્દરં વા અસુન્દરં વા. સો તેનેવ યાપેતિ અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ, અયમસ્સ ચીવરે યથાલાભસન્તોસો. અથ યો પકતિદુબ્બલો વા હોતિ આબાધજરાભિભૂતો વા, ગરુચીવરં પારુપન્તો કિલમતિ, સો સભાગેન ભિક્ખુના સદ્ધિં તં પરિવત્તેત્વા લહુકેન યાપેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ ચીવરે યથાબલસન્તોસો. અપરો પણીતપચ્ચયલાભી હોતિ, સો પટ્ટચીવરાદીનં અઞ્ઞતરં મહગ્ઘચીવરં બહૂનિ વા પન ચીવરાનિ લભિત્વા ઇદં થેરાનં ચિરપબ્બજિતાનં ઇદં બહુસ્સુતાનં અનુરૂપં, ઇદં ગિલાનાનં ઇદં અપ્પલાભાનં હોતૂતિ દત્વા તેસં પુરાણચીવરં વા સઙ્કારકૂટાદિતો વા નન્તકાનિ ઉચ્ચિનિત્વા તેહિ સઙ્ઘાટિં કત્વા ધારેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ ચીવરે યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુ પિણ્ડપાતં લભતિ લૂખં વા પણીતં વા, સો તેનેવ યાપેતિ, અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ, અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાલાભસન્તોસો. યો પન અત્તનો પકતિવિરુદ્ધં વા બ્યાધિવિરુદ્ધં વા પિણ્ડપાતં લભતિ, યેનસ્સ પરિભુત્તેન અફાસુ હોતિ, સો સભાગસ્સ ભિક્ખુનો તં દત્વા તસ્સ હત્થતો સપ્પાયભોજનં ભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાબલસન્તોસો. અપરો બહું પણીતં પિણ્ડપાતં લભતિ, સો તં ચીવરં વિય ચિરપબ્બજિતબહુસ્સુતઅપ્પલાભિગિલાનાનં દત્વા તેસં વા સેસકં પિણ્ડાય વા ચરિત્વા મિસ્સકાહારં ભુઞ્જન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુ સેનાસનં લભતિ મનાપં વા અમનાપં વા, સો તેન નેવ સોમનસ્સં ન પટિઘં ઉપ્પાદેતિ, અન્તમસો તિણસન્થારકેનાપિ યથાલદ્ધેનેવ તુસ્સતિ, અયમસ્સ સેનાસને યથાલાભસન્તોસો. યો પન અત્તનો પકતિવિરુદ્ધં વા બ્યાધિવિરુદ્ધં વા સેનાસનં લભતિ, યત્થસ્સ વસતો અફાસુ હોતિ, સો તં સભાગસ્સ ભિક્ખુનો દત્વા તસ્સ સન્તકે સપ્પાયસેનાસને વસન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ સેનાસને યથાબલસન્તોસો. અપરો મહાપુઞ્ઞો લેણમણ્ડપકૂટાગારાદીનિ બહૂનિ પણીતસેનાસનાનિ લભતિ, સો તાનિ ચીવરાદીનિ વિય ચિરપબ્બજિતબહુસ્સુતઅપ્પલાભિગિલાનાનં દત્વા યત્થ કત્થચિ વસન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ સેનાસને યથાસારુપ્પસન્તોસો. યોપિ, ‘‘ઉત્તમસેનાસનં નામ પમાદટ્ઠાનં, તત્થ નિસિન્નસ્સ થિનમિદ્ધં ઓક્કમતિ, નિદ્દાભિભૂતસ્સ પુન પટિબુજ્ઝતો પાપવિતક્કા પાતુભવન્તી’’તિ પટિસઞ્ચિક્ખિત્વા તાદિસં સેનાસનં પત્તમ્પિ ન સમ્પટિચ્છતિ, સો તં પટિક્ખિપિત્વા અબ્ભોકાસરુક્ખમૂલાદીસુ વસન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમ્પિસ્સ સેનાસને યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુ ભેસજ્જં લભતિ લૂખં વા પણીતં વા, સો યં લભતિ, તેનેવ સન્તુસ્સતિ, અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ, અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાલાભસન્તોસો. યો પન તેલેન અત્થિકો ફાણિતં લભતિ, સો તં સભાગસ્સ ભિક્ખુનો દત્વા તસ્સ હત્થતો તેલં ગહેત્વા અઞ્ઞદેવ વા પરિયેસિત્વા તેહિ ભેસજ્જં કરોન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાબલસન્તોસો. અપરો મહાપુઞ્ઞો બહું તેલમધુફાણિતાદિપણીતભેસજ્જં લભતિ, સો તં ચીવરં વિય ચિરપબ્બજિતબહુસ્સુતઅપ્પલાભિગિલાનાનં દત્વા તેસં આભતકેન યેન કેનચિ યાપેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. યો પન એકસ્મિં ભાજને મુત્તહરીતકં ઠપેત્વા એકસ્મિં ચતુમધુરં, ‘‘ગણ્હ, ભન્તે, યદિચ્છસી’’તિ વુચ્ચમાનો સચસ્સ તેસુ અઞ્ઞતરેનપિ રોગો વૂપસમ્મતિ, અથ મુત્તહરીતકં નામ બુદ્ધાદીહિ વણ્ણિતન્તિ ચતુમધુરં પટિક્ખિપિત્વા મુત્તહરીતકેનેવ ભેસજ્જં કરોન્તો પરમસન્તુટ્ઠોવ હોતિ, અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇમેસં પન પચ્ચેકં પચ્ચયેસુ તિણ્ણં તિણ્ણં સન્તોસાનં યથાસારુપ્પસન્તોસોવ અગ્ગો. આયસ્મા પુણ્ણો એકેકસ્મિં પચ્ચયે ઇમેહિ તીહિ સન્તોસેહિ સન્તુટ્ઠો અહોસિ. સન્તુટ્ઠિકથઞ્ચાતિ ભિક્ખૂનમ્પિ ચ ઇમં સન્તુટ્ઠિકથં કત્તાવ અહોસિ.

તિવિધપવિવેકવણ્ણના

પવિવિત્તોતિ કાયપવિવેકો ચિત્તપવિવેકો ઉપધિપવિવેકોતિ ઇમેહિ તીહિ પવિવેકેહિ સમન્નાગતો. તત્થ એકો ગચ્છતિ, એકો તિટ્ઠતિ, એકો નિસીદતિ, એકો સેય્યં કપ્પેતિ, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, એકો પટિક્કમતિ, એકો ચઙ્કમમધિટ્ઠાતિ, એકો ચરતિ, એકો વિહરતીતિ અયં કાયપવિવેકો નામ. અટ્ઠ સમાપત્તિયો પન ચિત્તપવિવેકો નામ. નિબ્બાનં ઉપધિપવિવેકો નામ. વુત્તમ્પિ હેતં – ‘‘કાયપવિવેકો ચ વિવેકટ્ઠકાયાનં નેક્ખમ્માભિરતાનં. ચિત્તપવિવેકો ચ પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપ્પત્તાનં. ઉપધિવિવેકો ચ નિરુપધીનં પુગ્ગલાનં વિસઙ્ખારગતાન’’ન્તિ (મહાનિ. ૫૭). પવિવેકકથન્તિ ભિક્ખૂનમ્પિ ચ ઇમં પવિવેકકથં કત્તા.

પઞ્ચવિધસંસગ્ગવણ્ણના

અસંસટ્ઠોતિ પઞ્ચવિધેન સંસગ્ગેન વિરહિતો. સવનસંસગ્ગો દસ્સનસંસગ્ગો સમુલ્લપનસંસગ્ગો સમ્ભોગસંસગ્ગો કાયસંસગ્ગોતિ પઞ્ચવિધો સંસગ્ગો. તેસુ ઇધ ભિક્ખુ સુણાતિ, ‘‘અસુકસ્મિં ગામે વા નિગમે વા ઇત્થી વા કુમારિકા વા અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતા’’તિ. સો તં સુત્વા સંસીદતિ વિસીદતિ ન સક્કોતિ બ્રહ્મચરિયં સન્ધારેતું, સિક્ખાદુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા હીનાયાવત્તતીતિ એવં પરેહિ વા કથીયમાનં રૂપાદિસમ્પત્તિં અત્તના વા હસિતલપિતગીતસદ્દં સુણન્તસ્સ સોતવિઞ્ઞાણવીથિવસેન ઉપ્પન્નો રાગો સવનસંસગ્ગો નામ. સો અનિત્થિગન્ધપચ્ચેકબોધિસત્તસ્સ ચ પઞ્ચગ્ગળલેણવાસીતિસ્સદહરસ્સ ચ વસેન વેદિતબ્બો –

દહરો કિર આકાસેન ગચ્છન્તો ગિરિગામવાસિકમ્મારધીતાય પઞ્ચહિ કુમારીહિ સદ્ધિં પદુમસરં ગન્ત્વા ન્હત્વા પદુમાનિ ચ પિલન્ધિત્વા મધુરસ્સરેન ગાયન્તિયા સદ્દં સુત્વા કામરાગેન વિદ્ધો વિસેસા પરિહાયિત્વા અનયબ્યસનં પાપુણિ. ઇધ ભિક્ખુ ન હેવ ખો સુણાતિ, અપિચ ખો સામં પસ્સતિ ઇત્થિં વા કુમારિં વા અભિરૂપં દસ્સનીયં પાસાદિકં પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતં. સો તં દિસ્વા સંસીદતિ વિસીદતિ ન સક્કોતિ બ્રહ્મચરિયં સન્ધારેતું, સિક્ખાદુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા હીનાયાવત્તતીતિ એવં વિસભાગરૂપં ઓલોકેન્તસ્સ પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિવસેન ઉપ્પન્નરાગો દસ્સનસંસગ્ગો નામ. સો એવં વેદિતબ્બો –

એકો કિર દહરો કાલદીઘવાપિદ્વારવિહારં ઉદ્દેસત્થાય ગતો. આચરિયો તસ્સ અન્તરાયં દિસ્વા ઓકાસં ન કરોતિ. સો પુનપ્પુન્નં અનુબન્ધતિ. આચરિયો સચે અન્તોગામે ન ચરિસ્સસિ. દસ્સામિ તે ઉદ્દેસન્તિ આહ. સો સાધૂતિ સમ્પટિચ્છિત્વા ઉદ્દેસે નિટ્ઠિતે આચરિયં વન્દિત્વા ગચ્છન્તો આચરિયો મે ઇમસ્મિં ગામે ચરિતું ન દેતિ, કિં નુ ખો કારણન્તિ ચીવરં પારુપિત્વા ગામં પાવિસિ, એકા કુલધીતા પીતકવત્થં નિવાસેત્વા ગેહે ઠિતા દહરં દિસ્વા સઞ્જાતરાગા ઉળુઙ્કેન યાગું આહરિત્વા તસ્સ પત્તે પક્ખિપિત્વા નિવત્તિત્વા મઞ્ચકે નિપજ્જિ. અથ નં માતાપિતરો કિં અમ્માતિ પુચ્છિંસુ, દ્વારેન ગતં દહરં લભમાના જીવિસ્સામિ, અલભમાના મરિસ્સામીતિ. માતાપિતરો વેગેન ગન્ત્વા ગામદ્વારે દહરં પત્વા વન્દિત્વા, ‘‘નિવત્તથ, ભન્તે, ભિક્ખં ગણ્હાહી’’તિ આહંસુ. દહરો અલં ગચ્છામીતિ. તે, ‘‘ઇદં નામ, ભન્તે, કારણ’’ન્તિ યાચિત્વા – ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, ગેહે એત્તકં નામ ધનં અત્થિ, એકાયેવ નો ધીતા, ત્વં નો જેટ્ઠપુત્તટ્ઠાને ઠસ્સસિ, સુખેન સક્કા જીવિતુ’’ન્તિ આહંસુ. દહરો, ‘‘ન મય્હં ઇમિના પલિબોધેન અત્થો’’તિ અનાદિયિત્વાવ પક્કન્તો.

માતાપિતરો ગન્ત્વા, ‘‘અમ્મ, નાસક્ખિમ્હા દહરં નિવત્તેતું, યં અઞ્ઞં સામિકં ઇચ્છસિ, તં લભિસ્સસિ, ઉટ્ઠેહિ ખાદ ચ પિવ ચા’’તિ આહંસુ. સા અનિચ્છન્તી સત્તાહં નિરાહારા હુત્વા કાલમકાસિ. માતાપિતરો તસ્સા સરીરકિચ્ચં કત્વા તં પીતકવત્થં ધુરવિહારે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અદંસુ, ભિક્ખૂ વત્થં ખણ્ડાખણ્ડં કત્વા ભાજયિંસુ. એકો મહલ્લકો અત્તનો કોટ્ઠાસં ગહેત્વા કલ્યાણીવિહારં આગતો. સોપિ દહરો ચેતિયં વન્દિસ્સામીતિ તત્થેવ ગન્ત્વા દિવાટ્ઠાને નિસીદિ. મહલ્લકો તં વત્થખણ્ડં ગહેત્વા, ‘‘ઇમિના મે પરિસ્સાવનં વિચારેથા’’તિ દહરં અવોચ. દહરો મહાથેર ‘‘કુહિં લદ્ધ’’ન્તિ આહ. સો સબ્બં પવત્તિં કથેસિ. સો તં સુત્વાવ, ‘‘એવરૂપાય નામ સદ્ધિં સંવાસં નાલત્થ’’ન્તિ રાગગ્ગિના દડ્ઢો તત્થેવ કાલમકાસિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞં આલાપસલ્લાપવસેન ઉપ્પન્નરાગો પન સમુલ્લપનસંસગ્ગો નામ. ભિક્ખુનો ભિક્ખુનિયા સન્તકં, ભિક્ખુનિયા વા ભિક્ખુસ્સ સન્તકં ગહેત્વા પરિભોગકરણવસેન ઉપ્પન્નરાગો સમ્ભોગસંસગ્ગો નામ. સો એવં વેદિતબ્બો – મરિચવટ્ટિવિહારમહે કિર ભિક્ખૂનં સતસહસ્સં ભિક્ખુનીનં નવુતિસહસ્સાનિ એવ અહેસું. એકો સામણેરો ઉણ્હયાગું ગહેત્વા ગચ્છન્તો સકિં ચીવરકણ્ણે ઠપેસિ, સકિં ભૂમિયં. એકા સામણેરી દિસ્વા એત્થ પત્તં ઠપેત્વા યાહીતિ થાલકં અદાસિ. તે અપરભાગે એકસ્મિં ભયે ઉપ્પન્ને પરસમુદ્દં અગમંસુ. તેસુ ભિક્ખુની પુરેતરં અગમાસિ. સા, ‘‘એકો કિર સીહળભિક્ખુ આગતો’’તિ સુત્વા થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પટિસન્થારં કત્વા નિસિન્ના, – ‘‘ભન્તે, મરિચવટ્ટિવિહારમહકાલે તુમ્હે કતિવસ્સા’’તિ પુચ્છિ. તદાહં સત્તવસ્સિકસામણેરો. ત્વં પન કતિવસ્સાતિ? અહં સત્તવસ્સિકસામણેરીયેવ એકસ્સ સામણેરસ્સ ઉણ્હયાગું ગહેત્વા ગચ્છન્તસ્સ પત્તઠપનત્થં થાલકમદાસિન્તિ. થેરો, ‘‘અહં સો’’તિ વત્વા થાલકં નીહરિત્વા દસ્સેસિ. તે એત્તકેનેવ સંસગ્ગેન બ્રહ્મચરિયં સન્ધારેતું અસક્કોન્તા દ્વેપિ સટ્ઠિવસ્સકાલે વિબ્ભમિંસુ.

હત્થગાહાદિવસેન પન ઉપ્પન્નરાગો કાયસંસગ્ગો નામ. તત્રિદં વત્થુ – મહાચેતિયઙ્ગણે કિર દહરભિક્ખૂ સજ્ઝાયં ગણ્હન્તિ. તેસં પિટ્ઠિપસ્સે દહરભિક્ખુનિયો ધમ્મં સુણન્તિ. તત્રેકો દહરો હત્થં પસારેન્તો એકિસ્સા દહરભિક્ખુનિયા કાયં છુપિ. સા તં હત્થં ગહેત્વા અત્તનો ઉરસ્મિં ઠપેસિ, એત્તકેન સંસગ્ગેન દ્વેપિ વિબ્ભમિત્વા ગિહિભાવં પત્તા.

ગાહગાહકાદિવણ્ણના

ઇમેસુ પન પઞ્ચસુ સંસગ્ગેસુ ભિક્ખુનો ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સવનદસ્સનસમુલ્લપનસમ્ભોગકાયપરામાસા નિચ્ચમ્પિ હોન્તિયેવ, ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં ઠપેત્વા કાયસંસગ્ગં સેસા કાલેન કાલં હોન્તિ; તથા ઉપાસકઉપાસિકાહિ સદ્ધિં સબ્બેપિ કાલેન કાલં હોન્તિ. તેસુ હિ કિલેસુપ્પત્તિતો ચિત્તં રક્ખિતબ્બં. એકો હિ ભિક્ખુ ગાહગાહકો હોતિ, એકો ગાહમુત્તકો, એકો મુત્તગાહકો, એકો મુત્તમુત્તકો.

તત્થ યં ભિક્ખું મનુસ્સાપિ આમિસેન ઉપલાપેત્વા ગહણવસેન ઉપસઙ્કમન્તિ, ભિક્ખુપિ પુપ્ફફલાદીહિ ઉપલાપેત્વા ગહણવસેન ઉપસઙ્કમતિ, અયં ગાહગાહકો નામ. યં પન મનુસ્સા વુત્તનયેન ઉપસઙ્કમન્તિ, ભિક્ખુ દક્ખિણેય્યવસેન ઉપસઙ્કમતિ, અયં ગાહમુત્તકો નામ. યસ્સ મનુસ્સા દક્ખિણેય્યવસેન ચત્તારો પચ્ચયે દેન્તિ, ભિક્ખુ પુપ્ફફલાદીહિ ઉપલાપેત્વા ગહણવસેન ઉપસઙ્કમતિ, અયં મુત્તગાહકો નામ. યસ્સ મનુસ્સાપિ દક્ખિણેય્યવસેન ચત્તારો પચ્ચયે દેન્તિ, ભિક્ખુપિ ચૂળપિણ્ડપાતિયતિસ્સત્થેરો વિય દક્ખિણેય્યવસેન પરિભુઞ્જતિ, અયં મુત્તમુત્તકો નામ.

થેરં કિર એકા ઉપાસિકા દ્વાદસ વસ્સાનિ ઉપટ્ઠહિ. એકદિવસં તસ્મિં ગામે અગ્ગિ ઉટ્ઠહિત્વા ગેહાનિ ઝાપેસિ. અઞ્ઞેસં કુલૂપકભિક્ખૂ આગન્ત્વા – ‘‘કિં ઉપાસિકે, અપિ કિઞ્ચિ ભણ્ડકં અરોગં કાતું અસક્ખિત્થા’’તિ પટિસન્થારં અકંસુ. મનુસ્સા, ‘‘અમ્હાકં માતુ કુલૂપકત્થેરો ભુઞ્જનવેલાયમેવ આગમિસ્સતી’’તિ આહંસુ. થેરોપિ પુનદિવસે ભિક્ખાચારવેલં સલ્લક્ખેત્વાવ આગતો. ઉપાસિકા કોટ્ઠચ્છાયાય નિસીદાપેત્વા ભિક્ખં સમ્પાદેત્વા અદાસિ. થેરે ભત્તકિચ્ચં કત્વા પક્કન્તે મનુસ્સા આહંસુ – ‘‘અમ્હાકં માતુ કુલૂપકત્થેરો ભુઞ્જનવેલાયમેવ આગતો’’તિ. ઉપાસિકા, ‘‘તુમ્હાકં કુલૂપકા તુમ્હાકંયેવ અનુચ્છવિકા, મય્હં થેરો મય્હેવ અનુચ્છવિકો’’તિ આહ. આયસ્મા પન મન્તાણિપુત્તો ઇમેહિ પઞ્ચહિ સંસગ્ગેહિ ચતૂહિપિ પરિસાહિ સદ્ધિં અસંસટ્ઠો ગાહમુત્તકો ચેવ મુત્તમુત્તકો ચ અહોસિ. યથા ચ સયં અસંસટ્ઠો, એવં ભિક્ખૂનમ્પિ તં અસંસગ્ગકથં કત્તા અહોસિ.

આરદ્ધવીરિયોતિ પગ્ગહિતવીરિયો, પરિપુણ્ણકાયિકચેતસિકવીરિયોતિ અત્થો. યો હિ ભિક્ખુ ગમને ઉપ્પન્નકિલેસં ઠાનં પાપુણિતું ન દેતિ, ઠાને ઉપ્પન્નકિલેસં નિસજ્જં, નિસજ્જાય ઉપ્પન્નકિલેસં સયનં પાપુણિતું ન દેતિ, મન્તેન કણ્હસપ્પં ઉપ્પીળેત્વા ગણ્હન્તો વિય, અમિત્તં ગીવાય અક્કમન્તો વિય ચ વિચરતિ, અયં આરદ્ધવીરિયો નામ. થેરો ચ તાદિસો અહોસિ. ભિક્ખૂનમ્પિ તથેવ વીરિયારમ્ભકથં કત્તા અહોસિ.

સીલસમ્પન્નોતિઆદીસુ સીલન્તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. સમાધીતિ વિપસ્સનાપાદકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો. પઞ્ઞાતિ લોકિયલોકુત્તરઞાણં. વિમુત્તીતિ અરિયફલં. વિમુત્તિઞાણદસ્સનન્તિ એકૂનવીસતિવિધં પચ્ચવેક્ખણઞાણં. થેરો સયમ્પિ સીલાદીહિ સમ્પન્નો અહોસિ ભિક્ખૂનમ્પિ સીલાદિકથં કત્તા. સ્વાયં દસહિ કથાવત્થૂહિ ઓવદતીતિ ઓવાદકો. યથા પન એકો ઓવદતિયેવ, સુખુમં અત્થં પરિવત્તેત્વા જાનાપેતું ન સક્કોતિ. ન એવં થેરો. થેરો પન તાનિ દસ કથાવત્થૂનિ વિઞ્ઞાપેતીતિ વિઞ્ઞાપકો. એકો વિઞ્ઞાપેતું સક્કોતિ, કારણં દસ્સેતું ન સક્કોતિ. થેરો કારણમ્પિ સન્દસ્સેતીતિ સન્દસ્સકો. એકો વિજ્જમાનં કારણં દસ્સેતિ, ગાહેતું પન ન સક્કોતિ. થેરો ગાહેતુમ્પિ સક્કોતીતિ સમાદપકો. એવં સમાદપેત્વા પન તેસુ કથાવત્થૂસુ ઉસ્સાહજનનવસેન ભિક્ખૂ સમુત્તેજેતીતિ સમુત્તેજકો. ઉસ્સાહજાતે વણ્ણં વત્વા સમ્પહંસેતીતિ સમ્પહંસકો.

પઞ્ચલાભવણ્ણના

૨૫૩. સુલદ્ધલાભાતિ અઞ્ઞેસમ્પિ મનુસ્સત્તભાવપબ્બજ્જાદિગુણલાભા નામ હોન્તિ. આયસ્મતો પન પુણ્ણસ્સ સુલદ્ધલાભા એતે, યસ્સ સત્થુ સમ્મુખા એવં વણ્ણો અબ્ભુગ્ગતોતિ અત્થો. અપિચ અપણ્ડિતેહિ વણ્ણકથનં નામ ન તથા લાભો, પણ્ડિતેહિ વણ્ણકથનં પન લાભો. ગિહી હિ વા વણ્ણકથનં ન તથા લાભો, ગિહી હિ ‘‘વણ્ણં કથેસ્સામી’’તિ, ‘‘અમ્હાકં અય્યો સણ્હો સખિલો સુખસમ્ભાસો, વિહારં આગતાનં યાગુભત્તફાણિતાદીહિ સઙ્ગહં કરોતી’’તિ કથેન્તો અવણ્ણમેવ કથેતિ. ‘‘અવણ્ણં કથેસ્સામી’’તિ ‘‘અયં થેરો મન્દમન્દો વિય અબલબલો વિય ભાકુટિકભાકુટિકો વિય નત્થિ ઇમિના સદ્ધિં વિસ્સાસો’’તિ કથેન્તો વણ્ણમેવ કથેતિ. સબ્રહ્મચારીહિપિ સત્થુ પરમ્મુખા વણ્ણકથનં ન તથા લાભો, સત્થુ સમ્મુખા પન અતિલાભોતિ ઇમમ્પિ અત્થવસં પટિચ્ચ ‘‘સુલદ્ધલાભા’’તિ આહ. અનુમસ્સ અનુમસ્સાતિ દસ કથાવત્થૂનિ અનુપવિસિત્વા અનુપવિસિત્વા. તઞ્ચ સત્થા અબ્ભનુમોદતીતિ તઞ્ચસ્સ વણ્ણં એવમેતં અપ્પિચ્છો ચ સો ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો ચ સો ભિક્ખૂતિ અનુમોદતિ. ઇતિ વિઞ્ઞૂહિ વણ્ણભાસનં એકો લાભો, સબ્રહ્મચારીહિ એકો, સત્થુ સમ્મુખા એકો, અનુમસ્સ અનુમસ્સ એકો, સત્થારા અબ્ભનુમોદનં એકોતિ ઇમે પઞ્ચ લાભે સન્ધાય ‘‘સુલદ્ધલાભા’’તિ આહ. કદાચીતિ કિસ્મિઞ્ચિદેવ કાલે. કરહચીતિ તસ્સેવ વેવચનં. અપ્પેવ નામ સિયા કોચિદેવ કથાસલ્લાપોતિ અપિ નામ કોચિ કથાસમુદાચારોપિ ભવેય્ય. થેરેન કિર આયસ્મા પુણ્ણો નેવ દિટ્ઠપુબ્બો, નસ્સ ધમ્મકથા સુતપુબ્બા. ઇતિ સો તસ્સ દસ્સનમ્પિ ધમ્મકથમ્પિ પત્થયમાનો એવમાહ.

ચારિકાદિવણ્ણના

૨૫૪. યથાભિરન્તન્તિ યથાઅજ્ઝાસયં વિહરિત્વા. બુદ્ધાનઞ્હિ એકસ્મિં ઠાને વસન્તાનં છાયૂદકાદિવિપત્તિં વા અપ્ફાસુકસેનાસનં વા, મનુસ્સાનં અસ્સદ્ધાદિભાવં વા આગમ્મ અનભિરતિ નામ નત્થિ. તેસં સમ્પત્તિયા ‘‘ઇધ ફાસુ વિહરામા’’તિ અભિરમિત્વા ચિરવિહારોપિ નત્થિ. યત્થ પન તથાગતે વિહરન્તે સત્તા સરણેસુ વા પતિટ્ઠહન્તિ, સીલાનિ વા સમાદિયન્તિ, પબ્બજન્તિ વા, તતો સોતાપત્તિમગ્ગાદીનં વા પન તેસં ઉપનિસ્સયો હોતિ. તત્થ બુદ્ધા સત્તે તાસુ સમ્પત્તીસુ પતિટ્ઠાપનઅજ્ઝાસયેન વસન્તિ; તાસં અભાવે પક્કમન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘યથાઅજ્ઝાસયં વિહરિત્વા’’તિ. ચારિકં ચરમાનોતિ અદ્ધાનગમનં ગચ્છન્તો. ચારિકા ચ નામેસા ભગવતો દુવિધા હોતિ તુરિતચારિકા ચ, અતુરિતચારિકા ચ.

તત્થ દૂરેપિ બોધનેય્યપુગ્ગલં દિસ્વા તસ્સ બોધનત્થાય સહસા ગમનં તુરિતચારિકા નામ. સા મહાકસ્સપપચ્ચુગ્ગમનાદીસુ દટ્ઠબ્બા. ભગવા હિ મહાકસ્સપં પચ્ચુગ્ગચ્છન્તો મુહુત્તેન તિગાવુતં મગ્ગં અગમાસિ, આળવકસ્સત્થાય તિંસયોજનં, તથા અઙ્ગુલિમાલસ્સ. પુક્કુસાતિસ્સ પન પઞ્ચચત્તાલીસયોજનં, મહાકપ્પિનસ્સ વીસયોજનસતં, ખદિરવનિયસ્સત્થાય સત્ત યોજનસતાનિ અગમાસિ; ધમ્મસેનાપતિનો સદ્ધિવિહારિકસ્સ વનવાસીતિસ્સસામણેરસ્સ તિગાવુતાધિકં વીસયોજનસતં.

એકદિવસં કિર થેરો, ‘‘તિસ્સસામણેરસ્સ સન્તિકં, ભન્તે, ગચ્છામી’’તિ આહ. ભગવા, ‘‘અહમ્પિ ગમિસ્સામી’’તિ વત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘આનન્દ, વીસતિસહસ્સાનં છળભિઞ્ઞાનં આરોચેહિ – ‘ભગવા વનવાસીતિસ્સસામણેરસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સતી’’’તિ. તતો દુતિયદિવસે વીસતિસહસ્સખીણાસવપરિવુતો આકાસે ઉપ્પતિત્વા વીસયોજનસતમત્થકે તસ્સ ગોચરગામદ્વારે ઓતરિત્વા ચીવરં પારુપિ. કમ્મન્તં ગચ્છમાના મનુસ્સા દિસ્વા, ‘‘સત્થા, ભો, આગતો, મા કમ્મન્તં અગમિત્થા’’તિ વત્વા આસનાનિ પઞ્ઞપેત્વા યાગું દત્વા પાનવત્તં કરોન્તા, ‘‘કુહિં, ભન્તે, ભગવા ગચ્છતી’’તિ દહરભિક્ખૂ પુચ્છિંસુ. ઉપાસકા, ન ભગવા અઞ્ઞત્થ ગચ્છતિ, ઇધેવ તિસ્સસામણેરસ્સ દસ્સનત્થાય આગતોતિ. તે ‘‘અમ્હાકં કિર કુલૂપકત્થેરસ્સ દસ્સનત્થાય સત્થા આગતો, નો વત નો થેરો ઓરમત્તકો’’તિ સોમનસ્સજાતા અહેસું.

અથ ભગવતો ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને સામણેરો ગામં પિણ્ડાય ચરિત્વા ‘‘ઉપાસકા મહા ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ પુચ્છિ. અથસ્સ તે, ‘‘સત્થા, ભન્તે, આગતો’’તિ આરોચેસું, સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પિણ્ડપાતેન આપુચ્છિ. સત્થા તસ્સ પત્તં હત્થેન ગહેત્વા, ‘‘અલં, તિસ્સ, નિટ્ઠિતં ભત્તકિચ્ચ’’ન્તિ આહ. તતો ઉપજ્ઝાયં આપુચ્છિત્વા અત્તનો પત્તાસને નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચમકાસિ. અથસ્સ ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને સત્થા મઙ્ગલં વત્વા નિક્ખમિત્વા ગામદ્વારે ઠત્વા, ‘‘કતરો તે, તિસ્સ, વસનટ્ઠાનં ગમનમગ્ગો’’તિ આહ. ‘‘અયં ભગવા’’તિ. મગ્ગં દેસયમાનો પુરતો યાહિ તિસ્સાતિ. ભગવા કિર સદેવકસ્સ લોકસ્સ મગ્ગદેસકો સમાનોપિ ‘‘સકલતિગાવુતે મગ્ગે સામણેરં દટ્ઠું લચ્છામી’’તિ તં મગ્ગદેસકમકાસિ.

સો અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ભગવતો વત્તમકાસિ. અથ નં ભગવા, ‘‘કતરો તે, તિસ્સ, ચઙ્કમો’’તિ પુચ્છિત્વા તત્થ ગન્ત્વા સામણેરસ્સ નિસીદનપાસાણે નિસીદિત્વા, ‘‘તિસ્સ, ઇમસ્મિં ઠાને સુખં વસસી’’તિ પુચ્છિ. સો આહ – ‘‘આમ, ભન્તે, ઇમસ્મિં મે ઠાને વસન્તસ્સ સીહબ્યગ્ઘહત્થિમિગમોરાદીનં સદ્દં સુણતો અરઞ્ઞસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, તાય સુખં વસામી’’તિ. અથ નં ભગવા, ‘‘તિસ્સ, ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતેહિ, બુદ્ધદાયજ્જં તે દસ્સામી’’તિ વત્વા સન્નિપતિતે ભિક્ખુસઙ્ઘે ઉપસમ્પાદેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ અગમાસીતિ. અયં તુરિતચારિકા નામ.

યં પન ગામનિગમપટિપાટિયા દેવસિકં યોજનડ્ઢયોજનવસેન પિણ્ડપાતચરિયાદીહિ લોકં અનુગ્ગણ્હન્તસ્સ ગમનં, અયં અતુરિતચારિકા નામ. ઇમં પન ચારિકં ચરન્તો ભગવા મહામણ્ડલં મજ્ઝિમમણ્ડલં અન્તિમમણ્ડલન્તિ ઇમેસં તિણ્ણં મણ્ડલાનં અઞ્ઞતરસ્મિં ચરતિ. તત્થ મહામણ્ડલં નવયોજનસતિકં, મજ્ઝિમમણ્ડલં છયોજનસતિકં, અન્તિમમણ્ડલં તિયોજનસતિકં. યદા મહામણ્ડલે ચારિકં ચરિતુકામો હોતિ, મહાપવારણાય પવારેત્વા પાટિપદદિવસે મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો નિક્ખમતિ. સમન્તા યોજનસતં એકકોલાહલં અહોસિ, પુરિમં પુરિમં આગતા નિમન્તેતું લભન્તિ; ઇતરેસુ દ્વીસુ મણ્ડલેસુ સક્કારો મહામણ્ડલે ઓસરતિ. તત્ર ભગવા તેસુ તેસુ ગામનિગમેસુ એકાહં દ્વીહં વસન્તો મહાજનં આમિસપટિગ્ગહેન અનુગ્ગણ્હન્તો ધમ્મદાનેન ચસ્સ વિવટ્ટૂપનિસ્સિતં કુસલં વડ્ઢેન્તો નવહિ માસેહિ ચારિકં પરિયોસાપેતિ.

સચે પન અન્તોવસ્સે ભિક્ખૂનં સમથવિપસ્સના તરુણા હોતિ, મહાપવારણાય અપવારેત્વા પવારણાસઙ્ગહં દત્વા કત્તિકપુણ્ણમાય પવારેત્વા મિગસિરસ્સ પઠમદિવસે મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો નિક્ખમિત્વા મજ્ઝિમમણ્ડલં ઓસરતિ. અઞ્ઞેનપિ કારણેન મજ્ઝિમમણ્ડલે ચારિકં ચરિતુકામો ચતુમાસં વસિત્વાવ નિક્ખમતિ. વુત્તનયેનેવ ઇતરેસુ દ્વીસુ મણ્ડલેસુ સક્કારો મજ્ઝિમમણ્ડલે ઓસરતિ. ભગવા પુરિમનયેનેવ લોકં અનુગ્ગણ્હન્તો અટ્ઠહિ માસેહિ ચારિકં પરિયોસાપેતિ.

સચે પન ચતુમાસં વુટ્ઠવસ્સસ્સાપિ ભગવતો વેનેય્યસત્તા અપરિપક્કિન્દ્રિયા હોન્તિ, તેસં ઇન્દ્રિયપરિપાકં આગમયમાનો અપરમ્પિ એકં માસં વા દ્વિતિચતુમાસં વા તત્થેવ વસિત્વા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો નિક્ખમતિ. વુત્તનયેનેવ ઇતરેસુ દ્વીસુ મણ્ડલેસુ સક્કારો અન્તોમણ્ડલે ઓસરતિ. ભગવા પુરિમનયેનેવ લોકં અનુગ્ગણ્હન્તો સત્તહિ વા છહિ વા પઞ્ચહિ વા ચતૂહિ વા માસેહિ ચારિકં પરિયોસાપેતિ. ઇતિ ઇમેસુ તીસુ મણ્ડલેસુ યત્થ કત્થચિ ચારિકં ચરન્તો ન ચીવરાદિહેતુ ચરતિ. અથ ખો યે દુગ્ગતા બાલા જિણ્ણા બ્યાધિતા, તે કદા તથાગતં આગન્ત્વા પસ્સિસ્સન્તિ? મયિ પન ચારિકં ચરન્તે મહાજનો તથાગતદસ્સનં લભિસ્સતિ, તત્થ કેચિ ચિત્તાનિ પસાદેસ્સન્તિ, કેચિ માલાદીહિ પૂજેસ્સન્તિ, કેચિ કટચ્છુભિક્ખં દસ્સન્તિ, કેચિ મિચ્છાદસ્સનં પહાય સમ્માદિટ્ઠિકા ભવિસ્સન્તિ, તં તેસં ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયાતિ એવં લોકાનુકમ્પાય ચારિકં ચરતિ.

અપિચ ચતૂહિ કારણેહિ બુદ્ધા ભગવન્તો ચારિકં ચરન્તિ – જઙ્ઘાવિહારવસેન સરીરફાસુકત્થાય, અત્થુપ્પત્તિકાલં અભિકઙ્ખનત્થાય, ભિખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપનત્થાય, તત્થ તત્થ પરિપાકગતિન્દ્રિયે બોધનેય્યસત્તે બોધનત્થાયાતિ. અપરેહિપિ ચતૂહિ કારણેહિ બુદ્ધા ભગવન્તો ચારિકં ચરન્તિ – બુદ્ધં સરણં ગચ્છિસ્સન્તીતિ વા, ધમ્મં સરણં ગચ્છિસ્સન્તીતિ વા, સઙ્ઘં સરણં ગચ્છિસ્સન્તીતિ વા, મહતા ધમ્મવસ્સેન ચતસ્સો પરિસા સન્તપ્પેસ્સામીતિ વાતિ. અપરેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ બુદ્ધા ભગવન્તો ચારિકં ચરન્તિ – પાણાતિપાતા વિરમિસ્સન્તીતિ વા, અદિન્નાદાના… કામેસુમિચ્છાચારા… મુસાવાદા… સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના વિરમિસ્સન્તીતિ વાતિ. અપરેહિ અટ્ઠહિ કારણેહિ બુદ્ધા ભગવન્તો ચારિકં ચરન્તિ – પઠમજ્ઝાનં પટિલભિસ્સન્તીતિ વા, દુતિયં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં પટિલભિસ્સન્તીતિ વાતિ. અપરેહિ અટ્ઠહિ કારણેહિ બુદ્ધા ભગવન્તો ચારિકં ચરન્તિ – સોતાપત્તિમગ્ગં અધિગમિસ્સન્તીતિ વા, સોતાપત્તિફલં…પે… અરહત્તફલં સચ્છિકરિસ્સન્તીતિ વાતિ. અયં અતુરિતચારિકા, સા ઇધ અધિપ્પેતા. સા પનેસા દુવિધા હોતિ નિબદ્ધચારિકા, અનિબદ્ધચારિકા ચ. તત્થ યં એકસ્સેવ બોધનેય્યસત્તસ્સ અત્થાય ગચ્છતિ, અયં નિબદ્ધચારિકા નામ. યં પન ગામનિગમનગરપટિપાટિવસેન ચરતિ, અયં અનિબદ્ધચારિકા નામ. એસા ઇધ અધિપ્પેતા.

સેનાસનં સંસામેત્વાતિ સેનાસનં પટિસામેત્વા. તં પન પટિસામેન્તો થેરો ન ચૂળપત્તમહાપત્ત-ચૂળથાલકમહાથાલક-પટ્ટુણ્ણચીવર-દુકૂલચીવરાદીનં ભણ્ડિકં કત્વા સપ્પિતેલાદીનં વા પન ઘટે પૂરાપેત્વા ગબ્ભે નિદહિત્વા દ્વારં પિધાય કુઞ્ચિકમુદ્દિકાદીનિ યોજાપેસિ. ‘‘સચે ન હોતિ ભિક્ખુ વા સામણેરો વા આરામિકો વા ઉપાસકો વા, ચતૂસુ પાસાણેસુ મઞ્ચે મઞ્ચં આરોપેત્વા પીઠે પીઠં આરોપેત્વા ચીવરવંસે વા ચીવરરજ્જુયા વા ઉપરિ પુઞ્જં કત્વા દ્વારવાતપાનં થકેત્વા પક્કમિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૩૬૧) વચનતો પન નેવાસિકં ભિક્ખું આપુચ્છનમત્તકેનેવ પટિસામેસિ.

યેન સાવત્થિ તેન ચારિકં પક્કામીતિ સત્થુ દસ્સનકામો હુત્વા યેન દિસાભાગેન સાવત્થિ તેન પક્કામિ. પક્કમન્તો ચ ન સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ આરોચાપેત્વા સપ્પિતેલમધુફાણિતાદીનિ ગાહાપેત્વા પક્કન્તો. યૂથં પહાય નિક્ખન્તો પન મત્તહત્થી વિય, અસહાયકિચ્ચો સીહો વિય, પત્તચીવરમત્તં આદાય એકકોવ પક્કામિ. કસ્મા પનેસ પઞ્ચસતેહિ અત્તનો અન્તેવાસિકેહિ સદ્ધિં રાજગહં અગન્ત્વા ઇદાનિ નિક્ખન્તોતિ? રાજગહં કપિલવત્થુતો દૂરં સટ્ઠિયોજનાનિ, સાવત્થિ પન પઞ્ચદસ. સત્થા રાજગહતો પઞ્ચચત્તાલીસયોજનં આગન્ત્વા સાવત્થિયં વિહરતિ, ઇદાનિ આસન્નો જાતોતિ સુત્વા નિક્ખમીતિ અકારણમેતં. બુદ્ધાનં સન્તિકં ગચ્છન્તો હિ એસ યોજનસહસ્સમ્પિ ગચ્છેય્ય, તદા પન કાયવિવેકો ન સક્કા લદ્ધુન્તિ. બહૂહિ સદ્ધિં ગમનકાલે હિ એકસ્મિં ગચ્છામાતિ વદન્તે એકો ઇધેવ વસામાતિ વદતિ. એકસ્મિં વસામાતિ વદન્તે એકો ગચ્છામાતિ વદતિ. તસ્મા ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદિતું વા ફાસુકસેનાસને કાયવિવેકં લદ્ધું વા ન સક્કા હોતિ, એકકસ્સ પન તં સબ્બં સુલભં હોતીતિ તદા અગન્ત્વા ઇદાનિ પક્કામિ.

ચારિકં ચરમાનોતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ અયં ચારિકા નામ મહાજનસઙ્ગહત્થં બુદ્ધાનંયેવ લબ્ભતિ, બુદ્ધે ઉપાદાય પન રુળ્હીસદ્દેન સાવકાનમ્પિ વુચ્ચતિ કિલઞ્જાદીહિ કતં બીજનમ્પિ તાલવણ્ટં વિય. યેન ભગવાતિ સાવત્થિયા અવિદૂરે એકસ્મિં ગામકે પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો જેતવનં પવિસિત્વા સારિપુત્તત્થેરસ્સ વા મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ વા વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા પાદે ધોવિત્વા મક્ખેત્વા પાનીયં વા પાનકં વા પિવિત્વા થોકં વિસ્સમિત્વા સત્થારં પસ્સિસ્સામીતિ ચિત્તમ્પિ અનુપ્પાદેત્વા ઉજુકં ગન્ધકુટિપરિવેણમેવ અગમાસિ. થેરસ્સ હિ સત્થારં દટ્ઠુકામસ્સ અઞ્ઞેન ભિક્ખુના કિચ્ચં નત્થિ. તસ્મા રાહુલં વા આનન્દં વા ગહેત્વા ઓકાસં કારેત્વા સત્થારં પસ્સિસ્સામીતિ એવમ્પિ ચિત્તં ન ઉપ્પાદેસિ.

થેરો હિ સયમેવ બુદ્ધસાસને વલ્લભો રઞ્ઞો સઙ્ગામવિજયમહાયોધો વિય. યથા હિ તાદિસસ્સ યોધસ્સ રાજાનં દટ્ઠુકામસ્સ અઞ્ઞં સેવિત્વા દસ્સનકમ્મં નામ નત્થિ; વલ્લભતાય સયમેવ પસ્સતિ. એવં થેરોપિ બુદ્ધસાસને વલ્લભો, તસ્સ અઞ્ઞં સેવિત્વા સત્થુદસ્સનકિચ્ચં નત્થીતિ પાદે ધોવિત્વા પાદપુઞ્છનમ્હિ પુઞ્છિત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. ભગવાપિ ‘‘પચ્ચૂસકાલેયેવ મન્તાણિપુત્તો આગમિસ્સતી’’તિ અદ્દસ. તસ્મા ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા સૂચિઘટિકં અદત્વાવ દરથં પટિપ્પસ્સમ્ભેત્વા ઉટ્ઠાય નિસીદિ. થેરો કવાટં પણામેત્વા ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. ધમ્મિયા કથાયાતિ ભગવા ધમ્મિં કથં કથેન્તો ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તે (મ. નિ. ૧.૩૨૫ આદયો) તિણ્ણં કુલપુત્તાનં સામગ્ગિરસાનિસંસં કથેસિ; સેક્ખસુત્તે (મ. નિ. ૨.૨૨ આદયો) આવસથાનિસંસં, ઘટિકારસુત્તે (મ. નિ. ૨.૨૮૨ આદયો) સતિપટિલાભિકં પુબ્બેનિવાસપ્પટિસંયુત્તકથં; રટ્ઠપાલસુત્તે (મ. નિ. ૨.૩૦૪) ચત્તારો ધમ્મુદ્દેસે, સેલસુત્તે (મ. નિ. ૨.૩૯૬ આદયો) પાનકાનિસંસકથં, ઉપક્કિલેસસુત્તે (મ. નિ. ૩.૨૩૬ આદયો) ભગુત્થેરસ્સ ધમ્મકથં કથેન્તો એકીભાવે આનિસંસં કથેસિ. ઇમસ્મિં પન રથવિનીતે આયસ્મતો પુણ્ણસ્સ કથેન્તો દસકથાવત્થુનિસ્સયં અનન્તનયં નામ દસ્સેસિ પુણ્ણ, અયમ્પિ અપ્પિચ્છકથાયેવ સન્તોસકથાયેવાતિ. પટિસમ્ભિદાપત્તસ્સ સાવકસ્સ વેલન્તે ઠત્વા મહાસમુદ્દે હત્થપ્પસારણં વિય અહોસિ.

યેન અન્ધવનન્તિ તદા કિર પચ્છાભત્તે જેતવનં આકિણ્ણં હોતિ, બહૂ ખત્તિયબ્રાહ્મણાદયો જેતવનં ઓસરન્તિ; રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ખન્ધાવારટ્ઠાનં વિય હોતિ, ન સક્કા પવિવેકં લભિતું. અન્ધવનં પન પધાનઘરસદિસં પવિવિત્તં, તસ્મા યેનન્ધવનં તેનુપસઙ્કમિ. કસ્મા પન મહાથેરે ન અદ્દસ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘સાયન્હસમયે આગન્ત્વા મહાથેરે દિસ્વા પુન દસબલં પસ્સિસ્સામિ, એવં મહાથેરાનં એકં ઉપટ્ઠાનં ભવિસ્સતિ, સત્થુ દ્વે ભવિસ્સન્તિ, તતો સત્થારં વન્દિત્વા મમ વસનટ્ઠાનમેવ ગમિસ્સામી’’તિ.

સત્તવિસુદ્ધિપઞ્હવણ્ણના

૨૫૬. અભિણ્હં કિત્તયમાનો અહોસીતિ પુનપ્પુનં વણ્ણં કિત્તયમાનો વિહાસિ. થેરો કિર તતો પટ્ઠાય દિવસે દિવસે સઙ્ઘમજ્ઝે ‘‘પુણ્ણો કિર નામ મન્તાણિપુત્તો ચતૂહિ પરિસાહિ સદ્ધિં અસંસટ્ઠો, સો દસબલસ્સ દસ્સનત્થાય આગમિસ્સતિ; કચ્ચિ નુ ખો મં અદિસ્વાવ ગમિસ્સતી’’તિ થેરનવમજ્ઝિમાનં સતિકરણત્થં આયસ્મતો પુણ્ણસ્સ ગુણં ભાસતિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘મહલ્લકભિક્ખૂ નામ ન સબ્બકાલં અન્તોવિહારે હોન્તિ; ગુણકથાય પનસ્સ કથિતાય યો ચ નં ભિક્ખું પસ્સિસ્સતિ; સો આગન્ત્વા આરોચેસ્સતી’’તિ. અથાયં થેરસ્સેવ સદ્ધિવિહારિકો તં આયસ્મન્તં મન્તાણિપુત્તં પત્તચીવરમાદાય ગન્ધકુટિં પવિસન્તં અદ્દસ. કથં પન નં એસ અઞ્ઞાસીતિ? પુણ્ણ, પુણ્ણાતિ વત્વા કથેન્તસ્સ ભગવતો ધમ્મકથાય અઞ્ઞાસિ – ‘‘અયં સો થેરો, યસ્સ મે ઉપજ્ઝાયો અભિણ્હં કિત્તયમાનો હોતી’’તિ. ઇતિ સો આગન્ત્વા થેરસ્સ આરોચેસિ. નિસીદનં આદાયાતિ નિસીદનં નામ સદસં વુચ્ચતિ અવાયિમં. થેરો પન ચમ્મખણ્ડં ગહેત્વા અગમાસિ. પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતોતિ પચ્છતો પચ્છતો. સીસાનુલોકીતિ યો ઉન્નતટ્ઠાને પિટ્ઠિં પસ્સન્તો નિન્નટ્ઠાને સીસં પસ્સન્તો ગચ્છતિ, અયમ્પિ સીસાનુલોકીતિ વુચ્ચતિ. તાદિસો હુત્વા અનુબન્ધિ. થેરો હિ કિઞ્ચાપિ સંયતપદસદ્દતાય અચ્ચાસન્નો હુત્વા ગચ્છન્તોપિ પદસદ્દેન ન બાધતિ, ‘‘નાયં સમ્મોદનકાલો’’તિ ઞત્વા પન ન અચ્ચાસન્નો, અન્ધવનં નામ મહન્તં, એકસ્મિં ઠાને નિલીનં અપસ્સન્તેન, આવુસો પુણ્ણ, પુણ્ણાતિ અફાસુકસદ્દો કાતબ્બો હોતીતિ નિસિન્નટ્ઠાનજાનનત્થં નાતિદૂરે હુત્વા સીસાનુલોકી અગમાસિ. દિવાવિહારં નિસીદીતિ દિવાવિહારત્થાય નિસીદિ.

તત્થ આયસ્માપિ પુણ્ણો ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણજચ્ચો, સારિપુત્તત્થેરોપિ. પુણ્ણત્થેરોપિ સુવણ્ણવણ્ણો, સારિપુત્તત્થેરોપિ. પુણ્ણત્થેરોપિ અરહત્તફલસમાપત્તિસમાપન્નો, સારિપુત્તત્થેરોપિ. પુણ્ણત્થેરોપિ કપ્પસતસહસ્સં અભિનીહારસમ્પન્નો, સારિપુત્તત્થેરોપિ કપ્પસતસહસ્સાધિકં એકમસઙ્ખ્યેય્યં. પુણ્ણત્થેરોપિ પટિસમ્ભિદાપત્તો મહાખીણાસવો, સારિપુત્તત્થેરોપિ. ઇતિ એકં કનકગુહં પવિટ્ઠા દ્વે સીહા વિય, એકં વિજમ્ભનભૂમિં ઓતિણ્ણા દ્વે બ્યગ્ઘા વિય, એકં સુપુપ્ફિતસાલવનં પવિટ્ઠા દ્વે છદ્દન્તનાગરાજાનો વિય, એકં સિમ્બલિવનં પવિટ્ઠા દ્વે સુપણ્ણરાજાનો વિય, એકં નરવાહનયાનં અભિરુળ્હા દ્વે વેસ્સવણા વિય, એકં પણ્ડુકમ્બલસિલં અભિનિસિન્ના દ્વે સક્કા વિય, એકવિમાનબ્ભન્તરગતા દ્વે હારિતમહાબ્રહ્માનો વિય ચ તે દ્વેપિ બ્રાહ્મણજચ્ચા દ્વેપિ સુવણ્ણવણ્ણા દ્વેપિ સમાપત્તિલાભિનો દ્વેપિ અભિનીહારસમ્પન્ના દ્વેપિ પટિસમ્ભિદાપત્તા મહાખીણાસવા એકં વનસણ્ડં અનુપવિટ્ઠા તં વનટ્ઠાનં સોભયિંસુ.

ભગવતિ નો, આવુસો, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતીતિ, આવુસો, કિં અમ્હાકં ભગવતો સન્તિકે આયસ્મતા બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતીતિ? ઇદં આયસ્મા સારિપુત્તો તસ્સ ભગવતિ બ્રહ્મચરિયવાસં જાનન્તોપિ કથાસમુટ્ઠાપનત્થં પુચ્છિ. પુરિમકથાય હિ અપ્પતિટ્ઠિતાય પચ્છિમકથા ન જાયતિ, તસ્મા એવં પુચ્છિ. થેરો અનુજાનન્તો ‘‘એવમાવુસો’’તિ આહ. અથસ્સ પઞ્હવિસ્સજ્જનં સોતુકામો આયસ્મા સારિપુત્તો ‘‘કિં નુ ખો આવુસો સીલવિસુદ્ધત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ પટિપાટિયા સત્ત વિસુદ્ધિયો પુચ્છિ. તાસં વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તા. આયસ્મા પન પુણ્ણો યસ્મા ચતુપારિસુદ્ધિસીલાદીસુ ઠિતસ્સાપિ બ્રહ્મચરિયવાસો મત્થકં ન પાપુણાતિ, તસ્મા, ‘‘નો હિદં, આવુસો’’તિ સબ્બં પટિક્ખિપિ.

કિમત્થં ચરહાવુસોતિ યદિ સીલવિસુદ્ધિઆદીનં અત્થાય બ્રહ્મચરિયં ન વુસ્સતિ, અથ કિમત્થં વુસ્સતીતિ પુચ્છિ. અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થં ખો, આવુસોતિ એત્થ અનુપાદાપરિનિબ્બાનં નામ અપ્પચ્ચયપરિનિબ્બાનં. દ્વેધા ઉપાદાનાનિ ગહણૂપાદાનઞ્ચ પચ્ચયૂપાદાનઞ્ચ. ગહણૂપાદાનં નામ કામુપાદાનાદિકં ચતુબ્બિધં, પચ્ચયૂપાદાનં નામ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ એવં વુત્તપચ્ચયા. તત્થ ગહણૂપાદાનવાદિનો આચરિયા અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તિ ચતૂસુ ઉપાદાનેસુ અઞ્ઞતરેનાપિ કઞ્ચિ ધમ્મં અગ્ગહેત્વા પવત્તં અરહત્તફલં અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તિ કથેન્તિ. તઞ્હિ ન ચ ઉપાદાનસમ્પયુત્તં હુત્વા કઞ્ચિ ધમ્મં ઉપાદિયતિ, કિલેસાનઞ્ચ પરિનિબ્બુતન્તે જાતત્તા પરિનિબ્બાનન્તિ વુચ્ચતિ. પચ્ચયૂપાદાનવાદિનો પન અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તિ અપ્પચ્ચયપરિનિબ્બાનં. પચ્ચયવસેન અનુપ્પન્નં અસઙ્ખતં અમતધાતુમેવ અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તિ કથેન્તિ. અયં અન્તો, અયં કોટિ, અયં નિટ્ઠા. અપ્પચ્ચયપરિનિબ્બાનં પત્તસ્સ હિ બ્રહ્મચરિયવાસો મત્થકં પત્તો નામ હોતિ, તસ્મા થેરો ‘‘અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થ’’ન્તિ આહ. અથ નં અનુયુઞ્જન્તો આયસ્મા સારિપુત્તો ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, સીલવિસુદ્ધિ અનુપાદાપરિનિબ્બાન’’ન્તિ પુન પુચ્છં આરભિ.

૨૫૮. થેરોપિ સબ્બપરિવત્તેસુ તથેવ પટિક્ખિપિત્વા પરિયોસાને દોસં દસ્સેન્તો સીલવિસુદ્ધિં ચે, આવુસોતિઆદિમાહ. તત્થ પઞ્ઞપેય્યાતિ યદિ પઞ્ઞપેય્ય. સઉપાદાનંયેવ સમાનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનં પઞ્ઞપેય્યાતિ સઙ્ગહણધમ્મમેવ નિગ્ગહણધમ્મં સપ્પચ્ચયધમ્મમેવ અપ્પચ્ચયધમ્મં સઙ્ખતધમ્મમેવ અસઙ્ખતધમ્મન્તિ પઞ્ઞપેય્યાતિ અત્થો. ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયં પન સપ્પચ્ચયધમ્મમેવ અપ્પચ્ચયધમ્મં સઙ્ખતધમ્મમેવ અસઙ્ખતધમ્મન્તિ પઞ્ઞપેય્યાતિ અયમેવ અત્થો ગહેતબ્બો. પુથુજ્જનો હિ, આવુસોતિ એત્થ વટ્ટાનુગતો લોકિયબાલપુથુજ્જનો દટ્ઠબ્બો. સો હિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલમત્તસ્સાપિ અભાવતો સબ્બસો અઞ્ઞત્ર ઇમેહિ ધમ્મેહિ. તેન હીતિ યેન કારણેન એકચ્ચે પણ્ડિતા ઉપમાય અત્થં જાનન્તિ, તેન કારણેન ઉપમં તે કરિસ્સામીતિ અત્થો.

સત્તરથવિનીતવણ્ણના

૨૫૯. સત્ત રથવિનીતાનીતિ વિનીતઅસ્સાજાનિયયુત્તે સત્ત રથે. યાવદેવ, ચિત્તવિસુદ્ધત્થાતિ, આવુસો, અયં સીલવિસુદ્ધિ નામ, યાવદેવ, ચિત્તવિસુદ્ધત્થા. ચિત્તવિસુદ્ધત્થાતિ નિસ્સક્કવચનમેતં. અયં પનેત્થ અત્થો, યાવદેવ, ચિત્તવિસુદ્ધિસઙ્ખાતા અત્થા, તાવ અયં સીલવિસુદ્ધિ નામ ઇચ્છિતબ્બા. યા પન અયં ચિત્તવિસુદ્ધિ, એસા સીલવિસુદ્ધિયા અત્થો, અયં કોટિ, ઇદં પરિયોસાનં, ચિત્તવિસુદ્ધિયં ઠિતસ્સ હિ સીલવિસુદ્ધિકિચ્ચં કતં નામ હોતીતિ. એસ નયો સબ્બપદેસુ.

ઇદં પનેત્થ ઓપમ્મસંસન્દનં – રાજા પસેનદિ કોસલો વિય હિ જરામરણભીરુકો યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો. સાવત્થિનગરં વિય સક્કાયનગરં, સાકેતનગરં વિય નિબ્બાનનગરં, રઞ્ઞો સાકેતે વડ્ઢિઆવહસ્સ સીઘં ગન્ત્વા પાપુણિતબ્બસ્સ અચ્ચાયિકસ્સ કિચ્ચસ્સ ઉપ્પાદકાલો વિય યોગિનો અનભિસમેતાનં ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં અભિસમયકિચ્ચસ્સ ઉપ્પાદકાલો. સત્ત રથવિનીતાનિ વિય સત્ત વિસુદ્ધિયો, પઠમં રથવિનીતં આરુળ્હકાલો વિય સીલવિસુદ્ધિયં ઠિતકાલો, પઠમરથવિનીતાદીહિ દુતિયાદીનિ આરુળ્હકાલો વિય સીલવિસુદ્ધિઆદીહિ ચિત્તવિસુદ્ધિઆદીસુ ઠિતકાલો. સત્તમેન રથવિનીતેન સાકેતે અન્તેપુરદ્વારે ઓરુય્હ ઉપરિપાસાદે ઞાતિમિત્તગણપરિવુતસ્સ સુરસભોજનપરિભોગકાલો વિય યોગિનો ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા સબ્બકિલેસે ખેપેત્વા ધમ્મવરપાસાદં આરુય્હ પરોપણ્ણાસકુસલધમ્મપરિવારસ્સ નિબ્બાનારમ્મણં ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિરોધસયને નિસિન્નસ્સ લોકુત્તરસુખાનુભવનકાલો દટ્ઠબ્બો.

ઇતિ આયસ્મન્તં પુણ્ણં દસકથાવત્થુલાભિં ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરો સત્ત વિસુદ્ધિયો પુચ્છિ. આયસ્મા પુણ્ણો દસ કથાવત્થૂનિ વિસ્સજ્જેસિ. એવં પુચ્છન્તો પન ધમ્મસેનાપતિ કિં જાનિત્વા પુચ્છિ, ઉદાહુ અજાનિત્વા? તિત્થકુસલો વા પન હુત્વા વિસયસ્મિં પુચ્છિ, ઉદાહુ અતિત્થકુસલો હુત્વા અવિસયસ્મિં? પુણ્ણત્થેરોપિ ચ કિં જાનિત્વા વિસ્સજ્જેસિ, ઉદાહુ અજાનિત્વા? તિત્થકુસલો વા પન હુત્વા વિસયસ્મિં વિસ્સજ્જેસિ, ઉદાહુ અતિત્થકુસલો હુત્વા અવિસયેતિ? જાનિત્વા તિત્થકુસલો હુત્વા વિસયે પુચ્છીતિ હિ વદમાનો ધમ્મસેનાપતિંયેવ વદેય્ય. જાનિત્વા તિત્થકુસલો હુત્વા વિસયે વિસ્સજ્જેસીતિ વદમાનો પુણ્ણત્થેરંયેવ વદેય્ય. યઞ્હિ વિસુદ્ધીસુ સંખિત્તં, તં કથાવત્થૂસુ વિત્થિણ્ણં. યં કથાવત્થૂસુ સંખિત્તં, તં વિસુદ્ધીસુ વિત્થિણ્ણં. તદમિના નયેન વેદિતબ્બં.

વિસુદ્ધીસુ હિ એકા સીલવિસુદ્ધિ ચત્તારિ કથાવત્થૂનિ હુત્વા આગતા અપ્પિચ્છકથા સન્તુટ્ઠિકથા અસંસગ્ગકથા, સીલકથાતિ. એકા ચિત્તવિસુદ્ધિ તીણિ કથાવત્થૂનિ હુત્વા આગતા – પવિવેકકથા, વીરિયારમ્ભકથા, સમાધિકથાતિ, એવં તાવ યં વિસુદ્ધીસુ સંખિત્તં, તં કથાવત્થૂસુ વિત્થિણ્ણં. કથાવત્થૂસુ પન એકા પઞ્ઞાકથા પઞ્ચ વિસુદ્ધિયો હુત્વા આગતા – દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ, કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ, મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ, એવં યં કથાવત્થૂસુ સંખિત્તં, તં વિસુદ્ધીસુ વિત્થિણ્ણં. તસ્મા સારિપુત્તત્થેરો સત્ત વિસુદ્ધિયો પુચ્છન્તો ન અઞ્ઞં પુચ્છિ, દસ કથાવત્થૂનિયેવ પુચ્છિ. પુણ્ણત્થેરોપિ સત્ત વિસુદ્ધિયો વિસ્સજ્જેન્તો ન અઞ્ઞં વિસ્સજ્જેસિ, દસ કથાવત્થૂનિયેવ વિસ્સજ્જેસીતિ. ઇતિ ઉભોપેતે જાનિત્વા તિત્થકુસલા હુત્વા વિસયેવ પઞ્હં પુચ્છિંસુ ચેવ વિસ્સજ્જેસું ચાતિ વેદિતબ્બો.

૨૬૦. કો નામો આયસ્માતિ ન થેરો તસ્સ નામં ન જાનાતિ. જાનન્તોયેવ પન સમ્મોદિતું લભિસ્સામીતિ પુચ્છિ. કથઞ્ચ પનાયસ્મન્તન્તિ ઇદં પન થેરો સમ્મોદમાનો આહ. મન્તાણિપુત્તોતિ મન્તાણિયા બ્રાહ્મણિયા પુત્તો. યથા તન્તિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં, યથા સુતવતા સાવકેન બ્યાકાતબ્બા, એવમેવ બ્યાકતાતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો. અનુમસ્સ અનુમસ્સાતિ દસ કથાવત્થૂનિ ઓગાહેત્વા અનુપવિસિત્વા. ચેલણ્ડુપકેનાતિ એત્થ ચેલં વુચ્ચતિ વત્થં, અણ્ડુપકં ચુમ્બટકં. વત્થચુમ્બટકં સીસે કત્વા આયસ્મન્તં તત્થ નિસીદાપેત્વા પરિહરન્તાપિ સબ્રહ્મચારી દસ્સનાય લભેય્યું, એવં લદ્ધદસ્સનમ્પિ તેસં લાભાયેવાતિ અટ્ઠાનપરિકપ્પેન અભિણ્હદસ્સનસ્સ ઉપાયં દસ્સેસિ. એવં અપરિહરન્તેન હિ પઞ્હં વા પુચ્છિતુકામેન ધમ્મં વા સોતુકામેન ‘‘થેરો કત્થ ઠિતો કત્થ નિસિન્નો’’તિ પરિયેસન્તેન ચરિતબ્બં હોતિ. એવં પરિહરન્તા પન ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણેયેવ સીસતો ઓરોપેત્વા મહારહે આસને નિસીદાપેત્વા સક્કા હોન્તિ પઞ્હં વા પુચ્છિતું ધમ્મં વા સોતું. ઇતિ અટ્ઠાનપરિકપ્પેન અભિણ્હદસ્સનસ્સ ઉપાયં દસ્સેસિ.

સારિપુત્તોતિ ચ પન મન્તિ સારિયા બ્રાહ્મણિયા પુત્તોતિ ચ પન એવં મં સબ્રહ્મચારી જાનન્તિ. સત્થુકપ્પેનાતિ સત્થુસદિસેન. ઇતિ એકપદેનેવ આયસ્મા પુણ્ણો સારિપુત્તત્થેરં ચન્દમણ્ડલં આહચ્ચ ઠપેન્તો વિય ઉક્ખિપિ. થેરસ્સ હિ ઇમસ્મિં ઠાને એકન્તધમ્મકથિકભાવો પાકટો અહોસિ. અમચ્ચઞ્હિ પુરોહિતં મહન્તોતિ વદમાનો રાજસદિસોતિ વદેય્ય, ગોણં હત્થિપ્પમાણોતિ, વાપિં સમુદ્દપ્પમાણોતિ, આલોકં ચન્દિમસૂરિયાલોકપ્પમાણોતિ, ઇતો પરં એતેસં મહન્તભાવકથા નામ નત્થિ. સાવકમ્પિ મહાતિ વદન્તો સત્થુપટિભાગોતિ વદેય્ય, ઇતો પરં તસ્સ મહન્તભાવકથા નામ નત્થિ. ઇચ્ચાયસ્મા પુણ્ણો એકપદેનેવ થેરં ચન્દમણ્ડલં આહચ્ચ ઠપેન્તો વિય ઉક્ખિપિ.

એત્તકમ્પિ નો નપ્પટિભાસેય્યાતિ પટિસમ્ભિદાપત્તસ્સ અપ્પટિભાનં નામ નત્થિ. યા પનાયં ઉપમા આહટા, તં ન આહરેય્યામ, અત્થમેવ કથેય્યામ. ઉપમા હિ અજાનન્તાનં આહરીયતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. અટ્ઠકથાયં પન ઇદમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ઉપમા નામ બુદ્ધાનમ્પિ સન્તિકે આહરીયતિ, થેરં પનેસ અપચાયમાનો એવમાહાતિ.

અનુમસ્સ અનુમસ્સ પુચ્છિતાતિ દસ કથાવત્થૂનિ ઓગાહેત્વા ઓગાહેત્વા પુચ્છિતા. કિં પન પઞ્હસ્સ પુચ્છનં ભારિયં, ઉદાહુ વિસ્સજ્જનન્તિ? ઉગ્ગહેત્વા પુચ્છનં નો ભારિયં, વિસ્સજ્જનં પન ભારિયં. સહેતુકં વા સકારણં કત્વા પુચ્છનમ્પિ વિસ્સજ્જનમ્પિ ભારિયમેવ. સમનુમોદિંસૂતિ સમચિત્તા હુત્વા અનુમોદિંસુ. ઇતિ યથાનુસન્ધિનાવ દેસના નિટ્ઠિતાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

રથવિનીતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.